Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 1554 2096420 1913422 2026-09-28T09:38:03Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096420 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Opera | logo = [[Wêne:Opera 2015 icon.svg|80px]] | screenshot = [[Wêne:Opera_Browser_Beta.PNG|250px|Opera 27.0 li Windows 7]] | binnivîs = | ziman = | avabûn = [[1996]] | avaker = | gerû = | xwedî = [[Opera Software]] | destpêkirin = | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = {{URL|opera.com}} | endam = }} Opera wekî [[Internet Explorer]], [[Mozilla]] û [[Mozilla Firefox]] [[gerok]]ek (browser) ji bo [[înternet]]ê ye. Taybetiya Opera biçûkbûn û lêza xwe ye. Opera jî yekemîn ji gerokên mezin ku bi kurdî hat wergerandin. Opera belaş e, lê ne [[nivîsbariya azad]] e. Opera xwe bi reklam fînanse dike. [[Mozilla]] û [[Mozilla Firefox]] nivîsbariya azad e. Opera geroka yekemîn e ku li kurdî hatiye wergerandin. Opera 7.53 di tîrmeh 2004'an de qediya. Opera 8.0 jî di sala 2005'an de bi kurdî hate weşan. Opera 7.53 ku ji alî Rêzan Tovjîn ve hate wergerandin di malpera www.opera.com de ji meha tîrmeha 2004'an de hate weşandin. Ev ji bo zimanê teknîk ê kurdî gaveke girîng bû û yekemîn car bernameyeke bi vî rengî fireh bi kurdî hate pêşkêşkirin. Binêre: [[Nivîsbariya kurdî]] Opera 7.54 jî di meha Gelawêja 2004'an de derket. Di sala 2005'an de Opera 8.0 bi kurdî derket. == Girêdanên derve == * [http://www.opera.com Malpera Opera] * [https://web.archive.org/web/20050220195738/http://my.opera.com/RezanTovjin/journal/3 Rûpela Opera ya kurdî] {{Gerokên webê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gerok]] [[Kategorî:Înternet]] [[Kategorî:Nivîsbariya kurdî]] [[Kategorî:Nivîsbariya 1994an]] [[Kategorî:Nivîsbariya 1995an]] [[Kategorî:Nivîsbarî]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Çînê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Norwêcê]] 4qz5cvtnpleuhuigy3batc8fedgcqsx 0 2839 2096252 2059657 2026-09-27T17:53:01Z Avestaboy 34898 /* Girêdanên derve */ 2096252 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Che Guevara | navê_rastî = Ernesto Che Guevara | wêne = Che Guevara - Guerrillero Heroico by Alberto Korda.jpg | sernavê_wêne = <nowiki>"</nowiki>''[[Guerrillero Heroico]]''<nowiki>"</nowiki><br /><small>Di sala [[5ê adarê]] [[1960]]an de ji bo bîranîna qurbanên [[Teqîna La Coubre]] de ji alîyê [[Alberto Korda]] portreya berhemî hate kişandin. Di Cîhanê de ev wêne wek navdar tê hesibandin.</small> | şanenav = CheGuevaraSignature.svg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|6|14|1928}} | cihê_jidayikbûnê = [[Rosario]], [[Arjentîn]] | roja_mirinê = {{Mirin|9|10|1967|14|6|1928|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[La Higuera]], [[Bolîvya]] | hevwelatî = {{ARG}} | netewe = [[Arjentînî]] | dîn = [[Ateîst]] ([[Marksîst humanîzm]])<ref name = "Löwy">[http://www.internationalviewpoint.org/spip.php?article1144 The Spark That Does Not Die] by [[Michael Löwy]], ''International Viewpoint'', July 1997</ref><ref>[[#refMcLaren2000|McLaren 2000]], p. 78.</ref><ref>''Embodiment and Agency'', by Sue Campbell & Letitia Meynell, Penn State Press, 2009, ISBN 0-271-03522-6, p. 243</ref> | malbat = Ernesto Guevara Lynch | hevjîn = [[Hilda Gadea]] (1955–1959)<br>Aleida March (1959–1967) | zarok = Hilda (1956–1995)<br>Aleida (d. 1960)<br>Camilo (d. 1962)<br>Celia (d. 1963)<br>Ernesto (d. 1965) | pîşe = [[Doktor]], [[nivîskar]], [[dîplomat]], [[gerîlla]], [[şoreşger]], [[Îdealîzm|Îdeoloj]] }} '''Ernesto Che Guevara''' (1928-1967) şoreşgerekî arjentînî yê navdar e. Che Guevara, di sala [[1928]]'an de li bajarê [[Arjentîn]]ê Rosarioyê ji dayîk bû. Bi eslê xwe ji [[spanî]], [[baskî]] û [[îrlendî]] ye. Di sala [[1953]]an de li [[Buenos Aires]]ê, bû [[bijîşk]]. Che, bi tevgerên çep ên [[şoreşger]] ên li welatên [[Amerîkaya Latînî]] ji nêz ve eleqedar dibû. Dûre, dema ku çû [[Meksîk]]ê [[Fidel Castro]] naskir. Ew bi tevî Castro, li dijî rêvebiriya dîktator Batîsta, tevlî têkoşîna Rizgariya [[Kûba]]yê bû. Salên dirêj di nava şerê gerîlla de cîh girt. Piştî rizgarbûna Kûbayê weke Wezîrê Sanayiyê hate wezîfedarkirin. Lê wî ev wezîfe qebûl nekir û ji bo rizgarkirina gelên din ên bindest berê xwe da çiyayên Bolîvya yê. Li Bolîvyayê leşkerên Barrientos şeva 7ê çiriya pêşîn 1967an Che li nêzî li Higuerasê asê dikin. Ji lingê xwe birîneke giran girt û wî di zîndaneke Hiegurasê de hepis kirin. Che, li hemberî ti kesî serî netewand. Gotinên dawî yên Che, bi qasî ku bikeve lîteratura dîrokê ya cîhanê bi wate bûn. ''"Mirina li ser pêyan ji jiyana li ser çogan çêtir e"''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Roja 9 çiriya pêşîn 1967an, saet 13:10an de bi fermana Dewletê Yekbûyî yê Amerîkayê û servîsa îstîxbarata wê û bi erêkirina serokkomarê Bolîvyayê Rene Barientos, ji aliyê Mario Tuzan ku yek ji mêrkûjê kirêgirtî yên Barrientos bû, bi neh guleyan can da.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Piştî kuştina Che, Rêvebiriya Bolîvyayê bi biryareke wiha poşman dibe, ji ber ku Che, êdî bibû efsane. Ew bibû efsaneya şoreşgeriyê û îlhama rihê têkoşeriyê. Dijminên wî difikirîn ku eger sax bimaya, dibe ku bandora wî ew çend li cîhanê belav nebûya. Wisa jî -ji SNCCyê Juius Lester, daxûyaniyeke pir balkêş dide derbarê mirina Che de. Ew wiha dibêje: "Mirina Che, ne girînge, ya girîng ewe ku mirovekî wisa jiya ye. Ji bo tunekirina Che, divê hûn me hemû xelkên xîzan tune bikin; ev yek jî bê îmkane."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Bi yek gotinê, ew xewna şevan ya zordar û mêtingeran bû û hîn jî wisa ye. Ew bi kesayetiyeke xwe ya bi utopya dagirtî, bi azwerî û xwestika têkoşînê û alîgiriya neteweyên bindest, di nava dilê herkesî de cîh girt. Piştî 35 salan jî ew hîn ciwanekî 39 salî ye di dilê hemû mirovatiyê de ye. Ya girîng jî, meşa mirovên ku bi vê felsefeyê dimeşin, berdewam dike. Di gotineke xwe de serok Apo wiha digot, "Heta ku mirovatî berdewam bike wê meşa mirovê ber bi kamilbûn û gîhîştinê ve jî berdewam bike". Di felsefeya Che de jiyaneke tijî û dagirtî heye. Ew dibêje, divê jiyana mirovan hertim bi têkoşînê derbas bibe. Ew bi romantîzma şoreşgerî dijî û dixwaze ku tim mirov ji bo rastiyê têkoşînê bike. Rastî li kû be mirov li wir be. == Rêzedîroka jînenîgarî == <div style="clear: both; width: 650px;" class="NavFrame"> <div style="background: white; color: #0044AA;" class="NavHead">'''Rêzedîrok a Che Guevara''' </div> <div class="NavContent" style="text-align:center;"> <timeline> ImageSize = width:640 height:715 PlotArea = left:40 right:10 top:25 bottom:25 DateFormat = yyyy TimeAxis = orientation:vertical order:reverse format:yyyy Period = from:1925 till:1970 AlignBars = early ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1930 ScaleMinor = unit:year increment:5 start:1925 Colors = id:gray value:gray(0.7) # there is no automatic collision detection, # so shift texts up or down manually to avoid overlap Define $dx = 20 # shift text to right side of bar PlotData = bar:event width:20 color:blue shift:($dx,-4) from:start till:end color:red mark:(line,white) at:1928 text:"1928 Ernesto Che Guevara de la Serna li bajarê Rosario ya Arjentînê hate dinê" at:1930 text:"1930 Yekem êrîşa astimê" at:1933 text:"1933 Malbata Guevara barê bajarê Alta Gracia'yê kirin" at:1934 text:"1934 Dest bi hînbûna malê kir" at:1937 text:"1937 Qeyda dibistana seretayî dibe" at:1942 text:"1942 Li Colegio Nacional Dean Funes dest bi lîseyê dike" at:1943 text:"1943 Malbata Guevara barê bajarê Córdoba'yê kirin" at:1946 text:"1946 Li Colegio Nacional Dean Funes mezûn dibe" at:1947 text:"1947 Malbata Guevara barê Buenos Aires'ê dibe; Dest bi Dibistana Tenduristî ya Ernesto'yê dibe" at:1950 text:"1950 Bi duçerxa xwe li Bakurê Arjentîn'ê digere" at:1951 text:"1951 Bi şeş mehan di tankerên petrola pîşesazên nexweşîyê de dixebite" at:1952 text:"1952 Bi Alberto Granado re li Amerîkaya Latîn digere; Li klînîka kotî ya li Perû de bi dilxwazî dixebite" at:1953 text:"1953 Di Fakulteya Bijişkê mezûn dibe; Serdana Bolîvya û welatên din dike, xwe digihêje Guatemala'yê" at:1954 text:"1954 Hikumeta Árbenz werdigere; Ernesto diçe Meksîko'yê" at:1955 text:"1955 Bi Fidel Castro'yê nasîyê danî, 26'ê tîrmehê de tevlîbûna Tevgera Şoreşger dibe" at:1956 text:"1956 Xwe digihêje ''Granma'' û Kuba'yê" at:1957 text:"1957 Şervanek gerîllayê li Sierra Maestra dibe; Di Comandante'îya xwe de terfî dike" at:1958 text:"1958 Bajarê Santa Clara bi dest dixe; Batista direve Kubayê" at:1959 text:"1959 Bi fermandarîya kela (girtîgeha) li La Cabaña tê tayînkirin; dibe Serokê Giştî yê Banka Navendî ya Kubayê" at:1961 text:"1961 Bi Wezîrê pîşesazîyê tê tayînkirin" at:1964 text:"1964 Biryara veqetandina Kubayê dide; Navnîşana Neteweyên Yekbûyî'yê dike; Diçe Afrîka'yê" at:1965 text:"1965 ''Nameya Xatirxwest''ê dide Fidel Castro'yê; Diçe Kongoyê û dest bi tevlîbûna operasyonên gerîlla dibe" at:1966 text:"1966 Berê li Dar-es Salaam, piştre li Prag'ê xwe vedişêre; ji bo demekî kurte vedigere Kuba'yê; Xwe digihêje Bolîvya'yê" at:1967 text:"1967 Rêbertîya operasyonên Gerîllayê dike;Li Quebrada del Yuro tê girtin û li La Higuerayê bêdadbarî tê înfaz kirin." TextData = tabs:(25-left) pos:(100,710) fontsize:40 text:"Dîrokzan" </timeline> </div></div> Ernesto Che Guevara di [[9ê çiriya pêşîn|9ê çiriya pêşîn a]] sala 1967an de li çiyayên Andê ji aliyê çawişekî Bolîvyayî ve hate kuştin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Che Guevara}} * [http://www.sancristobal.cult.cu/sitios/che/index.htm Che, Guía y Ejemplo:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910062142/http://www.sancristobal.cult.cu/sitios/Che/Index.htm |date=2011-09-10 }} [http://www.sancristobal.cult.cu/sitios/che/Galeria1.HTM Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060520072317/http://www.sancristobal.cult.cu/sitios/che/Galeria1.HTM |date=2006-05-20 }}, [http://www.sancristobal.cult.cu/sitios/che/canciones.htm Songs(mp3)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427043409/http://www.sancristobal.cult.cu/sitios/Che/canciones.htm |date=2006-04-27 }} and [http://www.sancristobal.cult.cu/sitios/che/Videos.HTM Videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426072003/http://www.sancristobal.cult.cu/sitios/Che/Videos.HTM |date=2006-04-26 }} * [http://www.che-lives.com/home/ Malpera "Che lives"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912094757/http://www.che-lives.com/home/ |date=2008-09-12 }} {{Che Guevara}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ateîstên sedsala 20an]] [[Kategorî:Che Guevara| ]] [[Kategorî:Komunîstên arjentînî]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê]] [[Kategorî:Stalînîzm]] [[Kategorî:Şoreşgerên arjentînî]] [[Kategorî:Teorîsyenên marksîst]] [[Kategorî:Teorîsyenên şoreşê]] 87qb2bqiab4a874rm2defmhbj7r3xq5 0 2991 2096231 2064730 2026-09-27T16:41:42Z Avestaboy 34898 2096231 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Rêzimana xelet|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Karl Heinrich Marx''', anku '''Karl Marx''' {{IPA-de|ˈkaʁl ˈmaʁks}} di 5ê gulana 1818an de li Triera yek ji bajarên Almanyayê hatiye dinê. Fîlozof, civaknas, aborînasê polîtîk, dîroknas û sazûmankarê sosyalîzma zanistî ye. Di ciwaniya xwe de Hegeliyên Ciwan nas kir û peywendî bi felsefeyê re danî. Li zanîngehên Bonn û Berlîn perwerdeya hiqûqê stand. Ji fîlozofên wek [[Baruch Spinoza|Spinoza]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]], Feuerbach feyz wergirtiye û bandor li gelek fîlozof, siyasetmedar û şoreşgerên sedsala 20emîn kiriye û hîna ramanên wî tên nîqaşkirin. Karl Marx di sala 1843an de bi dergistiya xwe a bi navê Jenny re zewicî û ji vê zewacê heft zarokên wan çêbûn, lê ji ber şert û mercên Marx di nav wan de tenê sê zarok gihîştin emrekî dirêj. Karl Marx di 1843an de dest bi nivîsîn û sazkirina ramanên xwe kir. Di sala 1844an de wî li gel hevalê xwe yê herî nêzîk Friedrich Engels Manîfestoya Partiya Komunîst weşand, ku ev beyanname di cîhanê de yek ji pirtûkên herî zêde hatiye wergerandin û xwendin e. Karl Marx digot, "fîlozofan heta îro bi awayên cuda tenê cdinyayê şîrove kirine, lê ya girîng guhertina wê ye. Marx ji ber fikrên şoreşgerî pêşî ji Prûsya, dûvre ji Fransa tê mişextîkirin û koçî Brîtanya dike, heta dawiya emrê xwe li London dijî. Marx ji ciwaniya xwe heta roja mirinê hemû ked û jîrahî û ramanên xwe ji bo hilweşandina pergala kapîtalîst û avakirina cîhaneke komunîst bi kar anîye. Karl Marx bi gelemperî serê xwe bi ravekirina têkilîyên ked û sermiyanê, kapîtalîzmê, dîrokê, avahîya civakî, materyalîzma dîyalektîk êşandîye. Berhema wî ya herî navdar Kapîtal e ku ji sê bergan pêk tê. Berga yekemîn ji alî Marx ve tê weşandin, berga duyem û sêyem bi nîşe û çavkanîyên Marx ji alî Engels ve tê çapkirin. Navê çend pirtûkên wî yên din ev in: Bîrdoziya Alman, Li Fransa Şerê Çînî, Malbata Pîroz, Grundrisse. Karl Marx di sala 1864an de beşdarî Enternasyonala Yekem bû û ji bo yekitiya karkerên cîhanê xebat kir. Piştî têkçûna Komuna Parîsê pirtûka bi navê "Şerê Navxweyî li Fransa" dinivîse. Di pirtûka "Rexneya Bernameya Gotha" de li ser mijarên rêxistina partiya karkeran, ji kapîtalîzmê derbasbûna komunîzmê disekine. Karl Marx li gor otorîteyên ramanî giregirekî felsefeyê ye. Sartre ji bo Marx wiha gotiye: bêyî guh dayîna wî tu zanîst nayên kirin. Li ser jiyan û berhemên Marx bi sedan pirtûk hatine nivîsîn, fîlm hatine çêkirin. Roman a bi navê "Dizîna Agir" ku ji pênç bergan pêk tê jiyana Marx û serdema wî vedibêje. Marx di 14yê Adara 1881an de jiyana xwe ji dest dide. Li ser kêla gora wî wiha dinivîse: Karkerên hemû welatan, bibin yek! == Jiyan û perwerdeya wî == Di bin [[Keyitiya Prusya]] de li Trier ê di malbata [[Cuhî]] de ku xwediyê heft zarokan bû hata dinyê. Bavê wî Heinrich (1777-1838) aşqakî zanistên [[Deme Rohniyê]] yên weke [[Voltaire]] û [[Rousseau]] bû. Ji ber ku rêveberên Prusya Dîploma ne dida mirovakî Cihu, êdî ew ji bû [[Xiristiyan]]. Navê ciya wî Henrietta(1788-1863)ya. Xwûşk û birên wî ji Sopfie, Hermann, Henriette, Louise, Emilie û Caroline ne. Marx haya 13 saliya xwe li malê hata perwerde kirin. Ji [[Gymmnasium]]ê ku mezûn bû, piştre rê girt û çû [[Bonn]] û li [[Zanko ya Bonn]]ê ji bo xwandine dadê xwe da qeydkirin.Marks, ji ber hizre ku di demên pêş de bavê wî nikarê lê meyîzenê, felsefe û Wêje red kir. Ku salekê li wir xwand, piştre ji aliyê bavê wî ve, ew hata şandin li zankoya [[Berlin]]ê e ku pir bi rêz dihata pêşwazi kirin û navê wê [[Fredrich-Wilhelms Uniwersîtî]]. Di wê demê de marks, di der haqê gelek jiyan û helbest nîvisandina. Di wan nivîs û helbestên wî de bandûra [[Hegelvanên ciwan]] heya. Ev koma [[Hegelvanan hinekî weke xwede nenas dihatina naskirin. Di sala 1841 ê de teze xwe ya bi navê "di naqabîna felsefe xwezê ê Demokritosvan û Epîkurûsvana de farq"ê re mezun bû. == Marx û demên wî yên piştre == Hegelvanên ciwan, ji komaka ku [[Ludwig Feuerbach]] û [[Bruno Bauer]] serokê wan bû û hegel bi xwe jî rexne dikirin, ji wan pêk dihat. Her ku [[Hegel]] rexne dikirin jî, ew [[Teher]]a wî yanî Dîyelektika wî olê û polîtîkayê analiz bikin bikar dianîn. Hinek ji amdamên vê komê, di naqabîna "felsefe post-Aristo" û "felsefe post- hegelvanan" Analojîyekî ji xat dikin. Yek ji van Max Stirner]], Feuerbach û Bauer bi pirtûka bi navê [[Der Einzige sein Eigenthum]] rexne jî dikin. Rexne wan jî ewê ku wan xwede nenasan bi bêjeyên ne bûjen, bi bûjenkirina wan re oldariyê bi pêş dixin. Max, bi xwe dibêje ku ew pêzawariya Feuerbach di şopêne. Pişt vê re ji Stirner û Feuerbach bi rexne kirinê re bingihe [[pêzaweriya Dîrokî]] diavêje û [[Îdeolojiya Alman]] di nivîsêne. Lê pirtûka ku di nivîsêne jî nayê weşandin.. 1843 marks, di çiriyê de diçê [[Parîs]]. Di 28 tebaxê de di sala 1844an de rastî [[Friedrich Engels]] tê û di jiyana wî de demeke nû bi hevalbendiya wan dest pê dike. Engels ji sedeme wî ya herî mazin ya hatina Parîsê jî ji bo naskirina Marx e. Di ofîsa rojname ya bi navê [[Rheinische Zeitung]] ye Marx derdixist hevdû dibînin. Engels, berheme xwe ya herî mezin ya ku gîringî dide yê de ya bi navê " Di 1844an de li Îngilistanê şert û mercên çîna karkaran" şanî wî dide. Di wê demê de Parîs ji şoraşgarên alman, îngiliz û îtalî û hê ji yê gelek welatin din re malwelatî dikir. Marx ji bo ku bi [[Arnold Ruge]] bi xabitê hatibû. Bi hev re di sala 1844an de rojnama [[Deutsch-Französische Jahrbücher]] derxistin. Lê ev rojnema bi ser ne keve û Marx êdî di rojnema li Parîse ya alman de û ya herî hişk di [[Vorwärts]]ê de di nivîsêne, êdî. Ev rojname ya Ewropî ya herî hişk û Marx li ser Hegel di nîvêsêne. Û li ser gote xwe ya li ser [[pirgirêka Cihuyan]] di xabitê. [[Şoreşa Fransayê]] û [[Froudhon]] ji lêkolîn dike.Êdî li ser çîna karkaran bidest hizirandinê dike. Piştre bi demekê re Nivîse xwe ya bi navê " Li ser Pirgirêka Cihuyan" weşand û weke bersivekê ji Bauer ji ev goter dibe û navbara wî û Hegelvanên ciwan ji kifş dike. Di vê gote wî de bi qasî li ser mafê mirov û mafên sivîl di sekinê wilqasî jî li ser azadiya di hundurê xiristiyaniyê ji di rawastihê û hinek rexnan ji digirê. Lê Engels, dike ku marks li ser çîna karkar û Îktîsatê bi ponijê. Riya wî ya ponijbûnê kifş dike. Di sala 1844an de di [[Nivîsên wî yên dest]] de hinek minaqên vê yekê cih digirin. Ev nivîsên wî haya 1930 bê ku werina weşandin dimênin. Di wan nivîsên xwe yên dest de li ser [[Kapitalîzm]]ê, [[Keda mirov]] û [[Beyenîbûn]]ê di rawastihê. Di sala 1845an de piştî ku suîqast li keyê Prusya Li [[Friedrich William IV]], ku rojnema Vorwärts piştgiriya vekirî diyar dike, êdî ferman ji marks re tê ku Parîse terk bikin. Bi Engels re diçina [[Bruksel]]ê. Marks, pişt vê re êdî xwe dide karê xwe yê Îdeolojiya alman û pêzawariya dîrokî. Ev çavkanî ji, li gor wê "ya ku hebûna mirov kifş dike ne têgihiştina wî ya, vajî wê, ya ku têgihiştinê kifş dike hebûne civakê bi xwe ya. Marks, êdî dîrokê li gor têkiliya di nav kedê de di hilde dest. Li ser xuruxurandin ketine [[pergala pêşawariya]] di rwastihê. Ev dem, weke ku aqadamisyanan dianî ser ziman ji deme [[Marksê ciwan]] qutbûna ji. Marks, piştre "[[sefeleta Felsefê]]" di nivîsêne û ew nivîsa wî weke bersivekê ji [[Pierre-Joseph Proudhon|Pierrer-Joseph Poudhon]] re ya û weke rexne girtina li [[Felsefe pêzawar]] ya Fransa ji ya. Di 21 sibatê de 1848an de weke menîfestoya hevgirtina koma komînîst û hinek komên komînîst, [[manîfestoya komînîzmê]] yê engels û marks di weşênin. Sala 1848, li [[Ewropa]] gelek şoraşên bingihin dibin, sala wê ya. Marks, piştre, li Berçîqa tê girttin û tê dervî sînorkirin. Piştî li Fransa tekoşîn dise dest pê dikin, êdî careke din, ew dewetî wêderê tê kirin. Li wir, ew gelek serî rakirinên xalkan dibîne. Di sala 1849an de careke din di vegerihê [[Koln]]ê û li wir êdî rojeneme ya[[Neue Rheinische Zeitung]], bidest weşana wê dike.Li wir, di deme ku dimêne de du caran wî derdixina dadgahê, lê di herdû caran de baraat dike. Piştî êdî zêde baskî têne ser rojnemê, êdî di vegerihê Parîse û ji wir tê şandin û piştre pênebarî [[London]]ê dike. == Li Londonê == Marks, ji gulana 1849an haya dawiya umrê xwe wê li Londonê bimêne. Di sala 1851ê de, di rojnameya [[New York Herald Tribune]] weke mihabîr kardike. Di sala 1855an de kurê wî Edgar ji nexweşiya veremê dimirê. Li wir di wê demê rewşe wî ya aborî ne başa. Lê belê çend ku rewşe wî ne xweşa ji di sala 1857an de li ser sermayê, milkê teybet û keda bimaf û dewletê pirtûka ku nivîsandibû temem dike. Di sala 1858 de karên xwe ku dana hevdû, ancax di sala 1939an de Li [[Grundrisse]] têne weşandin. Berheme wî ya ku cîdî ye ku di sala 1859an de bi navê "[[ji Rêzaniya Aborî yê re Têkarî]]" ya. Nîqaşên ku di derbarê [[Adam Smith]] û [[David Ricardo]] de li ser [[Pitir-bûha]], ji jivîsên wî yên dest pêk tên. Ev pirtûk ji, lê piştî mirina wî re tê weşandin. Ev herdû pirtûk ji hinek beşên di Kapitalê û weke taslakaka wê ne. Di sala 1867an de karê wî yê herî mezin ya li ser [[Pêvajoya Hilberîn]]ê ku analiz dike, Kapîtal hate weşandin. Cilde pêşî hata weşandin. Cildên duyemîn û yê sêyemên ji, ew karê berdewam dike, Lê piştî mirina wî re Engels wan di weşêne. Feqirî û xizaniya wî jêre bûya astang ku wan berhemen nezû bidawi bike. Piştre demên xwe û motive, hinekî dirêj ku dide [[Enternasyola yekemîn]], wê karê wî ji dibe sedem ku hêdî bi rê ve herê. Di Kongre wê de ji bo civine aktif cih digire, di karê wê de. Di navbere wî û [[Mikhail Bakunin]] pir hizirên cude di nav wan de çêdibin. Di sala 1872 de [[Kongre Lehey]] di navbara wan de niqaş derdikevin. Bakunin, Hizrên Marks "otorîter" şîrove dike. Ev yek ji dibe sedeme pir niqaşên mazin û jidahî û hişk. Piştre Bakunin û yên di gotin em "neotorîter" in, hatina derxisitin ji Kongrê. PIştre ku li [[Komîna Parîsê]], tişte ku li wir dibin, bandûra jev cudetiya hizran ya li Kongre Lehey ji hebû.Jev cudebûn Marks ji bi bandûr dike, piştre marks gote xwe ya bi navê "[[Şerê navxweyî yê Fransa]]" Komîna Parîsê di parêze. Marks, piştre ji sihata wî xira dibe, êdî nikarê weke berê bi bi afirêne. Di sala 1875 de "[[Rexn li bernema Gotha]]" weke stretejiya, û [[Dîktetoriya proleterya]] ji weke ji kapitalizmê buhurîna Komînîzmê û patiyên çîna karkaran mijarên wan hilda dest. Di vê pirtûka xwe de prensiba " ji herkesî li gor jêhatiya wan û ji herkesî re li gor divêtiya wan" anî rojeve. Wî xwest ku ew bibe dirişime xelkê. Jiyana Marks ya bi malbatî ji pir weke ya zanistiya wî ya. Karl Marks, Bi keçe baronekî Prusya re, ku navê wê [[Jenny Von Westphalen]] re di zewice. Marks û Westsphalen, ji ber ku pêşî, malbata wê ne xwest, hinekî bi dizî têkiliya wan berdewam kir. Piştre di 19 hezîrene 1843an de ziwici bûn. Ew, pişte bi malbat re li Londonê li taxa Soho di malaka bi sê mezel de bicih bûn. Di wan salan marks û Jenny, çar zarokên wan dibin. Piştre sê zarokên wan din ji bûn. Lê ji wan heft zarokên wan sê zarok li jiyanê man û gahana deme xwe ya balixbûnê. Ji wan ji, sê zarokên wan di deme balixbûnê bixwe dawi li jiyana xwe tênin. Li [[Manchester]]ê Engels bi karê malbatê de diçû û ew yê ku herî zêde ji marks ji bû alikar bû. Marks li karkiirna xwe ya li [[New york Daily Tribune]] kardikir û hinek pere bidest dixistin. Malbat, di 1856an de hinek mireteye ku ji malabata wê ma ya, êdî barî taxaka Londonê yeka hinekî baş dikin. Lê Marks bi xwe, jiyana xwe, hemû hema bêja bi xizanî buhurand. Xizaniyê, pêşiya wî ne berda. Di sala 1881 de jina wî Jenny ku çû ser dilovaniya xwe, piştre sihata Marks ji xira bû. 15 mihên xwe yên dawiyê wî bi nexweşiya [[qatarê]] dibuhurêne. Ev nexweşî piştre di qulube [[Bronşît]] û [[Ploreziyê]]. Karl Marks, Di 14 adara 1883an de çûya ser dilovaniya xwe. Tirba wî li Londonê ya û li ser kevirê tirba wî, gotina dawiyê ya [[Manifestoya Komînîst]] bi bi tipên mazin li ser kevirê tirba wî hatiya nivîsandin. Ew gotin ji, "Bila karkarên hemû welatan bigihin hev" Di binê kevirê wî de ji ji Tezên li ser Feuerbach, ev gotin wî hatiya nivîsandin."Filozofan cîhanê tenê bi hinek awayan şîrove kirin, ye girîng ewe ku mirov wê bi guharêne". == Felsefe marksîzmê == Felsefe marks ji pêvajoyan felsefê zêdetir kirinê ji dike nava xwe de. Bi vê yekê cude dibe. Marks, kirin û hizir di jiyanê degahanda hevdû û "felsefe praksîs" pêş xist. Li gor vê felsefe markssizmê, kirin û hizir bi hev re dike. Piştî mirina wî re [[Lenîn]], [[Mao]], [[Stalin]] û [[Lev Trotskî|Trotskî]] marksizîm şîrove kirina. Bi van şîrove yan, [[Lenînîzm]] û [[Maoîzim]] derdikeve. == 1. Hizre felsefê ya marks == Felsefe marks, palpişte wê xweza mirov û cihê wî yê di nav civakê de ya. Bi alikariya [[dîyelektîke Hegel]] di xwezaya mirov de neguharandinê red dike. Li vir, tişte ku qast tê kirin, ne ji aliyê fizyolojika mirov ya, ji aliyê nêzîkati û di nav civakê de labatina ku di nav civakê de hatiya kirin, ev qast tê kirin. Vê ji "[[pêvajoya dîrokî]]" û "[[Xweza]]"yê bi hev di hildê dest û pê têne ser ziman. Kifşkirina bi sert û mercên sosyolojikî ya civakê li pêşiya ya xwezayê ya ku li tevgere mirov tê. Lê ev hebûn mirov red nakê. Hizre xwe ya [[Beyenîbûnê]] ji li ser vê yekê ava dike. Keda mirov, bi xweza zerengiyekê pê divêt. Vê hizre xwe ji di kisma sêyemîn ya cilde Kapîtelê ye yekemîn de weke têne ser ziman. "Karê pîrabûkê weke yê hunervan weke ku tê dîtin, mêşa hingiv weke di peteke xwe çêkirnê de mîmarekî dike fêhetiyê de, Çi ku, ya avadanî ya xirab ji mêşa hingiv ya baş cude dike tişt, mîmar deme ku avadaniya xwe çêdike di serê xwe de wê di xiyala xwe de avabike ya" Analizkirina Marks ya dîrokê, xwe di sipêre civakên candin û berê û di civaka pêşasaziyê de ji bo malakê çêkirin maden û fabrikên, vê hêza afirandinê û hêze amurên çêkirinê yên ku bikar têne mirov, têkili û teknolojiya ku bikar tê bikar anîn, bi wê re ji wê, wê buhurîne ji pêvajoya faodalozmê li pêvajoya kapitalizmê pêk hatiya.Li gor marks hêze afirandinê berî ya têkiliyan tê û zû tê guharandin. Di [[Sefeleta Felsefe]] de ev yek weha cih digirê. "Hêzên civakê pir jidahî bi hêzên afrandîne ve girêdayî ya. Ji bo hêzne afirindinê bêne afirandin, mirov awayê xwe yê afirandinê di guharêne.Awayê afirandina guharandin ji, bi xwe re jiyan û riyên qizinckirina xwe guharandinê re, hemû têkiliyên civakî têne guharandin. Aşê ardê awayê civaka faodalizmê dide, Aşê biharê ji deme pêşasaziyê kapitalistê wê dide .." Li gor marks, di civakê de çînên ku diafirin ji li gor awayê afirandinê ya. Ew mirovên ku çîinekê awa dikin bi hebûna xwe, ne bilince xwe têne cem hevdû. Her çîn, li xwe xwe berjewendiyên wê yên cude hene, ev ji dibe sedeme şer û pevçûnan. Dîrokê mirovahiyê xoslete wê ya herî bigihin ji şerê nav çînan de ya. Li wî, "dîrokê civakê ya hata naha, ya dîroke şerên çînî ya". Marks, bi hêze keda mirov û têkiliya wê re ji eleqeder bûya. Beyenîbûn, di deme xwe ya ciwanîye de li ser sekinî. Di pergala Kapitalizmê de mirov ji xweza beyenîbûn, hem ji keda xwe û hem ji ji têkiliyên xwe yên civakî ji her weha beyen dibe. Di Kapitalê de vê, bi "meta fetisizmê" têne ser ziman. [[Têgihiştine xalat]] ji, bêjeyeke ku di terminolojiya marksizmê ya girînge. Bi Îdeolojiyê ve pir girêdayî ya û wê ne baş dike. Li gor wî, yên xwediyê hêzên afirandinê ne, wê nêrîte xwe ji serwerî çînên bindest an ji biçûk bike. Bi vê yekê ji, li gor wî, wê [[Ploleterya]] wê nizanibe ku berjewendiyên wî li kuderê ne. Wê hizir bike ku hêze wî ya guharandina pergalê nîn e. wê bûyaran, ji çavaekî şoraşgarî bi çavakî olî an ji mirovî wê şîrove bike. Marks, bi vê ve girêdayî di "Raxnakirina li ser felsefe dadê ya Hegel" vê têne ser ziman. "Xamgîniya olî bi zêdeyê ya rasti ya ku li derve tê xistin û bi awayekî dî ji xamginiya rast ya li ber wê protesto kirina. Ol, mirovên têne binzorkirin zarazara wî ya dil, dinyeke bêdil germbûna wê, arîşa ya ku hatî dervkirin ji dêla wê arîşaya rewşên civakê bixwe ya. == 2. Nêzîkatiya hizre wî ya li dîrokê == Li gor marks, Pêzawariya dîrokî hertimî li gor sert û mercên bûjenî pêk tên. têkiliyên afirandi yên aborî vê yekê kifş dikin. Mirov, berî her tiştî, ji bo ku xwarin, vexwarin, li xwekirin û bicihbûn, weke van pêdiviyên bicih dixwezê bêne. Marks û Engles, civakên Rojava pêşketin û paşarojên wan, li duv hevdû di çar xalan de tênin ser ziman û li gor wan wê piştre wê gahîne [[Sisteme komînîzmê]] wê gahandina wê bê. * [[Komînîzme Îlkel]], di deme nêçirkirin û hewgirtinê de mûlkên ku dihatina hevparkirin û xwe sipertina demokrasiya ilkel, koparatif û aşîr û êl. * [[Koladarî]], civakê ku ji deme aşîrtiyê buhurtina deme bajartiyê û pêre pêşketina koladariyê, mûlkiyata şaxsî, derketin û pêşketina [[Zadegan]]an û deme ku çandin pir li pêşketî.. * [[Faodalizm]], key ji ku di nav Zadeganên ku dibin rêveber û ol ku dibe xwediyê cihê pir girîng. * [[Kapitalizm]], çîna burziwa ku bû rêveber û Proleterya ku bû ya bindest, sisteme parlementerizmê ku pir bû û aboriya piyasê pir mazin şûxul kir û amûran ku bi zêdeyî mûlkîyete lê taybet serdest bû, demê. * [[Komînîzim]], karkaran ku kapitalist dana ardê û civakak bêdewlet,çîn û mûlkîyet ava kirin. == Aboriya rêzanî == Li gor marks, mirov li keda beyenî bibe, xosletekî kapitalizmî yê herî li ber çava. Berî deme kapitalizmî ticaran mal dianîn û di kirîn û difirotin. Piştî [[awayê afirandina kapitalizmê]] pêşket, êdî ked bixwe bû weke malaka firotinê. Mirov, êdî ne tenê tişte ku çêdike hêze keda xwe ji difiroşê. Hêze keda mirov, ji bo ku pergal hebûna xwe berdewam bike, bi tememî bûya mijaraka kirîn û firotinê. Yê keda xwe di firoşîn jê re dibêjin [[Ptoleterya]] yê ku hêze kedê dikirin û xwediyê teknolojiya ji [[burziwa]] ya. Li gor marks, kapitalistên pêşasazî û ticarên ku kirîn û firotinê jev cude ne. Ticar ji piyasayakê malakê dikirê û di piyasayaka din ji li [[xwestin û telebê]] li gor fiyetekî din ku hê zêdetir di firoşê. Bi vê yekê li hehvbûnê di destê xwe de dike. Ji xaynî wê, yekî kapitalist ji, ji malê ku hatiya çêkirin cude ji keda piyasê û piyasê bixwe ji, ji cudetiya di nav wan de fêde digirê. Merks, her pêşasaziyakî serketî di malê pêşasaziyê ye´ê keti hundur de û deme ku tê firotin de wê farq di nav wan de dibîne û bidest dixe. Ev farq ji, [[pitir-deger]] bixwe ya. Jê derka wê ji [[pitir-ked]] e. Tişte ku dest hati daîn ser, karê kapitalist diafirêne. Marks û Engles, di [[Manîfestoya Komunîstî]] de dibêêjin [[birziwa]] di dîrokê de weke ku ti kesekî ne dîtî weyneke şoraşgarî ji di leyîzê. Lê di deme afirandina pêvajoya kapitalist de krîzên ku derkevin nikarê pêşiya wan bigirê. Pêşktine teknolojiyê, bi mazinbûna aboriyê ve girêdayî û zêdebûna karê û kapitalizm, her demê wê bi krîzan re ru bi ru bi hêle. Ev mazinbûn, krîz û dise mazinbûn, pêvajoya wê, di her seferê de wê krizên ji yên din maztir li pey hevdû bêne. kapitalist ji vê pêvajoyê, wê xwezê ku hertimî dewlemendtir derkeve û wê karkar ji hertimî xizantir derkeve, ji ber ku pitir deger ya ku wê diafirêne [[pitir-ked]] e. Di dawiyê wê proleterya wê dest dêne ser aumrên afirêner û wekhev belav bike. Derfete pevkirinê nîn e, ji ber ku bi pevkirinê wê jevcudetiyên çînî wê ji hole ne rabin. Vajî wê, wê kapitalist wê ji bo hebûna xwe berdewam bikin wê serî li zore bidin. Ji bo rewşe xwe ya serdest berdewam kin, wê hewl bidin. Di vê pêvajoyê de hêzekê ku pir bi organîze divêt ku derkeve û vê rewşê hildê dest û îdere bike. Di "[[Raxnakirin li bernama Gotha]]" de her weha têne ser ziman, "Civaka kapitalist û civaka komînîst, di naqabîna wan de deme guharandina şoreşgerî heya. Di vir de deme rêzanî ya buhurîne heya, ku li vir dewlet, tenê ji dîktatoriya proleterya pê ve ne tiştekî dî ya". == Rewş û yên ku Marks ji wan bi bandûr bûyî == mirov karê bi kurtasi weha bêne ser ziman. Ji felsefe Alman, dîyelektikê Hegel.Felsefe alman bandûraka mazin lê kir. Pêre Îktisata Îngiliz bandûraka mazin lê kir. Hizre Adam Smith û David ricardo ya rêzaniya aborî. Di serî ku mirov Rousseau di nav bêne ser ziman, hizre fransî ya wekhevîye û sosyalizmê, bandûraka mazin lê kir. Makrs bawer dikir ku dîrok û civak bi metoda zanistê re divêt ku mirov hilde dest. Nêzîkatiya wî ya dîrokê weke "pêzawariya dîrokê" tê ser ziman. Engels û Lênîn ji vê weke pêzawariya diyelektîk di hildina dest.Hizre Hegel ya rastî û dîyelektîke dîrokî" yê pir bi bandûr bûya. Hegel, di temenê wê dîyelektikê de ji ber ku Mengîwer di rûniştand, ji aliyê marks ve hatiya raxna kirin. Engels di "pêkariya di rêzaniya aborî" de weha têne ser ziman."Di dîrokê de yê ku di pêşketine hundur de li Duvhevdûbûn aniya ser ziman pêşî Hegel e. di felsefe wî ya dîrokî de gelek tişt çiqa ji me re ecêb ji werin, yên li pey wi ne, hata pişt wî re yên ku li ser dîrokê hizir di meşênin ji, pişt wî re, di tijbandinên hev de, nêzîkatiyên wî yên bingihin i ro ji heyrentiyê bi me re çêdikin. Di ´Phênomênologie´ xwe de, di ´estetîke´ xwe de, di ´felsefe dîrokê´ de di her derê de pîroziye dîrokê dikeve, di her derî de mijar bi awayê dîrokî ya. Bi razberî, bi ser serê wê ve be ji hatibe kirin, dîrokê di nav têkiliya wê de lêkolîn dike" Bi gotina modern, marks dîroke Hegel rakira ser lingên wê. Di redkrina mengîweriyê û erêkirina pêzawariyê de Feuerbach bandûra wî li Marks bûya. Feuerbach û hevalên wî, dibêjin xwede kifşe mirove û metode dîyelektikê ji ji teolojiyê qut dikin û pê olê û rêzaniyê analiz(politika) dikin. Marks ji bawer dike ku ev dinye ji mirov ti "rasti"yê ne veşerê û vajî wê ol û mengiweri ji bo mirov rewşe xwe ya rast bibinin ji wa re dibe astang. PIştî ji "[[Hegelvanên ciwan]]" qut dibe, piştre çend ku raxna ji bike ji ji Feuerbach pir bi bandûr bûya. Marks, çend di şandinan ji ji Rousseaure bike ji, Rousseau yê ku mûlkîyekete teybet pêşî raxna kiirya ya. Ji marks re ji bûya bingeh ji bo ku ew hizre xwe ava bike. Marks, çend ku wan weke otopîk ji şrove bike, [[Charles Fourier]] û [[Saint Simon]], yên weke sosyalist ji nêrîte wan pir girîng dibîne. == Bandora Marks == Marks û Engles, karê û xabetên wan, ji gelek serekan pêk tên. Hizr û nêrîte marks, piştî miirna wî re di bin navê [[marksîzm]]ê de têne lêkolînkirin û nîqaşkirin. Lê di navbara marksîstan de wê nivîsên marks bi çi awayê bêne ser ser ziman şîrovekirin ji bûn mijara pir nîqaşê girînd û cidî. Hê ku marks ji jiyanê ji bo ev yek dibe. Marks berî mirina xwe, di sala 1883an de Hm ji aliyê [[Paul lafargue]] û hem ji ji aliyê serokê karkaran yê fransî [[Jules Guesde]] ve weke "şoreşgerê ticar yê gotinê" hata gunahbaskirin ji. Partiya fransa bi [[reformist]] û [[Şoreşger]], ku bû du hizip, serokê şorasgaran Jules Guesde, weke ku ji marks perman hilda ya hata gunahbarkirin. Marks ji bixwe ji got, li ber wê, " markssizm ev bê, ez bi xwe ne marksistim".Ev gotin di nema ya ku Engels ji [[Eduard Bernstein]] re şandibû ji, têde dibuhurê. Bêja markssizme bi xwe ji, bi bêjeyî, ji bo ku mirov [[Şerê çînî]], [[Fetişisme metê]] û [[awayê afirandîne]] ya kapitelizmê û civakên din fahm bike tê ser ziman. Ya ku wê mirov bê û bigihêne deme komînîzmê ji wê û yê ku wê bigihê de tê gotin. Bêja marks ya ku bêje nêvî an ji qismekî wê erê bike, û aqil yên ne meşandin, mijara nîqaşê ya. Piştî mirina marks ji bi 6 salan re kongre wê ya pêşî hata kirin çêkirin [[Enternasyonala duyemîn]], ji bo hizrên rêzanî navendeka girngî afirand. Partiyên mezin , xosîsî ji parti ya Alman ya "[[Partiya sosyal demokrat e Alman]]" bi tevlibûna wê ya Enternasyonala yekemîn bi serketî diçê. Hinek amdamên wê yên weke [[Edrard Bernstein]] hizre [[sosyalizmê Evrîmî]] diavêjine hole û piştre rudana [[şerê cihanê yê Yekemîn]], dibin sedeme davî lê hatina enternasyonalê. Di bin sereketiya [[Lenîn]] serketina boşevîkan û di [[Rûsya]] de bûna [[Şoreşa Çiriya Pêşîn]], li cihanê bi giştî dengekî mazin di vedê.LI [[Moskov]]ê di adara 1919an de levgahan û civîna [[Enternasyonala Sêyemîn]] dibe û armaca wê ew bû ku di hêla dinyê de li welatan hemûkan partiyên komînîst werina avakirin û pê şorasa navnetewî ya proleterya li dinyê pêk were, tê kirin. Marks, hizir dikir ku öra¨wø li welatøn weke [[Fransa]], [[îngîlîstan]] û [[Almanya]], yên pêsaziya pêşketî wê dest pê bike. Lenîn ji, di Çaxa Emperyalîzmê]] de li gor ne wek heviya di aborî û rêzaniyê de, li Rûsya, her ku welatekî çandinê ji bû, bi [[Emperyalizm]]ê ve girêdayî pêşasaziya pêşxe û wê ji zincire wê vaqatihe û her weha wê li welatên xizan ji wê zincire şoraşê wê dest pê bike, got.Ew agirê şoreşê yê hata pêxistin, êdî ew avêje [[Ewropa]] û pêşasaziya wê ji. Marks û Engles, di pêşgotina bi rûsî ya di sala 1882 de manîfestoya komînîste yê de weha tê vegotin."Nahaka pirsgirêk ev e: Bi zêdeyî ku zayif ji bûbe, Di asta bilind de awayekî li şûn mayî ya çandinê "Obşînên Rus" ji, rast û rast ji ji mûlkîyete komînîst ya hevpar re bibe bingeh û di asta bilind de bibuhurê, wê karibe? An ji di serî de merhala evrîme ya [[rojana]] di afirîne, wê jev belavbûnekê wî jîn kê? Iro bersive ku mirov bide ve ev e: Eger şoraş rûs bibe peyama şoraka ploreter li cihanê û ev hevdû temem bikin, li rûsyê ev xwedibûnên li ard yên hene, sereke şoraşa komînîst ya ku dibe, peyama wê ya, dibe ku bibe". Gotinêne Marks ji Lenîn re cihê destpêkeke bûn, bi [[Troçkî]] û [[Boşevîkên kevn]] re mêşandina şoraşa rûs, li rojava ji destpêka şoraşaka proleter, weke peyama wê, divêt ku were fahmkirin, armanca [[Komîntern]]ê ji bû, ji bo [[şoreşa Cihanê]]. Di komînternê de zimanê wê almanî hata kifşkirin. Lenîn ji weke sîxorê alman hata gunahbarkirin. Piştî ku li rojava tekoşînên şoraşan têk çûn û welatan li sovyet anî girt, piştre hizre ku [[Stalîn]] ajote pêş, " di welatekî de sosyalizm" di "[[yekîtiya Sovyet]] de bû hizre sereke. Yên ku li ber Stalin anî vekirin [[Lev Trotskî]] û hevalên wê di [[Enternasyonala çaramîn]] de xwe bi rêxistin kirin û kirin ku li ber wî rabin. Li [[Çîn]]ê ji [[Mao Zedong]] ji, çend ku girêdana xwe bi marks ve dianî ser ziman û digot ku ne tenê karkar [[Gundî]] ji weke hêze şoraşê karîn weyne xwe bi leyizin. Hê ku di civakên gundî de ku hê [[çîna karkar]] ne afiriya, gundiyên ku li hemberê [[Faodalim]]ê dirabin ji, hebû ji ji aliyê şoraşê ve nêzîkatiya xwe dênin. Ev hizir, ku ji hizrên marks cude ji ban, mao ev hizrên di xataka nêzîkî [[Marksîzm-Lenînîzm]] anîn ser ziman û bi teoriya [[Şoreşa Demokratîk e Nû]] Anî ser ziman. Di vê mijarê de [[Mahîr Çayan]] vê dibêje, "Ev pêkariyên mao, em cewberê wan û ozê wan di [[Lenîn]] de ji dibînin. Lê xala Marksîzm-Lenînîzm, ye ku ev pir girîng([[Şoreşa demoktatîk ê neteweyî]] û [[Şoreşa çandî ê Proletar|Şoraşa çandî ê Proletar]]), awayên xwe yên pir baş di pêkanîna Mao e rêzanî de hilda na". Li [[Almanya]] di 1932an de Înstîtuya lêkolînê e civakî ye ku marksistan avakirî, rêz û bi hevgirtina Marksizmê de roleke mezin lîstiye û ev enstîtu piştre weke xetake hatina wê ya ser ziman ji, bi navê [[Zankoya Frankfurt]] bûya. Yên weke [[Theodor Adorno]], [[Max Horkheimer]], [[Walter Benjamin]], [[Herbert Marcuse]] û [[Jürgen Habermas]], nêzîkatiyê vê Instituyê weke [[teoriya rexnekar]] tînin ser ziman. Ev înstîtu, di qada xwe da li ber [[Marksizme Ortodoks]] rabûye û li [[têgihiştina çînî]] û li ser [[Aboriya kifşkar]] gelek rexne anîye. Hinek Marksîstan ji ev înstîtu, ji Marksizmê dûr anîne ser ziman û di qada xwe de weke înstîtuyatake hizirê ku bi hebûna xwe ye, anîne ser ziman. Bi Zanîngeha Frankfurt re di heman demê de jîn bûye [[Antonio Gramsci]] ji gelek vekirinên girîng di Marksîzmê de kirine. == Raxnayên hatina kirin == Raxna yên li marks û li Marksizmê, bi zêdeyî li di [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtîiya Sovyet]] de xwe didine der. Raxnayên li analiza Marks ya li Kapitalizmê û li ser analizên wê yên li ser analiza aboriya hatina kirin, bin yên ku di qada "komînîzmê" û "yekîtiya sovyet hatina kirin in. Hizrên marks yên weke [[Pitir- heêja]], [[Bahayê Hêja]] û [[Sermeye]] di qada îktisatê de rast têne erêkirin. Gelek parazvanên Kapitalizmê, bawer dikin ku çêkirna refahê û belavkirina wê, ji sosyalizm û komînîzmê bi bandûrtir û wekhevtira.Marks û Engels, bawerkirina ku navbeyne di nav dewlemend û xizan de di deme Kapitalizme hov de ya. Di xwezaya mirov de xwestina li hevdana hevdû û berhevkirin, jê repergala aborî ye herî baş ya Kapitalizmê ya. Îktîsatvanên [[Zanîngeha Awistirya]] ya [[hizre ked hêja]] ye maks raxna dikin. Piştre, xuruxîna [[Yekîtiya Sovyet]] û ketina [[Hêtê Berlin]], popîleteya marksizmê û bandûra hizrên marksist ji hindiktir kirina. [[Friedrich Hayek]], Di pirtûka xwe bi sernavê [[Riya diçê hişkbûnê]] de dibêje ku wê di aboriyaka sosyalist de ji wê pirgirêkên têkiliyê wê hebin û di deme yekitiya sovyetê de deme Lenînizmê ji vê yekê re mînaq nîşan dide. Ev pirgirêk ji, ew dibêje ku di deme afirandinê de dibine sedeme asebûnan. Hayek û yên ku wî di şopênin ji, deme lenînizmê û deme Îngistanê ya 1939 û 1951 ji demên tinebûnê yên ku afirnêne mînaq didine nîşandin û pêve ji dikin bêdadî dibe. Hinek raxna ji li qada pêzawariya dîrokê de dibin û digihine hevdû. Di dîrokê dinîvîsandî de û mijarên ku bûn û awayê afirandina çînan de, ku ji bisedeme, yên ku rexne dikin, di pirsin ku ka "awayê çêkirinê ji kuderê tê?". Murray Rotland dibêje, " marks ti carî bersive vê yekê ne da. di rastiyê de ji ne dida, ji ber ku dabana guharandinên bi teknolojiyê û an ji dewlete teknolojiyê ku bi mirov anîbana ser ziman, wê sistemî xuruha bana. Di vê rewşê de ji têgihiştina mirovaahiyê an ji ya mirov wê bûbana kifşkarê awayê çêkirinê, riyaka din ji ne mumkun bû". Lê marks ji di [[Raxnakirina li rêzaniya aboriyê]] de weha dibêje, "Di awayê çêkirina afirandinê de, mirov dikeve têkiliyaka ku di dervî vîne wî ya, ev awayê çêkirina afiranê ji rastî awayê çêkirina wan ya aborî û asta pêşketine wan têt".Marks di vir de awayê afirandinê "bi vînê wî bixwe ve ne girêdayê", têne ser ziman û pêve ji awayê pêşketinê yê civaknasî pêgav bi pêngav têne ser ziman. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.felsefevan.org/k-marx-3.html K. Marx - Ji Malpera Felsefevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314045531/http://www.felsefevan.org/k-marx-3.html |date=2016-03-14 }} {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Karl Marx}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civaknasên alman]] [[Kategorî:Dîroknasên alman]] [[Kategorî:Fîlozofên alman|Marx, Karl]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1818]] [[Kategorî:Karl Marx| ]] [[Kategorî:Komunîstên alman]] [[Kategorî:Komunîzm]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1883]] [[Kategorî:Mirovên sedsala 19an ji Keyaniya Prûsyayê]] [[Kategorî:Rojnamevanên alman]] [[Kategorî:Sosyalîzm]] [[Kategorî:Şoreşger]] [[Kategorî:Teorîsyenên marksîst]] [[Kategorî:Teorîsyenên şoreşê]] emxr18obtrl558g09rljmyobqg578ji 0 3545 2096353 1944974 2026-09-28T02:48:22Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096353 wikitext text/x-wiki {{Kurd}} [[Wêne:Dengbêj Silêmanê Dengizî.jpg|thumb|Dengbêjê kurd [[Silêmanî Dengizî]]]] '''Dengbêjî''' stranên kevneşopiya [[çand]]a [[kurd]]an e ku bûyerên evînî, lehengî û hwd bi stranên bê-enstrûman ji aliyê hûnermendên dengbêj ve hatine gotin û hatine tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.karar.com/dengbej-nedir-1600837 |sernav=Dengbêj nedir? |malper=KARAR |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2022-05-19 }}</ref> Di dîrokê taybetiyek girîng e ku bûyerên dîrokî bi nivîskî ne, bi gotinên stranên dengbêjî aliyê hûnermendên dengbêja ve hatine tomarkirin. Dengbejên [[Kurd]] bûyerên dîrokî wekê helbest tomar kirine ku ev tomar bûne sedem ku gelek bûyerên dîrokî heya sedsala 20an hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.otekileringundemi.com/manset/yasak-bir-dilin-anlaticilari-dengbjler-h10572.html |sernav=Yasak Bir Dilin Anlatıcıları: Dengbêjler |paşnav=Gündemi |pêşnav=Ötekilerin |malper=https://www.otekileringundemi.com/ |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220519112025/https://www.otekileringundemi.com/manset/yasak-bir-dilin-anlaticilari-dengbjler-h10572.html |rewşa-urlyê=dead |tarîxa-gihiştinê=2022-05-19 |roja-arşîvê=2022-05-19 }}</ref> == Dengbêj == [[Wêne:Mala Dengbêjan Amed 2010.JPG|thumb|Komek ji civata dengbêjan li Mala dengbêjan, li Amedê.]] Dengbêj ew kesin ku bûyerên lehengî, evînî an îxanetî ku li deverên [[Kurdistan]]ê qewimî ne bi şêwazeke lîrîk û meqam di nava civatan de dibêjin. Berê ku zêde tomarên nivîskî yên bi zimanê kurdî pêş neketibûn kesên dengbêj bûyerên berê wan û bûyerên ku di dema wan de qewimine bi wêjeya devkî veguhestine sitranan. Dengbêj mirovên gerok bûn ku her dem li gund bajarêb Kurdistanê geriyane û stranên xwe yên li ser bûyeran ji bo gel pêşkêş kirine. Heta demek nêzîk gelek dengbêjên naskirî li gelek gund bajaran bi taybetî li koşkên kesên pêşengên eşîran, li dîwanên civatên giran çîrok û kilamên yên li ser bûyerên evînî, lehengî, şer û îxanetiyê ji bo civatan digotin. Meriv kare dengbêjan bike du bes: ''çirokbêj'' bi giranî çirokan dibêjin û beytbêj jî helbestan dixwîne. Herwiha, li Kurdistana rojhilat ji dengbêjan re lavjebêj tê gotin û cend dengbêjênherî nas ji Qafqasyayê (Ermenistanê) ne. Carina dengbêj kilam û cîrokên xwe bi alîkariya dûdûk/qernetê, tembûr û enstrumanên din didin xwandin. Li hêla din da çand û zimanê kurdî di hêla dengbêjiyê da, yanê di hêla gotin, kilam, stran û çîrokan da pirr dewlemend bûye. Zimanê kurdî bi gotinên dengbêjên hêja hettanî roja îro hatîye û wunda nebîye. Gava ku em îro hîna kurdî qise dikin, va kerrî pirrî ji saya dengbêjan e. Kilamên li ser [[Filîtê Quto]], [[Lawikê Metînî]], [[Memê Alan]], [[Evdalê Zeynikê]], [[Derwêşê Evdî]], [[Bavê Fexrîya]], [[Bavê Bexçet]], [[Xalê Cemîl]], [[Geliyê Zîlan]], [[Şerê Ûriz]], [[Xezalê]], [[Têlî (klam)|Têlî]] nav kurdan gelek bi nav û deng in. == Mijarên sereke yên dengbêjiyê == Kok û pêkhatina gelê kurd, serhildan û azadî hin mijarên herî girîng ên kilamên dengbêjiyê ne. Tê bawerkirin ku kurd xwe di demên berî zayinê de li çiyayên Zagrosê bi cih kirine û piştre rojhilata navîn ji xwe re kirine welat. Îro gelek texmîn û çîrokên populer di derbarê vê yekê hene ku kurd neviyên sumeran, mediyan yan jî ûrartiyan in. Li hemberî vê yekê efsaneyên dîrokî yên sedan salî hene ku wergeriyane kevneşopan û bûne beşeke çandî ya kurdan. Helbestvanê faris Fîrdewsî (940 - 1020) di berhema xwe ya bi navê Sahname de behsa çîroka hesînkar Kawa dike, yê ku li dijî Dehaqê zalim serî rakiriye. Heman çîrok ji aliyê dîroknasê kurd Şerefxan di sala 1597'an de hate nivîsandin û ev berhem wek çavkaniya herî bedew a dîroka gelê kurd tê hesibandin. Li gorî Şerefxan, gelê kurd neviyên keç û xortan in, ên ku ji Dehaqê zalim hatin xilaskirin. Pişre Kawayê hesînkar serhildaneke serkeftî li dijî Dehaq pêk anî û Dehaqê kuşt.<ref>Martin Strohmeier, Lale Yalçin-Heckmann: ''Die Kurden. Geschichte, Politik, Kultur.'' (Gelê kurd. Dîrok, siyaset, çand). München 2010: Beck. ISBN 978-3-406-59195-2</ref> Ev efsaneya Newrozê şera di nava hêlên baş/rind û xirab dike sermijar û bi vî havî serhildan kurdan û daxwaziya wan a azadiyê tîne ziman. == Di dema nujên de dengbêjî == Dengbêjan li hemberî hemû astengî û hewldanên asîmîlasyonê di parastina çanda xwe de biserketine û beşeke girîng a muzîk û çanda kurdî gihandine dema me. Bi saya wan e kilamên dengbêjiyê- hê jî - wek dîrokek zindî - rastî ecibandina gihdarvanan tên. Ewqas ku kilamên dengbêjiyê ji hunermendên ciwan re dibin çavkanî û îlhameke girîng. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya dengbêjên navdar]] == Girêdanên derve == * [http://www.rojanu.org/muzik.htm Stran û miqamên kurdî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041013234758/http://www.rojanu.org/muzik.htm |date=2004-10-13 }} * {{En}} [https://brill.com/view/title/32974 The Sung Home. Narrative, Morality, and the Kurdish Nation] {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda kurdî]] [[Kategorî:Dengbêjî| ]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] sk75dygnmuzfcutsvkcygut409a919z 0 3684 2096330 1981330 2026-09-27T20:59:45Z ~2026-51969-31 184134 /* Efrîn */ 2096330 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{kêm|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{Agahîdank êl û eşîr | nav = Êla Reşwanê | wêne = Distribution Reshwan tribe.png | binwêne = Belavkirina êla Reşwanê | hoz = [[Xelîkan (eşîr)|Xelîkan]]<br>[[Sefkan (eşîr)|Sefkan]]<br>[[Çelikan (eşîr)|Çelikan]]<br>[[Çeqelan (eşîr)|Çeqelan]]<br>[[Oxcîyan (eşîr)|Oxcîyan]]<br>[[Omeran (eşîr)|Omeran]]<br>[[Bilikan (eşîr)|Bilikan]]<br>[[Delikan (eşîr)|Delikan]]<br>[[Molikan (eşîr)|Molikan]]<br>[[Kelan (eşîr)|Kelan]]<br>[[Xisor (eşîr)|Xisor]]<br>[[Mendollu(eşîr)|Mendolan]]<br>[[Zerikan (eşîr)|Zerikan]]<br>[[Rumiyan (eşîr)|Rumiyan]]<br>[[Hecîleran (eşîr)|Hecîleran]]<br>[[Bereketlî (eşîr)|Bereketan]]<br>[[Cudikan (eşîr)|Cudikan]]<br>[[Mehinan (eşîr)|Mehinan]]<br>[[Hecîban (eşîr)|Hecîban]]<br>[[Xidiran (eşîr)|Xidiran]]<br>[[Kelecorlu (eşîr)|Qereçor]]<br>[[Terziyan (eşîr)|Terziyan]]<br>[[Nasiran (eşîr)|Nasiran]]<br>[[Mifikan (eşîr)|Mifikan]] | serekeşîr = | esil = [[Kurd]] | ziman = [[Kurmancî]], devoka [[Reşoyî]] | belavbûn = [[Gurgum]]<br>[[Semsûr]]<br>[[Meletî]]<br>[[Entab]]<br>[[Kurdên Anatoliya Navîn|Anatoliya Navîn]]<br>[[Bakurê Iranê]]<br>[[Xorasan]]<br>[[Heleb]]<br>[[Efrîn]] | gelhe = 350.000 | ol = [[Elewîtî]], [[sunîtî]] ([[henêfî]]), [[şiîtî]] [[Ezîdîtî]] | ocax = | pîr = | ziyaretgeh = }} '''Reşwan'''{{efn|Hem jî '''Reşî''', '''Reşû''', '''Reşwend''', an '''Reşan''' tê gotin.}}, êleke kurdan e. Xelkên êla Reşwan bi zedêyî li dor [[Meletî]]yê, [[Semsûr]]ê, [[Dîlok]]ê, [[Xorasan]]ê û [[Anatoliya Navîn]]ê dimînin<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=De midtanatolske kurdere - en ufortalt historie |url=http://jiyan.dk/2011/08/de-midtanatolske-kurdere-en-ufortalt-historie/ |roja-gihiştinê=29 adar 2015 |ajans=Jiyan.dk |tarîx=16 tebax 2011 |ziman=da |roja-arşîvê=27 nîsan 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190427121936/https://jiyan.dk/2011/08/de-midtanatolske-kurdere-en-ufortalt-historie/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Bo dîn, xelkê Reşwan [[Îslam|Misilman]] in û pirê li [[Sunîtî]] (gorê mezhebê [[henefî]]) yan jî li [[Elewîtî]] bi kêmanîya [[Şiîtî]]ya Ceferî girêdayî ne. [[Êzdîtî]] jî di nav de tê dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=14 tebax 2015 |sernav=Aşiretler, derneklerle kültürel bağları güçlü tutmaya çalışıyor |ziman=tr |url=https://www.gazeteipekyol.com/genel/asiretler-derneklerle-kulturel-baglari-guclu-tutmaya-calisiyor-21050-h33294.html |roja-gihiştinê=25 hezîran 2020 |roja-arşîvê=8 kanûna paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210108200456/https://www.gazeteipekyol.com/genel/asiretler-derneklerle-kulturel-baglari-guclu-tutmaya-calisiyor-21050-h33294.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>{{sfnp|Madih|2007|p=11}}<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Kâtib Çelebi |sernav=An Ottoman cosmography: translation of Cihânnümâ |paşnav2=İbrahim Müteferrika |paşnav3=Hagen |pêşnav3=Gottfried |paşnav4=Dankoff |pêşnav4=Robert |paşnav5=Csirkés |pêşnav5=Ferenc |paşnav6=Curry |pêşnav6=John J. |paşnav7=Leiser |pêşnav7=Gary |tarîx=2021 |weşanger=Brill |isbn=978-90-04-44132-3 |series=Handbook of oriental studies |cih=Leiden Boston |rr=463 }}</ref> == Dîrok == Di dema osmaniyan de kesên vê êla kurdan wek gelekî serbixwe dihatin dabilandin: di gelek [[salname]] û pirtûkên osmaniyan de ji reşwaniyan wek ''Kara Ulus'', bi wateya "Neteweyê Reş", tê behskirin. Hemû parêzgarên parezgeha [[Edene]] heta sedsala 19an ji vê êla kurdan bûn. Di sedsala 18an de osmaniyan bi zordarî vê êlê ji hev parve dikin: hin tîrên (qebîle) reşwanan li [[Reqqa]], hin li Anatoliya Navîn û bakur, hin jî li rojavayê Sûriyê tên bicîkirin. Kesên reşwan li Anatoliyê ([[Qonye]], [[Çorûm]], [[Yozqad]], [[Amasya]], [[Enqere]] û [[Qirşehrê]]) belav bin jî, ziman û çanda xwe heta îroj parastine, bi taybetî ên li rojavayê Sûriyê hatin pişaftin û dest ji kurdî û çanda kalê xwe berdan e. == Êla Reşwanê îro == Di lîsteyên pirtûka [[Mehrdad Izady]] ya êl û eşîrên kurdan de çend eşîrê bi navê Reşwend tên ditin. Li [[Qesra Şirîn]] û [[Lekistan]]ê êşîreke bi navê Reşwend dijî. Eşîr bi eslê xwe [[elewî]] ye. Li [[Semsûr|Semsurê]], bi taybetî jî li Kolikê êla herî mezin reşiyan e. Reşiyê, li herêmên [[Kolik]]ên çiyayî bi temamî, li deştê jî 1/4an belav bûnê. Sinorên xwe ji gundê [[Narince]]yê yî giredayî Kolikê dest pê dikê heta bakurê [[çemê Kolikê]] û navçeya [[Sincik]] bi temamî dike nava xwe û heta navçeya [[Tut]]ê dirêj dibe. Bê guman, êlên mîna [[canbegî]] ([[îkîzce]], [[adali]], [[ekîncî]], [[eceler]], [[bostanli]] û hwd), [[mirdêsî]] (Narince), [[şadî]], [[cêlikî]] û yen din jê hene ku parçêyek ji wanî li [[Anatoliya Navîn]] dijî. Serjimara reşiyan nêzikî 250 hezar e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya paşîn 2024}} Kolikê serjimara xwe 100 hezare û ji % 80'ê xwe; Sincik 10 hezar in û gîştik, Çelîkhan 25 hezar e û ji % 60'î xwe; Pinarbaşi û Kûrû Dere jî 20 hezar in û tevahî Reşî ne. == Bicihbûnên û gunden Reşî == === Anatolîya Navîn === {| class="wikitable sortable" |+ Lîsteya bicihbûnên û gunden Reşî li Anatolîyê<ref>Kurdish tribes of Central Anatolia / Orta Anadolu'daki Kürt aşiretleri / Eşîren Kurdên Anatolia Navîn - Part 1 URL: https://umap.openstreetmap.fr/ru/map/kurdish-tribes-of-central-anatolia-orta-anadoludak_270108#10/39.549059/34.422226</ref><ref>İç Anadolu Kürtlerinin İlçe ve Köyleri URL: https://candname.com/tr/?p=21891</ref> |- ! Nav bi Kurdî !! Eşîr/qabîle !! Navçe !! Navê serkaxezê |- | [[Altlar]] || [[Omeran]] || [[Qulek]], [[Qonye]] || Altılar (tr.) |- | [[Bîrtalik, Qonye]] || [[Omeran]] || [[Qulek]], [[Qonye]] || Acıkuyu (tr.) |- | [[Bûmsiz]] || [[Nasiran]] || [[Heymene]], [[Enqere]] || Bumsuz (tr.) |- | [[Çoplî]] || [[Omeran]] || [[Qulek]], [[Qonye]] || Yeşiltepe (Çöpler) (tr.) |- | [[Şayîplî]] || [[Mîfikan]] || [[Boztepe]], [[Kîrşehîr]] || Harmanaltı (tr.) |- | Qerejdax, [[Xelikan]] || [[Xelikan]] || [[Qulek]], [[Qonye]] || Karacadağ (tr.) |} === Dîlok === === Efrîn === === Meletî === === Semsûr === === Sêwas === === Xazar === === Xorasan === == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Eşîr]] [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê]] sypzcjfnkmg87z65b5qei1t9q72fc0z 0 4105 2096220 1915343 2026-09-27T16:35:22Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096220 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 250 | image1 = Blausen_0451_Heart_Anterior_ku.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Diagram_of_the_human_heart_(cropped)_ku.svg| | alt2 = | caption2 = Dilê mirov }} '''Dil''' yan jî '''Dilê mirovan''', endamek masûlkî ye, xwînê di nav lûleyên xwînê de pompe dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/244418259 |sernav=Taber's cyclopedic medical dictionary. |tarîx=2009 |kesên-din=Donald Venes, Clarence Wilbur Taber |isbn=978-0-8036-1560-1 |çap=Edition 21, illustrated in full color |cih=Philadelphia |oclc=244418259 }}</ref> Xwîna pompekirî oksîjen û xurekan digihîne laş û di heman demê de paşmayîyên metabolîk ên wekî karbona dîoksîd digihîne pişikan.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/guyton-and-hall-textbook-of-medical-physiology-pdfdrive.com |sernav=Guyton And Hall Textbook Of Medical Physiology ( PDFDrive.com ) }}</ref> Ji bo berdewamiya jiyanê, divê xurek, [[hormon]] û oksîjen, bigihîje hemû [[Şane (biyolojî)|şane]] û [[xane]]yên laş. Madeyên paşmayî yên wekî karbona dîoksîd, ure, av, xwêy jî divê ji xaneyan bên dûrxistin. Ango ji bo bicihanina erka xwe divê xwîn li her aliyê laş de bigere. Xwîna mirov di nav [[Lûleya xwînê|lûleyên xwînê]] de diherike, lê [[xwîn]] bi tena serê xwe nikare biherike, pêdivî bi pompeyek heye. Pompeya laş dil e. Dil pesta xwînê berz dike bi vî awayê xwîn di nav [[lûleya xwînê|lûleyên xwînê]] de bi lez diherike û belavê laş dibe. Ji bo gera xwînê, hêza sereke ji dil peyda dibe. Pêwendiya peyvên wekî, [[kardiyolojî]], [[kardiyolog]], [[eloktrokardiyografî]], perîkardiyum, miyokardiyum, bi dil ve heye. Di zimanê Yewnanî de ji bo tiştên bi dil ve tekîldarin peyva “kardia” tê bikaranîn. Kardiyolojî: Beşek ji zanista bijîşkî ye, lêgerînên kardiyolojîyê li ser pêkhateya dil û nexweşiyên dil e.<ref> Collins English Dictionary – Complete and Unabridged, 12th Edition 2014 © HarperCollins Publishers 1991, 1994, 1998, 2000, 2003, 2006, 2007, 2009, 2011, 2014</ref> Bijîşkên pisporiya wan li ser pêkhateya dil û nexweşiyên dil e, wekî kardiyolog bi nav dibin.<ref> Dictionary of Unfamiliar Words by Diagram Group Copyright © 2008 by Diagram Visual Information Limited</ref> == Pêkhateya dil == Dil bi eslê xwe dişibe pompeyek, lê ev pompe ne ji hesin û plastîk, lê ji masûlkeyan pêk tê. Berevajiyê pompeyên mekanîk, dil pir dişixule û zûbizû xera nabe. Di rewşa asayî de dilê mirov di xulekek (deqe) de bi qasî 70 -75 car lê dide. Dilê mirov rojê 108000, salê ji 39 milyonê zêdetir lê dide. Di tevahiya jiyana 75 salî de dilê mirov 3.000.000.000 car lê dide. Bi her lêdanê, dil bi qasî 70mL xwîn pompe dike. Ango di xulekek de 5.25 lître, di rojek de 7 000 lître, di salê de 2500 000 lître xwîn pompeyê lûleyên xwînê dike.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">OpenStax, Anatomy & Physiology, OpenStax ,2013 [https://openstax.org/details/books/anatomy-and-physiology]</ref> [[Wêne:2001_Heart_Position_in_ThoraxN_ku.jpg|thumb|250px|Cihê dil di nav sîng de.]] Ji destpêka ducaniyê 22-23 roj şûn de dillêdana dergûşê dest pê dike.<ref>https://embryology.med.unsw.edu.au/embryology/index.php/Cardiovascular_System_-_Heart_Development</ref> Roj û şev havîn û zivistan, dema xewê û dema kar kirinê hejmara lêdanê carnan kêm dibe carnan zêde dibe, lê lêdana dil heta dawiya jiyana mirov didome. Ji ber karê wî yê demdirêj û bêrawestan, dil endamek (organ) bêhempa ye. Dilê mirov di sîng de, navbera her du [[pişik]]an de piçek li aliyê çepê de cih digire. Pêşiya dil de perasûbend (hestiyê sing), li jêrê singê de navpençik (diyafram) heye. Qebareya dilê mirovê gihêştî bi qasî kulmekî mirov e. Giraniya dilê mirov bi qasî 250-350 gram e.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/> === Dîwarê dil === Dil ji dîwarek sê çînî (tebeqe) pêk tê. Çîna epîkardiyum li aliyê derveyî dil, çîna endokardiyum li aliyê hundirê dil e, çîna myokardiyum jî di navbera epîkardiyum û endokardiyumê ve cih digire.Tevahiya dil, bi perdeya dil (perîkardiyum) ve dorpêçî ye.<ref name="Villee"/> Perdeya dil dişibe kîsikê. Perdeya dil ji du çînan pêk tê navbera her du çînan de şilemenî heye. [[Wêne:Dîwarê_dil_ku.jpg|thumb|250px|Dîwarê dil.]] * Perdeya dil cihê dil a nav valahiya sîngê de sabît dike. * Li hember hokarên nexweşiyê û enfeksiyonan alîkariya bergiriya dil dike. * Rê li ber werimîn û girbûna dil digire. * Lêkxişana navbera dil û derdorê dil (pişik, hestiyê singê û navpençik) kêm dike. === Çaviyên dil === Dil ji çar çaviyan pêk tê. Du çavî (ode) li jor, du çavî jî li jêrê dil de cih digire. Çaviyên jor wekî [[guhik]]e, çaviyên jêr jî wekî [[zikoke]] tên navkirin. Her wisa perdeyek masûlkeyî ya bi navê septum (navbirka zikokeyan) ji jorê dil hetanê jêrê dil dirêj dibe û dil dike du beş, beşa rastê û beşa çepê. Xwîna kêmoksîjenî li beşa rastê dil, xwîna têroksîjenî jî li aliyê çepê dil de diherike. [[Dilemasûlke|Masûlkeyên]] derdora zikokeyan ji ya guhikeyan zêdetir e. Diwarên guhikeyan ji yên zikokeyan teniktir e. Dîwarê zikokeya çepê, li li gor beşên din ên dil hê pirtir stûr e. Rûyê zikoke û guhikeyan bi çînek xaneyên epîtel (endokard)ê rûpoşî ye. Xwîn ji laş diherike guhikeyên dil, ji zikokeyên dil jî ji dil diherike laş. === Derîçeyên dil === [[Wêne:2011_Heart_Valves_ku.jpg|thumb|250px|Derîçeyên dil]] [[Wêne:CG_Heart.gif|thumb|250px| Derîçeyên dil arasteya herika xwînê kontrol dikin]] Dil çar derîçe lixwe digire. Du derîçeyên dil di navbera guhike û zikokeyên dil de cih digire. Her yekê [[Xwînbera pişikan|xwînbera pişik]] û [[xwînber]]a sereke jî derîçeyek lixwe digirin. Xwîn bi alîkariya derîçeyan di nav dil û lûleyên xwînê de bi yek alî diherike.<ref name="Villee">Villee, Claude Alvin, et al. (1989) Biology. 2nd ed., Saunders College Publishing. ISBN 0-03-023417-4 </ref> Di navbera guhikeya rastê û zikokeya rastê de [[derîçeya sêperrî|derîçeyê sêperrî]] (trîkuspît) heye. Derîçeyê sêperrî bi girjbûna guhikeyan, xwîna nav guhikeya rastê, aresteyê zikokeya rastê dike. Dema guhike xav dibe îcar zikoke girj dibin, lê derîçeyê sêperrî bi girjbûna zikokeya rastê tê girtin, bi vî awayê rê li ber vegera xwînê ya guhikeya rastê tên girtin. Herwisa di navbera guhikeya çepê û zikokeya çepê de [[derîçeya duperrî|derîçeyê duperrî]] (derîçeyê mîtral) heye, derîçeyê duperrî xwînê ji guhikeyê arasteyî zikokeya çepê dike, lê nahêle xwîna zikokeyê vegere guhikeya çepê. Bi girjbûna guhikeyan, derîçeyên navbera guhike û zikokeyan tên vekirin, bi girjbûna zikokeyan van herdu derîçe tên girtin.<ref>Colbourne, H. (2007).Inquiry into biology. Toronto, ON: McGraw-Hill Ryerson. ISBN 978-0-07-096052-7</ref> Xwîna zikokeyan bi navbeynkariya derîçeyan derbasê xwînberan dibe. Şiklê derîçeyên derê zikokeyan dişibe kevanê, an jî heyva nîvî, loma ev derîçeyên zikokeyê wekî [[derîçeyên kewaneyî]] tên binavkirin. Di navbera zikokeya rastê û xwînbera pişikê de derîçeyê pişikan heye. Bi girjbûna zikokeyê ev derîçe ve dibe û xwîna nav zikokeya rastê derbasî xwînbera pişikê dibe. Gava zikoke xav dibin, îcar derîçeyê pişikê tê girtin. Bi vî awayê xwîna nav xwînbera pişikê venagere zikokeyan. Derîçeyek kewaneyî jî di navbera zikokeya çepê û şaxwînber (aort) de cih digire. Ev derîçe jî xwînê ji zikokeya çepê ber bi şaxwînberê araste dike == Gera koronerî == [[Wêne:Hdw_heartattack_ku.jpg|thumb|250px|Lûleyên koroneri û krîza dil]] Çîna navendî ya dîwarê dil myokardiyum (masûlkeya dil) ji masûlkeyan pêk tê, dil tu car ranaweste û lê dide. Ji bo lêdana dil divê masûlkeyên dil girj bibe û xav bibe. Ji bo girjbûn û xavbûna masûlkeyan pêdivî bi enerjiya [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] ([[Adenozîna trîfosfat|Adenozîna sêfosfatî]]) heye. Xaneyên [[dilemasûlkeyê]] bi navbeynkariya oksîjenê, [[glukoz]]ê perçe dikin û ATP bi dest dixin. Ango ji bo peydakirina ATP, divê xwîna têrglukozî û têroksîjenî ji xaneyên myokardiyumê ve bên şandin. Di nav guhike û zikokeyan de her tim [[xwîn]] heye, lê çîna endokardiyumê rê nade xwînê ko xwe bigihîne xaneyên masûlkeyên dil. Lûleyên taybet xwînê digihîne dîwarê dil, ev lûleyên xwînê wekî [[lûleyên koronerî]] tê binavkirin. Di zimanê latînî de peyva “corona” ji bo tac (taca serê qiral û şahan) tê bikaranîn.<ref> The American Heritage® Student Science Dictionary, Second Edition. Copyright © 2014 by Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company</ref> Lûleyên koronerî wekî mîna tacek, dîwarê dil dorpêç dikin. Xwînberên koronerî li jorê derîçeyê xwînbera sereke ji şaxwînberê şax didin. Xwînbera koronerî ya çep aliyê çepê dil, xwînbera koronerî ya rast jî aliyê rastê dil dorpêç dike.<ref>ENCYCLOPÆDIA BRITANNICA, [https://www.britannica.com/science/human-cardiovascular-system/Blood-supply-to-the-heart]Blood supply to the heart </ref> Bi vî awayê xwîn digihîje xaneyên dilemasûleyê. Xwîna kêmoksîjenî û kêmglukozî bi xwînhênerên dilî vedigere guhikeya rastê. Gera xwînê ya navbera dil û myokardiyumê wekî gera koronerî tê binavkirin. Di hin cureyên dilnexweşiyê de hinek ji lûleyên koronerî teng dibin an jî dixitimin, di rewşek wisa de bi têra xwe xwîn nagihîje masûlkeyên dil. Heke beşa masûlkeya bêoksîjen û bêglukoz mayî, beşek piçûk be krîza dil pêk tê, lê heke beşek mezin ji masûlkeyên dil bêoksîjen û bêxurek bimîne, wê gavê dibe ko dilrawestan pêk were.<ref> Brainard J., Henderson R. (2013) CK-12's College Human Biology FlexBook. CK-12 Foundation, [https://www.ck12.org] </ref> == Çerxa dillêdanê == [[Wêne:Çerxa_dillêdanê_ku.png|thumb|250px|Çerxa dillêdanê]] Dilê mirov bi ahengî girj dibe û xav dibe. Dema girjbûnê, dil xwînê pompe dike, dema xavbûnê xwîn diherike çaviyên dil. Çerxa dillêdanê bi girjbûna guhikeyan destpê dike û bi xavbûna zikokeyan bi dawî dibe, wekî çerxa dillêdanê (''cardiac cycle'') bi nav dibe.<ref name="Campbell">Campbell, Neil A., and Jane B. Reece. Biology. 8th ed., Pearson Education, Inc., 2008. ISBN 978-0-8053-6844-4</ref> Çerxa dillêdanê de qonaxa girjbûnê wekî [[sîstol]], qonaxa xavbûnê jî wekî [[dîastol|diyastol]] tê binavkirin. === Diyastola dil === Di destpêka çerxa dillêdanê de, guhike û zikokeyên dil sist in (xav in) ev rewş wekî diyastola dil bi nav dibe. Di vî qonaxê de xwîna kêmoksîjenî ji xwînhênera sereke ya jêrîn û ya jorîn ve diherike guhikeya rastê. Di heman qonaxê de çar xwînhênerên pişikê, guhikeya çepê bi xwîna têroksîjenî tijî dike. Di qonaxa diyastola dil de herdu derîçeyên dil ên navbera guhike û zikokeyan de vekirî ne, loma xwîna nav guhikeyan bi hêsanî diherike nav zikokeyan û %70- 75 ê her zikokeyêk bi xwînê tijî dibe.<ref name="Leland G"> Johnson, Leland G. (1987 )Biology. 2nd ed., Wm. C. Brown,. ISBN 0-697-04972-8 </ref> Di vî qonaxê de derîçeyên kewaneyî girtî ne, bi vî awayê rê li ber vegera xwîna hundirê xwînbera pişik û aortê tê girtin. === Sîstol û diyastola guhikeyan === Bi girjbûna (sîstol) guhikeyan, qebareya guhikeyan kêm dibe, pestoya xwîna nav guhikeyan bilind dibe. Ji ber [[pestoya xwînê]], xwîn ji guhikeyan ber bi zikokeyan ve tê pompekirin. Di vî katê de derîçeyê sêperrî û ya duperrî vekirî ne. Bi vî awayê zikoke bi xwînê tijî dibin. Sîstola guhikeyan hetanê destpêka diyastola zikokeyan didome. === Sîstola zikokeyan === Bi girjbûna masûlkeyên zikokeyan, pestoya xwîna nav zikokeyan bilind dibe, lê ev pestoya pêşîn ji bo vekirina derîçeyên kewaneyî yên pişik û şaxwînberê têr nake. Loma xwîn ji dil dernakeve. Gava pestoya xwîna zikokeyan ji pestoya xwîna guhikeyan bilindtir dibe, xwîna zikokeyan ber bi guhikeyan ve diherike, lê derîçeyên sêperrî û duperrî tên girtin û rê li ber vegera xwînê digirin. Her ko diçe pestoya xwîna nav zikokeyan zêde dibe. Dema hêza pestoya xwîna nav zikokeyan, ji pestoya xwîna nav xwînbera pişikê û ya şaxwînberê zêdetir dibe, îcar derîçeyên kewaneyî vedibin. Xwîna nav zikokeya rastê, aresteyê pişikan dibe. Xwîna nav zikokeya çepê jî bi navbeynkariya xwînbera sereke belavê laş dibe. === Diyastola zikokeyan === Di destpêka qonaxa diyastola zikokeyan de her ko masûlkeyên zikokeyan xav dibe, pestoya xwîna nav zikokeyan de mayî, nizim dibe. Gava pestoya xwîna nav zikokeyan ji pestoya xwîna nav xwînbera pişikê û aortê nizimtir dibe, xwîn ji xwînberan ber bi dil ve diherike. Di heman demê de derîçeyên kewaneyî tên girtin û rê li ber vegera xwînê tên girtin. Her ko xavbûna masûlkeyên zikokeyan didome, pestoya xwîna nav zikokeyan hê pirtir kêm dibe û ji pestoya xwîna guhikeyan nizimtir dibe. Gava pestoya xwîna zikokeyan bi têra xwe daket, derîçeya sêperrî (trîkuspît) û ya duperrî (mîtral) ji ber pestoya guhikeyan ve dibin, xwîn ji guhikeyan diherike nav zikokeyan. Bi vî awayê pestoya xwîna nav guhikeyan hê pirtir dadikeve. Ji xwînhêneran xwîn ber bi guhike û zikokeyên xavbûyî ve diherike. Di vî qonaxê de derîçeyên navbera guhike û zikokeyan de vekirî ne, derîçeyên kewaneyî girtî ne, guhike û zikoke di qonaxa diastolê de ne. Bi vî awayê çerxek dillêdanê bi dawî dibe. == Sîstema kontrola dillêdanê == Dilê mirov bi ahengî lê dide, ango herî pêşî guhike girj dibin, paşê bi girjbûna zikokeyan guhike xav dibin, dawiya dawîn jî zikoke xav dibin. Bi xavbûna zikoke û guhikeyan çerxa dillêdanê diqede û ji nû ve girjbûna guhikeyan çerxek nû dide destpêkirin. Her çiqas çerxa dillêdanê biahengî be jî, leza dillêdanê ne sabît e. Di xulekek de hejmara kutana dil wekî leza dillêdanê tê binavkirin. Dilê mirovê gihîştî di demên asayî de di xulekek (deqe) de bi qasî 70 - 75 car lê dide. Lê li gor jiyana rojane dibe ko leza dillêdanê kêm bibe an jî zêde bibe. Wekî mînak di xewê de an jî dema bêhnvedanê de dilê mirov hêdî lê dide, lê dema mirov karekî giran dike an jî dema stresê de dilê mirov dibe ko di xulekek de 120-130 caran lê bide. Ahenga dillêdanê ji aliyê dil, leza dillêdanê jî ji aliyê [[Demarekoendama xweyî]] ve tên kontrolkirin.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/><ref> BSCS Biology: A Molecular Approach, 9 th Edition New York,: Glencoe/McGraw-Hill Companies, Inc. p197 ISBN 0-07-866427-6 </ref> === Ahenga dillêdanê === [[Wêne:EKG-Herika sînyalên elektrîkê.png|thumb|250px|Herika sînyalên elektrîkê]] [[Wêne:ECG_principle_slow.gif|thumb|250px|Dil sînyalên ji bo girjbûnê, tena serê xwe dirist dike]] Dil endamek taybet e. Masûlkeyên dil bêhemdê mirov dixebitin. Ango girjbûn û xavbûna masûlkeyên dil di bin deshilatdariya mirov de nîn e. Ji ber vî taybetmendiya dil, [[Dilemasûlke|masûlkeyên dil]] wekî [[masûlkeyên xwenewîst]] tê binavkirin. Ji bo çalakiya masûlkeyan, pêdivî bi sinyalên elektrîkê heye. Ji xeynî masûlkeyên dil hemû masûlkeyên laş sinyalên elektrîkê ji [[demarexane]]yên [[Koendama demarê|koendama demar]] digirin. Masûlkeyên dil jî bi sînyalên elektrîkê çalak dibin, lê dil sînyalên ji bo girjbûnê bi tena serê xwe çêdike.<ref name="Villee"/> Li ser diwarê hundir ê guhikeyê rastê de hin xaneyên taybet hene, komeleya van xaneyan wekî girê sînoatrî (bi înglîzî: ''sinoatrial node'') tê navkirin. Kontrola ahenga lêdana dil ji aliyê girê sînoatrî ve tê rêkxistin. Navê din ê girê sînoatrî "pêngaveçêker " e (bi Înglizî: ''pacemaker'')''.''<ref>Collins Discovery Encyclopedia, 1st edition © HarperCollins Publishers 2005</ref> Girê sînoatrî sînyalên elektrîkê berhem dike û arasteyî masûlkeyên herdu guhikeyan dike. Bi vî awayê masûlkeyên guhikeyan girj dibin, xwîna nav guhikeyan aresteyê zikokeyan dibe. Sinyalên elektrîkê ji girê sînoatrî, xwe digîjin girêka duyemîn, ev girêk di navbera guhikeya rastê û zikokeya rastê de cih digire. Navê vî girêkê [[girêka atrîoventrîkî|girê guhike-zikoke]] ye (bi înglîzî: ''atrioventricular node''). Girê guhike-zikoke herrika sinyalên elektrîkê bi qasî 0,1 çîrke dereng dixe, bi vî awayê ji bo guhikeyan firsend peyda dibe ko beriya zikokeyan çalak bibin. Sînyalên elektrîkê ji girê guhike-zikoke, derbasê gurzên His dibe. Gurzên His rîşalkên taybet ên masûlkeyên dil e, sînyalên elektrîkê ji girê atrîoventrîkî (guhike-zikoke) digire û dişîne navbirka dil. Kardîologê swîsî Wilhelm His, Jr., di sala 1893 de erka van xaneyan diyar kir, loma paşnavê vî zanyarê li gurza van xaneyan hat dayîn. Gurzên His ji du gurzan pêk tê, gurzêk dirêjê ber bi zikokeya raste, a din jî dirêjê ber bi zikokeya çepê dibe. Gurzên His lê diwarên zikokeyanan şax didin û mina torek dîwarên zikokeyan dorpêç dikin. Ev pêkhate wekî [[rîşalkên Purkinje]] tê binavkirin. Van rîşalkên masûlkeyen dil di sala 1839î de ji aliyê zanyarên Çekî Jan Evangelista Purkinje (bi zimanê Çekî: ''Jan Evangelista Purkynë'') ve hat kifşkirin. Gava sînyalên elektrîkê digihîje rîşalkên Purkinje, tora rîşalkên purkinje girjbûna masûlkeyen zikokeyan dide destpêkirin. Bi girjbûna zikokeyan xwîn ji dil, derbasê xwînberan dibe. === Leza dillêdanê === [[Wêne:2032_Automatic_Innervation_ku.jpg|thumb|250px|Demarekoendama xweyî leza dil kontrol dike.]] Leza dillêdanê di bin kontrola [[Demarekoendama xweyî|koendama demrara xweyî]] de ye. Demarekoendama xweyî ji du beşan pêk tê; [[sîstema sîmpasawî]] û [[sîstema parasîmpasawî]]. Sîstema sîmpasawî li ser leza dillêdanê bandorek erênî dike û hejmara kutana dil zêde dike. Sîstema parasîmpasawî jî hêjmara dilkutanê kêm dike. Demarekoendama xweyî raste rast li ser girê sînoatrî bandor dike, li gor vî bondorê ahenga dillêdanê diguhere. Du corên demar, di leza dillêdanê û di mêjera pestoya xwînê de çalak in. Yek ji van demaran bi navê [[demara vagus]] tê nasîn. Demara vagus ji [[Demaxê mirov|mejî]] wekî du gurz derdikeve û di nav [[sîng]] û zik de belavê endamên wekî dil, [[gede]], [[masûlke]], [[kezeb]], [[gurçik]] û [[pişik]]an dibe. Çalakiya demara vagus wekî beşek ji sîstema parasîmpasawî ye. Vagus bi derdena hormona asetîlkolîn (''acetylcholine'') lêza dillêdanê û pestoya xwînê kêm dike.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/> Demara duyemîn a demarekoendama xweyî, demara dilî ya sîmpasawî ye. Ev demar bi derdana hormonên nefrîn û epînfrîn, lêza lêdana dil zêde dike <ref name="Leland G"/>. Her wisa di nav xwînê de zêdebûna karbona dîoksîd, berzbûna pileya germahiya laş, hêrsdarî (stres) û werzîş hin ji sedemên çalakbûna sîstema sîmpasawî ne. == Testa Elektrokardiyogram ê == [[Wêne:EKG-çerxa dillêdanê.png|thumb|250px| EKG û çerxa dillêdanê]] [[Wêne:Electrocardiogram_of_a_healthy_man,_21_years_old.jpg|thumb|Elektrokardiyograma mirovek sax (tendurist) wîsa dixuyê.]] Ji bo girjbûna masûlkeyên dil, ji girêkên dil sînyalên elektrîkê tê çêkirin. Makîneya Elektrokardiyogramê (EKG an jî ECG) dikare bi navbeynkariya elektrodan van sînyalên elektrîkê bişopîne.<ref name="Campbell"/> Bikaranîna makîneya elektrokardiyogramê, wekî elektrokardiyografî tê navkirin. Makîneya elektrokardiyogramê ji aliyê zanyarê Almanî, Willem Einthoven ve di sala 1903 de hat çêkirin.<ref>NOBELPRIZE.ORG, [https://www.nobelprize.org/educational/medicine/ecg/ecg-readmore.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117135623/https://www.nobelprize.org/educational/medicine/ecg/ecg-readmore.html|date=2017-11-17}}The electrocardiogram – looking at the heart of electricity</ref> Navê makîneyê bi almanî ” ''Elektrokardiogramm''” e. Bi alîkariya makîneya elektrokardiyogramê, mirov dikare rêça sînyalên ji girê sînoatrî derdikevin bişopîne. Bi şopandina rêça sînyalan, mirov dikare dema sîstol û diyastola guhike û zikokeyan diyar bike. Navê pêlên sînyalên elektrîka dil bi tîpên P, Q, R, S, T tê nîşankirin. Sînyalên dibe sedema girjbûna guhikeyan, wekî pêla P tê binavkirin. Pêlên Q, R, S bi tevahî wekî kompleksa QRS tê bi navkirin. Girjbûna zikokeyan û xavbûna guhikeyan bi kompleksa QRS destpê dike. Her wisa pêla T jî xavbûna zikokeyan dide destpêkirin. Elektrokardiyograma dilê mirovên tendurist, wekî EKG ya asayî tê navkirin. Ji bo EKGya asayî hin rêjeyên standard hene. Bi bikaranîna testa elektrokardiyogramê; ahenga dillêdanê, çalakiya çaviyên dil, qebareya çaviyên dil û masûlkeya dil, nexweşiyên perdeya dil, nexweşiyên ji ber derîçeyên dil, krîzên dil, pestoya xwîna dil, bi hêsanî eşkere dibe. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Anatomiya lawiran}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dil]] [[Kategorî:Endam (biyolojî)]] [[Kategorî:Sîstema gera xwînê]] 4u22z0wzudmpu349lwl13f6l5pwl34i 0 5223 2096242 1936181 2026-09-27T17:14:54Z Avestaboy 34898 2096242 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Simone de Beauvoir''' nivîskareke [[Femînîzm|femînîst]] e. Nivîskara fransiz Simone de Beauvoir di [[9ê kanûna paşîn|9ê kanûna paşîn a]] [[1908]]an de li [[Parîs]]ê hat dinyayê û li eynî bajarî di [[14ê nîsanê|14ê nîsana]] [[1986]]an de jî ji jiyanê veqetiya. Pirtûka wê ya bi nav û deng "[[Cinsê Duyem - Jin]]" ku di sala [[1949]]an de hat weşandin, bû berhemeke referansî ya tevgera femînîstên cîhanê. Simone de Beauvoir di vê pirtûkê de fikrên xwe bi tundî anî zimên û bi awayekî serîhildêr dijî bindestbûna "xwezahî" ya jinan derket. == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Femînîstên bîseksuel]] [[Kategorî:Femînîstên fransî]] [[Kategorî:Fîlozofên fransî]] [[Kategorî:Fîlozofên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1908]] [[Kategorî:Jinên fransî]] [[Kategorî:Kesên ji Parîsê]] [[Kategorî:Komunîstên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1986]] [[Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê]] [[Kategorî:Nivîskarên komunîst ên jin]] [[Kategorî:Romannivîsên bîseksuel]] es76mvpgft4unvf0w2rzknq7ycwsn8g 0 7379 2096234 2070465 2026-09-27T16:53:07Z Avestaboy 34898 2096234 wikitext text/x-wiki {{Rêzimana xelet|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''İbrahim Kaypakkaya''' şoreşger û sazûmankarê [[TKP/ML]] bû. Kaypakkaya di sala [[1949]]an de li [[Alaca]] ya ser bi [[Çorûm]]ê hate dinê. Malbata wî, bi aslê xwe malbatekdersimî ya ku ji komkujiyên dersimê filitiya û hatiya goçkirin li rojavayê tirkiya. Sazûmankarê [[TKP/ML]]ê ye. Li dibistana mamostetî ya [[Hasanoğlan]], dibistana [[Çapa]] ya mamostetiya bilind û Zakoya [[Stenbol]]ê, fakûlteya fen beşa matematîk-fizîkê xwand. Di sala 1968an de bû endamê [[TÎP]]ê yê [[Eminönü]]yê. Di desteya weşanê ya kovarên Ant û Çepa Tirk de cih girt. Tevlî çalakiyên protestoya [[fîloya 6emîn a Amerîkayê]] bû. Di nîqaşên [[MDD-SD]] de destpêkê tezên [[SD]], paşê jî tezên [[MDD]] pejirand. Ji TÎPê hate derxistin. Paşê di nav rêxistina [[PDA-TİİKP]] ku bi pêşengiya [[Doğu Perinçek]] hatibû damezirandin de cih girt. Ji vê tevgerê cihê bû û tevî hevalên xwe tevgera TKP/ML saz kir. Di 24ê kanûna paşîn a 1973an de li çoltera Dersimê hate girtin. Sê meh û nîvan di bin çavan de ma. Di {{Dîrok|18|gulan|1973}} de li Amedê dema di binçav de bû bi êşkenceyê hate kuştin. == "Min di nava tekoşîna xortan de riya şoreşê hilbijart" == İbrahim Kaypakkaya got:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} "Min wek kurek ji malbatekê hêjar, di dibistana Hasanoğlan İlköğretmen de 6 sal xwendiye. Ji ber ku ez şagirtek jîr bûm, ez rêkirime dibistana bilind ya mamosteyî (Yüksek Öğretmen Okulu). Piştî salek perwerdehiyê çûm dibistana bilind ya Çapa Yüksek Öğretmen Okulu û herwiha ez ketime dibistana İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesiyê. Ji wê demê ve ez ketime nav çalakiyên xortan yên şoreşgerî û demokratîk, û min ramanên xwe yên şoreşgerî pêşde bir. Di sala 1967 de min û 9 hevalên xwe ve kluba ramanê ya Çapa yê (Çapa Fikir Kulübü) ava kir. Di wê demê de ez beşdarê hemû kombûn û çalakiyên Federasyona Kluba Ramanan (FKF) û wek endamê TIP bûme. Sala 1968 de ji aliyê rêveberên paşverû yên dibistanê ve, ji dibistanê hatime jê dûr kirin. Û di gel hemû giliyên min ve jî, ji ber rêveberiyek faşîst, raman û çalakiyên min wek sedema jê dûrkirina min hat nîşan dan. Wek ku tê bîra min di wê demê de beşdarbûna min yên çalakiyên wek xwenîşandana li dijê Nato, Filoya Amerika ya 6, û xebata min ya şeva Hozanên Gel de, belavkirina belavokan û meşên karkeran zerar dabû shagirtiya min. Heçku ev çalakiyên han, karên kesên ku ji welatê xwe, gelê xwe hez dikin, ji bo riya raman û baweriyên xwe xwedi berpirsiyariyan e".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Girêdanên derve == * [http://www.kaypakkaya.org/modules.php?name=Forums&file=viewtopic&t=483 Berdewam kirin]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://www.kaypakkaya.org Kaypakkaya.Org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502052025/http://www.kaypakkaya.org/ |date=2008-05-02 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Komunîstên tirk]] [[Kategorî:Şoreşgerên tirk]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] [[Kategorî:Tundiya siyasî li Tirkiyeyê]] iudb1uyy7e50tgs0l803s5ue6gs3nth 0 9183 2096307 1977382 2026-09-27T19:32:16Z Guherto 41494 Guhartoya [[Special:Diff/1977382|1977382]] yê [[Special:Contributions/~2026-63107-1|~2026-63107-1]] ([[User talk:~2026-63107-1|gotûbêj]]) şûnde kir 2096307 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = <big>Orşelîm</big> | navê_rastî = {{Unbulleted list|{{Navê rastî|he|ירושלים|italics=off}}|{{Navê rastî|ar|<small>القُدس</small>|italics=off}}}} | navê_din = | cîwarbûn = | wêne = [[Wêne:Jerusalem infobox image.JPG|280px]] | wêneya aso = | mezinahiya_wêne = | wêne sernav = | alt_wêne = '''Ji serî çeperast''': Nêrîna asoya Orşelîmê ji bakurê [[Mar Elias Monastery|St. Elijah Monastery]], [[souq]] di [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], [[Mamilla Mall]], [[Knesset]], [[Qubeya rock]] serdestî [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], kelha (zanîn wek [[Birca Dawidê]]) û [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]], û [[Sûrên Rojava]]. | wêneya ala = Flag of Jerusalem.svg | mezinahiya_alayê = | ala binnivîs = | wêneya nîşan = Emblem of Jerusalem.svg | mezinahiya_nîşanê = 60px | nîşan binnivîs = | wêneya mertal = | bernav = ''Ir ha-Kodesh'' (Bajarê Pîroz),<br>''Bayt al-Maqdis'' (Mala Pîrozî),<br>''Bait-ul-Muqaddas''<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books/about/Baitul_Muqaddas.html?id=Q08engEACAAJ&redir_esc=y, |sernav=Baitul Muqaddas |nivîskar= |tarîx=1 kanûna paşîn 2007 |weşanger=Book Home |via=Google Books }}</ref> | etîmolojî = | dirûşm = | sirûd = | wêneya nexşe = | mezinahiya_nexşeyê = | nexşe sernav = | nexşeya reptiye = Îsraêl | çespik etîketa hêl = | çespik etîket = | binnivîsa çespik nexşe = Nexşeya Cihan Îsraêl | mezinayîya çespik nexşe = | çespik relief = | nexşeya reptiye1 = | çespik etîketa hêl1 = | binnivîsa çespik nexşe1 = | koordînat = {{Koord|31|47|N|35|13|E|region:IL|format=dms|display=inline,title}} | teşeyê koordînatê = | dîmena koordînatê = inline,title | koordînata wikidata = yes | formata koordînatê = dms | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = [[Filistîn (herêm)]] | etîketa_binebeşê1 = Rêveberî | navê_binebeşê1 = {{ISR}} | etîketa_binebeşê2 = Îdîakirin | navê_binebeşê2 = [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] û [[Îsraêl]] | etîketa_binebeşê3 = [[Navçeyên Îsraêlê|Navçe]] | navê_binebeşê3 = [[Navçeyên Orşelîmê]] | etîketa_binebeşê4 = [[Wîlayetên Filistînê|Wîlayet]] | navê_binebeşê4 = [[Wîlayetên Orşelîmê]] | sernavê damezrandinê = [[Gihon Spring]] | dema damezrandinê = 4500 BZ | sernavê damezrandinê1 = [[Bajarê Dawidê]] | dema damezrandinê1 = 1010 BZ | etîketa_avakirinê2 = [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]] | dema_avakirinê2 = 1541 | etîketa_avakirinê3 = [[Şerê Orşelîmê]] | dema_avakirinê3 = 18'ê Pûşperê 1948 | etîketa_avakirinê4 = [[Roja Orşelîmê|Jinûve Yekbûn]] | dema_avakirinê4 = 7'ê Pûşperê 1967 | etîketa_avakirinê5 = [[Qanûna Orşelîmê]] | dema_avakirinê5 = 30'ê Tîrmehê 1980 | etîketa_avakirinê6 = | dema_avakirinê6 = | etîketa_avakirinê7 = | dema_avakirinê7 = | cureyê_hikûmetê = [[Encûmena Şaredariya Hikûmetê|Encûmena Şaredariyê]] | encumena_îdarî = [[Şaredariya Orşelîmê]] | partiya_serok = | etîketa_serok = [[Şaredarê Orşelîmê|Şaredar]] | navê_serok = [[Nir Barkat]] | etîketa_serok1 = Şaredarê Filistînê | navê_serok1 = [[Zaki al-Ghul]] | etîketa_serok2 = | navê_serok2 = | etîketa_serok3 = | navê_serok3 = | cureyê_demografiyê = Etnîkî (2016)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jerusalem.muni.il/en/Visitors/Facts/Pages/default.aspx |sernav=Facts and Figures |nivîskar= |tarîx= |xebat=jerusalem.muni.il }}</ref> | çavkaniyên_demografiyê = | 1etîketa_demografiyê1 = [[Îsraêlê Cihû|Cihû]] | 1etîketa_demografiyê2 = [[Hemwelatiyên ereb ên Îsraêlê|Ereb]] | 1agahiya_demografiyê1 = 64% | 1agahiya_demografiyê2 = 35% | tercîha_yekeyê = dunam | rûerd mezintî = | temamiya_qadê_donim = 125156 | qada_erdî_km2 = | qada_avî_jisedî = | çavkaniyên_qada_bajarî = | çavkaniyên_qada_gundewarî = | çavkaniyên_qada_metro = | qada_bajarî_km2 = | qada_gundewarî_km2 = | qada_metro_donim = 652000 | çavkaniyên_qada_rûerdê = | çavkaniyên_dirêjahî_firehî = | çavkaniyên_bilindahiyê = | çavkaniyên_bilindahiya_maks = | jêrenotên nizmtir bilindahî = | dirêjahî_km = | firehî_km = | bilindahî_m = 754 | niqteya_bilindahiyê = | bilindahiya_maks_m = | niqteya_bilindahiya_maks = | rêza_bilindahiya_maks = | nizmtir bilindahî m = | xala nizmtir bilindahî = | çavkaniyên_nifûsê = | çavkaniyên_texmîna_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsa_bajarî = | çavkaniyên_nifûsa_gundewarî = | jêrenotên gelhe metro = | gelhe = | sala_nifûsê = | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | gelhe metro = 1,124,300<ref>{{Jêder-malper |sernav=LOCALITIES, POPULATION AND DENSITY PER SQ. KM., BY METROPOLITAN AREA(1) AND SELECTED LOCALITIES |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton66/st02_25.pdf |weşanger=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> | gelhe tîrbûn = 6917.1 | berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_metro_km2 = | demonîm = orşelîmî, qudsî | navçeya demjimêr = +2 | hejmara_utc1 = +3 | koda_postayê = 9XXXXXX | koda_telefonê = +972-2 | temsîkê wesayîtê = | malper = [http://www.jerusalem.muni.il/en/Pages/default.aspx jerusalem.muni.il] }} '''Orşelîm''' (Urşelîm) yan '''Quds''' ({{bi-he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}; {{bi-ar|القُدس|al-Quds}}; bi zimanê misrî yê kevin ''Ruşalimum'', bi zimanê asûriyan ê kevin ''Urusalim'' an jî ''Urisalimmu''; bi zimanê yewnanî ê kevin ''Hiyerosolyma'' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}) bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Gola Mirî|Deryaya Mirî]] de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: [[Cihûtî]], [[Xiristiyanî]] û [[Îslam]]ê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku [[Îsraêl]] saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û [[Dewleta Filistînê]] di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraêl û hem jî Filistîn bajarê Orşelîmê wekî paytexta xwe îdîa dikin. Di dema [[Îbrahîm]] de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû ([[Destpêkirin]] 14:18). Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe ,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû. Piştî misriyan û heta dema [[Dawid]] padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan [[Nebûkadnesar]] êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî. 537 berî zayînê padîşahê farisan [[Kîros]] destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin. Di sala 70'ê berî zayînê serleşkerê romayî [[Tîtus]] bi artêşa xwe ve Orşelîm vegirt, şûreyên bajêr hilweşandin û gelek xanî jî xera kirin. Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî ''Eliya Kapîtolîna''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin. 638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin [[Quds]], yanî "pîroz".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Navên cuda yên bajarê Orşelîmê == Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: ''the Holy City''), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (''Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif'') bi nav dikin. == Galerî == <gallery> Wêne:Emblem of Jerusalem.svg|Mertala Orşelîmê Wêne:Flag of Jerusalem.svg|Alaya bajarê Orşelîmê Wêne:Western wall jerusalem night.jpg|Dîwarê rojava yê Orşelîmê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|47|00|N|35|13|00|E|type:city(780200)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Orşelîm| ]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Xakên pîroz]] d2vlxany34j9x8rztkyic9gt6vt8eji 2096309 2096307 2026-09-27T19:42:38Z Guherto 41494 rêzên vala 2096309 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = <big>Orşelîm</big> | navê_rastî = {{Unbulleted list|{{Navê rastî|he|ירושלים|italics=off}}|{{Navê rastî|ar|<small>القُدس</small>|italics=off}}}} | navê_din = | cîwarbûn = | wêne = [[Wêne:Jerusalem infobox image.JPG|280px]] | wêneya aso = | mezinahiya_wêne = | wêne sernav = | alt_wêne = '''Ji serî çeperast''': Nêrîna asoya Orşelîmê ji bakurê [[Mar Elias Monastery|St. Elijah Monastery]], [[souq]] di [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], [[Mamilla Mall]], [[Knesset]], [[Qubeya rock]] serdestî [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], kelha (zanîn wek [[Birca Dawidê]]) û [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]], û [[Sûrên Rojava]]. | wêneya ala = Flag of Jerusalem.svg | mezinahiya_alayê = | ala binnivîs = | wêneya nîşan = Emblem of Jerusalem.svg | mezinahiya_nîşanê = 60px | nîşan binnivîs = | wêneya mertal = | bernav = ''Ir ha-Kodesh'' (Bajarê Pîroz),<br>''Bayt al-Maqdis'' (Mala Pîrozî),<br>''Bait-ul-Muqaddas''<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books/about/Baitul_Muqaddas.html?id=Q08engEACAAJ&redir_esc=y, |sernav=Baitul Muqaddas |nivîskar= |tarîx=1 kanûna paşîn 2007 |weşanger=Book Home |via=Google Books }}</ref> | etîmolojî = | dirûşm = | sirûd = | wêneya nexşe = | mezinahiya_nexşeyê = | nexşe sernav = | nexşeya reptiye = Îsraêl | çespik etîketa hêl = | çespik etîket = | binnivîsa çespik nexşe = Nexşeya Cihan Îsraêl | mezinayîya çespik nexşe = | çespik relief = | koordînat = {{Koord|31|47|N|35|13|E|region:IL|format=dms|display=inline,title}} | teşeyê koordînatê = | dîmena koordînatê = inline,title | koordînata wikidata = yes | formata koordînatê = dms | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = [[Filistîn (herêm)]] | etîketa_binebeşê1 = Rêveberî | navê_binebeşê1 = {{ISR}} | etîketa_binebeşê2 = Îdîakirin | navê_binebeşê2 = [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] û [[Îsraêl]] | etîketa_binebeşê3 = [[Navçeyên Îsraêlê|Navçe]] | navê_binebeşê3 = [[Navçeyên Orşelîmê]] | etîketa_binebeşê4 = [[Wîlayetên Filistînê|Wîlayet]] | navê_binebeşê4 = [[Wîlayetên Orşelîmê]] | sernavê damezrandinê = [[Gihon Spring]] | dema damezrandinê = 4500 BZ | sernavê damezrandinê1 = [[Bajarê Dawidê]] | dema damezrandinê1 = 1010 BZ | etîketa_avakirinê2 = [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]] | dema_avakirinê2 = 1541 | etîketa_avakirinê3 = [[Şerê Orşelîmê]] | dema_avakirinê3 = 18'ê Pûşperê 1948 | etîketa_avakirinê4 = [[Roja Orşelîmê|Jinûve Yekbûn]] | dema_avakirinê4 = 7'ê Pûşperê 1967 | etîketa_avakirinê5 = [[Qanûna Orşelîmê]] | dema_avakirinê5 = 30'ê Tîrmehê 1980 | etîketa_avakirinê6 = | dema_avakirinê6 = | etîketa_avakirinê7 = | dema_avakirinê7 = | cureyê_hikûmetê = [[Encûmena Şaredariya Hikûmetê|Encûmena Şaredariyê]] | encumena_îdarî = [[Şaredariya Orşelîmê]] | partiya_serok = | etîketa_serok = [[Şaredarê Orşelîmê|Şaredar]] | navê_serok = [[Nir Barkat]] | etîketa_serok1 = Şaredarê Filistînê | navê_serok1 = [[Zaki al-Ghul]] | cureyê_demografiyê = Etnîkî (2016)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jerusalem.muni.il/en/Visitors/Facts/Pages/default.aspx |sernav=Facts and Figures |nivîskar= |tarîx= |xebat=jerusalem.muni.il }}</ref> | 1etîketa_demografiyê1 = [[Îsraêlê Cihû|Cihû]] | 1etîketa_demografiyê2 = [[Hemwelatiyên ereb ên Îsraêlê|Ereb]] | 1agahiya_demografiyê1 = 64% | 1agahiya_demografiyê2 = 35% | tercîha_yekeyê = dunam | temamiya_qadê_donim = 125156 | qada_metro_donim = 652000 | bilindahî_m = 754 | gelhe metro = 1,124,300<ref>{{Jêder-malper |sernav=LOCALITIES, POPULATION AND DENSITY PER SQ. KM., BY METROPOLITAN AREA(1) AND SELECTED LOCALITIES |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton66/st02_25.pdf |weşanger=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> | gelhe tîrbûn = 6917.1 | berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_metro_km2 = | demonîm = orşelîmî, qudsî | navçeya demjimêr = +2 | hejmara_utc1 = +3 | koda_postayê = 9XXXXXX | koda_telefonê = +972-2 | malper = [http://www.jerusalem.muni.il/en/Pages/default.aspx jerusalem.muni.il] }} '''Orşelîm''' (Urşelîm) yan '''Quds''' ({{bi-he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}; {{bi-ar|القُدس|al-Quds}}; bi zimanê misrî yê kevin ''Ruşalimum'', bi zimanê asûriyan ê kevin ''Urusalim'' an jî ''Urisalimmu''; bi zimanê yewnanî ê kevin ''Hiyerosolyma'' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}) bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Gola Mirî|Deryaya Mirî]] de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: [[Cihûtî]], [[Xiristiyanî]] û [[Îslam]]ê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku [[Îsraêl]] saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û [[Dewleta Filistînê]] di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraêl û hem jî Filistîn bajarê Orşelîmê wekî paytexta xwe îdîa dikin. Di dema [[Îbrahîm]] de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû ([[Destpêkirin]] 14:18). Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe ,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû. Piştî misriyan û heta dema [[Dawid]] padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan [[Nebûkadnesar]] êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî. 537 berî zayînê padîşahê farisan [[Kîros]] destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin. Di sala 70'ê berî zayînê serleşkerê romayî [[Tîtus]] bi artêşa xwe ve Orşelîm vegirt, şûreyên bajêr hilweşandin û gelek xanî jî xera kirin. Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî ''Eliya Kapîtolîna''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin. 638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin [[Quds]], yanî "pîroz".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Navên cuda yên bajarê Orşelîmê == Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: ''the Holy City''), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (''Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif'') bi nav dikin. == Galerî == <gallery> Wêne:Emblem of Jerusalem.svg|Mertala Orşelîmê Wêne:Flag of Jerusalem.svg|Alaya bajarê Orşelîmê Wêne:Western wall jerusalem night.jpg|Dîwarê rojava yê Orşelîmê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|47|00|N|35|13|00|E|type:city(780200)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Orşelîm| ]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Xakên pîroz]] 6u4sceefnijdvv292hujyexwfs8w0np 2096310 2096309 2026-09-27T19:47:40Z Guherto 41494 rêzên vala 2096310 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = <big>Orşelîm</big> | navê_rastî = {{Unbulleted list|{{Navê rastî|he|ירושלים|italics=off}}|{{Navê rastî|ar|<small>القُدس</small>|italics=off}}}} | wêne = [[Wêne:Jerusalem infobox image.JPG|280px]] | alt_wêne = '''Ji serî çeperast''': Nêrîna asoya Orşelîmê ji bakurê [[Mar Elias Monastery|St. Elijah Monastery]], [[souq]] di [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], [[Mamilla Mall]], [[Knesset]], [[Qubeya rock]] serdestî [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], kelha (zanîn wek [[Birca Dawidê]]) û [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]], û [[Sûrên Rojava]]. | wêneya ala = Flag of Jerusalem.svg | wêneya nîşan = Emblem of Jerusalem.svg | mezinahiya_nîşanê = 60px | bernav = ''Ir ha-Kodesh'' (Bajarê Pîroz),<br>''Bayt al-Maqdis'' (Mala Pîrozî),<br>''Bait-ul-Muqaddas''<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books/about/Baitul_Muqaddas.html?id=Q08engEACAAJ&redir_esc=y, |sernav=Baitul Muqaddas |nivîskar= |tarîx=1 kanûna paşîn 2007 |weşanger=Book Home |via=Google Books }}</ref> | nexşeya reptiye = Îsraêl | binnivîsa çespik nexşe = Nexşeya Cihan Îsraêl | koordînat = {{Koord|31|47|N|35|13|E|region:IL|format=dms|display=inline,title}} | dîmena koordînatê = inline,title | koordînata wikidata = yes | formata koordînatê = dms | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = [[Filistîn (herêm)]] | etîketa_binebeşê1 = Rêveberî | navê_binebeşê1 = {{ISR}} | etîketa_binebeşê2 = Îdîakirin | navê_binebeşê2 = [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] û [[Îsraêl]] | etîketa_binebeşê3 = [[Navçeyên Îsraêlê|Navçe]] | navê_binebeşê3 = [[Navçeyên Orşelîmê]] | etîketa_binebeşê4 = [[Wîlayetên Filistînê|Wîlayet]] | navê_binebeşê4 = [[Wîlayetên Orşelîmê]] | sernavê damezrandinê = [[Gihon Spring]] | dema damezrandinê = 4500 BZ | sernavê damezrandinê1 = [[Bajarê Dawidê]] | dema damezrandinê1 = 1010 BZ | etîketa_avakirinê2 = [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]] | dema_avakirinê2 = 1541 | etîketa_avakirinê3 = [[Şerê Orşelîmê]] | dema_avakirinê3 = 18'ê Pûşperê 1948 | etîketa_avakirinê4 = [[Roja Orşelîmê|Jinûve Yekbûn]] | dema_avakirinê4 = 7'ê Pûşperê 1967 | etîketa_avakirinê5 = [[Qanûna Orşelîmê]] | dema_avakirinê5 = 30'ê Tîrmehê 1980 | cureyê_hikûmetê = [[Encûmena Şaredariya Hikûmetê|Encûmena Şaredariyê]] | encumena_îdarî = [[Şaredariya Orşelîmê]] | etîketa_serok = [[Şaredarê Orşelîmê|Şaredar]] | navê_serok = [[Nir Barkat]] | etîketa_serok1 = Şaredarê Filistînê | navê_serok1 = [[Zaki al-Ghul]] | cureyê_demografiyê = Etnîkî (2016)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jerusalem.muni.il/en/Visitors/Facts/Pages/default.aspx |sernav=Facts and Figures |nivîskar= |tarîx= |xebat=jerusalem.muni.il }}</ref> | 1etîketa_demografiyê1 = [[Îsraêlê Cihû|Cihû]] | 1etîketa_demografiyê2 = [[Hemwelatiyên ereb ên Îsraêlê|Ereb]] | 1agahiya_demografiyê1 = 64% | 1agahiya_demografiyê2 = 35% | tercîha_yekeyê = dunam | temamiya_qadê_donim = 125156 | qada_metro_donim = 652000 | bilindahî_m = 754 | gelhe metro = 1,124,300<ref>{{Jêder-malper |sernav=LOCALITIES, POPULATION AND DENSITY PER SQ. KM., BY METROPOLITAN AREA(1) AND SELECTED LOCALITIES |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton66/st02_25.pdf |weşanger=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> | gelhe tîrbûn = 6917.1 | berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_metro_km2 = | demonîm = orşelîmî, qudsî | navçeya demjimêr = +2 | hejmara_utc1 = +3 | koda_postayê = 9XXXXXX | koda_telefonê = +972-2 | malper = [http://www.jerusalem.muni.il/en/Pages/default.aspx jerusalem.muni.il] }} '''Orşelîm''' (Urşelîm) yan '''Quds''' ({{bi-he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}; {{bi-ar|القُدس|al-Quds}}; bi zimanê misrî yê kevin ''Ruşalimum'', bi zimanê asûriyan ê kevin ''Urusalim'' an jî ''Urisalimmu''; bi zimanê yewnanî ê kevin ''Hiyerosolyma'' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}) bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Gola Mirî|Deryaya Mirî]] de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: [[Cihûtî]], [[Xiristiyanî]] û [[Îslam]]ê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku [[Îsraêl]] saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û [[Dewleta Filistînê]] di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraêl û hem jî Filistîn bajarê Orşelîmê wekî paytexta xwe îdîa dikin. Di dema [[Îbrahîm]] de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû ([[Destpêkirin]] 14:18). Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe ,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû. Piştî misriyan û heta dema [[Dawid]] padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan [[Nebûkadnesar]] êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî. 537 berî zayînê padîşahê farisan [[Kîros]] destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin. Di sala 70'ê berî zayînê serleşkerê romayî [[Tîtus]] bi artêşa xwe ve Orşelîm vegirt, şûreyên bajêr hilweşandin û gelek xanî jî xera kirin. Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî ''Eliya Kapîtolîna''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin. 638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin [[Quds]], yanî "pîroz".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Navên cuda yên bajarê Orşelîmê == Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: ''the Holy City''), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (''Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif'') bi nav dikin. == Galerî == <gallery> Wêne:Emblem of Jerusalem.svg|Mertala Orşelîmê Wêne:Flag of Jerusalem.svg|Alaya bajarê Orşelîmê Wêne:Western wall jerusalem night.jpg|Dîwarê rojava yê Orşelîmê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|47|00|N|35|13|00|E|type:city(780200)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Orşelîm| ]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Xakên pîroz]] 1t3v4w19bv9ltj8jzzeugy8du67d0hc 0 9348 2096359 1683409 2026-09-28T04:02:51Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096359 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Fidel Castro | navê_rastî = Fidel Alejandro Castro Ruz | wêne = Fidel Castro - MATS Terminal Washington 1959.jpg | sernavê_wêne = Castro di sala 1959an de li serdana Dewletên Yekbûyî | meqam = [[Lîsteya Serokên Kûbayê|17emîn]] [[Serokê Kûbayê]] | destpêka_dewrê = 2ê kanûna pêşîn 1976 | dawiya_dewrê = 24ê sibatê 2008 | cîgirserok = [[Raúl Castro]] | serokwezîr = ''Bixwe'' | berê = [[Osvaldo Dorticós Torrado]] | paşê = [[Raúl Castro]] | meqam1 = [[Sekreterê Pêşîn ê Partiya Komunîst a Kûbayê|Sekreterê pêşîn]] ê [[Komîteya Navendî ya Partiya Komunîst a Kûbayê|Komîteya Navendî]] ya [[Partiya Komunîst a Kûbayê]] | destpêka_dewrê1 = 24ê hezîranê 1961 | dawiya_dewrê1 = 19ê nîsanê 2011 | cîgir1 = [[Raúl Castro]] | berê1 = [[Blas Roca Calderio]] | paşê1 = [[Raúl Castro]] | meqam2 = [[Encûmena Wezîran a Kûbayê|Serokê Encûmena Wezîran a Kûbayê]] | destpêka_dewrê2 = 2ê kanûna pêşîn 1976 | dawiya_dewrê2 = 24ê sibatê 2008 | cîgir2 = [[Raúl Castro]] | berê2 = ''Bixwe'' (wek Serokwezîr) | paşê2 = [[Raúl Castro]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|13|8|1926}} | cihê_jidayikbûnê = [[Birán]], [[Parêzgeha Holguin]], [[Kûba]] | roja_mirinê = {{Mirin|25|11|2016|13|8|1926|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Habana]], Kûba | navê_jidayikbûnê = Fidel Alejandro Castro Ruz | hevwelatî = Kûbayî | netewe = Kûbayî | partî = [[Partiya Ortodoks]]<br />{{Biçûk|(1946–52)}}<br />[[Tevgera 26ê tîrmehê]]<br />{{Biçûk|(1953–65)}}<br />[[Partiya Komunîst a Kûbayê]]<br />{{Biçûk|(1965–2016)}} | hevjîn = [[Mirta Diaz-Balart]] {{Biçûk|(1948–55)}}<br />Dalia Soto del Valle {{Biçûk|(1980–2016; miriye)}} | zarok = 11, di nav de [[Alina Fernández]] | xizm = [[Raúl Castro|Raúl]], [[Ramon Castro Ruz|Ramon]], [[Juanita Castro|Juanita]] | perwerde = [[Zanîngeha Habanayê]] | pîşe = Parêzer | şanenav = Fidel Castro Signature.svg }} '''Fidel Alejandro Castro Ruz''' (jdb. 13ê tebaxa [[1926]]an de li bajarê [[Birán]] ê [[Kûba]]yê − m. 25ê [[çiriya paşîn]]ê [[2016]]an), siyasetmedar û şoreşgerê kûbayî bû. Ew bi tevî [[Che Guevara]], li dijî rêvebiriya dîktator [[Batista]], tevlî têkoşîna Rizgariya Kûbayê bû. Salên dirêj di nava şerê [[gerîla]]yê de cîh girt. Piştî rizgarbûna Kûbayê bû serok û heta meha sibata 2008an li ser kar ma. Li gorî gelek kûbayiyan Fidel Castro dîktator bû. == Fidel Castro û Şoreşa Kurd û Kurdistanê == Fidel Castro, şerê ku di navbera [[Kurdên Başûrê|kurdên başûr]] û [[Sedam Huseyn|rejîma Sedam]] de pêk hati bûn, ew piştgiriya [[Sedam Huseyn]] kiri bû<ref>[http://www.izmirizmir.net/erkan-arslan-halepce-y3009.html ''izmirizmir.net'': ''Halepçe''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720025747/http://www.izmirizmir.net/erkan-arslan-halepce-y3009.html |date=2019-07-20 }} (14.03.2013)</ref>. Her wiha ku wî di 17ê [[hezîran]]a sala 1997an de ji Sedam re tîpa [[tenduristî]] û [[bijîşk]]ên xwe şandine<ref name="zernews">{{Jêder |sernav=''zernews'': ''Fidel Castro, Saddam'ın destekçisi, Atatürk'ün hayranıydı! Kobani Direnişi'ne hakaret etmişlerdi!'' |url=http://www.zernews.com/2016/11/fidel-castro-saddam-ataturk-kurtler.html |roja-gihiştinê=2016-11-27 |roja-arşîvê=2016-11-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161128040303/http://www.zernews.com/2016/11/fidel-castro-saddam-ataturk-kurtler.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di heman katî de jî Castro û rêveberiya wî ji bo kurdan - pasvanên [[neft]]ê ya [[Rojhilata Navîn]]ê - gotine<ref name="zernews" />. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Fidel Castro| ]] [[Kategorî:Lehengên Yekîtiya Sovyetê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kûbayî]] [[Kategorî:Şoreşger|Siyasetmedar]] m7ubaz5nijvr0qhscn6kg0th42ra0j9 2096413 2096359 2026-09-28T09:06:19Z Avestaboy 34898 2096413 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Fidel Castro | navê_rastî = Fidel Alejandro Castro Ruz | wêne = Fidel Castro - MATS Terminal Washington 1959.jpg | sernavê_wêne = Castro di sala 1959an de li serdana Dewletên Yekbûyî | meqam = [[Lîsteya Serokên Kûbayê|17emîn]] [[Serokê Kûbayê]] | destpêka_dewrê = 2ê kanûna pêşîn 1976 | dawiya_dewrê = 24ê sibatê 2008 | cîgirserok = [[Raúl Castro]] | serokwezîr = ''Bixwe'' | berê = [[Osvaldo Dorticós Torrado]] | paşê = [[Raúl Castro]] | meqam1 = [[Sekreterê Pêşîn ê Partiya Komunîst a Kûbayê|Sekreterê pêşîn]] ê [[Komîteya Navendî ya Partiya Komunîst a Kûbayê|Komîteya Navendî]] ya [[Partiya Komunîst a Kûbayê]] | destpêka_dewrê1 = 24ê hezîranê 1961 | dawiya_dewrê1 = 19ê nîsanê 2011 | cîgir1 = [[Raúl Castro]] | berê1 = [[Blas Roca Calderio]] | paşê1 = [[Raúl Castro]] | meqam2 = [[Encûmena Wezîran a Kûbayê|Serokê Encûmena Wezîran a Kûbayê]] | destpêka_dewrê2 = 2ê kanûna pêşîn 1976 | dawiya_dewrê2 = 24ê sibatê 2008 | cîgir2 = [[Raúl Castro]] | berê2 = ''Bixwe'' (wek Serokwezîr) | paşê2 = [[Raúl Castro]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|13|8|1926}} | cihê_jidayikbûnê = [[Birán]], [[Parêzgeha Holguin]], [[Kûba]] | roja_mirinê = {{Mirin|25|11|2016|13|8|1926|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Habana]], Kûba | navê_jidayikbûnê = Fidel Alejandro Castro Ruz | hevwelatî = Kûbayî | netewe = Kûbayî | partî = [[Partiya Ortodoks]]<br />{{Biçûk|(1946–52)}}<br />[[Tevgera 26ê tîrmehê]]<br />{{Biçûk|(1953–65)}}<br />[[Partiya Komunîst a Kûbayê]]<br />{{Biçûk|(1965–2016)}} | hevjîn = [[Mirta Diaz-Balart]] {{Biçûk|(1948–55)}}<br />Dalia Soto del Valle {{Biçûk|(1980–2016; miriye)}} | zarok = 11, di nav de [[Alina Fernández]] | xizm = [[Raúl Castro|Raúl]], [[Ramon Castro Ruz|Ramon]], [[Juanita Castro|Juanita]] | perwerde = [[Zanîngeha Habanayê]] | pîşe = Parêzer | şanenav = Fidel Castro Signature.svg }} '''Fidel Alejandro Castro Ruz''' (jdb. 13ê tebaxa [[1926]]an de li bajarê [[Birán]] ê [[Kûba]]yê − m. 25ê [[çiriya paşîn]]ê [[2016]]an), siyasetmedar û şoreşgerê kûbayî bû. Ew bi tevî [[Che Guevara]], li dijî rêvebiriya dîktator [[Batista]], tevlî têkoşîna Rizgariya Kûbayê bû. Salên dirêj di nava şerê [[gerîla]]yê de cîh girt. Piştî rizgarbûna Kûbayê bû serok û heta meha sibata 2008an li ser kar ma. Li gorî gelek kûbayiyan Fidel Castro dîktator bû. == Fidel Castro û Şoreşa Kurd û Kurdistanê == Fidel Castro, şerê ku di navbera [[Kurdên Başûrê|kurdên başûr]] û [[Sedam Huseyn|rejîma Sedam]] de pêk hati bûn, ew piştgiriya [[Sedam Huseyn]] kiri bû<ref>[http://www.izmirizmir.net/erkan-arslan-halepce-y3009.html ''izmirizmir.net'': ''Halepçe''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720025747/http://www.izmirizmir.net/erkan-arslan-halepce-y3009.html |date=2019-07-20 }} (14.03.2013)</ref>. Her wiha ku wî di 17ê [[hezîran]]a sala 1997an de ji Sedam re tîpa [[tenduristî]] û [[bijîşk]]ên xwe şandine<ref name="zernews">{{Jêder |sernav=''zernews'': ''Fidel Castro, Saddam'ın destekçisi, Atatürk'ün hayranıydı! Kobani Direnişi'ne hakaret etmişlerdi!'' |url=http://www.zernews.com/2016/11/fidel-castro-saddam-ataturk-kurtler.html |roja-gihiştinê=2016-11-27 |roja-arşîvê=2016-11-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161128040303/http://www.zernews.com/2016/11/fidel-castro-saddam-ataturk-kurtler.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di heman katî de jî Castro û rêveberiya wî ji bo kurdan - pasvanên [[neft]]ê ya [[Rojhilata Navîn]]ê - gotine<ref name="zernews" />. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Fidel Castro| ]] [[Kategorî:Lehengên Yekîtiya Sovyetê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kûbayî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Komunîst a Kûbayê]] [[Kategorî:Şoreşger|Siyasetmedar]] 0jucgnb1raqnefw9d4n3wde0sx8hht6 0 9396 2096404 1952144 2026-09-28T08:53:11Z Avestaboy 34898 2096404 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = nivîskar }} '''Pablo Neruda''' helbestvanek [[Şîlî|şîliyî]] ye. Di {{Jidayikbûn|12|tîrmeh|1904}} de ji dayik bûyê. Navê wî Neftalí Ricardo Reyes Basoalto ye. Ji ber ku gelek helbestvanê [[Çekyayî|çekî]] [[Jan Neruda]] hez dike navê xwe dike Pablo Neruda. Di sala 1924an de bi helbestên xwe tev li pêşbirka [[wêje]]ya dibe bi vî serkevtinê mafê bûrs girtinê bi dest dixe û di [[Santiago]]yê de dest bi xwendina wêjeya [[fransî]] dike. Piştî qedandina perwerdê wek [[Rojnamegerî|rojnamevan]] dest bi xebate dike. Demeke dirêj wekî dîplomat li başûrê [[Asya]]yê û [[Meksîk]]ê de dijî. Di sala 1949an de Partiya Kominîst a Şîlîyê dibe senato. Ji ber ku serokê demê [[Gonzalez Videla]] rexne dike xayîn tê îlankirin, ew jî Şîliye direve îdî mîna koçerek li [[Arjentîn]]ê, [[Çîn]]ê, [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Rûsya]] û li gelek welatên [[Ewropa]]yê digere. Di sala 1952an de dîsa vedigere welatê xwe. Di {{Dîrok|11|îlon|1973}} [[Pinochet]] bi darbeyeke leşkerî tê ser text û mala wî dide talankirin û pirtûkên wî dişewîtîne. Nerûda di {{Mirin|23|îlon|1973}} de miriye. == Berhemên wî == * Crepusculario, 1923 * Veinte poemas de amor y una canción desesperada, 1924 * Residencia en la tierra, 1935 * España en el corazón, 1937 * Los versos del Capitán, 1952 * Odas elementales, 1954 * Nuevas odas elementales, 1956 * Tercer libro de las odas, 1957 * Estravagario, 1958 * Memorial de Isla Negra 1964, 5 cîld, Otobiyografî * Confieso que he vivido, Bîranîn * Incitación al nixonicidio y alabanza de la revolución chilena, 1973 == Xelat == * [[Xelata Aştiyê]] 1950 * [[Xelata Nobelê]] 1971 == Çend helbestên Nerûda == '''Strana Genimê''' Gelim ez, ku bi tilîkan nayê hejmartin Hêzek pîrûpak heye di dengê min da Bo bejn girtina di tariyê de Bi kêrhatina derbasbûna bêdengiyê Mirî, egît, sî û cemed, çi he be Dîsa tov diçînînin û gel, di bin axê da çalkirî Tovê disekine li cîhekî Genim çewa aja xwe bide Û derkeve ser axê Bi destê xwe yî sor û delal Qul bike... bêdengiyê wekî behremeyê Em gel in, ji nû ve ji dayîk dibin bi mirinan Wergêr: Baran Acis '''Şeva li ser giravê''' Şevê gişî ez bi te re raketim nêzîkî derya, li ser giravê. Kûvî û evînok bû tu di guhertina nav bijokiyê û xewê de, di guhertina nav agir û avê de. Belkû xewnên me dereng, gelekî dereng dibûn yek, bilind li ser yan kûr li bin, li bilindî wek şaxan, ji ba bi xwe dihatin leqandin li kûrbûnê wek qurmên sor, digîhan hev. Belkû xewna te dev ji ya min berda û li ser derya reş li min digeriya wek wê demê, dema ko hîn tu tuenbû, ko min te derbaskir bê ko ez hayê xwe ji te bînim û li çavên te digeriyam, tiştê ko ez nûha - nan, mey, evîn ű hêrs - bi destên tije didim te, çinko tu ew piyal i yê ko li bendî danên jiyana min i. Şevê gişî ez bi te re raketim dema ko erda reş xwe bi zindiyan û miriyan digerand, û di dema hişyariyê de, di nîvê tarîbûnê de zendê min bi newqa te girt. Ne şev û ne xewn dikarîbûn me ji hev vekin. Ez bi te re raketim, û di dema hişyariyê de, devê te - nûh ji xewnê filitî -, çêja axê, av û kevz, bingeha jiyana te, da min û maçek gîha min, di torekî ji şeveqê de, wek ko ji derya tê ya ko li vêderé peşkên pêlanên xwe bi me werdiki <small>Wergêr: Sîrwan Hecî Berko</small> <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amude.de/amude/kurdi/nivis/nivis7/neruda.html |sernav=Şeva li ser giravê |paşnav=Berko |pêşnav=Sîrwan Hecî |tarîx=2001 |malper=http://www.amude.de/amude/kurdi/nivis/nivis7/neruda.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210730163122/http://www.amude.de/amude/kurdi/nivis/nivis7/neruda.html |tarîxa-arşîvê=2021-07-30 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=viewarticle&artid=562 PABLO NERUDA Û "HÊDÎ HÊDÎ DIMIRIN", Roza Kurd, {{Dîrok|10|hezîran|2007}}, Amîdakurd]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2025 }} * {{Commons-biçûk}} {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîplomatên şîlîyî]] [[Kategorî:Helbestvanên komunîst]] [[Kategorî:Helbestvanên şîliyî|Neruda, Pablo]] [[Kategorî:Komunîstên şîliyî|Neruda, Pablo]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] 27qm4qykfhrac7z466ew5yku7kk8dqs 0 9430 2096348 1771808 2026-09-28T02:07:55Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096348 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Bêrîtan (cudakirin)}} '''Bêrîtan''' navê eşîreke di [[Kurdistan]]ê de ye. Wan jêderkê wî ye li her wiha nêzîkên ku [[Bexda]] li hêla wî ye Mezrefe bûye Bert an jî Birt navê ji herêmek hatî bû pejirîntir. Hîm bi têkçûna wî bû ji hêla rê Qerejdax her wiha koçberî kirina dest pêk tir bû. Dîsa jî nivîsandî wî belgenameyek têkildar ne çê bûna tevî, navê wî ye Bêrîtan [[Qerejdax]], [[Riha]] û [[Serê Kaniyê]] di cîwarên wî de bi jiyanên bûn li vê derê jiyana Erebên wî ne mirovên wî beyaban kû mirovên wî bêav ax ji wate wî rê hatine û bûye zimanê Erebî '' (Berr) '' ji gotinên wî afirandina wî angaşt kirin. Dîsa jî di çawanî de fêhrmî belgenameyek ne rastek. Ango devkî ji vegotin hatin holê wekî din her tîm di rewşa de koçberî {{Şablon:Êl û eşîrên kurdan ên mezin}} == Girêdanên derve == * http://www.semskiasireti.com/?Syf=18&Hbr=460921&/BER%C4%B0TAN-A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185422/http://www.semskiasireti.com/?Syf=18&Hbr=460921&/BER%C4%B0TAN-A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0 |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20100420121013/http://www.beritan.com/ Malpera Beritan.com] * [http://www.beritan.net Malpera Beritan.net] {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê]] tevwgzsktibm4qrxf4oz927fwx1mk6o 0 9525 2096370 1713062 2026-09-28T06:05:17Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096370 wikitext text/x-wiki '''Kardeş Türküler''', (bi [[kurdî]]:''Stranên Bira''), komeke muzîkê li Tirkiyê ye. Di sala 1993´î de bi navê projekta konserekê hate holê. Stranên gelên [[Anatoliya]] bi zimanê wan şîrove kirin. Vê komê di serî de [[Tirkî]], [[Kurdî]], [[Azerî]] û [[Ermenî]] strandin. Paşê ''Kardeş Türküler'' stranên [[Lazî]], [[Gûrcî]], [[Çerkezî]], Romanî (Mitirbî), [[Makedonî]] jî strandine. Awazên navdar ên çanda Elewîtiyê jî bikaranîne. Albûma [[Şivan Perwer]] a bi navê [[Roj û Heyv]] de alîkarî dane. Muzîka fîlmê [[Yılmaz Erdoğan]] a [[Vizontele]] wan amade kirine. == Berhem: == * [[Bahar]] - Bihar [[2005]] - [[Kalan Müzik]] * [[Vizontele Tuuba]] - [Vîzontele Tuuba [2004]] - [[Kalan Müzik]] * [[Hemawaz]] - [[2002]] - [[Kalan Müzik]] * [[Vizontele]] (Muzîka Film) - [[2001]] - [[Kalan Müzik]] * [[Doğu]] - Rojhilat[[1999]] - [[Kalan Müzik]] * [[Kardeş türküler]] - Stranên bira [[1997]] - [[Kalan Müzik]] * [[Hardasan]] - Li kû yî (stranên Azerî [[1996]] - [[Güvercin Müzik]] == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20201027031513/http://kardesturkuler.com/ Malpera wan] * [http://www.bgst.org Koma pêşengehên hunerî ya Boğaziçi] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Komên muzîkê]] n6bt6wtkcsv1buqenlij0agtaahj5ot 0 9559 2096332 2082815 2026-09-28T00:18:58Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096332 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Afyon | navê_fermî = Afyonkarahisar | mertal = | al = | nexşeya_cihan = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|45|26|N|30|32|19|E|display=inline, title}} | damezrîner = | welat = [[Tirkiye]] | herêm = | parêzgeh = Afyon | navçe = | şaredar = | gelhe = 299,673 | sala_nifûsê = [[2018]]<ref> Donato Attanasio (2003). Ancient White Marbles. p. 154. ISBN 978-88-8265-247-0.</ref> | berbelavî = 159 | temamiya_qadê_km2 = 1.025 | bilindayî = 1034 | dem = | koda_postayê = 03000 | koda_telefonê = | malper = {{URL|www.afyon-bld.gov.tr}} | wêne = Burgberg Afyonkarahisar 01.jpg | wêne_sernav = Çiyakeleyî Afyonê }} '''Afyonkarahisar''' an jî '''Afyon''' ({{1928|شبین قره‌حصار|tr=Şebîn Qereḧisar}}) bajarekî li rojavayê [[Tirkiye]]yê ye, ku paytextê [[parêzgeha Afyonkarahisarê]] ye. Nifûsa bajêr li gorî daneyên sala 2018an 300.000 hatiye texmîn kirin. == Dîrok == [[Wêne:Sultan Dîvânî Mevlevî Türbe Camii, 2019 (4).jpg|thumb|Camiya Mevlevi li Afyonkarahisarê]] Bajar di dema [[Helenîzm|Helenistîk]] de hatiye avakirin. Navê xwe ji [[Selcûqî|tirkên selcûqiyan]] "Afyon û Qerehisar" bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] ("Keleha Reş") wergirtine.<ref> {{Jêder-malper |url=https://gastroafyon.org/afyonkarahisar-tarihi/ |sernav=Afyonkarahisar Tarihi |malper=Gastronomi Şehri Afyonkarahisar |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-02-16 }}</ref> Bajar ji sedsala 11an heya 13an gelek caran di navbera [[Sefera xaçperestan a duyem|yaçperestan]] û eşîrên [[Tirkmen (etnonîm)|tirkmenan]] de şer û pevçûn diqewimin, heya ku bajar di sedsala 14an de ket destê [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]], ku li wir bi piraniya nifûsa [[tirk]] û nifûsa [[kurd]]ên asîmîlebûyî yên tirkan dijiyan. Piraniya kesên xwe [[Îslam|misilman]] ne.<ref> {{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/afyonkarahisar |sernav=AFYONKARAHİSAR |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-02-16 }}</ref> Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, bajar li dijî [[Yewnanistan|yewnaniyan]] ji rojava û kolonîstên [[îtalya]]n ji başûr şer kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://afyon.ktb.gov.tr/TR-63436/tarihce.html |sernav=Tarihçe |malper=afyon.ktb.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251219195446/https://afyon.ktb.gov.tr/tr-63436/tarihce.html |roja-arşîvê=2025-12-19 |url-status=dead }}</ref> == Erdnîgarî == Afyon bajarekî herêma Egeyê ye pîvana rûerda bajarê 14.532 km² ye.<ref> Rosie Ayliffe (2003). TURKEY. p. 606. ISBN 978-1-84353-071-8.</ref> Navbera Afyon û çar bajarên mezin ev in: * Afyon-Stembol: 421,7 km * Afyon-Enqere: 260,7 km * Afyon-Îzmîr: 329,8 km * Afyon-Bursa: 329,8 km == Mijarên têkildar == * [[Dewleta Germiyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Bajar-şitil}} {{Koord|38|45|26|N|30|32|19|E|type:city(163207)|display=title}} [[Kategorî:Afyonkarahisar| ]] [[Kategorî:Anatolya]] [[Kategorî:Bajarên li Tirkiyeyê]] pypq3mtot463qojnk2km9lz9bkl7gq5 0 11017 2096334 2094354 2026-09-28T00:41:53Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096334 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rees-Owen |pêşnav=Rhian L. |paşnav2=Gill |pêşnav2=Fiona L. |paşnav3=Newton |pêşnav3=Robert J. |paşnav4=Ivanović |pêşnav4=Ruza F. |paşnav5=Francis |pêşnav5=Jane E. |paşnav6=Riding |pêşnav6=James B. |paşnav7=Vane |pêşnav7=Christopher H. |paşnav8=Lopes dos Santos |pêşnav8=Raquel A. |tarîx=2018-04-01 |sernav=The last forests on Antarctica: Reconstructing flora and temperature from the Neogene Sirius Group, Transantarctic Mountains |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S014663801730219X |kovar=Organic Geochemistry |cild=118 |rr=4–14 |doi=10.1016/j.orggeochem.2018.01.001 |issn=0146-6380}}</ref> Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chwedorzewska |pêşnav=K. J. |paşnav2=Giełwanowska |pêşnav2=I. |paşnav3=Olech |pêşnav3=M. |paşnav4=Molina-Montenegro |pêşnav4=M. A. |paşnav5=Wódkiewicz |pêşnav5=M. |paşnav6=Galera |pêşnav6=H. |tarîx=2015 |sernav=Poa annua L. in the maritime Antarctic: an overview |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/poa-annua-l-in-the-maritime-antarctic-an-overview/A899FCB6F3FB092ECE34EAB07D878A6C |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=51 |hejmar=6 |rr=637–643 |doi=10.1017/S0032247414000916 |issn=0032-2474}}</ref> === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/plants/algae/ |sernav=Algae – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2021-11-29 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morawetz |pêşnav=Klaus |paşnav2=Thoms |pêşnav2=Silke |paşnav3=Kutschan |pêşnav3=Bernd |tarîx=2017-03-03 |sernav=Formation of brine channels in sea ice |url=https://doi.org/10.1140/epje/i2017-11512-x |kovar=The European Physical Journal E |cild=40 |hejmar=3 |rr=25 |doi=10.1140/epje/i2017-11512-x |issn=1292-895X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://askabiologist.asu.edu/brine-channels |sernav=Brine Channels {{!}} Ask A Biologist |malper=askabiologist.asu.edu |tarîx=2014-07-15 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gorman |pêşnav=James |tarîx=2013-02-06 |sernav=Scientists Find Life in the Cold and Dark Under Antarctic Ice |url=https://www.nytimes.com/2013/02/07/science/living-bacteria-found-deep-under-antarctic-ice-scientists-say.html |roja-gihiştinê=2026-09-12 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulat |pêşnav=Sergey A. |tarîx=2016-01-28 |sernav=Microbiology of the subglacial Lake Vostok: first results of borehole-frozen lake water analysis and prospects for searching for lake inhabitants |url=https://doi.org/10.1098/rsta.2014.0292 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |cild=374 |hejmar=2059 |rr=20140292 |doi=10.1098/rsta.2014.0292 |issn=1364-503X}}</ref> Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weisleitner |pêşnav=Klemens |paşnav2=Perras |pêşnav2=Alexandra |paşnav3=Moissl-Eichinger |pêşnav3=Christine |paşnav4=Andersen |pêşnav4=Dale T. |paşnav5=Sattler |pêşnav5=Birgit |tarîx=2019-05-10 |sernav=Source Environments of the Microbiome in Perennially Ice-Covered Lake Untersee, Antarctica |url=https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2019.01019/full |kovar=Frontiers in Microbiology |ziman=English |weşanger=Frontiers |cild=10 |doi=10.3389/fmicb.2019.01019 |issn=1664-302X |pmc=6524460 |pmid=31134036}}</ref> Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |sernav=NASA - Science@NASA |malper=science.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323002712/https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |url-status=dead }}</ref> === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccamlr.org/en/fisheries/toothfish-fisheries |sernav=Toothfish fisheries {{!}} CCAMLR |malper=www.ccamlr.org |roja-gihiştinê=2026-09-12}}</ref> Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=Antarktîka |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/law-and-treaty/the-madrid-protocol/ |sernav=Protocol on Environmental Protection to the Antarctic Treaty (The Madrid Protocol) – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-05-17 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |sernav=Now you see it now you don't! |roja-gihiştinê=2026-09-12 |archive-date=2022-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220201352/https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.asoc.org/advocacy/wildlife-conservation/southern-ocean-whale-sanctuary |sernav=Southern Ocean Whale Sanctuary - Antarctic and Southern Ocean Coalition |malper=www.asoc.org |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-gb |paşnav=Administrator}}</ref> Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coetzee |pêşnav=Bernard W.T. |paşnav2=Convey |pêşnav2=Peter |paşnav3=Chown |pêşnav3=Steven L. |tarîx=2017 |sernav=Expanding the Protected Area Network in Antarctica is Urgent and Readily Achievable |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/conl.12342 |kovar=Conservation Letters |ziman=en |cild=10 |hejmar=6 |rr=670–680 |doi=10.1111/conl.12342 |issn=1755-263X}}</ref> Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The journals of Captain Cook |paşnav=Cook |pêşnav=James |weşanger=London, England ; New York, N.Y., USA : Penguin Books |tarîx=1999 |isbn=978-0-14-043647-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/journalsofcaptai00jame |paşnav2=Beaglehole |pêşnav2=J. C. (John Cawte) |paşnav3=Edwards |pêşnav3=Philip |paşnav4=Cook |pêşnav4=James |paşnav5=Hakluyt Society}}</ref> Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Journals of Captain James Cook on His Voyages of Discovery |paşnav=Beaglehole |pêşnav=J. C. |weşanger=Taylor & Francis Group |tarîx=2015 |isbn=978-1-4724-5324-2 |url=https://www.worldcat.org/title/919201527 |oclc=919201527}}</ref> === Sedsala 19an === [[Wêne:Camp and Hut, Antarctica, Southern Cross Expedition, 1899.jpg|thumb|Yekem baregeha li Antarktîkayê ya ekspedîsyona Southern Cross a Carstens Borchgrevinkê (1899)]] Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/future/article/20181019-the-bones-that-could-shape-antarcticas-future |sernav=The bones that could shape Antarctica’s fate |malper=www.bbc.com |tarîx=2018-10-22 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-GB}}</ref> Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Punane Bellingshausen |url=https://leht.postimees.ee/2631146/punane-bellingshausen |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=Tänane leht |ziman=et}}</ref> Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Before the heroes came: Antarctica in the 1890s |paşnav=Baughman |pêşnav=T. H. |weşanger=University of Nebraska Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-585-32266-7 |cih=Lincoln}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica and the law of the sea |paşnav=Joyner |pêşnav=Christopher C. |weşanger=M. Nijhoff, Sold and distributed in the U.S.A. and Canada by Kluwer Academic Publishers |tarîx=1992 |isbn=978-0-7923-1823-1 |cih=Dordrecht, Boston, Norwell, MA |url=https://www.worldcat.org/title/25915611 |oclc=25915611}}</ref> Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: an encyclopedia from Abbott Ice Shelf to zooplankton |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-55297-590-9 |cih=Buffalo, N.Y |paşnavê-edîtor=Trewby |pêşnavê-edîtor=Mary}}</ref> Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tammiksaar |pêşnav=E. |tarîx=2016 |sernav=The Russian Antarctic Expedition under the command of Fabian Gottlieb von Bellingshausen and its reception in Russia and the world |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/abs/russian-antarctic-expedition-under-the-command-of-fabian-gottlieb-von-bellingshausen-and-its-reception-in-russia-and-the-world/A7022FF2E1D881256F9D7A371C3960A7 |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=52 |hejmar=5 |rr=578–600 |doi=10.1017/S0032247416000449 |issn=0032-2474}}</ref> Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Colonies in Conflict: The History of the British Overseas Territories |paşnav=Cawley |pêşnav=Charles |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2015-09-04 |isbn=978-1-4438-8128-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TXnWCgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Monthly Magazine and Universal Register |weşanger=H. Colburn |tarîx=1847 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NTUaAQAAIAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hobbs |pêşnav=William H. |tarîx=1932 |sernav=Wilkes Land Rediscovered |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1932GeoRv..22..632H |kovar=Geographical Review |ziman=en |cild=22 |hejmar=4 |rr=632 |doi=10.2307/208819 |issn=0016-7428}}</ref> Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: A Biography |paşnav=Day |pêşnav=David |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-01-24 |isbn=978-0-19-165007-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=maNBDJD2OfQC}}</ref> Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ice: A Journey to Antarctica |paşnav=Pyne |pêşnav=Stephen J. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2016-06-01 |isbn=978-0-295-80523-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WnwzDAAAQBAJ}}</ref> === Sedsala 20an === [[Wêne:Operation Deep Freeze 2007, McMurdo Station 070207-N-0469C-001.JPEG|thumb|Discovery Hut (1902) li nîvgirava Hut Point a girava Rossê li Antarktîkayê ku yek ji wan cihên herî kevn ên li Antarktîkayê ye ku gelek caran bi awayên demkî hatiye bikaranîn]] Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/history/people/tannatt-edgeworth-david/ |sernav=Tannatt William Edgeworth David (1858–1934) – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2017-03-06 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en}}</ref> Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: an encyclopedia from Abbott Ice Shelf to zooplankton |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-55297-590-9 |cih=Buffalo, N.Y |paşnavê-edîtor=Trewby |pêşnavê-edîtor=Mary}}</ref> Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: an encyclopedia from Abbott Ice Shelf to zooplankton |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-55297-590-9 |cih=Buffalo, N.Y |paşnavê-edîtor=Trewby |pêşnavê-edîtor=Mary}}</ref> Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/magazine/issue-23-december-2012/antarctic-arts-fellowship/the-first-woman-in-antarctica/ |sernav=The first woman in Antarctica – Magazine Issue 23: December 2012 – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2013-01-07 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en}}</ref> Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Norman |pêşnav=F. I. |paşnav2=Gibson |pêşnav2=J. a. E. |paşnav3=Burgess |pêşnav3=J. S. |tarîx=1998 |sernav=Klarius Mikkelsen's 1935 landing in the Vestfold Hills, East Antarctica: some fiction and some facts |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/abs/klarius-mikkelsens-1935-landing-in-the-vestfold-hills-east-antarctica-some-fiction-and-some-facts/634BD34AE0FB97414945D943E80B05D6 |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=34 |hejmar=191 |rr=293–304 |doi=10.1017/S0032247400025985 |issn=1475-3057}}</ref> Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.history.navy.mil/wars/datesoct.htm |sernav=Dates in Naval History: October |malper=webarchive.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-09-13 |archive-date=2004-06-26 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20040626080052/http://www.history.navy.mil/wars/datesoct.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Pamela Young |url=https://www.royalsociety.org.nz/150th-anniversary/150-women-in-150-words/1968-2017/pamela-young |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=Royal Society Te Apārangi}}</ref> Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ousland |pêşnav=Børge |tarîx=2013-12-13 |sernav=Børge Ousland: How I crossed Antarctica alone |url=https://www.theguardian.com/travel/2013/dec/13/borge-ousland-how-i-crossed-antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Fastest unsupported (kite assisted) journey to the South Pole |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/fastest-unsupported-(kite-assisted)-journey-to-the-south-pole |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=Guinness World Records |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island of South Georgia |paşnav=Headland |pêşnav=Robert |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-521-25274-4 |cih=Cambridge [Cambridgeshire] ; New York}}</ref> Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Island of South Georgia |paşnav=Headland |pêşnav=Robert |weşanger=CUP Archive |tarîx=1984 |isbn=978-0-521-42474-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lZ04AAAAIAAJ&pg=PA238}}</ref> Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Guinness Book of World Records 1987 |paşnav=Russel |pêşnav=Alan |weşanger=Sterling Publishing, Sterling Pub Co Inc |tarîx=1986 |isbn=978-0-8069-4768-6 |paşnavê-edîtor=McWhirter |pêşnavê-edîtor=Norris |url=https://www.worldcat.org/title/14991451 |oclc=14991451}}</ref> Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/antarctica |sernav=Antarctica |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en}}</ref> Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bartlett |pêşnav=John |paşnav2=Smith |pêşnav2=Sean |tarîx=2023-06-05 |sernav=The church at the end of the world – photo essay |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/05/antarctica-church-photo-essay-russian-orthodox |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Australian Associated |tarîx=2015-07-24 |sernav=Priests no longer needed as digital Antarctica embraces online religion |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/24/priests-no-longer-needed-as-digital-antarctica-embraces-online-religion |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Antarctic dictionary: a complete guide to Antarctic English |paşnav=Hince |pêşnav=Bernadette |weşanger=Cisro Publ |tarîx=2001 |isbn=978-0-9577471-1-1 |çap=Repr |cih=Collingwood, Australia}}</ref> == Polîtîka == [[Wêne:Senate 1960-img1.jpg|thumb|Nûnerê DYAyê Herman Phleger di kanûna oêşîn a sala 1959an de peymana Antarktîkayê şanenav dike.]] Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ats.aq/devAS/Parties?lang=e |sernav=Parties |malper=www.ats.aq |roja-gihiştinê=2026-09-13}}</ref> Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ats.aq/devAS/Parties?lang=e |sernav=Parties |malper=www.ats.aq |roja-gihiştinê=2026-09-13}}</ref> Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yermakova |pêşnav=Yelena |tarîx=2021-07-03 |sernav=Legitimacy of the Antarctic Treaty System: is it time for a reform? |url=https://doi.org/10.1080/2154896X.2021.1977048 |kovar=The Polar Journal |weşanger=Routledge |cild=11 |hejmar=2 |rr=342–359 |doi=10.1080/2154896X.2021.1977048 |issn=2154-896X}}</ref> Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://polarjournal.net/argentine-presidential-elections-when-antarctica-votes-milei/ |sernav=Argentine presidential elections: when Antarctica voted for Milei {{!}} Polar Journal |malper=polarjournal.net |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en |paşnav=Binggeli |pêşnav=Mirjana}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/news/2019/democracy-in-the-deep-freeze/ |sernav=Democracy in the deep freeze – Australian Antarctic Program (News 2019) |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-05-17 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en}}</ref> === Daxwazên axên herêmî === [[Wêne:Governorate of Terra Australis (1539-1555), Spain.svg|thumb|Nexşeya parêzgariya spanî ya Terra Australis (1539–1555) ku yekem îdiaya serweriyê li ser axên nêzîkê cemsera başûr bû]] Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://libros.uchile.cl/files/presses/1/monographs/328/submission/proof/38/ |sernav=Desarrollo de la Antártica |malper=libros.uchile.cl |roja-gihiştinê=2026-09-13}}</ref> Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Law Issues in the South Pacific |paşnav=Leane |pêşnav=Geoff |weşanger=Routledge |tarîx=2017-11-30 |isbn=978-1-351-15546-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0_dADwAAQBAJ |paşnav2=Tigerstrom |pêşnav2=Barbara von}}</ref> Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aftenposten.no/norge/i/dw1q/norge-utvider-dronning-maud-land-helt-frem-til-sydpolen |sernav=Norge utvider Dronning Maud Land helt frem til Sydpolen |malper=www.aftenposten.no |tarîx=2015-09-19 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=nb}}</ref> Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û ''Commonwealth'' a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta [[Arjentîn|Arjentînê]] li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-12-22 |sernav=Argentina angry after Antarctic territory named after Queen |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-20822582 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}</ref> Piştê ku [[Keyaniya Yekbûyî]] serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestê Awistralya û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] kiriye. Daxwazên Brîtanya, [[Awistralya]], Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Law Issues in the South Pacific |paşnav=Leane |pêşnav=Geoff |weşanger=Routledge |tarîx=2017-11-30 |isbn=978-1-351-15546-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0_dADwAAQBAJ |paşnav2=Tigerstrom |pêşnav2=Barbara von}}</ref> Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. * {{Ala|Brezîl}} xwediyê "herêmeke berjewendî" ya diyarkirî ye ku wekê daxwazeke rastîn nayê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Strait of Magellan |paşnav=Morris |pêşnav=Michael A. |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=1989-07-27 |isbn=978-0-7923-0181-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OS-3VdihoooC}}</ref> * {{Ala|Perû}} bi awayekê fermî mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazekê parastiye. * {{Ala|Rûsya}} mafê daxwaza axê ku ji serdema Yekîtiya Sovyetê ve li gorî peymana Antarktîkayê ya esil maye, wergirtiye. * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} bi awayekê fermî mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazê parastiye. * {{Ala|DYA}} mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazekê di peymana Antarktîkayê ya esil de parastiye. == Aborî û geştiyarî == [[Wêne:Silversea Silver Cloud Wilhelmina Bay Antarctica 2 (47284124562).jpg|thumb|Dîmenek ji keştiya geştyarî ya Silver Cloudê ku li Kendava Wilhelminayê sekiniye]] Li Antarktîkayê çavkaniyên komir, hîdrokarbon, hesin, platîn, sifir, krom, nîkel, zêr û mîneralên din hatine dîtin lê ji ber ku rêjeya wan gelek kêm e hewceyê derxistinan nehetiye dîtin. Protokola parastina jîngehê ya peymana Antarktîkayê ku di sala 1998an de ketiye meriyetê û biryar hatiye wergirtin dê di sala 2048an de were ji nû ve were nirxandin, bikaranîna çavkaniyên Antarktîkayê, tevî madenan, bi sinordar kiriye. Ji sala 1957an vir ve ji gelek welatên cihêrengên cîhanê geştyar serdana Antarktîkayê dikin. Geştiyarî li gorî bendên peymana Antarktîkayê û protokola jîngehê ye ku saziya xwerêvebir a pîşesaziyê komeleya navneteweyî ya operatorên geştiyariyê ya Antarktîkayê ye. Geştiyar bi keştîyên biçûk an bi mezinahiya navînî digihîjin cihên balkêş ên taybetî ku gelek ji jiyana kovî ya îkonîk lê gihîştî ne. Ji ber hejmara zêde ya penguenan li parzemînê, piraniya tûrîzma Antarktîkayê li ser gerên temaşekirina çûkan e. McDonald Beach ji bo geştiyarên ku nifûsa penguenên Adélie li wir temaşe dikin, wekê herêmek pir qerebalix tê zanîn. Geştên geştyarî yên bejayî ji Awistralya û Zelanda Nû heta karesata Çiyayê Erebus di sala 1979an de pêk hatine, dema ku balafireke Air New Zealand li çiyayê Erebusê ketiye û hemî (257 kes) kesên di balafirê de mirine berdewam kiriye. Qantas di nîvê sala 1990ab de ji Awistralyayê geştên bazirganî yên ber bi Antarktîkayê ve ji nû ve daye destpêkirin. Di dansala 2019-2020an de zêdetirî 74.000 geştiyaran serdana herêmê kirine ku ji wan 18.500 kes bi keştîyên geştê rêwîtî kirine lê wan tenê gera keştiyayî pêk anîne ku ji keştiyê nehatine xwarê. Hinek komên parastina xwezayê ji ber bandorên neyînî yên potansiyel ên ji ber serdana zêde yên mirovan fikarên xwe anîne ziman û daxwaza bi sinor kirina mezinahiya keştîyên geştiyariyê û kotayekeyeke geştiyariyê kirine. Bersiva sereke ya aliyên peymana Antarktîkayê pêşxistina rêbernameyan e ku sinorên qadên çûyînê û herêmên girtî an sinordarkirî li ser deverên ku pir caran hatine serdane kirin destnîşan dikin. == Lêkolînên li parzemînê == [[Wêne:McMurdo-Station aus der Vogelperspektive (16481391425).jpg|thumb|Dîmeneke ji hewayê ya stasyona McMurdoyê ku stasyona herî mezin ê lêkolîn a li Antarktîkayê]] Di sala 2017an de zêdetirî 4.400 zanyaran li Antarktîkayê lêkolîn kirine ku ev hejmar di mehên zivistanê de 1.100 kesan daketiye. Zêdetirî 70 stasyonên lêkolîn ên daîmî û demsalî li ser parzemînê hene. Stasyona herî mezin ê li parzemînê, stasyona McMurdo ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye ku dikare ji 1000 kesan zêdetir li stasyonê bicih bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Georgina A. |tarîx=2017-03 |sernav=A history of McMurdo Station through its architecture |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/history-of-mcmurdo-station-through-its-architecture/5B1057A3E58C280C28A0017E170B3B38 |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=53 |hejmar=2 |rr=167–185 |doi=10.1017/S0032247416000747 |issn=0032-2474}}</ref> "British Antarctic Survey" li Antarktîkayê xwediyê pênc stasyonên sereke yên lêkolînê ye ku yek ji wan bi temamî tê veguhastin. Stasyona Belçîkî ya "Princess Elisabeth" yek ji stasyonên herî nûjen e û her wiha yekem stasyon e ku karbon-neutral e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Arjentîn, Awistralya, Şîlî û Rûsya jî li Antarktîkayê xwedî hebûneke zanistî ya berfireh in. Gelek neteweyan raporên stratejiyê diweşînin ku ji bo rêberîkirina hewldanên wan ên lêkolînên li Antarktîkayê hatine amadekirin. Lêkolîna Antarktîk a Brîtanî (BAS), Bernameya Antarktîk a Awistralyayê (AAP) û Bernameya Antarktîk a Dewletên Yekbûyî (USAP) hemîyan raporên wiha weşandine ku ev rapor bi giranî balê dikişînin ser wê yekê ka guhertinên di avhewaya Antarktîkayê de çawa dikarin bandorê li welatên wan û avhewaya cîhanê bikin.<ref>{{Cite web |url=https://www.bas.ac.uk/wp-content/uploads/2024/03/2239182604BAS-Strategy-2024-2034-1.pdf |sernav=British Antarctic Survey Strategy 2023–2033}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.antarctica.gov.au/site/assets/files/53908/australian-antarctic-science-strategic-plan.pdf |sernav=Australian Antarctic Science Strategic Plan |roja-gihiştinê=2026-09-13 |archive-date=2024-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327030007/https://www.antarctica.gov.au/site/assets/files/53908/australian-antarctic-science-strategic-plan.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mid-Term Assessment of Progress on the 2015 Strategic Vision for Antarctic and Southern Ocean Research |paşnav=Committee on a Mid-Term Assessment of NSF Progress on the 2015 Strategic Vision for Antarctic and Southern Ocean Research |weşanger=National Academies Press |tarîx=2021-01-03 |isbn=978-0-309-26807-3 |cih=Washington, D.C. |url=https://www.nationalacademies.org/publications/26338 |paşnav2=Polar Research Board |paşnav3=Division on Earth and Life Studies |paşnav4=National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine |doi=10.17226/26338}}</ref> Jeolog di serî de li ser tektonîka lewheyan, meteorîtan û perçebûna Gondwanayê lêkolînan dikin. Glasiyolog dîrok û dînamîkên qeşaya li ser avê, berfa demsalî, cemedan û tebeqeyên mezin ên qeşayê lêkolîn dikin. Biyolog jî, ji bilî lêkolîna li ser jiyana kovî, bala xwe didin ser wê yekê ka germahiyên nizm û hebûna mirovan çawa bandorê li stratejiyên adaptasyonê û mayîna zindiyan dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stoddart |pêşnav=Michael |tarîx=2010 |sernav=‘Antarctic biology in the 21st century – Advances in, and beyond the international polar year 2007–2008’ |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1873965210000320 |kovar=Polar Science |cild=4 |hejmar=2 |rr=97–101 |doi=10.1016/j.polar.2010.04.004 |issn=1873-9652}}</ref> Zanyarên biyomedîkal di derbarê belavbûna vîrusan û berteka laşê, li hember germahiyên demsalî yên zêde de keşf kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/science/technology/human-biology-and-medicine/ |sernav=Human biology and medicine – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2020-09-16 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:ALH84001 meteorite Smithsonian.jpg|thumb|Meteorîteke (meteor) Antarktîkayê, Allan Hills 84001 ku niha li muzexaneya dîroka xwezayî ya Smithsonianê ye]] Dîtina fezayê ji ser Dinyayê ve, bi atmosfereke tenik ê li bilindahiyên zêde û kêmbûna dûkel ava di atmosferê de ku ji ber germahiyên cemidî çêdibe, baştir dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burton |pêşnav=Michael G. |tarîx=2010-10-01 |sernav=Astronomy in Antarctica |url=https://doi.org/10.1007/s00159-010-0032-2 |kovar=The Astronomy and Astrophysics Review |cild=18 |hejmar=4 |rr=417–469 |doi=10.1007/s00159-010-0032-2 |issn=1432-0754}}</ref> Astrofizîknasên li stasyona başûrê ya Amundsen-Scottê, li ser tîrêjên paşxanê yên mîkropêl ên kozmîk û neutrînoyên ji fezayê lêkolînan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nsf.gov/news/special_reports/livingsouthpole/sciencegoals.jsp |sernav=nsf.gov - U.S. South Pole Station |malper=www.nsf.gov |roja-gihiştinê=2026-09-13}}</ref> Mezintirîn detektora neutrînoya cîhanê, çavdêrxaneya Neutrînoyê ya IceCube a li stasyona Amundsen-Scottê ye. Ew ji nêzîkî 5.500 modulên optîkî yên dîjîtal pêk tên ku hinek ji wan digihîjin kûrahiya 2.450 mêtreyê ku di nav 1 km³ qeşayê de têne girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://icecube.wisc.edu/about-us/facts/ |sernav=IceCube Quick Facts |malper=IceCube |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en-US}}</ref> Zanyaran her wiha leza rêjeyên radyasyona li peravên Antarktîkayê li gorî navînîya cîhanî bilindtir dîtine ku ev yek bi wê yekê ve girêdayî ye ku tîrêjên kozmîk li gorî eniya rojbendî di atmosfera ziravtir re derbas dibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Długosz-Lisiecka |pêşnav=Magdalena |paşnav2=Krystek |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Koper |pêşnav3=Mariusz |paşnav4=Grala |pêşnav4=Tomasz |paşnav5=Leniec-Koper |pêşnav5=Hanna |paşnav6=Barasiński |pêşnav6=Michał |paşnav7=Talar |pêşnav7=Magdalena |paşnav8=Kamiński |pêşnav8=Ireneusz |paşnav9=Kibart |pêşnav9=Robert |paşnav10=Małecki |pêşnav10=Wojciech |paşnav11=Kukliński |pêşnav11=Piotr |tarîx=2021-12-30 |sernav=Natural gamma radiation at the sea level around the Antarctic continent recorded south of the 62° parallel |url=https://czasopisma.uni.lodz.pl/geophysica/article/view/12759 |kovar=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Physica |ziman=en |hejmar=20 |rr=7–12 |doi=10.18778/1427-9711.20.01 |issn=2353-6063}}</ref> Antarktîka ji bo lêkolîna meteorîtan hawîrdoreke bêhempa pêşkêş dike ku çola polar a hişk wan baş diparêze û meteorîtên ku temenê wan ji milyonek salî zêdetir e, hatine dîtin. Ji ber ku meteorîtên kevirî yên tarî li nava dîmena qeşe û berfê xwe didin der û herikîna qeşeyê wan li deverên diyarkirî kom dike, dîtina wan bi kêmî hêsan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/finding-meteorite-hotspots-in-antarctica-149554/ |sernav=Finding Meteorite Hotspots in Antarctica - NASA Science |tarîx=2022-03-09 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en-US}}</ref> Meteorîta Adelie Land ku di sala 1912an de hatiye dîtin, yekem meteorît bû ku hatibû dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/finding-meteorite-hotspots-in-antarctica-149554/ |sernav=Finding Meteorite Hotspots in Antarctica - NASA Science |tarîx=2022-03-09 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en-US}}</ref> Meteorît derbarê pêkhateya pergala rojê û pêşveçûna wê ya destpêkê de nîşanan vedihewînin. Piraniya meteorîtan ji asteroîdan tên lê çend meteorîtên ku li Antarktîkayê hatine dîtin, ji Heyvê û ji Marsê hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Talbert |pêşnav=Tricia |tarîx=2016-11-14 |sernav=Science from the Sky: NASA Renews Search for Antarctic Meteorites |url=https://www.nasa.gov/feature/science-from-the-sky-nasa-renews-search-for-antarctic-meteorites/ |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=NASA |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230816223424/https://www.nasa.gov/feature/science-from-the-sky-nasa-renews-search-for-antarctic-meteorites/ |roja-arşîvê=2023-08-16 |url-status=dead}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] rldrueb4cr53zkqdldn5l4hcfdjb0n1 0 13568 2096238 2084650 2026-09-27T17:03:48Z Avestaboy 34898 2096238 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Murray Bookchin, Burlington Vermont, 1990.jpg | sernavê_wêne = Murray Bookchin, 1990 }} '''Murray Bookchin''' (jdb. 14ê kanûna paşîna 1921ê li [[New York]]ê, [[DYA]] - m. 30ê tîrmeha 2006an li [[Burlington]]ê, DYA) nivîskar û anarşistekî bû ku li DYAê populer bû. Bookchin damezrînerê ekolojiya civakî ye. == Bibliyografî == {{Refbegin}} * Post-Scarcity Anarchism (1971 and 2004) ISBN 1-904859-06-2. * The Limits of the City (1973) ISBN 0-06-091013-5. * The Spanish Anarchists: The Heroic Years (1977 and 1998) ISBN 1-873176-04-X. * Toward an Ecological Society (1980) ISBN 0-919618-98-7. * The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy (1982 and 2005) ISBN 1-904859-26-7. * The Modern Crisis (1986) ISBN 0-86571-083-X. * The Rise of Urbanization and the Decline of Citizenship (1987 and 1992) * The Philosophy of Social Ecology: Essays on Dialectical Naturalism (1990 and 1996) [[Montreal]]: Black Rose Books. * To Remember Spain (1994) ISBN 1-873176-87-2 * Re-Enchanting Humanity (1995) ISBN 0-304-32843-X. * The Third Revolution. Popular Movements in the Revolutionary Era (1996-2003) [[London]] and New York: Continuum. ISBN 0-304-33594-0. (4 Volumes) * Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm (1997) ISBN 1-873176-83-X. * The Politics of Social Ecology: Libertarian Municipalism (1997) Montreal: Black Rose Books. ISBN 1-55164-100-3. * Anarchism, Marxism and the Future of the Left. Interviews and Essays, 1993-1998 (1999) Edinburgh and [[San Francisco]]: A.K. Press. ISBN 1-873176-35-X. {{Refend}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Ateîstên amerîkî]] [[Kategorî:Femînîstên amerîkî]] [[Kategorî:Fîlozof|Bookchin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1921]] [[Kategorî:Komunîstên amerîkî]] [[Kategorî:Lamerkeziyetî]] [[Kategorî:Mirin 2006]] [[Kategorî:Nivîskar|Bookchin]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Şoreşger|Bookchin]] azounvh0ml60es3o9e3ld34eofa46xq 0 13584 2096389 2059673 2026-09-28T08:17:35Z Avestaboy 34898 2096389 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Vladîmîr Îlyîç Lenîn''' (bi [[rûsî]]: Владимир Ильич Ленин) an jî '''Vladîmîr Îlyîç Ûlyanov''' (bi rûsî: Влади́мир Ильи́ч Улья́нов), bi kurtî wek '''Lênîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=253}}</ref> (bi rûsî: Ле́нин, "zilamê Lenayê") tê naskirin, (1870 - 1924), mirovekî şoreşger û siyayasetmedarê [[Rûsya]]yê ye. Avaker û serokê partiya [[Bolşevîk]], dilê şoreşa cotmehê, û derhênerê [[YKSS]]'yê ye. Cara yekemîn zanistiya azadiya çînan a [[marksîzm]]ê bi Lenîn û Bolşevîkan biserdikeve. Lenîn di zanîna Marksîzmê de hin guherandine pêk tîne. Bo mînak ew wekî sazûmanî [[dîktatoriya proletaryayê]] dibîne û ji bo wê biserbixe têdikoşe. Lenîn bi dibistanên marksîzmê yên din re dikeve nîqaşan û roj bi roj alîgirên riya wî zêdedibin. Lenîn di rêxistinbûnê de jî guhertinan dike. Ew bi navê [[navendparêziya demokratîk]] modeleke nû avadike û ev model dibe bingeha pirraniya partiyên [[komûnîst]] û [[sosyalîst]]. Lenîn bi navê NEP (Ekonomî polîtîkaya nû) programeke berfireh bo damezrandina deweleta nû a sosyalîst amade dike. Mixabin tenduristiya wî dest nade. Lenîn di {{Dîrok|30|tebax|1918}} de bi granî tê brîndarkirin. Bi 3 derbên kujer jiyana wî heya mirinê dikeve xetereyê. Lenîn di saxiya xwe de bingehê azadiya gelên li împeratoriya Rûsyayê datîne. Mezin an piçûk ji hemî gel an hindikayiyan re serxwebûnê avadike. Di dema Lenîn de bi navê [[Kurdistana Sor]] otonomiyek ji bo Kurdan jî tê damezrandin. Lenîn wesiye dike ku Stalîn û Troçkî divê hin taybetiyên xwe biguherînin an bi vî awayî ew dê ji bo paşerojê xetereyan bînin. [[Wêne:Red square kremlin.jpg|thumb|çep|Ziyaretgeha Lenînî li Meydana Sor a [[Moskow]]ê (Rûsya)]] Piştî mirina Lenîn di sala 1924an de, wasiyetên wî tên jibîrkirin heya bigire tên windakirin. Stalîn hemî desthilatdariyê dixe destê xwe. Stalîn bi navê sosyalîzmê poltîkayên tûj û bixwîn dimeşîne. [[Lev Trotskî]] dide kuştin. Otonomiya [[Kurdistana Sor]] li ser daxwaza Komara [[Tirkiye]]yê û [[Îran]]ê ji holê radike. Azadiya ku Kurdan li Mehabadê bidestdixin bo xatirê şahên Îranê difiroşe. Herwekî li ruyê cîhanê hemî partî û komên çepgîr bi xwe ve dide girêdan. Ên ku viya napejirînin difiroşe yan li dijî wan têdikoşe. Serhildanên Kurdan mehkûm dike alîkariya dagirkerên Kurdistanê Tirkiyeyê, Îran û welatên Ereban dike. Baweriya ku Lenîn afirandibû, bi destê Stalîn û polîtîkayên YKSSê roj bi roj ditemire û di dawiya salên 80î de jî ji holê radibe. Lenîn, ji xaynê ve, nivîskarê nivîsên marksistî û felsefe vê ye ji. Yê ku [[Sosyalizmê Zanist]] demazirandiya ji ew bixwe ya. Lenîn armaca wî ew bû ku şoraşa Proleter li cihane bike û cihanaka bêçîn û sînor ava bike, yanî sisteme komînîszmê bide anîn. Bixwe ji, ku li ser marksizmê ava ya, teoriya ku bi ser hîmê rêzanî(politik) û Aborî ava ya û navê [[Lenînizm]]ê damazrînerê wê ya. Lênîniizim, [[Marksîzm]], ku li gor demê û xwestekên deme ji nû ve ji aliyê rêzanî, aborî û hizrî ve anîna ser ziman a. Wilo ji tê zanîn. Bêje Lenînizim, miro karê weke ku marksizm ku li gor demê bêne ser ziman û hizir pêşketinên zanistî, di riya wê de li gor demê û dise çêke û bi afirêne ya.Li gor ku tê zanîn, li gor cewherê wê yê şoraşgar yê û zanist hatina ser ziman ye Marksizmê ya. == Zaroktiya wî, heya ciwantiyê == [[Wêne:Lenin-circa-1887.jpg|thumb|upright|Ciwantiya Lenîn (li dorî sala 1887)]] Di deme [[keyitiya rus]] de li gundekî bi navê [[Simbirsk]] bûya.Lê li [[Ulyanovsk]]ê hatiya dinyê. Lenîn, ku xwediyê hizre Demoktasiyê ya û ji bo perwerde azad tekoşîn dide, mêmurê dewletê Ilya Nikolayeviç Ulyanov(1831-1886) û ku xwediyê hizirne lîberala û navê wê Maria Aleksandrovna Ulyanov kurê wan na. Di hebûna malbata wî ji ji aliyê etnîkî ve gelek cûratiyan dide nîşandin. Dapîrên wî, ku di nav wan de [[Rus Kalmuk]] ku ji wan re [[Oyrat]] ji tê gotin û [[Tetar]] û [[Cihu]] û [[Alman]] û weke ku hinek dibêjin [[Swedî]] ji hene. Lenîn di [[Dêre Orttadoks]] hatiya waftizkirin. [[Wêne:Mug shot of Lenin 1895 crop.jpg|thumb||çep|upright|Wêneyeke Lenîn yê ku ji aliyê polîsan ve hatibû kişandin]] Di serî de jiyana wî rasti du tregediyan hatiya. Yek ji wan, ku di 1886 de bavê wî ji xwûn çûna ser mejiyê wî mirine û ya din ji di 1887 de ku birayê wî [[Aleksandr Ilyiç Ulyanov]] ji aliyê [[Çarê Rus yê Sêyemên Aleksandr]], ji ber ku di qestkiirna kuştina wî de di nav yên ku bomba bikar anîna de tê girtin û piştre tê bidar ve kirin. Aleksandr deme ku tê girtin, hingî xweşka wî Anna ji aliyê çar ve sorgunî Kokuchkino ku li nêzîkî Kerzan û wana tê kirin. Di dokumentên fermî yên deme yekîtiya sovyet de tê gotin ku hîmê kirinên şoraşgarî bi van bûyaran re tê avêtin, tê nivîsandin. Di pirtûkên perwerde yên deme yekitiya sovyet de wêne Lenîn û dayika wî ku ji bo Aleksandr çil digirin dide nîşandin. "riyaka cude emê naqênin", ji bo şaraşa gel û ji dêla nêzîkatiyên anarşîşt û yên yekana, Lenîn nêzîkatiya [[Marksist]] naqandiya têne ser ziman. Lenîn, piştî bi marksizmê re eleqeder bû, piştre êdî tevlî xwepêşandinên xwandaavanan dike û pişte ji tê girtin. Piştî girtina wî re, êdî Ji [[Zankoya Qazan]] tê avêtin û piştre ew kar û xabetên xwe, bi serbixwe dide berdewam kirin û piştre di sala 1891 de ji bo ku Awoqatiyê bike destûrnemaya xwe stand. Lenîn, di serî de bi [[Zimanê latînî|Latinî]] û [[Zimanê yewnanî|Yewnanî]] zanibû, piştre xwe fêrî [[Zimanê almanî|Almanî]], [[Zimanê inglîzî|Înglîzî]] û [[Zimanê fransî|fransizî]] ji kir. Lê almanî û fransiziya wî wilo zêde ne baş bû. == Deme Şoraşgariyê == Lenîn ku çend sala li [[Samara]] ma, piştre di sala 1893an de li [[St. Petersburg]] bicih bû. Ji dêla ku xwe pêş bixe û keriyeriya xwe bike, bi kar û xabetên şoraşgariyê re eleqeder bû. Li [[Marksîzm]] xebitî. Di sala 1895an de hata girtin. 14 Mihan girti ma. Piştî ku hata girtin, ew sorgunî [[Shushenskoye]] ku li [[Sîbîrya]] ya hata kirin. Di miha tirmeh 1898 de jina ya ku berê hingî çalakvanaka sosyalist bû bi [[Nadejda Krupskaya]] re zewicî. Di nîsana 1899an de pirtûka xwe ya bi navê "li Rûsya pêşketine Kapitalizmê" weşand. Di sala 1900 de piştî ji ji zindanê derket, li Rûsya û li hinek bajarên [[ewropa]] xabitî. Li [[Zürîh]], [[Prag]], [[Münih]], [[Cenevrê]], [[Wiyana]], [[London]] û li [[Manchester]] ê ma. Ev deme wî ya ku ma deme sorgunê bû. Deme ku li sorgunê bû, rojnema [[Îskra]] û [[Julius Martov]] ava kir. Piştre ev rojnemayan bûna li berên wî. Di wê demê hinek nîîvîs ûpirtûk li ser tevgere şoraşgar nivîsand. di vê demê piştî k hinek nav bi kar anîn, piştre navê "lenîn" bikar anîn. Êdî weke lenîn hata naskirin. Di wê demê de di partiya rus e karkaran ya sosyal demokrat re kar kir. Têde pir aktif bû. PIştre ku bi demekê re ku wî pirtûkcikaka biçûk li ser şraşgariyê nivîsand, ku hinek bi bandûra wê ji perçebûn di vê partiyê de çûbû û lenîn ji koma ku derkete hole û ji xwe re got [[Bolşevîk]] ji wan re seroktî kir, li hevberê [[Menşivîkan]]. Ev pirtûkçika wî, tê gotin ku di wê demê ya ku ya ku herî bi bandûr bû. Di sala 1906an de di partiya mazin de weke serok hata helbijartin û piştre ne bi gelekî re mecbur me ku herê [[Fînlanda]]. Li [[Ewropa]] gera xwe berdewam kir û di 1912 de tevlî konfaransa Pragê ya partiyê û ya [[Konfaransa Zimmerwald]] bû. Hingî gelek sosyalistên Ewropî ji tevlî van konfaransên bi wî, bûn. Lenîn serokekê mazin yê çapa Zimmerwaldê bû. Di wê demê de [[Inessa Armandi]] rusya terk dike û diçê û li Parîsê bi cih dibe û tê gotin ku ew evindaraka Lenîn e û tê gotin ku piştre hevdû ji dibînin. Li wir, bi Bolşevîkan re dibe. Piştre ku lenîn hinekî li Pragê dimêne, piştre di buhurê [[Siwisrê]]. Di saal 1914an de ku [[Şerê cihanê yê yekemîn]] dest pê kir, li Ewropa partiyên demokratên sosya yên ji tahb didan ji bo şer, piştgir kir. Lenîn di serî de sosyal demokratên alman piştgiriyê didina şer bawer ne kir, Piştre ew partiyên piştgirî didana şer, ji [[Enternasyonala duyem]] vaqatahan. Lenîn, weke şerekî "Emperyalist" şîrove dikir û di anî ser ziman û piştgiriya bûna şerê di çînî kir. == Şoraşa Çila == [[Wêne:Lenin Zuerich 01.jpg|thumb|upright|Xaniyê ku Lenîn tê de dima, Zurich (Swîsre).]] [[Wêne:Zürich - Spiegelgasse 14 - Lenin IMG 1325.jpg|thumb|Lewheya bîranînê ya ku behsa mayina Lenînê li Swîsre dike]] [[Wêne:House of Lenin in Zurich.jpg|thumb|çep|Spiegelgasse 14, Fotos von 1920]] Bi [[Şoraşa Çila e 1917]] re û li Rûsya ketina çarê rus [[Nikolayê duyem]], pişt wî re, li Rûsya rewşeke nû afiribû û Lenîn divîbû ku bihatana Wir. Lê ji ber berdewam kirina [[Şerê cihanê yê yekemîn]] bitim hize xwe berdewam dikir û Lenîn ji li [[Siwisrê]] weke bû û weke ku nikarîbû ku derkatana.Siwisre her ku xwe bêalî ji denazand bû ji, di şer de di zore de bû. Serokê [[Partiya Komînîs ya Siwisrê]] [[Fritz Platten, jiber ku Lenîn li ser Almanya re bi yên pêre bi trenê herê Rûsya, bi rayadarên Almanî re gahabû paxtakê. Hukumete Alman destûr da çûna Lenîn ya li Rûsya. Ji ber ku bawer dikir ku bi çûna Lenîn ya li Rûsya re wê di [[Aniya Rojhilat]] de wê tevlîbûnakê çêke û ew ji wê ji wan re bê alikar ku şer bi dawi bikin. Piştî Lenîn hata Almanya, ji wir êdî bi Ferîbotê diçê [[Swed]]ê. Lenîn, rêvaniya wî ya li [[Skendînavya]], ji aliyê du komînîstên Swedî [[Otto Grimlund]] û [[Ture Nerman]] hatibû alîkarkirin. Di nîsana 1917an de Lenîn gaha [[Petrograd]]e. Deme ku gaha di cih de li hevberê Hikumete ku heya têzên xwe denazandin. Bi vê yekê bû serokê Bolşevîkan yê sereke. Di serî de partiya wan weke partiyaka çap tenê mabû. Lê piştre di demeke kin de bû cihê yên ku ji Hikumete nexweş lê civina wan. Bolşevik di wê demê de li hevberê hukumetê bûn. Li tiştekî hiukumetê xwedi derneketin. Li ber sekinîn. Di wê demê de yên ku li ber lenîn ji sekinin hebûn. Yên weke [[Aleksandr Kerensky]], Lenîn bi sixurtiya Almana gunah bar kirin û çûna ser wî de. Lê di wê demê de ku di serî de Menşevîk bû û piştre nêzîkî Bolşevîkan bû [[Loen troçkî]] ji li ber wan hewldanan di 17 tîrmehê de axiftinaka ku têde Lenîn Parast kir. Troçkî di axifitna xwe de weha dibêje, "Hewayaka wilo afirandin ku ne em û ne win karin bêhne bistênin. Li lenîn û Zinoviev wilo bi alçaqî tê êrîş kirin. Lenîn, 30 sala ku ji bo şoraşê tekoşîne dike. Ez 20 salin li ber bindestkirina xalkê tekoşîne dikim. Di dewama wê de, ji Militarizme alman nefrete me pêve tiştek bigotin nabe. Ji ber ku li ber militarizmê alman tekoşîn kir, 6 mih ceza min stand. Vê herkes dizane. Di vê salonê de bila ti kes ne bêje ku em sixurê almanan yên bi pere ne". Di tirmehe de, piştî raparîneka ne biserketi ya [[Bolsevîk]]an Lenîn diçê [[Fînlanda]].Di dawiya tirmehê de di kongre ya 6. de [[Enternasyonal]] tevlî Bolşevîkan dibin. Piştre di Miha Çirî de di vegerihe û li ber hikumetê bi dirişma "Sovyetî li iktîdarê" ji şoraşa çekdarî re dibe pêşeng. Li ser Hikumetê Hizrên xwe, di pirtûka xwe ya bi navê "[[Dewlet û Şaraş]]"ê de têne ser ziman. Di wê ceribandinê de, ku ji karkaran pêktê û piştre dise ji aliyê Karkaran ve tê Îptalkirin bahsa "hikumete Sovyet" dike. == Şoraşa Çirî == Di 8 çiriya paşîn de Lenîn ji aliyê Konserya Sovyet ve weke serokê "Komîserê konseya gel" hata helbijartin. Ev yek, weke ku ew serokê hikumetê were hilbijartin bû. "komînîzim, bi sovyetê li welat li her derî elektirîk gahandina" dibêje Lenîn. Bi vê yekê, li her derî birina elektirikê, çandin û pêşasaziya ku were moderniz kirin, girêngiye wê têne ser ziman. "pêşasaziya modern û teknolojiya pêşketî, di ser wê de xwe bi rêxistin kirin û elektirîke ku wê girêdanê di naqabina bajêr û çolê çêke, ku hata zêdekirin wê farqê ji hole rake, wê li çolê asta çandê ji wê bilind kê, û di welat de hata her koncukê wê li şûn mayîne ji hole rake, ne zanî û xizaniyê ji hole rakê, nexweşiyê û hovitiyê wê çawa ji hole rake, emê şanî gundiyan ji bidin". Ji herkesî re weke hevdû û ku ji herkesekî re wek hevdû sisteme başkirinê ye gerdunî avakirn û yên ku nexwanda û nivîsar bê, wan ji bi xwanda û nivîsar bike, ji bo wê pir bi hewes bû. LÊ pêşî armaca Hikumetê ew bû ku welêt ji şerê cihanê yê yekemîn derxe bû. == Paxta Brest Litovsk == Ji ber ku Alman dayimî bi rojava de di harikin, êdî Lenîn Mohrkirina paxtaka ji nîşqaşê re vekir. Yên weke [[Buharîn]] serokên [[Bolşevîk]]an, bawer dikirin ku berdewam kirina şer, wê li [[Almanya]] şoraşê ji bêne. Yê ku nîşaş bi rê ve dibirin [[Troçkî]] ji ji bo herdû aliyan ji bi şertê ku ardên ku di destên wan de li gor berjewende herdû aliyan lev vegerênin, û ku werine cem hevdû di parast. BI vê yekê, dixwest riyaka nêvî bibîne. di wê navberê de hevdîtin ji dibûn. Lê ku hevdîtin bi serneketî bûn, êdî Alman ji bi harikandina xwe ya bi rojava ve berdewam kirin. Ardên rûsya yên rojava qismekî wê yê mazin kirin bin destên xwe de. Di wê rewşê de têze ku Lenîn di parast, ji aliyê Bolşevîkan ve hemûkan ve hata bidestek kirin. Di 3 e adara 1918an de, Lenîn [[Paxta Brst Litovski]] imzan kir. Lenîn, Rûsya ji şerê Cihanê yê yekemîn derxist. Bi vê paxtê Rûsya gelek ardên ku kiribûna bindestên xwe de careke dî da Almanya û [[Osmaniyan]]. Bolşivîkan di 19 Kanunê de deme ku di hilbijartinan de kem bûn, êdî hêze sovyet kete devrê de û rêveber parast. Piştre, êdî hin bi hin gelek mirovên ku ji hundur hatina vêtin bûn. Yên ku ne dibûn li gor, dihatina derxistin. Ev yek weke şerên navxweyî berdewam kir. Bolşevîk di wê demê de hikimket ava kirin. Bi [[Partiya sosyalist e şorasgar]] ava kirin. Ev, di gelek nîqaşan de weke di nav Bolşevîkan weke çengên çap hatina ser ziman ş şîrove kirin. Lê di nav hikimetê de yên ku li hevberê wê paxta Brest litovski hebûn û wan bi wê êdî bi li hevberê hukumetê rabûn û di ancama wê de Hukumetê ket. Brest litoevki, di komîntern de tevlihevbûnek çêkiribû. Di serî 1918 de lenîn di bin navê ku karkar xwe bi xwe bi rêve bibin kampanniyak da dest pê kirin û ji ku pisporti pêşkeve û bi serê bi rêve herê niqaş da dest pê kriin. Wî li bi vê yekê, xwest ku li xal û zagonên demokratik bi rêve biirn were kirin. BI dirişma "xwe bi xwe bi rê ve birin" diaxift. == ÇK == ÇK, teşkilataka dewletî ye ku ji bo tekoşîna li ber yên ku li hevberê şoraşê tekoşîn dikirin tekoşîn bike hatibû demazirandin. PIştî ku şoraşa Çirî bû, piştre êdî gelek xwepêşandan bûn. Di deme şoraşa Fransa de ji yên weke Antonie Quentin Fouquier ku dadgah ava kiribûn hebûn. Sewcî bû. Lenîn, ji ber ku tevlihevbûnên bi wî rengî ji hole rake xwest ku saziyakê ava bike û ku li ber wê bi sekinê. Serokê Saziya şoraşgarî e leşkerî yê kevn [[Felix Dzerzhinski]], bi pirsiyar kir. Wî ev sazi ava kir û tuzuke wê ji amede kir. == malbata Çar == Malbata Çarê rus ya [[Nikolay duyem]], piştî şoraşê li [[Yekaterinburg]]ê dihata girtin. Di wê demê de ji şer hebû. [[Artişa Sipî]] li ber di wê herêmê de di harikî. Wî çaxê hêze rus ji li wê herêmê li ber Şikestinê bû. Tê gotin ku hingî [[Sverdlov]] ji berpirsiyarên wê herêmê xwestiya ku ji dêla ku bikeve destê hêzên Arşa Sipî de bila were kuştin. Lê ev yek tenê weke gotinekê ya. PIştre ne bi gelekî re malbata wî hata kuştin. Ev kuştin, hê ji Dîrpkzan li ser nîşaşê dikin ku ka kê kuştiya. Hinek dibêjin ku Hêzên Artişa Sipî kuşt û xwest ku bêje hêzên sovyetê kuştiya ji ku ne kevine dest de bi saxî. Lê ev mijar di tariyê de ma. == Hewldanên suiqastan yên ku Lenîn == Di 15 avêlê 1918 de li [[Petrograd]] ji aliyê êrîşkarakî bi navê Mark Allien ve lê suiqast hata kirin. Hingî ji axiftinaka xwe di vegerehe. Lenîn hingî bi Fritz Platten re di araba wî de bi hev re li şûn runiştî bûn. Deme ku Êrîşkar agirdike, hingî, Fritz Platten serê Lenîn di cih de dikişêne xwere û wî xilas dike. Lê guleyên ku ew agirdike, destê Fritz Platten nişand digirin û wî birîndar dikin. Di 30 tabaxe 1918 de Amdamê partiya sosyalist e şoraşgar Fanya Kaplan ku di bake lenîn ku pêre bi axivê, hingî deme ku li xwe di zîvire, rasti gula êrîşkar hat û birîndar bû. Êrîşkar sê gula berdanê de. Du gula li mile wî û yek ji li kezebe wî ya sipî ket. JI ber ku hingî di wê heyeme de hata bawer kirin ku li nexweşxane ji heya ku êrîşkar li bendî wî bin, ew birina [[Kremlîn]]ê. Li wir, ew hata derman kirin. PIştre her çend ku baş bû ji, piştî vê buyarê re sihata wî xira bû. PIştre hinek xwerve xwerin, dihata bawer kirin ku bandûra wan êrîşan ji di wan xwerveyan de heya. Piştre weke bersive van êrîşan ji tê ser ziman, ku piştre bersive ku hata dayin yên digotin dij-şoraşgar in gelek ji wan hatina girtin û hatina surgun kirin. Gelek ji wan piştre hatina kuştin ji. Di vê demê pevçûn pir zêde bûn. Ew politikayên ku ji wan re dihata gotin "şerê komînîzmê" di vê demê ketine devrê de. Di wê demê de demeke şerê navxweyî ji bû. Wilo tê ser ziman. Di şerê navxweyî de sovyet bi ser ketibû. Lê birçibûnê ji dest pê kriibû. Gelek mirovên oldar ji hatina sorgun kirin. Ev dem, demekê demeke şerê navxweyî mazin diafirêne. == Dema Şerê navxweyî li Rûsya == Di adara 1918 î de Lenîn û bolşevîkan bi hatina gelek sosyalistan ji welatên din [[Enternasyonala KOmînîst]] demazirand. Bi wî awayî ji ne tenê weke sosyalistekî weke komînîstekî ji hata ser ziman. Navê partiyê berî hingî ji [[Partiya Komînîst e Rûsya]] bû, lê piştre guharî û bû [[Partiya komînîst e Yekitiya Sovyet]], (bi Rûsî "KnCC"). Di wê navberê de li Rûsya şerê navxwayî ji berdewam dikir. Gelek komên ku hizre wan jev cude ji rahiştina çêkê ji bo ku Hikumete Sovyet bidina xwere. Her ku gelek alî ji ketibûn şer de, du ali "[[Artişa Sor]]" û "[[Artişa Sipî]]" di şerê de hêzên sereke bûn, di şerê bi hev re. Ji bo ku Artişa Sipî bi ser bikeve [[Fransa]], [[Brîtanya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerika]] ji bo ku artişa Sipî bi ser bikeve her çend ku tevlî vî şerê navxwayî bûbûn ji, bi serneketin. di dawiyê de Artişa Sor ku [[Leon Troçkî]] Serbaziya wê dikir, ku Artişa Sipî û Muttefîkên wê têk birin, êdî wê şerê navxwayî qizinc kir. Lê piştî ku serketina denazandin ji piştre ji li gelek deveran de şer û pevçûn berdewam kirin. Di wê demê de herdû hêzan ji, hem artişa sor ji û hem artişa Sipî ji di deme şer de ji bo ku di herêmên di bin destên xwe de awlakriyê çêkin, gelek neqancî û zilmên mazin kirin. Bajarok xirabûn, Semyan hata xirabû an ji hata dizîn. Bi darê zore sawal û malê gundiyan ji wan hata standin. Yên li ber sekinin ji zor dîtin. Di sala 1919 de ev serketina ku hati bidest zistin, hizre ku bi lenîn re ji çêkir, ku şoraşê berê bidina rojava û ji serketinê ku pêdivî pê hebe zor ji were bikar anîn. Ya ji nû ve serxwabûna xwe bidest xistî Komara [[Polonya]] duyem, di sadsala 18 de ardê ku ji aliyê Rûsya ve hatibûn bin dest kirin, ku sêhete wan herêmên ji bike bin dest de, di naqabîna wê Rûsya de hatina ber hevdû çêbû. Û piştre ev hatina li ber hevdû zîvirê şerê nav sovyet û wê de.Li [[Almanya]] ji di wê demê ji bo şoraşê [[Yekitiya Spartakusan]] derketibû. Bi baweriya ku artişa Sor êdî berê xwe bide [[Ewropa]] û şoraşê bêne, hizir derdiketina hole. Lenîn, di wê demê de ji bo şoraşê, di parast ku artişa sor ji herê û Polonya û di ser wir ve xwe bigihêne Almanya û [[Ewropaya Rojava|Rojava Ewropa]] û li wanderan ji şoraşê, jê re bibe alikar di parast. Ji bo ku herê alikariya partiyên komînîst yên vê herêmê û herêmên din ji bo serketina wan, hewldide. Lê di Polonya de hêzê sovyet ketina wê ya zore hatina ber têkçûne ve yekê xistibû zorê de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Vladimir Lenin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ateîstên sedsala 20an]] [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1870]] [[Kategorî:Komunîstên ji Împeratoriya Rûsî]] [[Kategorî:Marksîzm-Lenînîzm]] [[Kategorî:Mirin 1924]] [[Kategorî:Parêzerên rûs]] [[Kategorî:Siyasetmedarên rûs]] [[Kategorî:Teorîsyenên marksîst]] [[Kategorî:Teorîsyenên şoreşê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn| ]] mimnfclqug62n0gwnrgvye929sopvi9 0 14377 2096386 2059683 2026-09-28T08:08:10Z Avestaboy 34898 2096386 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Lev''' (an jî '''Leon''') '''Davîdovîç Trotskî''' (bi [[rûsî]]: Лев Давидович Троцкий, ''Lev Davidovich Trotsky'') (jdb. {{Jidayikbûn|7|çiriya paşîn|1879}} li [[Yanowka]], [[Ûkrayna]]; m. {{mirin|21|tebax|1940}} li [[Coyoacán]], [[Meksîk]]) [[siyasetmedar]], [[fîlozof]], [[şoreşger]] û yek ji pêşengên [[Şoreşa Cotmehê]] ye. Bi navê [[Lev Davîdovîç Bronşteyn]] li Yanowka di malbateke bingeh-cihû de ji dayîk bûye. Trotskî kod navê wî ye. Avakerê [[Artêşa Sor]] a [[YKSS]], teorîsyenekî [[Marksîst]] bû cihekî wî yê girîng hebû di destpêka şoreşa sosyalîst a li Rûsyayê. Piştî mirina [[Lenîn]], nakokî di nava pêşengên şoreşê de derdikeve. Trotskî bi navê "şoreşa bêdawî" eniyeke avadike. Gorî wî divê mirov bi deskeftinên li Rûsyayê nesekine, şoreşê him li [[Rûsya]], him jî li rûyê dinyayê nûvejîne. Xebat û nêrînên wî him li rûyê dinyayê gelek dostan, him jî dijminan dertîne holê. Têkoşîna mezin di navbera [[Stalîn]] û Trotskî de pêk tê. Stalîn biserdikeve û Trotskî ji hemî peywirdariyên xwe tê destkişandin. Berê şoreşa Lenîn difikirî vediguhêze û dikeve bin bandora Stalîn. Stalîn hemî demokrasiya sosyalîzmê radike, bi sed hezaran mirovan zindanî dike. Sosyalîzma ku dê azadî bianiya, tirs, zilm û zordariyê tîne. Trotsky ji [[YKSS]] tê derkirin. Di nava salên [[1929]] û [[1933]] li [[Stenbol]]a [[Tirkiyê]] dijî. {{dîrok|20|sibat|1932}} da ji hemwelatiya YKSS tê avêtin. Stalîn ti rehetiyê nade wî. Lawê wî tê kuştin û keça Trotskî li [[Berlîn]]ê tê dînkirin. Trotskî ji [[Fransa]], [[Norwêc]] û cihê ku diçe tê derkirin. Ajanên Stalîn nahêlin ew têkoşîna xwe bidomîne. Di {{dîrok|21|tebax|1940}} de li [[Meksîk]]ê ji aliyê sîxureke Stalîn tê kuştin. == Galerî == <gallery> Wêne:LeonTrotsky1897.jpg|Lev Trotskî (1897) Wêne:Leo Trotzki 1940.jpg|Lev Trotskî (li nîvî) li [[Meksîk]]ê, berî mirina xwe Wêne:Trotsky Profile.jpg|Lev Trotskî (1920) </gallery> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Лев Троцкий}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ateîstên sedsala 20an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] [[Kategorî:Komunîstên rûs]] [[Kategorî:Mirin 1940]] [[Kategorî:Nivîskarên komunîst]] [[Kategorî:Siyasetmedarên rûs]] [[Kategorî:Sosyalîstên cihû]] [[Kategorî:Şoreşgerên rûs]] [[Kategorî:Teorîsyenên marksîst]] od1rf8j8haxs8mnkci40v6z4uru50bw 0 14869 2096304 2018610 2026-09-27T19:19:50Z Guherto 41494 Guhartoya [[Special:Diff/1946455|1946455]] yê [[Special:Contributions/2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884|2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884]] ([[User talk:2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884|gotûbêj]]) şûnde kir 2096304 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = Kertiwên | Navê din = | Navê fermî = Duruca | Wêne = Duruca giris.JPG | Wêne sernav = Şaredariya Kertiwênê | Welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Tirkiye]] | Parêzgeh = [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] | Navçe = [[Nisêbîn]] | Nahiye = Nisêbîn (navend) | Hejmara mezran = | Gelhe = 3.292<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=47&p_yil=2010&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> | Gelhe sal = [[2010]] | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = 470 | Koda postayê = 47320 | Koda telefonê = (+90) 482 426 | nexşeya_cihan = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|5|32|N|41|18|36|E|display=inline, title}} | Muxtar(2019-2024) = M.Zeki Fidan }} '''Kertwên''' ({{bi-tr|Duruca}}), bi ser navçeya [[Nisêbîn]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. Beriya niha bajarok bû û şaredariyeke wê hebû. Lê piştî qanûna bajarênmezin di rojnameya fermi de hat weşandin bi [[Nisêbîn]]ê ve wek taxekê hat girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/12/20121206.pdf |sernav=Rojnameya Fermî Ya Tirkî |paşnav= |pêşnav= |tarîx=12.11.2012 |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Şaredarê dawîn [[Zekî Kavak]] bû. Beriya wî [[Mehmet Er]] bû. Wek gelek deverên [[Tûrabdîn|Torê]] li Kertwênê jî civakeke dûserî hebû. Ne wek eşîran lê wek bendan gundî bûbûn 2 beş. Dema erd tapo dikirin berberî hebû, pişt re jî wek her derê ji bo qadro û bidestxistina muxtariyê û şaredarîya gund berberî çêdibû. Lê tevî vê dijminayîkeke kûr nebû di navbera gundiyande. Em karin bêjin sedemên dubendîtiyê yanî berberîyê berjewendîyên gundiyan bûn. Wek benda seyem jî Partiya Sîyasî [[Partiya Demokrasiya Gel|HADEPê]] li gûnd navendeke xwe avakiri bû. Di nav gundiyan de dijmînî tune bû. Pîştî salên 90î ji gelek gundên derdorê şênî hatin li kertwênê bicih bûn. Wan salan gelek gundên kurdan ji ber sedemên siyasî hatibûn valakirin gundiyên reben jî yan berê xwe dan bajarên mezin û di nav van bajaran de heliyanan an jî berê xwe dan gunden der dorê. Ji ber vê yekê em dikarin bibêjin kertwênê gundê ji gundan avabûye ye. == Navê Kertwênê == Bo çavkaniya navê kertwênê heta niha tiştekî fermî tuneye. * Kertwên ji ber ku li ser rêya hevreşîmê ye hin kes dibêjin ji peyva "kehrwan têne vêdê" tê û îro bûye kertwênê. Li gorî vê ev der berê rawestgeheke kehrawana bû. * Hin kes dibêjîn berîya niha 3 hazar sal berê di dewsa kertwênê de welatekî bi navê Courdueenê yanî welatê kurdistanê habû pîştî dem derbas dibê welat hildiweşê wek mîrat navê wê li ser navê kertwênê dimênê. Zimanê kurdî di nav malbata Hînd û Ewropî deye, ji kurdistanê heta hîndîstanê gelek deverên bi qertafên Ker-, Kur-, Kir-, Ger-, Gur- hwd. dikin dest pê dike hene. Kerkûk, Kercosê, Gerboran, Kertwênê herwiha dewam dike. Li gor vê îxtîmalê ev bajar jî ji gotina "kurd"ê tê. * Hin kes dibêjîn ev der gundekî Suryanîyan ê berê ye. Di Suryankî de telaffuza kertwênê tê maneya Gundê darên tuyan. Birastî jî li kertwênê gelek darên tuyan hene. * Hin dibêjin berê Kertwênê bi darên tûyan meşhûr bû, li serê girê Kertwênê pir darên tûyan hebûn û navê xwe ji vir standiye. Berê digotin Girê Tûya, Girtûyê, Girtûwênê. Paşê li gor devoka herêmê tîpa "G" ketiye li şûna wê tîpa "K" hatiye û nav bûye Kertwên. == Dîroka Kertwênê == Kertwên li serê girekî hatiye avakirin ew jî tê vê wateyê ku Kertwênê devereke dîrokî ye û dibinê girê wê de dîrokek veşartî ye... == Perwerde li Kertwênê == Li kertwênê Dibistanên Seretayî navîn û Amadehî hene. Dibin banê dibistana Seretayî de jî dibistaneke pêşdibistanê bo zarokên biçûk hatiye vekirin. Nifşê nû yê Kertwênê bi giştî xwende ye. Kêm kesên nexwendî hene. Ji hin gûnd û bajarên derdorê jî ji bo xwendinê xwendekar tên Kertwênê. Perwerdeya dînî ji aliyê melayên gund ve tê dayîn û di asta hînkirina xwendina Qur'anê û hînbûna bingehên îslamê de ye. Hin caran ji aliyê hin melayên medreseyan ve perwerdeyeke dînî ya di asta medreseyan de jî hatiye dayîn. == Debara Kertwênîyan == Kertwênî dabara xwe bi çandinî û xwedîkirina heywanan dikin. === Heywandarî === Sewalên gundiyan berê pirbûn lê niha kêm bûne. Kêm zêde li her malê herî kêm çêlekek heye. Ji şîrê heywanan berhemên wek şîr, mast, penîr tên hilberandin. Wekî din heywanên wek mirîşk, elok, qaz, ordek jî tên hewandin. === Cotkarî === Gundî bi çandina genim, ce, pembû, garis, nîsk, nahk debara xwe dikin. Wekî din kêm zêde li her malê bexçeyekî biçûk heye û ji wî bexçeyî giyayên wek bexdûnis, pîvaz, sîr, silk, tivir û hwd. tên çandin. Di salên dawî de gûndî bo bazirganîyê dest avetina çandina bacanên sor, îsot û hwd jî. Berê çandiniya pembû li gûnd pir bû 2 febrîqeyên pembû jî li gûn hatibûn vekirin û ji hin gundên der dorê jî bo paletiyê pale dihatin kertwênê. == Kargehên Gund == === Dikan === Bo gûndî dan û standina tiştan pêwist bikin li çar aliyên gund gelek dikan hatine vekirin. === Febrîqe === Ji ber çandiniya gundiyan 2 febrîqeyên pembû hene li gund, lê ji ber ku van salên dawî gundiyan dev ji çandina pambû berdaye ev febrîqe li ber girtinê ne. Wekî din febrîqeya çêkirina çerezan û hin kargehên dirûtina cilan jî li gund hatine vekirin. === Firin === Firinek li Kertwênê heye === Dermanfiroş === Demekê li gund ji aliyê hin kesan ve Dermanfiroşek hatibû vekirin lê pişt re hat girtin. Edit: çend meh berê dermanfiroşekdin vebû === Aş === Aşekî Qeşarê li serê rêya gund heye, hem gundî û hem jî ji gundên derdorê tên li vî aşî genimê xwe dihêrin û dikin arvan. == Dabêşkirina Neteweyî == Kertwênî li gor tê zanîn bêhtir Kurmancên Torî û kurmancên Çolî ne. Hin malbatên bi eslê xwe mehelmî jî hene. Zêdetir Kerboranî û bahwarî hene û paşê hêştrekî, zaxuranî, êsî, êrdî, çomerî, ernasî, helexî, dêrî û qismek jî ji mahcir û seyîdan pêk tê. == Navdarên Kertwênê == # [[Dilazad Art|Dilazad ART]]([[Nivîskar]], [[Helbestvan]], [[Lêkolîner]], [[Akademîsyen]]) # [[Ronî Aram]] ([[Nivîskar]], [[Helbestvan]]) # [[Ridwan Xelîl]] ([[Lêkolîner]], [[Grafîker]]) # [[Mahmut Turgut]] ([[Rahêner]]ê [[Neteweyî]]) # [[Miradê Miradan (Helbestvan)]] == Ferhengoka Kertwênê == === Hin Peyvên li Kertwênê === {| class="wikitable" |+ !Peyv !Mane |- |Neqep |di maneya navbera 2 tiştan de |- |Zipirandin |bi îngîlîzî jî zip derbas dibe, di maneya dewisandinê de. |- |Şape |di mane ya aşît an go renî yê de |- |Şemitîn |mîn: wer em herin li ser berfê bişemitin mîn:wer em herin serê vî kaşî bi têştan bişemitin |} === Navê Hin Giyeyên Li Kertwênê === # [[Bacanreşk|Bacanareş]] # [[Bacansork|Bacanasor]] # [[Bexdenûs|Bexdûnis]] # [[Encûr]] # [[Gêzer]] # [[Kixse|Kixs]] # [[Kuvark|kumik]] # [[Kundir (riwek)|Kundir]] # [[Îsot]] # [[Pîvaz]] # [[Qeyfal]] # [[Silk]] # [[Surim]] # [[Baqilê xatûnî|Şoqilê Xatûnan]] # [[Xerdel]] # [[Xiyar]] # [[Tirşo]] # [[Tirozî]] # [[Tivir]] # [[Tûzik]] === Navê Hin Darên li Kertwênê === # [[:Kategorî:Berû|Berû]] # [[Hejîr]] # [[Hinar]] # [[Hirmî]] # [[Sêv]] # [[Tû]] # [[Tûreşk]] # [[Tirî|Tireh]] === Navê Hin Heywanên li Kertwênê === # Çêlek # coneka # Ker # Hesp # Qantir # Bizin # Kahrik # Kûçik # Pisîk === Navê Hin Kêzikên li Kertwênê === # Mar # Gurm # Xelxelok # Marmarok # Pîr # Mîro # Tûpîşk # Mişk # Cirt # Mêş # Pêşî # Kermêş # Şandelîk # Moz === Hin Lokosyonên Gund ên Taybet === # Bênderê Gizrê # Rêya Şikeftreşa # Axkolkê ''(Şîniyê Kertwênê berê ji bo çêkirina tenûran ev der di kolan axa sor jê dibirin û pê tenûr çêdikirin. Du cûre ax hebûn, yek ji bo tenûran. Yek jî ji bo zarokan. Berê ax li moxilê dikirin û ew ax dikirin bin pêçekên zarokan..)'' # Berê li Kertwênê pir bîr hebûn, navê hin ji wan bîran; ## Bîrikên Dêlşewiyan ''(Berê Dêlşewî li Kertwênê bi cih bûn. Her maleke wan bîrikek kolabûn û sewalê xwe li vir av didan. Piştre hevdû kuştin û bar kirin. Paşê jî Kerboranî hatin û li Kertwênê bi cih bûn.)'' ## Bîra Sor ## Bîra Silêmanê Batî ## Bîra Reş ''(piştre xanî li ser ava kirin, bû kanî)'' # Geliyê reşê # Geliyê bincirka # Geliyê benika # Evdilokê # Mêrga 'ano # Mextela # Girkê silêmên # Qulya # Devê Bîrikan # Girovî # Riya bûnisra # Pîxtap ( pîr xetîb) == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Duruca |url=http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=127566 |tarîxa-gihiştinê=2011-04-28 |tarîxa-arşîvê=2015-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150329213519/http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=127566 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[2008]] |3.528 |- |[[2007]] |3.807 |- |[[2000]] |3.846 |- |[[1990]] |2.708 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{-}} [[Wêne:Duruca genel.jpg|thumb|center|800px|Kertwên]] {{Bajar û gundên Nisêbînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|05|32|N|41|18|36|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Mêrdînê]] [[Kategorî:Gundên Nisêbînê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Mêrdînê]] 90oj79ogofe99f02r5c05rnzya5jxnr 0 15543 2096431 1846260 2026-09-28T10:14:05Z Avestaboy 34898 2096431 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Nelson Mandela-2008 (edit).jpg | sernavê_wêne = Nelson Mandela di sala [[2008]]an de }} '''Nelson Rolihlahla Mandela''' (jdb. {{Jidayikbûn|18|tîrmeh|1918}} - m. [[5ê kanûna pêşîn|5 kanûna pêşîn]] a [[2013]]an) ji [[9ê gulanê]] [[1994]] heta [[hezîran]] [[1999]] yekemîn serokkomarê reşik ê [[Afrîkaya Başûr]] bû. Berî hingî ew ji bo bizavên siyasî û bo nehêlana rejîma [[apartheid]] têkoşiya bû ketibû zîndanê. Ew beriya ku bibe serokkomar, rêberê [[Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê]] (African National Congress, [[ANC]]) bû. Wî 27 salên jiyana xwe li zîndanê bihurandine ku piraniya wê li zindana [[Gizîrteya Robben]] derbazbû. Ji ber vê heyama dirêja zîndanîbûnê û bizava wî ji bo nehêlana nîjadperestiyê ew bû navdartirîn rêberê şerê dijberî apartheidê. Li van bîst salên bihurî wî zêdetirî sed xelatên navneteweyî wergirtine. Li sala [[1992]]an wî [[Xelata Atatürk a Aştiyê]] nepejirand û got ko ew nikare di vê rewşa ku [[Kurd]]an li [[Tirkiyê]] tên bindestkirin de xelatekî wiha werbigire. [[Xwendin]], bihêztirîn [[sîleh]] e ku hûn dikarin jibo [[guhertin]]a Cîhanê wê bikarbînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîkaya Başûr]] [[Kategorî:Komunîstên başûrafrîkî]] [[Kategorî:Mirin 2013]] [[Kategorî:Siyasetmedar|Mandela, Nelson]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê]] m0xns5vxffgk9qnibq54ycq1u56kjmf 2096449 2096431 2026-09-28T10:52:20Z Avestaboy 34898 2096449 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Nelson Mandela-2008 (edit).jpg | sernavê_wêne = Nelson Mandela di sala [[2008]]an de }} '''Nelson Rolihlahla Mandela''' (jdb. {{Jidayikbûn|18|tîrmeh|1918}} - m. [[5ê kanûna pêşîn|5 kanûna pêşîn]] a [[2013]]an) ji [[9ê gulanê]] [[1994]] heta [[hezîran]] [[1999]] yekemîn serokkomarê reşik ê [[Afrîkaya Başûr]] bû. Berî hingî ew ji bo bizavên siyasî û bo nehêlana rejîma [[apartheid]] têkoşiya bû ketibû zîndanê. Ew beriya ku bibe serokkomar, rêberê [[Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê]] (African National Congress, [[ANC]]) bû. Wî 27 salên jiyana xwe li zîndanê bihurandine ku piraniya wê li zindana [[Gizîrteya Robben]] derbazbû. Ji ber vê heyama dirêja zîndanîbûnê û bizava wî ji bo nehêlana nîjadperestiyê ew bû navdartirîn rêberê şerê dijberî apartheidê. Li van bîst salên bihurî wî zêdetirî sed xelatên navneteweyî wergirtine. Li sala [[1992]]an wî [[Xelata Atatürk a Aştiyê]] nepejirand û got ko ew nikare di vê rewşa ku [[Kurd]]an li [[Tirkiyê]] tên bindestkirin de xelatekî wiha werbigire. [[Xwendin]], bihêztirîn [[sîleh]] e ku hûn dikarin jibo [[guhertin]]a Cîhanê wê bikarbînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Partiya Komunîst a Afrîkaya Başûr]] [[Kategorî:Komunîstên başûrafrîkî]] [[Kategorî:Mirin 2013]] [[Kategorî:Siyasetmedar|Mandela, Nelson]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê]] okd13o7j6n1gk5xyyxkm2gb8s7sezht 0 16143 2096399 2041757 2026-09-28T08:43:00Z Avestaboy 34898 /* */ Agahîdank 2096399 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Pol Pot''' (jdb. {{Jidayikbûn|19|gulan|1925}} li parêzgeha [[Kompong Thom]], [[Kamboca]] - m. {{mirin|15|nîsan|1998}} li [[Anlong Veng]]) heya sala 1997ê yekemîn desthilatdarê [[Khmerên Sor]] û kesayetiyeke navdar ê Kambocayê bû. Di malbateke cotyar de ji dayîk bûye û di zaroktiya xwe de perwerdeya Bûdîzmê dîtiye. Di sala 1946î de dibe endamê [[Partiya Komûnîst a Kambocayê]]. Di şerê [[DYE]] û [[Viyetnam]]ê de alîkariya DYayê dike û li dijî Vîetnamiyan provokasyonan û êrîşan lîdardixe. Wekî peyayekî di bin baskê DYEyê de tê naskirin. Dema Pol Pot di nava partiyê de desthilatiyê bi giştî bidestdixe, dest bi avakirina welatek [[komûnîst]] û [[cotyar]] dike. Ew komûnîzmê gorî xwe şîrove dike. Hemî kes û alternatîvên din ji holê radike. Desthilatdariyeke têr bi zext û xwîn li dardixe. Ew bi gorî xwe riya [[Mao]] dimeşîne û li pey [[şoreşa çandê]] ye. Lê ew li pey xwe çiyayên meytan dihêle. Navê wî dibe navê tîraniya xwînê. Ew di hevpeyvînekê de dibêje "Ez ji ber kiryarên xwe ne poşman im. Min li dijî êrîşkar û xayînên viyetnamiyan, welatê xwe parast. Wekî [[Mustafa Kemal Atatürk]] ê [[Tirkiyê]], li avakirin û pêşxistina welêt geriyam. Mixabin navê Atatürk bi başî lê yê min bi neyînî tê zimên". Pol Pot kesekî wekî li dijî mirovahiyê bersûcdar e tê nirxandin. Wî bi milyonan welatiyê xwe daye kuştin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ateîstên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kambocayî]] [[Kategorî:Serokên dewlet û hikûmetan yên ku dûre hatine hefskirin]] [[Kategorî:Serokwezîrên Kambocayê]] [[Kategorî:Şoreşgerên kambocayî]] 9olxuk1qv3z8zu3ldl42n1u5d06glf4 2096400 2096399 2026-09-28T08:44:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2096400 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Pol Pot''' (jdb. {{Jidayikbûn|19|gulan|1925}} li parêzgeha [[Kompong Thom]], [[Kamboca]] - m. {{mirin|15|nîsan|1998}} li [[Anlong Veng]]) heya sala 1997ê yekemîn desthilatdarê [[Khmerên Sor]] û kesayetiyeke navdar ê Kambocayê bû. Di malbateke cotyar de ji dayîk bûye û di zaroktiya xwe de perwerdeya Bûdîzmê dîtiye. Di sala 1946î de dibe endamê [[Partiya Komûnîst a Kambocayê]]. Di şerê [[DYE]] û [[Viyetnam]]ê de alîkariya DYayê dike û li dijî Vîetnamiyan provokasyonan û êrîşan lîdardixe. Wekî peyayekî di bin baskê DYEyê de tê naskirin. Dema Pol Pot di nava partiyê de desthilatiyê bi giştî bidestdixe, dest bi avakirina welatek [[komûnîst]] û [[cotyar]] dike. Ew komûnîzmê gorî xwe şîrove dike. Hemî kes û alternatîvên din ji holê radike. Desthilatdariyeke têr bi zext û xwîn li dardixe. Ew bi gorî xwe riya [[Mao]] dimeşîne û li pey [[şoreşa çandê]] ye. Lê ew li pey xwe çiyayên meytan dihêle. Navê wî dibe navê tîraniya xwînê. Ew di hevpeyvînekê de dibêje "Ez ji ber kiryarên xwe ne poşman im. Min li dijî êrîşkar û xayînên viyetnamiyan, welatê xwe parast. Wekî [[Mustafa Kemal Atatürk]] ê [[Tirkiyê]], li avakirin û pêşxistina welêt geriyam. Mixabin navê Atatürk bi başî lê yê min bi neyînî tê zimên". Pol Pot kesekî wekî li dijî mirovahiyê bersûcdar e tê nirxandin. Wî bi milyonan welatiyê xwe daye kuştin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ateîstên sedsala 20an]] [[Kategorî:Komunîstên kambocayî]] [[Kategorî:Serokên dewlet û hikûmetan yên ku dûre hatine hefskirin]] [[Kategorî:Serokwezîrên Kambocayê]] [[Kategorî:Şoreşgerên kambocayî]] b0mpx832dgdlhfoudzuxlisehqlcigw 0 16233 2096256 2059668 2026-09-27T18:03:16Z Avestaboy 34898 2096256 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | | sernavê_wêne = Mao di sala 1959an de }} '''Mao Zedong''' an jî '''Mao Tse-tung''' (bi [[çînî]]: 毛泽东/毛澤東; jdb. {{Jidayikbûn|26|kanûna pêşîn|1893}} li [[Shaoshan]]; m. {{Mirin|9|îlon|1976}} li [[Pekîn]]) damezrênerê [[Çîn|Komara Gel a Çîn]], rêberê dibistana sosyalîst a [[Maoîzm]]ê ye. Li parêzgeha [[Hunan]] di malbateke [[cotkar]] de ji dayîk bûye. Di zaroktiya xwe de perwerdeya olî dîtiye. Di ciwaniya xwe de di nava hêzên li dijî keyser de cihgirtiye. Piştî perwerdeya amadeyî li bajarê Pekînê di pirtûkxaneyekê de kar dibîne. Pirtûkxane dibe sedem ku Mao gelek bixwîne û bi kesayetiyên navdar ên sosyalîst re têkiliyan dayne. Herwekî Mao amadekariya şoreşekê çekdarî dike. Di sala 1928î de êdî Mao dibe xwedî hêzeke xurt û bi deh hezaran partîzanan. Bi meşeke dirêj a bi deh hezaran kîlometre lidardixe û ev meşa han di dîrokê de bi navê "[[Meşa dirêj]]" cihdigire. Mao di şoreşê de biserdikeve û sazûmaniyeke sosyalîst dadimezirîne. Di nava salên 1956 - 1957î de bi navê "[[Tevgera sed kulîlkê]]" tevgereke pirralî organîze û li tevahiya welêt belavdike. Mao xwe nade bin siya [[YKSS]]ê û îdeologiya [[Stalîn]]. Ew bi navê "[[Pirtûka Sor]]" nêrînên xwe wekî manîfestoyek diweşîne. Nêrînên wî li gelek welatan alîgiran peyda dike û hêj jî hêz û rêxistinên ku bi di rêça wî de dimeşin hene. Mao berevajiyê Stalîn, berê şoreşa sosyalîst ji beyaran berî bi bajaran dibîne. Ew bêtir qîmetê dide hêza gundiyan. Dema Mao li [[Çîn]]ê şoreşê biserdixe bi navê "[[Şoreşa çandî]]" programeke pirralî dike jiyanê. Ev program herçendî gelek alîgiran peyda dike jî, gelek jî rexne dikin. == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|Mao Zedong}} {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Mao Zedong}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Ateîstên sedsala 20an]] [[Kategorî:Çînî]] [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Helbestvanên komunîst]] [[Kategorî:Mao Zedong| ]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Siyasetmedar]] [[Kategorî:Şoreşger]] [[Kategorî:Şoreşgerên çînî]] [[Kategorî:Teorîsyenên şoreşê]] b1iy9cd72lm697t0m7wcw9t46ptcieg 2096260 2096256 2026-09-27T18:08:58Z Avestaboy 34898 2096260 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | | sernavê_wêne = Mao di sala 1959an de }} '''Mao Zedong''' an jî '''Mao Tse-tung''' (bi [[çînî]]: 毛泽东/毛澤東; jdb. {{Jidayikbûn|26|kanûna pêşîn|1893}} li [[Shaoshan]]; m. {{Mirin|9|îlon|1976}} li [[Pekîn]]) damezrênerê [[Çîn|Komara Gel a Çîn]], rêberê dibistana sosyalîst a [[Maoîzm]]ê ye. Li parêzgeha [[Hunan]] di malbateke [[cotkar]] de ji dayîk bûye. Di zaroktiya xwe de perwerdeya olî dîtiye. Di ciwaniya xwe de di nava hêzên li dijî keyser de cihgirtiye. Piştî perwerdeya amadeyî li bajarê Pekînê di pirtûkxaneyekê de kar dibîne. Pirtûkxane dibe sedem ku Mao gelek bixwîne û bi kesayetiyên navdar ên sosyalîst re têkiliyan dayne. Herwekî Mao amadekariya şoreşekê çekdarî dike. Di sala 1928î de êdî Mao dibe xwedî hêzeke xurt û bi deh hezaran partîzanan. Bi meşeke dirêj a bi deh hezaran kîlometre lidardixe û ev meşa han di dîrokê de bi navê "[[Meşa dirêj]]" cihdigire. Mao di şoreşê de biserdikeve û sazûmaniyeke sosyalîst dadimezirîne. Di nava salên 1956 - 1957î de bi navê "[[Tevgera sed kulîlkê]]" tevgereke pirralî organîze û li tevahiya welêt belavdike. Mao xwe nade bin siya [[YKSS]]ê û îdeologiya [[Stalîn]]. Ew bi navê "[[Pirtûka Sor]]" nêrînên xwe wekî manîfestoyek diweşîne. Nêrînên wî li gelek welatan alîgiran peyda dike û hêj jî hêz û rêxistinên ku bi di rêça wî de dimeşin hene. Mao berevajiyê Stalîn, berê şoreşa sosyalîst ji beyaran berî bi bajaran dibîne. Ew bêtir qîmetê dide hêza gundiyan. Dema Mao li [[Çîn]]ê şoreşê biserdixe bi navê "[[Şoreşa çandî]]" programeke pirralî dike jiyanê. Ev program herçendî gelek alîgiran peyda dike jî, gelek jî rexne dikin. == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|Mao Zedong}} {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Mao Zedong}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Ateîstên sedsala 20an]] [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Helbestvanên komunîst]] [[Kategorî:Komunîstên çînî]] [[Kategorî:Mao Zedong| ]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Siyasetmedar]] [[Kategorî:Şoreşger]] [[Kategorî:Şoreşgerên çînî]] [[Kategorî:Teorîsyenên şoreşê]] jwsrssnpia8gndjgykyp4bnres0yyv6 0 16253 2096254 1968775 2026-09-27T17:58:54Z Avestaboy 34898 2096254 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | netewe = Gurcî }} '''Yosîf Stalîn''', bi navê '''Stalîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=303}}</ref> jî tê nasîn (bi [[gurcî]]: იოსებ სტალინი, ''Îoseb Stalînî''; bi [[rûsî]]: Иосиф Сталин, ''Yosîf Stalîn''; jdb. 6ê kanûna pêşîn a 1878<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ch/books?id=lsKClpnX8qwC&pg=PA259&lpg=PA259&dq=stalin+birth&source=bl&ots=Zzza2xzcB-&sig=ACfU3U2FLCzhfhkAvpGXa9x2e0HaY_YYTQ&hl=de&sa=X&ved=2ahUKEwjtgeK3iL37AhVtg_0HHdtyBjg4ChDoAXoECAcQAw#v=onepage&q=stalin%20birth&f=false |sernav=Joseph Stalin: A Biographical Companion |paşnav=Rappaport |pêşnav=Helen |tarîx=1999 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-084-0 |ziman=en }}</ref> li [[Gorî]], [[Gurcistan]] - m. 5ê adarê 1953an li [[Kunzewo]] ber [[Mosko]]), duyem sekreterê giştî yê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] (YKSS) û yek ji [[Siyasetmedar|ramyar]] û [[Îdeolojî|îdeologê]] navdar ê sedsala 20em bû. Wî di destpêkê de welat wekî beşeke ji serokatiyeke kolektîv bi rêve bir, dû re desthilatdariya xwe xurt kir û di salên 1930an de bûye dîktator.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Rees |pêşnav1=E.A. |sernav=The nature of Stalin's dictatorship : the Politburo, 1924-1953 |tarîx=2004 |weşanger=Palgrave Macmillan |cih=New York |isbn=1403904014 |rûpel=205 |url=https://www.e-reading-lib.com/bookreader.php/135306/The_Nature_of_Stalin%60s_Dictatorship._The_Politburo_1928-1953.pdf |roja-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221006115325/https://www.e-reading-lib.com/bookreader.php/135306/The_Nature_of_Stalin%60s_Dictatorship._The_Politburo_1928-1953.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya pêşîn 2022 }}</ref> Ji aliyê îdeolojîk ve bi şiroveya Lenînîst a [[Marksîzm]]ê ve girêdayî bû, wî van ramanan wekî [[Marksîzm-Lenînîzm]] resmî kir, lê ji polîtîkayên xwe re [[Stalînîzm]] tê gotin.<ref>Vgl. Duden online: [https://www.duden.de/rechtschreibung/stalinistisch ''stalinistisch''], dort die Bedeutungsangabe „seine Züge tragend“</ref> Ew bi navê xwe yê gurcî ku '''Yosîf Visaryonovîç Dzê Jugaşvîlî''' (bi gurcî: იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი) bû, berî ku ew bi rûsî biguherîne '''Yosîf Stalîn'''. == Kurtejiyan == Stalîn di malbateke xizan de li bajarê Gorî li [[Împeratoriya Rûsî]] (niha [[Gurcistan]]) hatiye dinê. Ew bi xwe ji gelê [[gurcî]] bû. Di zaroktiya xwe de perwerdeya dînî dîtiye. Navê wî yê resen Îoseb Besarîonîs dze Cûẍaşvîlî (bi [[gurcî]]: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი; bi [[rûsî]]: Иосиф Виссарионович Джугашвили) ye. Navê "Stalîn" tê wateya "pola" û bernavê wî ye.<ref>{{DHM-HdG|Bio=josef-stalin|Titel=Josef Stalin}} Igal Halfin: ''Terror in My Soul: Communist Autobiographies on Trial.'' Harvard University Press, 2003, ISBN 0-674-01032-9, S.&nbsp;15 ({{Google Buch|BuchID=TVOBqYG86EIC|Seite=15}}).</ref> Hêj di ciwaniya xwe de tevlî tevgera [[Sosyalîzm|sosyalîst]] dibe û gelek caran tê zîndanîkirin. Beriya ku tevlî Partiya [[Menşewîkî|Karkeran a Sosyal Demokrat a Rûsyayê]] ya Marksîst bibe, beşdarî [[Semînereya Ruhanî ya Tiblîsê]] bû. Wî edîtoriya rojnameya partiyê, [[Pravda]] kir, û bi rêya dizî, revandin û parastinê fon ji bo koma [[Bolşevîk]] a [[Lenîn|Vladîmîr Lenîn]] berhev kir. Gelek caran hate girtin û gelek sirgûnên navxweyî bo [[Sîbîrya]]yê derbas kir. Piştî ku Bolşevîkan di [[Şoreşa Çiriya Pêşîn]] de desthilatdarî bi dest xistin û di sala 1917an de di bin Partiya Komunîst a nû de dewletek yek-partî ava kirin, Stalîn tevlî Polîtburoya wê ya rêvebir bû. Wî di [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê]] de xizmet kir berî ku çavdêriya damezrandina [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] di 1922an de bike. Piştî mirina Lenîn di sala 1924an de Stalîn serokatiya welêt girt ser milê xwe. Di dema Stalîn de, [[sosyalîzma li welatekî]] bû bingeha navendî ya îdeolojiya partiyê. Di encama [[Plana pênc salan|Planên wî yên Pênc-Salan]] de, welat ket ber kolektîvkirina [[Çandinî|çandiniyê]] û [[pîşesazî]]bûneke bilez, ku [[Aborî|aboriya]] fermandariya navendî ava kir. Astengiyên giran ên hilberîna xwarinê bû sedema birçîbûna 1930-33an ku bi mîlyonan kes mirin. Ji bo ji holê rakirina "dijminên çîna karker" ên tawanbar, Stalîn [[Paqijiya Mezin]] saz kir, ku tê de zêdetirî mîlyonek di zindanan de, bi giranî di pergala Gulagê ya kampên karkirina bi darê zorê de, û bi kêmî ve 700.000 di navbera 1934 û 1939an de hatin îdamkirin. Di sala 1937an de kontrola wî ya li ser partî û hikûmetê mutleq bû. Stalîn [[Marksîzm-Lenînîzm]]ê ji derve ve bi rêya [[Komîntern|Komintern]] pêş xist û di salên 1930î de piştgirî da [[tevgerên antî-faşîst ên Ewropî]], nemaze di [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] de. Di sala 1939an de rejîma wî bi [[Almanyaya Nazî]] re peymanek nelirêtiyê îmze kir û di encamê de Sovyetê [[Polonya]] dagir kir. Almanya di sala 1941an de bi dagirkirina Yekîtiya Sovyetê peyman bi dawî kir. Tevî felaketên destpêkê, [[Artêşa Sor]] a Sovyetê êrişa Alman paşve kişand û di sala [[1945]] de [[Berlîn]] girt û [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] li Ewropayê bi dawî kir. Bi şikestina "[[Parastina Stalîngradê]]" pişta artêşên [[Nazî]]yan kişkand. Di nav şer de, Sovyetê dewletên Baltîk û Besarabya û Bukovina Bakur bi hev ve girêda, di pey re li seranserê [[Ewropaya Navendî|Ewropaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojhilat|Rojhilat]] û li hin deverên [[Asyaya Rojhilat]] [[hikûmetên hevalbendiya Sovyetê]] ava kir. Bi dawiya şer, YKSS bû yek ji serdestên [[Şerê Cîhanî yê Duyem]]. Yekîtîya Sovyet û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekî hêzên super global derketin û ketin serdemek tengezarî, [[Şerê Sar]]. Stalîn serokatiya nûavakirina Sovyetê ya piştî şer û pêşxistina [[Çeka nukleerî|bombeya atomê]] di [[1949]] de kir. Di van salan de, welat rastî xeleka din a mezin û kampanyayek [[Antîsemîtîzm|antîsemîtîkî]] hat ku bi "plansaziya bijîjkan" bi dawî bû. Piştî mirina Stalîn di [[1953]] de, di dawiyê de [[Nîkîta Krûşçev]] hate şûna wî, ku paşê desthilatdariya wî şermezar kir û dest bi de-Stalînîzekirina civaka Sovyetê kir.[[Wêne:Stalin_1945.jpg|thumb|Yosîf Stalîn (1945)]] == Mijarên têkildar == * [[Sosyalîzm]] * [[Komûnîzm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Holodomor]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1878]] [[Kategorî:Komunîstên gurcî]] [[Kategorî:Lehengên Yekîtiya Sovyetê]] [[Kategorî:Marksîzm-Lenînîzm]] [[Kategorî:Mirin 1953]] [[Kategorî:Stalînîzm]] [[Kategorî:Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] [[Kategorî:Yosîf Stalîn| ]] r4pystb51gvwl2retnm84ktxh3b7dlm 0 16923 2096246 1699935 2026-09-27T17:19:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2096246 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }}[[Wêne:Erik Satie - BNF1.jpeg|thumb|200px|Erik Satie di sala 1895an de]] '''Alfred Eric Leslie Satie''' (ji sala 1906î şûnve '''Erik Satie''') (jdb. {{Jidayikbûn|17|gulan|1866}} li [[Honfleur]], [[Fransa]], m. {{mirin|1|tîrmeh|1925}} li [[Parîs]]) komponîst û piyanîstekê navdar ê fransî bû. Awazgerekî navdar bû. Di awazên xwe de bandora kesayetiya xwe ya mîzahî dihîşt. Ji bo şanoyê jî gelek awaz çêkirine. Di jiyana xwe de gelek serûbînîbûn jiyaye. Ji ber nexweşiya [[sîroz]]ê jiyana xwe jidestdaye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-şitil}} [[Kategorî:Awazger]] [[Kategorî:Bestekarên fransî]] [[Kategorî:Dadaizm]] [[Kategorî:Komunîstên fransî]] [[Kategorî:Piyanîst]] ji4hbt4i4jf6gc621nwy6i8yrwwuupz 0 17503 2096210 2051948 2026-09-27T16:30:29Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096210 wikitext text/x-wiki [[Wêne:E coli at 10000x, original.jpg|thumb|300x300px|Wêneyê bakteriyên E.coli 10000 car hatî mezinkirin.]] '''Bakterî''' (bi latînî: yekjimar; ''bacterium'', pirjimar; ''bacteria'') zîndewerên tekxaneyî yên prokaryotî ne. Hemû [[cor]]ên bakteriyan zîndewrên tekxaneyî ne û [[navik]] û [[endamok]]ên bi parzûn pêçayî lixwe nagirin, loma di nav prokaryotan de cih digirin. Li gel jorecîhana bakteriyan, hemû endamên jorecîhana [[arkea]]yan jî ji xaneyek prokaryotî pêk tên. Ango hemû zîndewerên bi xaneya prokaryotî, tekxaneyî ne. Li seranserê dinyayê de zîndewerê bi hejmara herî zêde, bakterî ne. Bakterî hema di hemû habîtatên jîngehan de dikarin bijîn. Kapasîteya metabolîzmayê di nav endamên jorecîhana bakteriyan de cihêreng e û bakterî dikarin hema hemû awêteyên endamî û hin awêteyên neendamî wekî çavkaniya xurekê bi kar bînin.<ref name="Encyclopedia Britannica">Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 27 Jan. 2025, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 28 January 2025. </ref> Hin bakterî hokarên nexweşiyê ne, gava mirov, [[Heywan|ajal]] an jî riwek tûşê van bakteriyan dibin, bi nexweşiyê dikevin. Lê piraniya bakteriyan xeternak nîn in û ji ber zîndeçalakiyên wan ên di jîngehê de, ji bo zîndewerên din jî derfetên jiyanê ava dibe.Hinek bakterî jî bi zîndewerk din re (ajal, riwek an jî karok) jîyanek hevbeş ava dikin, ko wekî sîmbiyosîs tê navkirin. Heke bakterî nebûna, di jîngehê de têkşikestin û hilweşîna awêteyên endamî, pir hêdî rû dida. Bakterî paşmayiyên riwek û ajalan dubare digerînin. Wekî mînak, dubaregerîna nîtrojen û karbonê. Hinek bakterî ji bo çêkirina [[xurek]], hin madeyên kîmyayî û dijezîndeyî (antîbiyotîk) tên bikaranîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Peyva bakteriyê ji peyva grekî ya “bakterion” çêbûyê. Wateya bakterion, “gapolê piçûk” e. Ji ber ko cara pêşîn di bin mîkroskobê de bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî hatine dîtin, ev nav li wan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vocabulary.com/dictionary/bacterium |sernav=Bacterium - Definition, Meaning & Synonyms |malper=Vocabulary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Beşa mîkrobiyolojiyê ya li ser bakterî û têkiliyên wan ên bi bijîşkiyê, pîşesaziyê û çandiniyê re mijûl dibe, wekî bakterîzanî (bi înglîzî: ''bacteriology'') tê navkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/bacteriology |sernav=Definition of BACTERIOLOGY |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2025-02-16 |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Zanyarên ko di warê bakterîzaniyê de xebat dikin, wekî bakterîzan (bi înglîzî: ''bacteriologist'') tên navkirin. == ''Escherichia coli'', wekî bakteriya model ji bo xebatên zanistiyê == [[Wêne:Escherichia coli 2.jpg|thumb|300x300px|''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene.]] Bijîşk û zanyarê alman Theodor Escherich, di sala 1884ê de gava li ser bandora bakteriyan a li ser herisa xurekan û nexweşiyên [[coga herisê]] de xebat dikir, bakteriyek ko gelek bi lez [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] dibû dît û navê ''Bacterium coli commune'' lê kir.<ref>Blount ZD. The unexhausted potential of E. coli. Elife. 2015 Mar 25;4:e05826. doi: 10.7554/eLife.05826. PMID: 25807083; PMCID: PMC4373459.</ref> Lê ji ber ko bakterî ji aliyê wî ve hatibû keşifkirin, paşnavê wî dan bakteriyê û bakterî wekî ''Escherichia coli'' (''E.coli'') hat navkirin. Bakteriya ko herî zêde li ser wê xebat hatine kirin û pêkhateya wê baş hatiye femkirin, ''Escherichia coli'' ye. Di piraniya taqiyên girîng ên wekî [[Derbirîna gen|derbirînan genan]] û çêkirina [[proteîn]]an de, di xebatên teknolojîya dubarepêkhatina ADN-yê (bi înglîzî: ''recombinant DNA technology'') de, wekî zîndewera model ev bakterî hatine bikaranîn. ''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene. Genoma ''E.coli'' li gor zîndewerên din piçûk e û ji 4500 heta 5500 cotên bazan pêk tê (genoma mirov bi qasî 3 mîlyar coten baz lixwe digire). Habîtata ''E.coli'' rûviyên ajalên xwîngerm (memikdar û balînde) e. ''E.coli'' zîndewerê hilbijêrî nehewayî ye (bi înglîzî: ''facultative anaerobic''), loma ''E.coli'' dikare di hawirdora bêoksîjenî de jî bijî û geşe bibe.<ref name="leland" /> Gelek guhertoyên (bi înglîzî: ''variant-strain'') ''E.coli'' hene. Guhertoyên ko di laboratuvaran de ji bo xebatên zanistî tên bikaranîn, bakteriyên patojen nin in. Piraniya ''E.coli''yan bêzirar in û ziyanbexş nin in, lê hin guhertoyên ''E.coli'' di rûviyan de dibin sedema nexweşiyên corbicor.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> Hawirdora ko karbon û çavkaniya enerjiyê ya wekî [[glukoz]] û hin xweyên neendamî lixwe digire, wekî hawira mînîmal tê navkirin. ''E.coli'' dikare hemû enzîmên ji bo çêkirina asîdên amînî û nukleotîdan kod bike. Loma ''E.coli'' dikare di hawirek mînîmal de bijî, ji hinek awêteyên bingehîn ên hawirdorê, hemû awêteyên endamî berhem bike. Di hawira mînîmal de ''E.coli'' serê saetê carek dabeş dibe, ango di rojê de hejmara xwe 24 car duqat dike. Ango hejmara bakteriyek dibe 224 bakterî. Di hawirek bi [[karbohîdrat]] û asîdên amînî ve dewlemend de ''E.coli'' dikare her 20 xulekê de dabeş bibe. Ango saetek de sê caran dabeş dibe û hejmara bakteriyek dibe 8 bakterî (23= 8) û di rojek de 72 car hejmara xwe duqat dike (272). Heke ''E.coli'' du rojan di hawirek dewlemend de bêsinor dabeş biba, giraniya bakteriyan hema dibû bi qasî giraniya dinyayê. Yek taybetmendiyek ''E.coli'' jî ev ko, ev bakterî di laboratuvaran de bi hêsanî tên çandin. Hemû bakterî di laboratuvaran de bi çandinê pir nabin. Di hawirek destkarî de, di demek kurt de pirbûna ''E.coli'', yek ji sedemên serkî ye ko zanyar van bakteriyan di xebatên xwe de bi kar tînin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> == Şêweyê bakteriyan == [[Wêne:Shapes of bacteria and size comparisons ku.jpg|thumb|300x300px|Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî, çîlkeyî an jî lûlpêçî. ]] Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî (bi înglîzî: ''spherical'' (''coccus'')), çîlkeyî (bi înglîzî: ''rodlike (bacillus)'') an jî lûlpêçî (bi înglîzî: ''spiral-shaped (spirillum)''). Qebareya bakteriyek asayî, wekî mînak, ya bakteriya bi şeweyê çîlkeyî ya ''Escherichia coli'', bi dirêjiya 2 mîkrometre (μm) û bi berayî ya 0.5 μm ye. (mîkron ji metreyê mîlyon car piçûktir e). Xaneya bi şêweyî gogî ya bakteriya ''Staphylococcus aureus'' bi tîreya 1 μm ye. Hin bakterî piçek gir in. Wekî mînak, tîreya bakteriya ''Azotobacter'' dibe ko 5 μm an jî zêdetir be. Hin bakterî jî ewqas gir in ko mirov dikare bi çavên tazî bibîne. Wekî mînak, bakteriya ''Thiomargarita magnifica'' bi berayiya 700 μm û bi dirêjiya 1 cm ye.<ref>Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 22 Dec. 2024, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 17 January 2025.</ref> == Pêkhateya xaneya bakteriyan == {{Gotara bingehîn|Pêkhateya xaneya bakteriyan}} [[Parzûna xaneyê]], sîtoplazma, [[rîbozom]] û yek an jî zêdetir [[kromozom]] ji bo zîndeçalakiyên bakteriyê pêwîst in û di hemû cor bakteriyan de hene. Herçiqas di xaneya piraniya bakteriyan de dîwarê xaneyê hebe jî, lê di hin bakteriyan de diwarê xaneyê tune. Wekî mînak di bakteriyên liqa ''Mycoplasmatota'' de diwarê xaneyê tune.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> Parzûna Xaneyê ji du çînên fosfolîpîd û proteînên parzûnê pêk tê. Parzûn, xaneyê dipêçîne û xaneyê ji hawirdorê cihê dike. Navbera hawirdor û xaneyê de alûgorkirina madeyan kontrol dike. Rîbozomên bakteriyan jî wekî mîna rîbozomên navikrasteqînan, ji proteîn û ARN-ya rîbozomî pêk tên, lê pêkhateya rîbozomên bakteriyan ji yên êkaryotan cuda ye. Di bakteriyan de hemû rîbozom di nav sîtoplazmayê de serbest in û wekî rîbozomên 70S tên navkirin. Binebeşa mezin a rîbozomê 50S, a piçûk jî 30S e.<ref>Byrgazov K, Vesper O, Moll I. Ribosome heterogeneity: another level of complexity in bacterial translation regulation. Curr Opin Microbiol. 2013 Apr;16(2):133-9. doi: 10.1016/j.mib.2013.01.009. Epub 2013 Feb 14. PMID: 23415603; PMCID: PMC3653068.</ref> Binebeşa piçûk a rîbozomê ji ARN-rîbozomî ya 16S û 19 proteînan pêk tê.<ref>Schluenzen, Frank; Tocilj, Ante; Zarivach, Raz; Harms, Joerg; Gluehmann, Marco; Janell, Daniela; Bashan, Anat; Bartels, Heike; Agmon, Ilana (2000-09-01). "Structure of Functionally Activated Small Ribosomal Subunit at 3.3 Å Resolution". Cell. 102 (5): 615–623. [https://doi:10.1016/S0092-8674(00)00084-2.]{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}PMID 11007480</ref> Genoma bakteriyê ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya kromozom (bi înglîzî: ''chromosome DNA'') û ADN-ya plazmîd (bi înglîzî: ''plasmid DNA'') pêk tê. Kromozoma bakteriyê bi eslê xwe molekulek bazinî ya ji ADN-ya cotşerîdî ye. Bi gelemperî di bakteriyê de yek kromozom cih digire, lê di hin bakteriyan de genom ji çendan kromozoman pêk tê. Wekî mînak bakteriya ''Brucella'' û ''Vibrio cholerae'', ne yek lê çendan kromozom lixwe digirin. Herwiha di hinek corên bakteriyan de jî kromozom ne bi şêweyê bazineyî lê bi şêweyê xêzî ne. Wekî mînak, kromozomên ''Borrelia burgdorferi'' û ''Agrobacterium tumefaciens'', kromozomên xêzî ne.<ref>Jakob Frimodt-Møller, Thias Oberg Boesen, Godefroid Charbon, Anders Løbner-Olesen,Chapter 14 - Bacterial chromosomes and their replication, Molecular Medical Microbiology (Third Edition), Academic Press,2024,Pages 279-307, ISBN 9780128186190, [https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00007-1.]</ref> Di nav sîtoplazmaya xaneya bakteriyê de beşa ko kromozoma bakteriyê cih digire, wekî nukleoîd tê navkirin. [[Wêne:Bacterial cell structure ku.png|thumb|300x300px|Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye.]] Plazmîd parçeyek ADN-yê ye û di sîtoplazmayê de bi awayekî serbest cih digire. Di piraniya bakteriyan de plazmîd heye. Plazmîd, beyî ko ji aliyê kromozoma bakteriyê ve were kontrolkirin, dikare bi tena serê xwe duhende bibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di plazmîda bakteriyê de hin genên plazmîdê, bakteriyê ji madeyên jehravî diparêzin, hin [[gen]] jî ji bo bêbandorkirina dermanên dijezîndeyî (dijebakterî) kar dikin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes" /> Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye. Beşa sereke ya dîwarê xaneyên bakteriyan re tê gotin peptidoglîkan (an jî mureîn). Petîdoglîkan tenê di bakteriyan de tê dîtin. Peptîdoglîkan pêkhateyek aloz e û ji zincîrên du cor [[şekir]]ên neasayî (şekirên amînî) û tetrapeptîd an jî pentapeptîdan pêk tê. Zincîrên polîsakkarîd (şekir) û olîgopeptîd bi awayekî çeprastî bi hev re girêdayî ne û wekî qefesek, parzûna xaneyê ji aliyê derve dipêçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/peptidoglycan |sernav=Peptidoglycan definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Li gor stûriya çîna peptîdoglîkanên dîwarê, bakterî di nav du beşan de tên polenkirin; bakteriyên Gram pozîtîv û bakteriyên Gram negatîv. Stûriya dîwarê xaneyê di bakteriyên Gram pozîtîv de gelek zêde ye û madeya serekî ya dîwarê jî peptîdoglîkan e. Dîwarê xaneyên Gram negatîv ji du çînan pêk tê; çînek tenik a peptîdoglîkan û çîna stûr a derveyî. Çîna derveyî dişibe parzûna xaneyê, lê polîsakkarîdên bi çewrî ve girêdayî lixwe digire ko wekî lîpopolîsakkarîd (bi înglîzî: ''lipopolysaccharide'') tên navkirin.<ref name="Biology" /> Qamçî, pîlus, gendemû, qepsul, çîna lîncî, înkluzyon, [[peykerê xaneyê]] û [[endospor]] tenê di hin bakteriyan de hene, ango evana ji bo hemû bakteriyan pêkhateyên hevbeş nîn in.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di xaneya bakteriyê de [[endamok]]ên wekî [[mîtokondrî]], [[lîzozom]], [[kloroplast]] hwd ên bi parzûn pêçayî tinin.Di hinek bakteriyan de ji bo xwepêvegirêdanê bi rûxarek ve, pêkhateyên bi navê gendemû (bi îngîlîzî: ''fimbriae'') tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Gendemû, ne yek û du, lê bi gelek hejmaran in û hema ji hemû rûyên xaneyê ve ber bi derve wekî mîna borîkeyên pir zirav dirêj dibin. Tayên gendemûyê ji proteîna pîlî pêk tên. Di serê gendemûyan de ji bo hêsankirina girêdanê, pêkhateyek nûsek heye. Ev beşa nûsek bakteriyê bi rûxarek ve an jî bi xaneyek ve girê didin. Di hin çavkaniyan de ji bo gendemûyê peyva “pîlusên kurt” jî tê bikaranîn. Hinek bakterî dema [[Konjugasyona bakteriyan|konjugasyonê]] (bi înglîzî: ''conjugation'') de ji bo guhaztina plazmîdan, pêkhateyên bi navê pîlus (bi înglîzî: yekjimar; ''pilus'', pirjimar; ''pili'') bi kar tînin. Pîlus pêkhateyêk mîna borî ye, ji proteîna pîlînê pêk tê. Pîlus ji aliyê parzûna xaneyê ve tê çêkirin. Bi navbeynkariya pîlusan di navbera sîtoplazmayên du bakteriyan de girêdan ava dibe ko madeyên bomaweyî, di nav pîlusê de, ji xaneyek derbasî xaneya din bibin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Pîlus jî mîna gendemûyan ji parzûna xaneyê dirêjê derve dibin û girêdana xaneyê bi rûxarek an jî bi xaneyek din ve rêk dixin. Lê pîlus ji gendemûyan dirêjtir in û hejmara wan jî ji ya gendemûyan gellek kêmtir e. === Pêkhateya qemçiyê === Qamçî (bi înglîzî: ''flagellum'') rîşalek mîna tayê por e û di dîwarê xaneyê de bi kompleksa motora proteîn ve girêdayî ye. Bakterî qamçiyê bi şeweyî xûleyî (çerxî) badidê û cih diguhere. Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin. Qamçî pêkhateyek aloz e, bi qasî 30 parçeyên proteînan lixwe digire û di sê beşên serekî de tê dabeşkirin: rîşal (bi înglîzî: ''filament''), qulp (bi înglîzî: ''hook'') û tenê binçîne (bi înglîzî: ''basal body'') Rîşala dirêj û lûlpêçî bi navbeynkariya qulpê bi tenê binçîneyê ve girêdayî ye. Rîşal ji proteîna flagellîn (FliC) û qulp jî ji proteîna qulpê (FlgE) pêk tên. Her rîşalek hema bi qasî 30000 binebeşên flegellînê lixwe digire û bi qasî 15 μm dirêj dibe. Gava motora tenê binçîneyê dizivire, rîşala lûlpêç, mîna perwaneyek dizivire. Pêkhateya qulpê bi qasî 130 binebeşên FlgE lixwe digire. Dirêjiya qulpê bi qasî 55 nm ye. Qulp hêza badanê (tork) ya ji aliyê tenê binçîne ve hatiye çêkirin, digihîne rîşala qamçiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Structure, Function and Assembly of Flagellar Axial Proteins |paşnav=Vonderviszt |pêşnav=Ferenc |weşanger=Landes Bioscience |tarîx=2013 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6250/ |paşnav2=Namba |pêşnav2=Keiichi }}</ref> Tenê binçîne motorek lixwe digire. Enerjiya bo zivirîna motorê, di parzûna xaneyê de ji hêza handerê îyonan (bi înglîzî: ''ion motive force'') tê bidestxistin.<ref>Y.Tang, M.Hindiyeh, D.Liu, A.Sails, P.Spearman, J.Zhang. Molecular Medical Microbiology (Third Edition),Academic Press,2024,Pages 97-126,ISBN 9780128186190,[https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00045-9.]</ref> Zivira motora tenê binçîneyê dualî ye (zivira arasteya saetê û zivira pêçewaneyê arasteya saetê). Motor li gor rewşê arsteya xwe diguherîne, gava zivira motorê pêçewaneyê arasteya saetê be, bakterî ber bi pêş ve cih diguhere.<ref name="General Microbiology"/> ==== Rêzbûna qamçiyê di xaneyê de ==== [[Wêne:Flagella.svg|thumb|Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin.]] Bakterî li gor hejmar û cihê qamçiyê, di çar beşan de tên polenkirin.<ref>Ruan J, Kato T, Santini CL, Miyata T, Kawamoto A, Zhang WJ, Bernadac A, Wu LF, Namba K. Architecture of a flagellar apparatus in the fast-swimming magnetotactic bacterium MO-1. Proc Natl Acad Sci U S A. 2012 Dec 11;109(50):20643-8. doi: 10.1073/pnas.1215274109. Epub 2012 Nov 26. PMID: 23184985; PMCID: PMC3528567.</ref> A. Monotrîkus (di yewnanî de; ''monotrichous -'' “mono” tek” û “trichous” mû (tayê porê)): di bakteriyê de ji bo livînê yek qamçiyek heye. B. ''Lofotrîkus'' (lophotrichous) (di yewnanî de “lopho” gurz û “trichous” mû ) ne yek lê gurzek qamçî di beşek bakteriyê de derdikevin. C. Amfîtrîkus (''amphitrichous''): (di yewnanî de “amphi” herdu, “trichous” mû), li herdu serên (aliyên) bakteriyê de qamçiyek heye. D. Perîtrîkus (peritrichous) (di yewnanî de “peri” derdor û “trichous” mû ye) li her aliyê rûyê xaneya bakteriyê de qamçî dirêj dibin. === Peykerê xaneyê === Peykerê xaneyê proteînên taybet in ko kar dikin bo parastina şiklê xaneyê, dabeşbûna xaneyê û hevgirtina dîwarê xaneyê. Peykerê xaneyê ji sê cor proteînan pêk tê; FtsZ, MreB û krîssentîn.<ref name="General Microbiology"/> FtsZ (bi înglîzî: ''filamentation temperature-sensitive protein Z'') proteînek homologê proteîna tubîlînê ya peykerê xaneya êkaryotî ye. Di dema dabeşbûna xaneya bakteriyê de FtsZ di naverasta xaneyê de xelekek çêdike. Proteînên din ber bi xelekê ve dikişîne ko bi dabeşbûna xaneyê, di navbera herdu xaneyên nû da navbirek were çêkirin.<ref name="General Microbiology"/> MreB, homologê proteîna aktînê ya peykerê xaneyê êkaryotî ye, di bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî û lûleyî de hene. Şêweyê (şiklê) xaneyê ji ber hebûna proteîna MreB peyda dibe. MreB di nav sîtoplazmayê de bi awayekî lûlpêçî xuya dibe. Proteîna MreB bandor li ser çêkirina peptîdoglîkanê dike ko şiklê xaneyê neguhere û xane bi şeweyî gogî nebe. Krîssentîn (bi înglîzî: ''crescentin'') homologê proteînên lamîn û keratîn ên xaneyên êkaryotî ye û di xaneyên bi şêweyî lûleyî de heye. Di nav xaneyê de bi dirêjkî cih digire, xaneyê diçemîne û şêweyî dawî ya xaneyê diyar dike.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> == Livîn û cihguhertin di bakteriyan de == Zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorê bertek nîşan didin, bi gelemperî berteka wan, livîn û cihguhertin e. Livîn yek ji taybetmendiyên serekî yên zîndeweran e. Bakterî jî dilivin û herwisa cih jî diguherin. Ji bo xwarinê, bakterî ber bi xurekê dilivin. Pêdiviya bakteriyên fotosentezî bi ronahiyê heye, loma hertim ber bi cihê ronî ve cih diguherin. Bakteriyên bi karlêkên bahenaseyê ATP bi dest dixin, ber bi cihê têroksîjenî ve cih diguherin. Ji ber gefên ji hawirdorê jî bakterî cih diguherin û xwe ji rewşa xeternak dûr dixin. Bakterî ji bo cihguhertinê, bi çendan corên livê dilivin. Liva bi qamçî, cora livîna serekî ye di nav bakteriyan de. Li gel qamçiyê, hin bakterî jî pêkhateyên din jî ji bo cihguhertinê bi kar tînin, wekî mînak, hin bakterî bi pîlusan dilivin. Pîlus ji qamçiyê kurtir, ziravtir in û gelek in. === Livîna bi awayî avjenî === Bi livîna xûleyî ya qamçiyê, bakterî dilive û bi avjeniyê cih diguhere. Dema avjenîkirina bakteriyê de, protonên li derveyî parzûna xaneyê de hatine komkirin, di kunikan (bi înglîzî: ''pores'') de diherikin nav proteînên Mot (bi înglîzî: ''Mot proteins'') û bandor li bargeya proteînên xelekê (bi înglîzî: ''ring'' ''proteins'') dikin. Ji ber bandora protonan, tenê binçîne dizivire û rîşala qamçiyê jî bi wê re dizivire. Zivira rîşalê di xulekeke de 200 heta 1000 ger rû dide ( 200-1000 rpm). Ji ber zivira qamçiyê, bakterî di çîrkeyek de bi qasî dirêjiya 60 xaneyê, cih diguhere (leza bakteriyê = dirêjiya 60 xaneya bakteriyê/çîrke) ev lez gelek zêde ye, wekî mînak, leza herî zêde ya çîtayê (bi înglîzî: ''cheetah'') di çîrkeyeke de dirêjiya 25 laş e (leza çîtayê= dirêjiya 25 çita/çîrke).<ref name="General Microbiology"/> === Livîna bi awayî xijbûnê === Di livîna xijbûnê de (bi înglîzî: ''gliding motility'') pêdivî bi qamçiyê tune. Wekî mînak, hin corên bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî bi vî awayî cih diguherin. Bakterî li ser rûxareki req de ye û lîncemade derdide, xwe li ser rûxarê req de di nav lîncemadeyê de xij dike. Bakteriyên di hawirdora kêmav de dijîn bi gelemperî bi vî awayî cih diguherin. Wekî mînak, bakteriya bi navê Myxococcus xanthus bi xijbûnê cih diguhere.<ref>Spormann AM. Gliding motility in bacteria: insights from studies of Myxococcus xanthus. Microbiol Mol Biol Rev. 1999 Sep;63(3):621-41. doi: 10.1128/MMBR.63.3.621-641.1999. PMID: 10477310; PMCID: PMC103748.</ref> === Livîna lûlpêçî === Hin bakteriyên bi şêweyî lûlpêçî, yên wekî spîroçîtes (''Spirochetes'') tên zanîn, ji ber şikl û qamçiyên wan ên needetî, bi livîna bi şêweyî tîrbuşon (bi înglîzî: ''corkscrew motility'') cih diguherin. Di van bakteriyên Gram negatîv de, qamçî di binê parzûna derve de (perîplazma) dirêj dibe, ango qamçî di nav dîwarê xaneyê de ye. Gava ev qamçî dizivire, xane ya bakteriyê tê badan. Livîna lûlpêçî, bi taybetî di nav şilemeniyên tîr de hê pirtir bibandor e. === Kîmotaksîs === Bakterî dikarin guherînên li hawirdora xwe hest bikin û bi cihguherînê bertek nîşan bidin.Di bakteriyan de li ser parzûna xaneyê de wergirên proteînî hene û wekî kîmîkewergir tên navkirin.<ref>Yasuo IMAE, Takafumi MIZUNO, Molecular Biology of Bacterial Taxis, Seibutsu Butsuri, 1985, Volume 25, Issue 6, Pages 235-244, Released on J-STAGE May 25, 2009, Online ISSN 1347-4219, Print ISSN 0582-4052, https://doi.org/10.2142/biophys.25.235, [https://www.jstage.jst.go.jp/article/biophys1961/25/6/25_6_235/_article/-char/en] </ref> Kîmîkewergir taybet in ji bo molekulên diyarkirî. Gava molekulek bi kîmîkewergirek ve tê girêdan, bakterî ji molekulê agahdar dibe. Her wiha bakterî dikare xestiya molekulê jî tesbît bike ko arasteya livîna xwe rêk bixe. Ji ber kartêkirên hawirdorê, cihguhertina bakteriyê wekî taksîs tê navkirin. Heke cihguhertin ji ber kartêkirek kîmyayî be, wekî kîmotaksîs (bi înglîzî: ''chemotaxis'') tê navkirin. Heke arasteya cih guherînê ber bi hişyarkerê (kartêkir) be, wekî “kîmotaksîsa pozîtîv” tê navkirin. Heke cihguherîna zîndewerê pêçewaneyê arasteya hişyarkerê be, ango heke zîndewer hewl bide ko xwe ji kartêkirê dûr bixe, vê gavê ev cihguherin wekî “kîmotaksîsa negatîv” tê navkirin. Bakterî bi gelemperî bi livîna kîmotaksîsa pozîtîv, ber bi xurekê, an jî oksîjenê cih diguherînin. Herwiha bakterî bi kîmotaksîsa negatîv, xwe ji madeyên jehrî dûr dixin.<ref name="General Microbiology"/> Cihguhertina bakteriyê ya ji ber kartêkiria ronahiyê, wekî fototaksîs (bi înglîzî: ''phototaxis'') tê navkirin. Bakteriyên fotosentezî, ji bo karlêkên fotosentezê, ber bi cihê ronî ve cih diguherin, loma ev cihguhertin fototaksîsîsa pozîtîve e (bi înglîzî: ''positive phototaxis''). == Habîtata bakteriyan == Cih an jî hawirdora ko zindewereke diyarkirî bi asayî tê de dijî, wekî habîtata wê zîndewerê tê navkirin.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Di hemû habîtatan de yek ji endamên herî girîng ê habîtatê, bakterî ne. Bakterî li ser rûyê erdê hema di hemû cihan de dijîn. Bakterî li her derê ne. Di nav germavan de, di nav cemedên cemseran de, li serê çiyan de, li binê okyanusan de, di nav axa daristanan de, di atmosferê de, di laşê ajal û riwekan de bakterî hene. Di be ko hin caran bakterî ji bo wê habîtatê sûdbexş be, lê dibe ko hin bakterî jî ji bo habîtatê ziyanbexş bin. Bakterî dikarin hemû madeyên endamî û hinek madeyên neendamî hilweşînîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bi vî awayî endamên din ên habîtatê, wekî mînak, riwek û ajal, van madeyên hilweşiyayî ji bo zîndeçalakiyên xwe dubare bi kar tînin. Wekî minak, di demsala payîzê de piraniya daran, pelên xwe diweşînin, bakterî û karok wan pelan wekî çavkaniya xurekê bi kar tînin. Bakterî pelan hildiweşînin û ji bo karlêkên metabolî bi kar tînin, paşmayiyên ji hilweşandina pelan jî, tevlê axê dibe. Bi vî awayî ax ji aliyê madeyên endamî û neendamî ve dewlementir dibe. Riwek madeyên nav axê bi regên xwe digirin û ji bo geşebûnê bi kar tînin. Bakteriyên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') xurekên xwe bi karlêkên fotosentez an jî kîmosentezê ji madeyên neendamî berhem dikin. Her wiha ji bo berhemhênan, peyva xwejîn (bi înglîzî: ''autotrophs'') jî tê bikaranîn. Bakteriyên xwejîn girîng in bo avakirin û berdewamiya zincîra xurekê (bi înglîzî: ''food'' ''chain'') di habîtatê de. Di [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisê]] ya ajalan de ji bo heriskirina [[seluloz]]ê enzîm tune. Ajalên kawêjker (bi înglîzî: ''ruminant animals'') ên wekî pez û dewar bi alîkariya bakteriyan, selulozê diherisînin. Wekî mînak, di ûrika çêlekan de hin bakterî hene, gava çêlek giha dixwe, bakterî seluloza xaneyên giha hildiweşînin û diguherînin bo asîdên çewrî û [[Asîda amînî|asîdên amînî]].<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Ev herdu cor asîd jî xurekên binyatî ne. Wekî mînak, çêlek van xurekan ji bo çêkirina şîr bi kar tînin. Gellek corên bakteriyan di ava çem û golan de dijîn. Dibe ko di nav avê de bi hejmareke hindik bakterî hebin. Ji ber hebûna hinek bakteriyan, mirov nikare bibêje ew av qirêj e û divê neyê bikaranîn. Lê heke di avê de bakteriyên wekî ''E.coli'' hebin, dibe ko ev avek qirêj be. Habîtata bakteriyên ''E.coli'' coga herisê ya mirov û ajalan e. Di avê de hebûna E. Coli, destnîşan dike ko paşmayiyên ji destavê (tualet) têkilê avê bûne. Herçiqas ''E.coli'' ji bo mirov hokara nexweşiyê nebe jî, hebûna ''E.coli'', egera hebûna bakteriyên din ên patojen (zîndewerên dibin sedema çêbûna nexweşiyê) zêde dike, loma ava ko tê de bakteriyên ''E.coli'' hene, wekî ava qirêj tê hesîbandin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bakteriyên nav axê, madeyên cihêreng diguherînin bo humus û mîneralan, bi vî awayî pêkhateya axê diguherînin û bandor li ser karlêkên biyokîmyayî dikin. Elementên wekî karbon, nîtrojen û sulfur ji aliyê bakteriyan ve, ji awêteyên gaz ên neendamî ve tên guhertin bo madeyên sûdbexş û ji aliyê riwek û ajalan ve tên bikaranîn. == Metabolizma == Tevahiya karlêkên biyokîmyayî yên di xaneyê de rû didin, wekî metabolîzma tê navkirin. Dibe ko hin karlêk ji bo hilweşandina awêteyan û bidestxistina enerjiyê rû bide, an jî dibe ko hin karlêk ji bo çêkirina awêteyên nû kar bikin û enerjî xerc bikin. [[Henaseya xaneyê]], [[genîn]], [[fotosentez]], kîmosentez mînakên serekî ne ji bo metabolîzmaya bakteriyan. Herwisa ji bo geşebûna bakteriyê û berdewamiya jiyana wê, xebatên ji bo wergirtin û bikaranîna awêteyên endamî û neendamî jî beşek metabolîzmayê ye.<ref name="Jurtshuk1996">{{Jêder-kitêb |sernav=Bacterial Metabolism |paşnav=Jurtshuk |pêşnav=Peter |weşanger=University of Texas Medical Branch at Galveston |tarîx=1996 |isbn=978-0-9631172-1-2 |çap=4 |cih=Galveston (TX) |paşnavê-edîtor=Baron |pêşnavê-edîtor=Samuel |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7919/ |pmid=21413278 }}</ref> === Corên henaseya xaneyê di bakteriyan de === Li gor pêwistiya oksîjenê 3 cor bakterî hene: * Bakteriyên nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe''): Divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Ev bakteriyan tenê di hawirdora bêoksîjenî de dijîn. Wekî mînak, bakteriyên ''Clostridium tetani'' û ''Clostridium botulinum'' di hebûna molekula osîjenê de dimirin, loma divê di hawirdora van bakteriyan de oksîjen tune be.<ref name="Jurtshuk1996" /> Bakteriyên nehewayî neçarî bi karlêkên nebahenaseya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] bi dest dixin. Bakterî di karlêkên nebahenaseyê de, di kotahiya [[zincîra guhaztina elektronan]] de li dewsa oksîjenê, madeyên wekî CO₂, NO₃^– û SO₄^2– wekî wergirê elektronan bi kar tînin. * Bakteriyên nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe''): Di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn. Bakteriyên nehewayî hilbijêrer di hebûna oksîjenê de, bi bahenaseyê ATP berhem dikin. Lê heke di hawirdorê de oksîjen tune be, vê gavê bi rêçeya [[genîn]]ê (bi înglîzî: ''fermentation'') ATP berhem dikin. Wekî mînak,  ''Escherichia coli'' bakteriyên nehewayî hilbijêrer in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "facultative anaerobe". Encyclopedia Britannica, 22 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/facultative-anaerobe.] Accessed 8 February 2025.</ref> * Bakteriyên hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate aerobe''): Divê di hawirdora bakteriyan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe. Bakteriyên hewayî neçarî, bi [[Henaseya xaneyê|bahenaseyê]] ATP berhem dikin. Wekî mînak ''Mycobacterium tuberculosis'' bakteriyek hewayî neçarî ye û di coga henaseya mirov de cih dibin. === Xwarin === Di warê metabolîzmayê de di navbera bakteriyan de gelek cudahî hene. Bi taybetî, rêçeyên bi destxistina enerjî û karbonê li cem bakteriyan de corbicor in. Hin bakterî xwejîn in (bi înglîzî: ''autotroph''), karbona xwe ji karbona dîoksîda neendamî dabîn dikin. Zîndewerên xurekên endamî ji awêteyên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') tên navkirin. Hin corên bakteriyan, hin corên protîstan, [[kevz]] û riwek berhemhên in. Gellek corên bakteriyan jî xwenejîn (bi înglîzî: ''heterotroph'') nin, karbona xwe ji awêteyên endamî bi dest dixin. Zîndewerên xurekên xwe ji zîndewerên din an jî ji awêteyên endamî dabîn dikin, wekî zîndewerên bikarhên (bi înglîzî: ''consumers'') tên navkirin. Li gor rêbaza dabînkirina enerjiyê, bakteriyên xwejîn du cor in; bakteriyên ronahiyexwejîn û bakteriyên kîmîkexwejîn.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên ronahiyexwejîn (bi înglîzî: ''photoautotrophs- phototrophic bacteria''), enerjiya ronahiyê ji bo çêkirina molekulên endamî bi kar tînin. Ango bakteriyên fotosentezî, berhemhênên ronahiyexwejîn in. Sîyanobakterî di fotosentezê de [[Klorofîl|klorofîla a]]-yê ji bo mijîna ronahiyê û H₂O jî ji bo danerê elektronan bi kar tînin. Oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bakteriyên sulfure yên binefşî û kesk jî di fotosentezê de, ji bo mijîna tîrojên ronahiyê bakteriyoklorofîl, ji bo danerê elektronan jî H₂S bi kar tînin. Di fotosenteza van bakteriyan de sulfur wekî madeya bermayî çêdibe.<ref name="Text book of microbiology" /> Bakteriyên kîmîkexwejîn (bi înglîzî: ''chemoautotrophs - chemosynthetic bacteria''), enerjiya xwe ji oksandina madeyên neendamî bi dest dixin. Bakteriyên kemîkexwejîn enrjiya xwe bi rebaza kimosentezê dabîn dikin. Wekî mînak, bakteriyên nîtrîtkirinê, bi oksandina amonyak an jî nîtrîte enerjî dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"/> Hin bakterî enerjiyê ji awêteya endamî bi dest dixin, ji van bakteriyên kîmîkexwejînan re bi înglîzî “''chemoorganotrophs''” tê gotin, ango bi kurdî kîmîkeendamexwejîn. Hin bakteriyên kîmîkexwejîn jî enerjiyê ji awêteyên neendamî dabîn dikin, ji van bakteriyan re jî tê gotin kîmilîtoxwejîn (bi înglîzî: ''chemolitotrophs'')<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên xwenejîn jî du cor in; ronahiyexwenejîn (bi înglîzî: photoheterotrophs) û kîmîkexwenejîn (bi înglîzî: ''chemoheterotrophs''). Bakteriyên binefşî yên nesulfurî (bi înglîzî: ''purple nonsulfur bacteria'') karbonên xwe ji zîndewerên din dabîn dikin, lê enerjiya xwe, bi klorofîl û pîgmentên din ên fotosentezê, ji tîrojên rojê werdigirin.<ref name="VILLEE"/> Piraniya bakteriyan, kîmîkexwenejîn in. Hem ji bo çavkaniya karbonê, hem jî ji bo enerjiyê, molekulên endamî bi kar tînin. Gelek ji bakteriyên kîmîkexwenejîn karbon û enerjiya xwe ji tiştên mirî bi dest dixin, ji van bakteriyan re tê gotin genîxwer (bi înglîzî: ''saprophyte''). Bakteriyên nexweşker (patojen) jî kîmîkexwenejîn in. Hin ji bakteriyên kîmîkexwenejîn jî bo xanexwê ya xwe sûdbexş in. Wekî mînak, ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin, laşê mirov ji van vîtmînan sûd digire.<ref name="VILLEE"/> == Pirbûn û geşebûna bakteriyan == Di piraniya bakteriyan de zanyariyên bomaweyî di tek kromozomek bazineyî de cîh digirin. Bakterî bi kromozomek nikare bi dabeşbûna miyozî gamet çêbike.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Loma bakterî bi gelemperî bi [[dabeşbûna nîvekî]] (bi înglîzî: ''binary fission'') zêde dibin. Dabeşbûna nîvekî corek [[pirbûna nezayendî]] ye. Ango ji bilî [[mutasyon]]an, bakteriyên nû kopiyên hev in. Ji bo dabaşbûnê, divê xaneya bakteriyê bi têra xwe geşe bibe û derfetên jîngehê jî guncav bin.Pêşî [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya bakteriyê duhende dibe û her ADN-yek ber bi cemserek xaneyê ve tê kişandin, paşê [[parzûna xaneyê]] û dîwarê xaneyê ber bi nav sîtoplazmayê dirêj dibin û [[sîtoplazma]]yê dabeşê du paran dikin. Bi vî awayî du xaneyên nû peyda dibe, ji van xaneyan re tê gotin xaneyên keç (bi înglîzî: ''daughter cells''). Xaneyên keç kopiyên hev in.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> [[Wêne:Binary Fission 2 ku.svg|thumb|300x300px|Gelemperiya bakteriyan bi dabeşbûna nîvekî pir dibin.]] Pirbûna bakteriyan a bi dabeşbûna nîvekî pir bilez e. Dibe ko bakterî her 20 xulekan de carek dabeş bibe û hejmara xwe bike du qat.<ref name="Concepts and Applications" /> Wekî mînak, dibe ko bi şeş dabeşbûnên li pêy hev (di du saetan de) hejmara bakteriyê, ji yekî zêde bibe bo 64 bakteriyan.(1,2,4,8,16,32,64). Ango dibe ko di çendan rojan de hejmara bakteriyê bigihêje milyaran. Lê di rastiyê de pirbûna bakteriyan bêdawî û bêsînor nîn e. Wekî mînak, bakteriya ''Escherichia coli'' di laboratuvarê de di bin şert û mercên îdeal (guncav) de, dikare serê 20 xulekê carek dabeş bibe û hejmara xwe zêde bike. Rûviyên mirov ji bo ''E.coli'' jîngeha siruştî ye. ''E.coli'' di rûviyên mirov de di 12 heta 24 saetan carek dabeş dibe.<ref name="Campbell" /> Ango ji bo bakteriyan şertên hawirdorê hertim bi awayekî %100 guncav nîn e. Gava di jîngehek de hejmara bakteriyan zêde dibe, tengasiya xurekan rû dide an jî paşmayiyên bakterî li jîngehê kom dibin û bakterî bi jehrê dikevin. Hin caran jî ji bo hemû bakteriyan cih namîne, an jî bakterî ji aliyê zîndewerên din ve tên nêçîrkirin û hwd. Ango pirbûna bakteriyan ji ber berteka jîngehê, bisinor e.<ref name="Campbell"/> Li gel dabeşbûna nîvekî, hinek bakterî jî bi [[gopikkirin]] (bi înglîzî: ''budding'') û parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') pir dibin.Di pirbûna bi gopikkirinê de, piştî duhendebûna ADN-yê, beşek xaneyê ber bi derve gir dibe. Piraniya bakteriyên gopikkirinê, piçek ji sîtoplazmaya xwe ber bi derveyê xaneyê dirêj dikin û xaneyek nû çêdikin. Di gopikkirinê de xaneya keç ji xaneya makê piçûktir e, lê zanyariyên bomaweyî di herdu xaneyan de jî heman in. Bakteriyên ji tuxma (bi înglîzî: ''genus'') ''Caulobacter'', tuxma ''Hyphomicrobium'' û tuxma ''Stella'' mînak in bo bakteriyên gopikkirinê.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "budding bacterium". Encyclopedia Britannica, 20 Jul. 1998, [https://www.britannica.com/science/budding-bacterium.] Accessed 18 February 2025.</ref> Hin bakteriyên ji liqa siyanobakteriyan, bi şêweyî parçebûnê pir dibin. Di parçebûnê de di nav xaneya makê de dîwerên xaneyê tên avakirin, xane tê dabeşkirin bo çendan xaneya.<ref name="VILLEE"/> Peyva girbûna bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial growth'') ne tenê ji bo xaneyek bakteriyê, lê ji bo hejmar û qabareya bakteriyên koloniyê tê bikaranîn. Bakterî gava di hawira destkarî de, wekî mînak, gava di laboratuvaran de, di firaqên Petrî de tên çandin, bakteriyên keç ji hev dûr nakevin. Her ko dabeşbûn didome ji tek bakteriyek loda bakteriyên bi şêweyê çerxî ya bi çavê tazî tê dîtin, peyda dibe, ji vê koma bakteriyan re tê gotin kolonî (bi înglîzî: ''colony''). Hemû bakteriyên koloniyê heman kopiyê ADN-yê lixwe digirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> == Endospor (spora navekî) == {{Gotara bingehîn|Endospor}} [[Wêne:Bacterial sporulation ku.png|thumb|300x300px|Endospor di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de çêdibe.]] Gava di hawirdorê de xurek pir hindik dibe, an jî hawirdor bi awayekî neasayî pir germ dibe, an pir sar dibe, ziwa dibe, an jî pêkhateya kîmyayî ya hawirdorê bi awayekî neyînî biguhere, hin bakterî li dij van guherînên hawirdorê bertek nîşan didin. Di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de xaneyek tê çêkirin ji vê pêkhateyê re tê gotin endospor an jî spora navekî (bi înglîzî: ''endospore'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Hemû bakterî endospor çênakin, bi gelemperî di nav bakteriyên Gram pozîtîv de çêbûna endospor hê pirtir rû dide.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di dirêjiya pêvajoya endosporê de bakterî di qonaxa mitbûnê (bi înglîzî: ''dormant state'')de ye,<ref name="VILLEE" /> bakterî ji bo demek dirêj bêyî bidestxistina xurek û av, bêdeng dimîne. Bi kurtî, bakterî bi çêkirina spora navekî, xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêzin.<ref name="Microbiology" /> Hejmara bakteriyê bi endosporê pir nabe, tenê xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze. Gava şert û mercên hawirdorê ji bo bakteriyê guncav bûn, bakterî ji endosporê diguhere bo xaneya asayî. == Pêwendiyên bakteriyan bi zîndewerên din ve == Bakterî bi zîndewerên din re di nav têkiliyê de ne. Wekî mînak, bakteriyên li reg û pelên riwekan de dijîn, xurekên xwe ji riwekê dabîn dikin. Lê li gel bidestxistina xurekê, bakterî jî hin made berhem dikin û derdidin. [[Riwek]] bi wan madeyan ji patojenan tên parastin. Lê belê hin corên bakteriyan jî ji bo riwekan patojen in. Çawa ko hin bakterî ji bo mirov û ajalên din hokarên nexweşiyê ne, bi heman awayî, hin bakterî jî nexweşiyê tûşê riwekan dikin. Ango dibe ko hevkariya bakteriyan bi zîndewerên din re bi erênî an jî bi awayekî neyînî be. Koma zîndewerên ko ji heman corê ne û di herêmek diyarkirî û sinordarkirî de dijîn, wekî komeleya zîndeyê (bi înglîzî: ''population'') tê navkirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Wekî mînak, bakteriyên ''E.coli'' di rûviyê mirov de dijîn, koma ''E.coli'', wekî komeleya zîndeyî ya ''E.coli'' tê navkirin. Di herêmek diyarkirî û sinordarkîrî de hebûn û karlêkirina koma komeleyên zîndeyî yên ji hev cuda, wekî komelgeha zîndeyê (bi înglîzî: ''community'') tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Li ser çermê mirov de gelek komeleyên zîndeyî yên bakteriyan hene û di çerm de komelgeha zîndeyî pêk tînin. Wekî mînak, bakteriyên ''Staphylococcus epidermidis'' û ''staphylococcus aureus'' endamên vê komelgehê ne. Di sîstema jîngehî (bi înglîzî: ''ecosystem'') de pêwendiyên komeleyên zîndeyî dibe ko bi awayekî hevkarî be û ji bo komeleyên zîndeweran sûdbexş be, an jî bi awayekî pêşbirkî be.Di pêwendiyên pêşbazîyî (pêşbirkî) de, di komelgeha zîndeyî de, di navbera komeleyên zîndeyî de ji bo bidestxistina xurek, oksîjen, ronahî û hwd de hevrikî heye. Di komelgeha zîndeyî de, karlêkirinên (pêwendiyên) di navbera zîndewerên bi corên cuda yên komelgehê de, wekî sîmbiyoz (hevguzeranî) tê navkirin. Karlêkirina hevguzeranî dibe ko herî kêm ji bo corek zîndewerê sûdbexş an jî ziyanbexş be. Di sîmbiyoza (bi înglizi: ''symbiosis'') bakteriyan de bi gelemperî çar cor karlêkirin rû dide. === Sûdgorke (bi înglîzî: ''mutualism'') === Heke di karlêkirina sîmbiyozê de, herdu cor jî ji vê hevratiyê sûd bigirin, ev hevguzeranî wekî sûdgorke (mutualîzm) tê navkirin.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Wekî mînak, di navbera mirov û hin çeşîdên bakteriya ''E.coli'' de hevguzeraniya sûdgorke heye. ''E.coli'' di coga herisa mirov de dijîn û dibin şirîkê xurekên mirov. Coga herisa mirov ji bo bakteriyê hawirdorek ewle ye. ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin û derdidin nav coga herisê. Bi taybetî vîtamîna K2 ji bo çêkirina hokara xwînmeyînê girîng e. Ango hem mirov hem jî bakterî ji vê hevratiyê sûd digirin.<ref name="Microbiology"/> === Hevjiyanî (bi înglîzî: ''commensalism'') === Heke di karlêkirina navbera du corên zîndeweran de, zîndewerek sûd bigire lê zîndewera din ji vê bihevrebûnê tu sûd an jî ziyan negire, ev cora sîmbiyozê wekî hevjiyanî (komensalîzm) tê navkirin. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Staphylococcus'' ''epidermidis'' li ser çermê mirov de dijîn û bi xaneyên mirî yên çerm xwedî dibin. Bakterî ji ber ko xurek bi dest dixe ji vê sîmbiyozê sûd digire. Lê çalakiya bakteriyan tu bandor li ser mirov nake. Jixwe heke bakterî wan xaneyên mirî nexwariya jî, xane ji çerm diweşiyan.<ref name="Microbiology"/> === Mişexwerî (bi înglîzî: ''parasitism'') === Di corek sîmbiyozê de zîndewerk ji karlêkirinê sûd digre, lê ziyan digihîje ya din. Ev sîmbiyoz wekî mişexwerî (parazîtîzm) tê navkirin. Têkiliya navbera mirov û bakteriyên patojen, mînak e bo hevguzeraniya mişexwerî. Ji ber ko bakteriyên patojen laşê mirov dagir dikin, madeyên jehravî derdin û mirov bi nexweşiyê dixin, bakteriyên hokarê nexweşiyê, wekî mişexwer tên hesibandin. Nexweşiyên wekî tetenoz (bi înglîzî: ''tetanus''), tuberkuloz (bi înglîzî: ''tuberculosis'') ji ber karlêkirina mirov û bakteriyan rû didin. === Amensalîzm (bi înglîzî: ''amensalism'') === Yek ji corên sîmbiyozê jî amensalîzm e. Di amansalîzmê de ji karlêkirina di navbera du komeleyên zîndeyî de, komeleyek a dinê dikuje, lê ew bixwe ji vê sîmbiyozê sûd an jî ziyan nagire. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Lucilia sericata'' li ser çermê mirov de dijîn û proteînek bakterikuj berhem dikin û derdidin. Ev proteîn bakteriyên bi navê ''Staphylococcus aureus'' têk dişkînin. ''Staphylococcus aureus'' jî li ser çermê mirov dijîn û ji bo mirov patojen in (hokarê nexweşiyê ne). Têkşikestina ''Staphylococcus aureus'' tu bandorek li ser jiyana ''Lucilia sericata'' nake.<ref name="Microbiology"/> == Bakterî û çerxa nîtrojenê == {{Gotara bingehîn|Çerxa nîtrojenê}} [[Wêne:Ciclo del nitrógeno ku.svg|thumb|300x300px|Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂)]] Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, nîtrîkirin, amonîkirin, asîmîlekirin, û dijenîtrîkirin.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di hemû karlêkan de bakterî kar dikin. Hin bakterî dikarin ji atmosferê molekula nîtrojena serbest (N₂) bigirin û biguherînin bo awêteyên nîtrojenî yên wekî amonyak (NH₃), nîtrît (NO₂^-) û nîtratan (NO₃^–). Li ser rûyê erdê, zêdetirê ji %90ê çespandina nîtrojenê, ji aliyê bakteriyan ve pêk tê. Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂).<ref name="Foundations in microbiology"/> Bakteriyên çespandina nîtrojenê, bi navbeynkariya [[enzîm]] û ATP-yên xwe, sê bendên navbera atomên molekula nîtrojenê dişkînin û atomên nîtrojenê ji bo çêkirina amaonyakê (NH₃) bi kar tînin. Paşê amonyak jî tê guhertin bo amonyum (NH₄⁺) û nîtratê (NO₃^–) ev herdu xweyên nîtrojenî di avê de dihelin. Riwek, NO₃^– û NH₄⁺ bi regên xwe dimijînin û ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi kar tînin. Ango ji bo riwekan çavkaniya nîtrojenê, awêteyên neendamî yen nîtrojenî ne. Bakteriyên ji xêzana ''Nitrosomonas'', bo karlêkên kemosentezê, NH₃-yê oksan dikin bo nîtrîtê (NO₂^-). Nîtrîta oksandî jî ji aliyê bakteriyên xêzana ''Nitrobacter'' ve tê oksandin bo nîtratê (NO₃^–). Nîtrat ji aliyê riwek, karok û bakteriyan ve bi çendan rêçeya tê asîmîlekirin û ji bo çêkirina awêteyên endamî tê bikaranîn.Di nav hin axan de bakteriyên nîtrîkirinê kêm in, ji bo van axan, bo berhemanîna madeyên nîtrojenî, çavkaniya sereke amonyakirin e.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Miriyên riwek û ajal di axê de dirizin. Rizîna wan bi gelemperî ji ber enzîmên hin corên bakterî, karokan e. Ji van zîndeweran re tê gotin zîndewerên rizîker (bi înglîzî: ''decomposer'').Bakteriyên rizîker dikarin xane û şaneyên riwek û ajalên mirî têkbişkînin, biherisînin û wekî xurek di zîndeçalakiyên xaneyê de bi kar bînin. Bi zîndeçalakiyên bakteriyan, ji hilweşîna xurekên nîtrojenî yên wekî proteîn, ADN, ARN hwd, wekî madeya paşmayî amonyak peyda dibe. Bakterî amonyakê ji xaneya xwe dûr dixin, amonyak tevlê axê dibe, ji vê kirdarê tê gotin amonyakirin (kirdara berhemanîna amonyakê) Di nav axê de bakteriyên kemosentezî hene, amanonyakê bi kar tînin. Di kiryara çêkirina molekulên endamî de, tevlêbûna madeyên neendamî wekî asîmîlekirin tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de zîndewer NH₃ , NH₄⁺ û NO₃^– ên ko di qonaxên çespandina nîtrojenê, amonyakirin û nîtrîkirinê de hatibûn çêkirin, asîmîle dike bo çêkirina molekulên endamî yên nîtrojenî. Riwek dikarin madeyên nîtrojenî yên neendamî bi regên xwe bigirin û di xaneyên xwe de ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî bi kar bînin. Bi asîmîlekirinê, êdî nîtrojen tevlê zîncîra xurekê dibe û bi şêweyî xurekên endamî yên nîtrojenî ji riwekan derbasî ajalan dibe. Kêmkirina nîtratê (NO₃^–) bo molekula nîtrojenê wekî dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de, nîtrojena hatiye çespandin û tevlê madeyên xaneya zîndewerê bûyê, bi alikariya bakteriyan, dubare tê guhertin bo gaza nîtrojenê û tevlê atmosferê dibe.Bakteriyên wekî ji tuxma ''Pseudomonas'' û ''Clostridium'' di karlêkên nebahenaseya xaneyê de ji bo wergirtina elektronan, nîtratê wekî wergira kotahî bi kar tînin, loma nîtrat diguhere bo molekula nîtrojenê.<ref name="Microbiology"/> == Bomawe == === Kromozoma bakteriyê === Genên bakteriyan di pêkhateya bi navê kromozoma bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial chromosome'') de cih digirin. Bi gelemperî, di xaneya bakteriyê de tek çeşîdek kromozom heye, lê dibe ko ji yekî zêdetir kopiyên wê kromozomê hebe. Hejmara kopiyên kromozoma bakteriyê li gor cora bakteriyê û jîngeha wê ya pirbûnê diyar dibe. Bi gelemperî bakterî yek heta çar kopiyên kromozomê lixwe digirin.<ref name="Biology"/> Kromozoma bakteriyê di beşa nukleoîd a bakteriyê de bi awayekî şidayî paketkirî ye. Nukleoîd bi parzûnek pêçayî nîn e û rasterast bi sîtoplazmayê ve di têkiliyê de ye.Kromozoma bakteriyê li gel ADN-ya cotşerîdî, gelek proteînên cuda jî lixwe digire. Kromozoma gelemperiya bakteriyan bi şeweyî bazineyî ye, û ji çend milyon cotên bazan pêk tê. Wekî mînak, kromozoma ''Escherichia coli'' ji 4,6 mîlyon cotên bazan, kromozoma Haemophilus influenzae jî ji 1,8 mîlyon cotên bazan pêk tê. Bo miqayesekirinê; kromozomek asayî ya mirov zêdetirî 100 mîlyon cotên bazan lixwe digire.<ref name="Biology"/> Kromozomek asayî ya bakteriyê bi qasî çend hezar genên yekane lixwe digire. Genoma bakteriyan haploîd e. Piraniya kromozoma bakteriyê ji genen kodkirinê bo çêkirina proteînan pêk tê. Ji bilî genên kodkirina proteînan, rêzeya nukleotîdên kromozomê, kar dikin bo duhendebûna ADN-yê, derbirîna genan û pêkhateya kromozomê. Di rêzeya nukleotidan de beşa destpêka duhendebûnê (bi înglîzî:origin of replication) jî cih digire.<ref name="Biology"/> Di pêkhateya kromozoma bakteriyê de proteînên hîstonê tune. === Plazmîd === Di hinek bakteriyan de li gel kromozoma bakteriyê, plazmîd jî heye. Plazmîd parçeyek bazinî ya ADN-yî ye. ADN-ya plazmîdê cotzincîrî ye. Qebareya plazmîdên bakteriya ne yek e. Plazmîdên herî piçûk ji çend hezar cotên bazan pêk tên û yek an jî du genan lixwe digirin. Plazmîdên herî gir, ji 100,000 heta 500,000 cotên bazan pêk tên û dibe ko bi sedan gen lixwe bigirin. Her wekî mîna kromozoma bakteriyê, di plazmîdê de jî despêka duhendebûnê heye û rê dide plazmîdê ko bi tena serê xwe dabeş bibe.<ref name="Biology"/> Li gor erkên xwe ne yek lê zêdetir corên plazmîdan hene. Bi gelemperî plazmîd di pênc beşan de tên dabeşkirin; * Plazmîdên bergiriyê an jî bi navê din hokarên R (bi înglîzî: ''R factors''): Di van plazmîdan de ji bo dabînkirina bergiriya li dij jehran û dijezindeyiyan genên taybet hene. * Plazmîdên hilweşîner (bi înglîzî: ''degradative plasmid''): Bakterî bi genên van pîlazmîdan madeyên neasayî hildiweşîne û ji bo metabolîzmaya xwe bi kar tîne. * Plazmîdên kol (bi înglîzî: ''col-plasmids''): Genên ji bo kodkirina kolîsînan (bi înglîzî: ''colicins'') lixwe digirin. Kolîsîn proteînên taybet in, bo kuştina bakteriyên din tên bikaranîn. * Plazmîdên vîrulans: Genên van plazmîdan bakteriyê diguherine bo bakteriya tuşker (patojen) * Plazmîdên bipîtî an jî hokarên F (bi înglîzî: ''fertility plasmids- F factors''): Bi rêbaza konjugasyonê, bi van plazmîdan, genên bakteriyek tê guhaztin bo bakteriya din. == Guhaztina genan di navbera bakteriyan de == Di xwezayê de guhaztina genan ji zîndewerek bo zîndewera din gelek girîng e û dibe sedema peydabûna guhertoyên nû. Guhaztina genan bi du awayî rû dide, bi guhaztina stûnî û bi guhaztina asoyî. Di guhaztina stûnî de gen ji bavanan diguhazin bo weçeyê.<ref name="VILLEE" /> Di [[pirbûna zayendî]] de gen bi stûnî tên guhaztin. Wekî mînak, mirov genoma xwe ji dê û bavê xwe digire, ango di genoma zarokê de hem genên bavê hem jî genên dayikê cih digirin. Zarok dibe ko piçek bişibe bavê xwe an jî diya xwe, lê zarok kopiyên dêûbavên xwe nîn in. Bakterî bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin, loma piştî dabeşbûna nîvekî, ji makexaneyek du xaneyên kopiyên hev peyda dibe. Ango makexane û xaneyên keç kopiyên hev in, bi pirbûnê, di bakteriyan de çeşîddariya bomaweyî rû nade. Ji xeynî mutasyonan, guhaztina genan a bi şêweyî asoyî jî di genoma bakteriyan de guherîn çêdike, bi vî awayî guhertoyên (bi înglîzî: ''variant'') nû peyda dibe. Di guhaztina genan a asoyî (bi înglîzî: ''horizontal gene transfer'') de, genên nû ji bavanan derbasî wêçeyê nabin, gen di navbera zîndewerên hemî corê de tên guhaztin an jî di navbera zîndewerên ji corên cuda de tên guhaztin. Di bakteriyan de di navbera xaneya daner û xaneya wergir de guhaztina genan bi yek aliye, ango xaneya wergir parçeyek ADN-yê werdigire, li dewsa wê beşek ji ADN-ya xwe nade bakteriya daner. Bi guhaztina genan her carê xaneya wergir %3 an jî hê kêmtir ji ADN-ya xaneya daner werdigire.<ref name="General Microbiology"/> Bakterî dikarin bi sê awayî ji bakteriyek gen biguhazînin bo bakteriyek din; gorankari (bi înglîzî: ''transformation'' ), guhaztinî (bi înglîzî: ''transduction'') û konjugasyon (bi înglîzî: ''conjugation'').<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Di hersê corên guhaztina genan de jî, xaneyek, xaneya daner e (bi înglîzî: ''donor'') ji bo guhaztinê gen dabîn dike. Xaneya duyemîn jî xaneya wergir e, genan (ADN) werdigire. === Gorankarî === [[Wêne:Gene transfer by transformation ku.png|thumb|300x300px|Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû]] Bakteriyek zindî, beşek ADN-ya bakteriya mirî têkilê ADN-ya xwe dike. Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû. Ango genên nû ne rasterast ji bakteriyek, lê ji hawirdorê tên girtin. Di gorankariyê de xaneya daner hilweşiyayê û ADN-ya xwe serbest berdaye, xaneya wergir dikare ji derve vê ADN-yê bigire nav xaneyê, û tevlê genoma xwe bike.<ref name="General Microbiology" /> Xaneya wergir di laboratuvarê de bi awayekî destkarî jî dikare were hankirin bo wergirtina ADN-yê. Lê di xwezayê de, ji hawirdorê wergirtina ADN-yê ji ber bomaweya xaneya wergir rû dide.Gava li hawirê hejmara xaneyan zêde ye lê xurek sinordar e, ji aliyê xaneyan ve proteînên taybet tên çêkirin. Wekî mînak, proteîna girêdana ADN-yê, ADN-translokaz (bi înglîzî: ''DNA translocase''), proteînên cogî yên parzûna xaneyê û endonukleaz. Ji xeynî vana, bakteriyên [[Boyaxa Gram|Gram negativ]] enzîma otolizin (bi înglîzî: ''autolysin'') jî çêdikin. Bi vê enzîmê ji bo derbasbûna ADN-yê hin beşên dîwarê derve tê hilweşandin. Heke ADN-ya serbest a li hawirdora xaneya wergir, bi tesadufî rastê wergirên li aliyê derveyî xaneyê were, bi wergir ve tê girêdan. Paşê, ADN ji aliyê ADN-translokaz ve di nav cogên proteînî de tê guhaztin bo hundirê xaneya wergir. Ji bo piçûkkirina qebareya ADN-yê, enzîma endonukleaz tê bikaranîn. Di vê gavê de dibe ko parçeyek ADN-yê di nav xaneyê de têkilê kromozoma xaneya wergir bibe. ADN-ya ko parçeyên ADN-yên zîndewerên din lixwe digire, wekî ADN-ya dubarepêkhatî (bi înglîzî: ''recombinant DNA'') tê navkirin.<ref name="Microbiology"/> Kiryara gorankariyê cara pêşîn di sala 1928ê de ji aliyê bakterîzanê brîtanî Frederick Griffith ve hat ragîhandin. Griffith bi xebatên xwe nîşan kir ko bakteriya ''Streptococcus pneumoniae'' ya nepatojen dikare parçeyên ADN-ya bakteriyek patojen a mirî bigire nav xaneya xwe û tevlê genoma xwe bike, bi vî awayî ''Streptococcus pneumoniae'' jî biguhere bo bakteriya patojen.<ref name="Microbiology"/> === Guhaztinî === [[Wêne:Transduction (genetic) ku.svg|thumb|301x301px|Genên bakteriyê bi navbeynkariya bakteriyofajê tê guhaztin bo bakteriya wergir.]] Kiryara guhaztinî bi navbeynkariya [[bakteriyofaj]]ê de rû dide. Di guhaztinî de ADN-ya danerê di nav bergê proteînî ya bakteriyofajê de tê paketkirin û gava [[vîrus]] tuşê bakteriyek dibê, parçeya ADN-ya bakteriya danerê, diguhazîne bakteriya wergir. Du corên guhaztinî hene; guhaztiniya gelemperî û guhaztiniya taybet ==== Guhaztiniya gelemperî ==== Guhaztiniya gelemperî (bi înglîzî: ''generalized transduction'') ji aliyê bakteriyofajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phages'') ve pêk tê.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Bakteriyofajên tundrew bi [[çerxa şîbûnê]]yê de duhende dibin. Ango di nav xaneya xanexwê de kopiyên bakteriyofajê zêde dibin. Di xaneya bakteriyê de kopiyên ADN-yên vîrusê tên çêkirin û enzîmên taybet, ADN-yan di nav poşere proteînî de paket dikin. Hin caran enzîm li dewsa ADN-yên vîrusê, parçeyên ADN-yên ji kromozoma bakteriyê qetiyane, paket dikin nav poşerê proteînî. Li dawiya dawî xaneya bakteriyê hildiweşe û vîrus belavê hawirdorê dibin. Tevî ko ADN-ya vîrusê di nav poşerê proteînî de tune ye, lê dîsa jî ew wekî bakteriyofajek dikare tûşê xaneyek nû bibe û ADN-ya bakteriya danerê biguhazîne bo bakteriya wergir.<ref name=" Essential Microbiology">Hogg, Stuart (2005) Essential microbiology. New York : Wiley, 2005.</ref> Di guhaztiniya gelemperî de parçeyên ADN-ya xaneya xanexwe bi awayekî tesadufî tên paketkirin.<ref name="Foundations in microbiology"/> Ango guhaztin ne ji bo beşek taybet e, dibe ko her beşek ADN-yê bi vî awayî were guhaztin. ==== Guhaztiniya taybet ==== Di çerxa jiyana bakteriyofajê de, duhendebûna bi çerxa têkilbûnê de guhaztiniya taybet (bi înglîzî: ''specialized transduction'') rû dide. Gava genoma bakteriyofajê dikeve nav xaneyê, ADN-ya bakteriyofajê têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Genoma bakteriyofajê ji bo demek, di bakteriyê de bêdeng dimîne. Her ko bakterî dabeş bibe, ADN-ya xwe duhende dike. Paşê genoma bakteriyofajê ji ADN-ya bakteriyê cihê dibe û qonaxa çerxa şîbûneyê dest pê dike. Lê gava ADN-ya bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, hincaran, parçeyek ADN-ya bakteriyê jî bi xwe re dibe. Bi vî awayî dibe ko genek an jî du genên bakteriyê têkilê genoma bakteriyofajê bibin. Dema bakteriyofaj tuşê bakteriyek din dibe, li gel genoma xwe genên bakteriya danerê jî diguhazîne bakteriya nû. Bi vî awayî ji bakteriya daner, gen tên guhaztin bo bakteriya wergir. Ango di guhaztiniya taybet de, genoma bakteriyofajê têkilê kromozoma bakteriyê dibe, gava genoma bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, tenê genên nezikê xwe, bi xwe re dibe . === Konjugasyon === {{Gotara bingehîn|Konjugasyona bakteriyan}} [[Wêne:Konjugasyon ku.png|thumb|Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.]] Konjugasyon kiryara guhaztina genan e ko pêdivî bi temasa rasterast a herdu xaneyan heye. Ji bo konjugasyonê, xaneya daner pîlus çêdike, bi pîlusê, xwe bi xaneya wergir ve girê dide. Bi girjbûna pîlusê herdu xane ber bi hev ve tên kaşkirin, û nezîkê hev dibin. Ji plazmîda xaneya wergir, zîncîrek vedibe û bi navbeynkariya pîlusê derbasî xaneya wergir dibe. Di xaneya daner û ya wergir de zîncîra plazmîdê wekî qalip tê bikaranîn û zîncîra temamker tê çêkirin. Bi vî awayî êdî xaneya wergir jî dibe xwediyê plazmîd. Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin. Di bakteriyê de hebûna pîlazmîdê, li dij madeyên jehravî û dijezîndeyî bergirî dabîn dike. == Karlêka bakteriyan li dijî boyaxa Gram == [[Wêne:Boyaxkirina Gram ku.png|thumb|300x300px|Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. ]] Boyaxa Gram an jî boyaxkirina Gram (bi înglîzî: ''Gram stain- Gram staining'') di warê bakterîzaniyê de rêbazek rengkirina bakteriyan e ji bo naskirina bakteriyan û meyla tûşbûna bakteriyan. Bingeha rêbaza boyaxkirina Gram, li ser cudahiya di stûriya dîwarê xaneyên bakteriyan de ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gram stain |paşnav=Bell |pêşnav=Daniel |weşanger=Radiopaedia.org |tarîx=2020-05-10 |ziman=en |url=https://radiopaedia.org/articles/77306 |doi=10.53347/rid-77306 }}</ref> Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. Li gor karlêka bakteriyê a li dij boyaxa Gram, bakterî du kom in; bakteriyên Gram negativ û bakteriyên Gram pozîtîv.<ref name="OpenStax, Biology" /> === Dîrok === Di sala 1884ê de bijîjkê Danîmarkî yê bi navê Hans Christian Joachim Gram, da nîşankirin ko bi boyaxkirina dîwarê bakteriyê, mirov dikare herdu corên bakteriyan ji hev derxe.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Gram stain". Encyclopedia Britannica, 27 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/science/Gram-stain. Accessed 18 March 2025.]</ref> Ji ber ko rêbaza boyaxkirinê ji aliyê wî ve hat keşfkirin, ev rêbaz bi paşnavê wî hat navkirin. Rebaza boyaxkirina Gram ji serî heta dawî bi qasî 5 xulekan de rû dide. Ango di demek kurt de mirov dikare encamên taqîkirinê bi dest bixe.<ref name="Essential Microbiology"/> ==== Gavên rêbaza boyaxkirinê ==== * Bakterî li ser şûşeya silaydê tên raxistin. * Silayd li ser agir de tê gerandin û bakteriyên ser silaydê tên sabîtkirin. Bi vî awayê gava boyax an jî av li silaydê tê dilopkirin, bakterî li cihê xwe de dimînin û nalivin. * Boyaxa binefşî ya krîstalî li ser bakteriyan tê dilopkirin, boyax bi qasî xulekek di silaydê de dimîne, paşê silayd bi avê tê şûştin. * Îyod li ser bakteriyan tê dilopkirin. Îyod bi qasî xulekek li ser silaydê dimîne. Îyod bi boyaxa binefşî ya krîstalî ve tê girêdan, û pêkhateyek gir a ji binefşiya krîstalî - îyod peyda dibe. Ji ber qebareya xwe, boyaxa binefşî ya krîstalî di nav dîwarê xaneyê de asê dimîne û xaneyê naterikîne. Di vê qonaxê de hemû xane bi rengê binefşî xuya dibin. * Ji bo bêrengkirina boyaxan, alkol an jî aseton li ser bakteriyan tê dilopkirin. Di vî gavê de boyaxên di dîwarê bakteriyên Gram negativ de, di nav alkolê de reng didin û bakteriyên Gram negatîv bêreng xuya dibin. * Silayd bi avê tê şûştin, paşê bi boyaxa safranî an jî boyaxa fuşîn (bi înglîzî:fuchsin stain) li ser bakteriyan tê dilopkirin û bi qasî xulekek şûn ve silayd bi avê tê şûştin. Bakteriyên Gram negatîv bi boyaxa safranî, bi rengê pembeyî tên boyaxkirin. * Silayd tê ziwakirin û di bin mîkroskobê de tê kontrolkirin. ==== Encam ==== Di destpêkê de hemû bakterî boyaxa binefşî ya krîstalî werdigirin. Di bakteriyên Gram negatîv de dîwarê xaneyê ji du çînan pêk tê, dîwarê navî ji peptîdoglîkanê pêk tê lê tenik e. Çîna derweyî ya diwarê bakteriyên Gram negatîv ji çewriyê pêk tê. Alkol (an jî aseton) dîwarê çewerî hildiweşîne. Bi hilweşîna dîwarê derve, boyaxa binefşî ya li ser diwarê navî, ji dîwar cihê dibe û dîwarê tenik, bêreng dike. Lê bi dilopkirina safranînê, dîwarê bakteriyên Gram negatîv safranînê dimijînin û bi rengê pembeyî xuya dibin.<ref name="Foundations in microbiology">Talaro, K.P. and Chess, B. (2012) Foundations in microbiology. 8 th. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-337529-8</ref> Dîwarê xaneya bakteriyên Gram pozîtîv ji peptîdoglîkanê pêk tê, stûr e û boyaxa binefşî ya krîstalî baş dimijîne. Alkol nikare dîwarê stûr hilbiweşîne, lê ava xaneyê kêm dike. Bi kêmbûna ava xaneyê, kunikên (por, qulik) di diwarê xaneyê de tên girtin. Ev rewş rê li ber boyaxa binefşî û îyodê digire ko ji xaneyê dernekevin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. [Updated 2023 Aug 14]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562156/]</ref> Loma heke li ser silaydê ji bakteriyên Gram pozîtiv hebin, bi rengê binefşî an jî şîn xuya dibin. === Bikaranîna rêbaza boyaxkirina Gram === Ev rêbaz ji bo naskirin û polenkirina bakteriyên nexweşker (patojen) tê bikaranîn. Herwisa ji bo diyarkirina hestiyariya bakteriyan a li dij dijezîndeyiyan jî rêbaza boyaxa Gram tê bikaranîn. Ji hev derxistina bakteriyên Garm pozîtiv û Gram negatîv, ji bo çareserkirina hin nexweşîyan gelek girîng e. Wekî mînak, dijezîndeyî ya bi navê penîsîlîn, di xaneya bakteriyê de rê li ber çêkirina peptîdoglîkanê digire, loma dîwarê xaneyê tenik dimîne û nikare xaneyê biparêze. Ango, heke bi rêbaza boyaxa Gram were fehmkirin ko hokarê nexweşiyê bakteriyek Gram pozîtiv e, bi bikaranîna penîsîlîn, rê li ber pirbûna bakteriyê tê girtin û saxbûna nexweş hêsantir dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dîwarê derve yê bakteriyên Gram negatîv, bakteriyê ji dijezîndeyiyan diparêze. Dîwarê derve rê li ber derbasbûna dermanan digire, loma li dij dijezîndeyiyan, bergiriya bakteriyên Gram negatîv, li gor yên Gram pozîtîv xurttir e.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Bakteriyên nexweşker == Hin corên bakteriyan, bakteriyên nexweşker (patojen) in, gava tûşê mirov dibin û di laş de pir dibin, nexweşî rû dide. Bi bakterî gava tuşê laşê mirov dibe, bi çendan rêyan mirov bi nexweşiyê dixîn. Hin caran bakterî bi lez dabeş dibin, ji ber qabereya koma bakteriyan, cihê xane û şaneyên laş teng dibe, loma xane û [[Şane (biyolojî)|şane]] nikarin xebata xwe ya asayî bi rê ve bibin. Hin bakterî enzîmên herisker der didin, enzîm [[parzûna xaneyê]] an jî şaneyên laşê mirov diruxîne û lawaz dike. Hin bakterî jî rasterast xane û şaneyan dikujin. Hin caran jî bakterî jehr berhem dikin, jehra bakteriyan dibe ko bibe sedema îflîcbûna xaneyê an jî karlêkên metabolî yên xaneyê têk bişkîne. Herwiha hin bakterî jî, hestiyariya bergiriya laş didin zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=How Infection Works |paşnav=Drexler |pêşnav=Madeline |weşanger=National Academies Press (US) |tarîx=2010 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK209710/ |paşnav2=Medicine (US) |pêşnav2=Institute of }} </ref> Hokarên gellek nexweşiyên mirov, bakteriyên nexweşker in. Çend mînakên nexweşiyên bakteriyî vana ne: * Di nav xurekan de hebûna bakteriyên wek ''Salmonella'' û ''Clostridium'' ''botulinum'' dibin sedema nexweşiya bi xurek jehrîbûnê. * Di mirov de nexweşiya kolera ji ber tûşbûna bakteriyên ''Vibrio cholerae'' rû dide. * Nexweşiya tetanoz (derdekopan) ji ber tûşbûna bakteriya ''Clostridium tetani'' peyda dibe. * Bakteriyên ''Microbacterium tuberculosis'' mirov bi nexweşiya sîl (tuberkîloz) dixin. * Li dij bakteriyan, dermanê dijezîndeyî (antîbiyotîk) tê bikaranîn. Dijezîndeyî dixaneya bakteriyê de çar cihên serekî dikin armanc; dîwarê xaneyê, parzûna xaneyê, rêçeya çêkirina asîdên nûkleyî û [[rîbozom]]. Ev beşên bakteriyê ji beşên xaneyên mirov cuda ne, loma dijezîndeyî li ser xaneyên mirov bandorek neyînî nakin. Lê hin bakterî li dijî dijezîndeyiyan bergirî ava dikin.<ref>Doron S, Gorbach SL. Bacterial Infections: Overview. International Encyclopedia of Public Health. 2008:273–82. doi: 10.1016/B978-012373960-5.00596-7. Epub 2008 Aug 26. PMCID: PMC7149789.</ref> == Polenkirina bakteriyan == Di demên kevn de bakterî li gor hin taybetmendiyên xwe dihatin polenkirin. Wekî mînak; * Karlêka bakteriyê li dij [[boyaxa Gram]]: hin bakterî Gram pozîtîv in, henek jî Gram negatîv in. * Cihguhertin: Bi gelemperî bakterî cih diguherin. Şêweyê cihgurinê ne yek e. * [[Endospor|Sporbûn]]: Hin bakterî spor çêdikin ên din çênakin. * Şêwaza xwarinê: Bakterî xurekên xwe çawa bi dest dixin? Li gor xwarinê; bakteriyên xwejîn û xwenejîn hene. Du cor bakteriyên xwejîn hene ronahiyexwêjîn, kîmîkexwêjîn. * Bakterî li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê: Gelo pêdiviya bakteriyê bi oksîjenê heye, an na? * Bakteriyên nexweşker û bakteriyên sûdbexş.<ref name="McGraw-Hill" /> * Şiklê xaneyê: Bakterî dibe ko bi şêweyê gogî, çîlkeyî an jî lûlpeçî bin. * Bakterî li gor xanexwê yê: bakteriyên ajalan, bakteriyên riwekan hwd. === Polenkirina bakteriyan li gor pêkhateya molekulên bakteriyê === Bi pêşveçûnên di warê bomawezani û nêrînên ser pêkhateya molekulên bakteriyan, pêdivî bi polenkirinek nû çêbû. Di polenkirinên berê de bakterî ne li gor bavanek hevpar û ne li gor rêzeya genên hevşib hatibûn polenkirin, loma gelek kêmasî û şaşiyên polenkirina berê hebû. Di polenkirina nû ya zanistî de: * Rêzeya asîdên amînî yên proteînên taybet, * Rêjeya bazên guanîn û sîtozîn di rêzeya asîdên nûkleyî de, * Duregkirina asîdên nukleyî, (Du cor bakterî tên bikaranîn, ji her corek bakteriyê zincîrek ADN-yê tê girtin, ji herdu zinciran ADN-yek dureg tê bi destxistin. Di ADN-ya dureg de rêjeya bazên temamker tên diyarkirin. Bazên temamker çiqas pir bin, herdu cor bakterî hê pirtir dişibin hev û dibe ko di demek kurt de ji bavanek hevpar pêk hatibin.) * Rêzeya genoma bakteriyê û bi taybetî di ARN-rîbozomî (16S) de rêzeya genan tê lêkolînkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> * Li gor zanyariyên hatine bi destxistin bakterî tên polenkirin. === Navandina bakteriyan (bi înglîzî: ''bacterial nomenclature'') === Di polenkirina zanistî de navên bakteriyan ji du peyvan pêk tê. Peyva pêşîn navê tuxmê (bi înglîzî: ''genus''), peyva duyem jî navê corê (bi înglîzî: ''species'') ye. Herdu peyv di nav nivîsê de bi awayekî ''îtalîk'' (ber bi milê rastê piçek xwar) tên nîşankirin. Navê tuxmê bi tîpa girdek dest pê dike û bi gelemperî bi latînî ye. Navê corê bi tîpên hûrdek tê nivîsandin. Bi gelemperî navê corê, hin taybetmendiyên bakteriyê diyar dike. Wekî mînak, di navê bakteriya ''Escherichia coli'' de, ''Escherichia'' navê tuxmê ye, ''coli'' navê corê ye. Ev bakterî di ruviyên (bi înglîzî: ''colon'') ajalên memikdar (şîrder) û balîndeyan de dijî. {| class="wikitable" | colspan="2" | '''<big>Polenkirina zanistî bo ''E.coli''</big>''' |- |'''Jorecîhan (''domain'')''' |'''Bacteria''' |- |'''Liq (''phylum'')''' |'''Proteobacteria''' |- |'''Pol (''class'')''' |'''Zymobacteria''' |- |'''Kom (''order'')''' |'''Enterobacteriales''' |- |'''Xêzan (''family'')''' |'''Enterobacteriaceae''' |- |'''Tuxm (''genus'')''' |'''Escherichia''' |- |'''Cor (''species'')''' |'''coli''' |} == Bakterî di pîşesaziyê de == Di warê pîşesaziyê de, bi taybetî di pîşesaziya kîmyayî de, di gelek cihan de bakterî tên bikaranîn. Hin mînakên bikaranîna baktariyan wekî yên li jêr in. Bi karlêkên hin bakteriyan alkol tê oksandin bo asîda asetî û ji wê jî sirke (bi înglîzî: ''vinegar'') tê çêkirin. Bi karlêkên genînê yên hin corên bakteriyên ''Clostridium'', bi rêjeyek zêde awêteyên endamî yên wekî aseton û asîda butrî tên çêkirin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Koma bakteriyên [[Genîna asîda laktî|asîda laktî]] yên ji tuxma ''Carnobacterium, Enterococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Pediococcus, Streptococcus, Tetragenococcus, Vagococcus,'' û ''Weissella'' di çêkirina penêr, mast, tirşî û hin xurekên din de tên bikaranîn.<ref>Doyle, M.P., Steenson, L.R., Meng, J. (2013). Bacteria in Food and Beverage Production. In: Rosenberg, E., DeLong, E.F., Lory, S., Stackebrandt, E., Thompson, F. (eds) The Prokaryotes. Springer, Berlin, Heidelberg. [https://doi.org/10.1007/978-3-642-31331-8_27]</ref> Herwiha, bakterî û karokên havênê di çêkirina vexwarinên [[Genîna alkolî|alkolî]] yên wekî [[şerab]] û [[bîra]] de tên bikaranîn. Li derveyî xaneyên mirov, [[Însulîn|hormona însulîn]] û [[hormona geşê]] di bakteriyan de tên çêkirin û wekî derman tên bikaranîn. Di çêkirina dijezîndeyî û hin enzîman de jî bakterî tên bikaranîn.Wekî mînak, dijezîndeyî yên bi navê streptomîsîn (bi înglîzî: ''streptomycin'') û erîtromîsîn (bi înglîzî: ''erythromycin'') bi navbeynkariya bakteriyan tên çêkirin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> == Hin gavên sereke di dîroka bakterîzaniyê de == Bakterî cara pêşîn di sala 1676ê de ji aliyê Antony Van Leeuvenhoek (1632-1723) ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gest |pêşnav=H. |tarîx=2004-05-22 |sernav=The discovery of microorganisms by Robert Hooke and Antoni van Leeuwenhoek, Fellows of The Royal Society |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsnr.2004.0055 |kovar=Notes and Records of the Royal Society of London |cild=58 |hejmar=2 |rr=187–201 |doi=10.1098/rsnr.2004.0055 }}</ref> Leeuvenhoek mîkroskobên bi mezinkirina 50 heta 300 carî çêkir. Heta wê demê di bin destê zanyaran de mîkroskobên wisa tûne bûn. Leeuvenhoek bi van mîkroskoban li gel bakteriyan li ser protîstayan jî xebat kir xebatên xwe di pirtûka bi navê “ajalok” (bi latînî: ''animalcules'') de parve kir.<ref name=" Text book of microbiology">Trivedi, P.C., Pandey, S. and Bhadauria, S. (2010) Text book of microbiology. Jaipur: Aavishkar. </ref> Cara pêşîn peyva bakterî di sala 1829ê de ji aliyê zanyarê alman Christian Gottfried Ehrenberg (1795 –1876)  ve bi wateya “gapolê piçûk” hat bikaranîn. Bijîşkê hungarî Ignaz Semmelweis (1818–1 865) di sala 1861ê de ji xebatên xwe yên li ser mirina jinan ên ji ber taya piştî zarokanînê, diyar kir ko hokarên nexweşiyê ji destên qirêj belav dibe. Loma divê bijîjşk destên xwe baş bişon. Heta wê demê haya mirovahî ji hokarên nexweşiyan tune bû, nizanîbûn ko zîndewrên pir piçûk hene û tûşê mirov dibin.<ref>Opal SM. A Brief History of Microbiology and Immunology. Vaccines: A Biography. 2009 Nov 10:31–56. doi: 10.1007/978-1-4419-1108-7_3. PMCID: PMC7176178.</ref> Kîmyagerê frensî Louis Pasteur di sala 1860ê de bakteriyan di hawirdorek destkarî de çand û ji bo xebatên xwe bi kar anî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonnet |pêşnav=M. |paşnav2=Lagier |pêşnav2=J. C. |paşnav3=Raoult |pêşnav3=D. |paşnav4=Khelaifia |pêşnav4=S. |tarîx=2020-03-01 |sernav=Bacterial culture through selective and non-selective conditions: the evolution of culture media in clinical microbiology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2052297519301192 |kovar=New Microbes and New Infections |cild=34 |rr=100622 |doi=10.1016/j.nmni.2019.100622 |issn=2052-2975 |pmc=6961714 |pmid=31956419 }}</ref> Ji bilî wê, Pasteur di sala 1879ê de li ser nexweşiya kolereya mirîşkan de xebat kir. Pasteur diyar kir ko hokara nexweşiyê bakterî ye û li dij nexweşiyê kutav (vaksîn) çêkir.<ref>Ullmann, Agnes. "Louis Pasteur". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025,[https://www.britannica.com/biography/Louis-Pasteur.] Accessed 16 February 2025.</ref> Di sala 1876ê de bijîşkê alman Robert Koch (1843-1910) di xebatên xwe de têkiliya bakteriya Bacillus û nexweşiya birîna reş, ango şarbona çêlekan (bi înglîzî: ''anthrax''), bi awayekî zanistî îspat kir.<ref name="Essential Microbiology"/> Robert Koch wekî damezrînerê bakterîzaniyê tê zanîn. Bakteriya bi navê ''Tubercle bacillius'' a hokara nexweşiya tuberkulozê (êşa zirav), di sala 1882yê de ji aliyê Koch ve hat keşfkirin. Di heman salan de Koch li ser nexweşiya kolerayê jî xebat kir û diyar kir ko nexweşî, ji ber bakteriyên nav av û xurekên qirêj, tûşê mirov dibe. Ji ber xebatên wî yên li ser nexweşiya tuberkulozê, Koch di sala 1905ê de bi [[Xelata Nobelê|xeleta Nobelê]] ya di warê bijîşkî an jî fîzyolojiyê de hat xelatkirin.<ref>Stevenson, Lloyd Grenfell. "Robert Koch". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/biography/Robert-Koch]. Accessed 16 February 2025.</ref> Bakterizanê danmarkî Hans Christian Gram (1853-1938) di sala 1882yê de ji bo ji hev derxistina bakteriyan, rêbaza boyaxkirinê keşf kir. Êdî bakterî li gor pêkhateya dîwarên xwe, wekî bakteriyên gram pozîtîv an jî bakteriyên gram negatîv hatin polenkirin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. 2023 Aug 14. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 32965827.</ref> Zanistê alman Paul Ehrlich (1854-1915) û bakterîzanê japon Sahachiro Hata (1873-1938) di sala 1909ê de li dijî nexweşiya sîfîlîsê (bi înglîzî: ''syphilis'') dermanê dijebakterî yê bi navê ''Salvarsan'' çêkirin.<ref>Valent P, Groner B, Schumacher U, Superti-Furga G, Busslinger M, Kralovics R, Zielinski C, Penninger JM, Kerjaschki D, Stingl G, Smolen JS, Valenta R, Lassmann H, Kovar H, Jäger U, Kornek G, Müller M, Sörgel F. Paul Ehrlich (1854-1915) and His Contributions to the Foundation and Birth of Translational Medicine. J Innate Immun. 2016;8(2):111-20. doi: 10.1159/000443526. Epub 2016 Feb 5. PMID: 26845587; PMCID: PMC6738855.</ref> Di sala 1928ê de zanistê brîtanî Alexander Fleming (1881-1955) li dij bakteriyan, dermanê dijebakterî (dijezîndeyî) yê bi navê penîsîlînê (penicillin) keşf kir.<ref name="Modern Biology"/> Di sala 1946ê de du bomawezanistên amerîkî, Joshua Lederberg û Edward Tatum bi xebatên xwe yên li ser ''E.coli'' de, nişan kirin ko bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1958/lederberg/facts/ |sernav=Joshua Lederberg – Facts |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en-US }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakterî| ]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] 8mg487ne88vkm8e44j2x79jbmej4l4s 0 21205 2096375 1978900 2026-09-28T07:13:08Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096375 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Lur | wêne = Lurish_Language_Map.png | wêne firehî = | ravek = Belavbûna civaka lurî <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = | salKom = | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = | herêm2 = | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = | herêm3 = | gelhe3 = | sal3 = | çavk3 = | herêm4 = | gelhe4 = | sal4 = | çavk4 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Lurî]], [[Kurdî]], [[Farsî]] | ol = '''[[Îslam]]''' ([[Şiîtî]]) <br> [[Yaresan]], [[Zerdeştî]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = '''[[Îranî|Ariyan]]''' <br> ([[Kurd]], [[Peştûn]], [[Pars]], [[Kumzarîyan]], [[Belûç]]) <!---------------- Cih ------------------> | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = | gelheKom1 = {{Ala|Îran}} 4 - 5 mîlyon (6% ji nîfûsa Îranê)<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People |sernav=Iran |weşanger=[[The World Factbook]] |sal= |roja-gihiştinê=26 tebax 2013 |roja-arşîvê=3 sibat 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf |sernav=Iran |weşanger=New America Foundation |tarîx=12 hezîran 2009 |roja-gihiştinê=26 tebax 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130723044939/http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf |roja-arşîvê=2013-07-23 |url-status=dead }}</ref><br>{{Ala|Iraq}} 127.000<ref>http://www.peoplegroups.org/Explore/groupdetails.aspx?peid=11717</ref><ref> https://joshuaproject.net/people_groups/13158/IZ</ref> }} '''Lur''' komeke etnîkî ye ku li rojhilat û li başûrê [[Kurdistan]]ê dijîn. Bi taybetî 4 eşîrên lurî yên bi navê [[bextiyarî]], [[mamêsenî]], [[kûgîluyî]] û lurî hene ku xwe bi zimanê lurî ve girê didin.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=2012-04-24 |sernav=Luristān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0588 |kovar=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ziman=en |weşanger=Brill }}</ref> Li gorî hinek dîroknasên [[kurd]] lurî yek ji komên etnîkî ye ku bi eslê kurd in ku di sedsala 16an de ji bakurê Zagrosan ber bi başûrê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosan]] ve koç bûne.<ref> Amanolahi, Sekander (2002). "Reza Shah and the Lurs: the Impact of the Modern State On Luristan". Iran and the Caucasus. 6: 193–218. doi:10.1163/157338402X00124.</ref> == Tekiliyên kurd û luran di dîrokê == Lurî <ref>G Kurdistan. Înstîtuta Kurdî ya Amedê.</ref> civakeke [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku li rojhilat û li başûrê [[Kurdistan]]ê bi cih bûne. Nijada gelê lur arî ye. Lê belê zimanê [[lurî]] di nav salên dawî de wekê zimabeke cûda hatiye dîtîn. Herçend Lur bi piranî xwe gelek serbixwe bibînin jî li gor dîroknasê kurd [[Şerefxanê Bidlîsî]] û gelek dîroknasên din, gelê lurî bi eslê xwe ve [[Kurd]] in:<ref>Bo Lur, binêre rûpela 62-63. Şerefname'yê daxîne: https://wesanxaneyaazad.net/wp-content/uploads/2020/09/SEREFNAME_SEREFXANE-BEDLISI.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019160204/https://wesanxaneyaazad.net/wp-content/uploads/2020/09/SEREFNAME_SEREFXANE-BEDLISI.pdf |date=2020-10-19 }}</ref> * Şerefxan di [[Şerefname]] de dibêje ku çar beşên kurdan ên wekê "[[Kurmanc]], [[Lur]], [[Kelhor]] û [[Gûran (êl)|Gûran]]" ku her yek ji wan bi zaravayek an jî zimaneke cuda diaxivin, hene.<ref>Bo beşên Kurdan binêre rûpela 62-63. Bo Bextiyarî binêre rûpela 80. Şerefname'yê daxîne: https://wesanxaneyaazad.net/wp-content/uploads/2020/09/SEREFNAME_SEREFXANE-BEDLISI.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019160204/https://wesanxaneyaazad.net/wp-content/uploads/2020/09/SEREFNAME_SEREFXANE-BEDLISI.pdf |date=2020-10-19 }}</ref> * Di "Zubdet El-Tewarix" de dibêje "Li wê derê gundek heye —[[Şarîkurd|Dehkurd]]— ku kurd li wir dijîn. Zimanê wan kurdî ye û ji wan re Lur tê digotin.<ref> Ibn al-Balkhi (ابن البلخی) pirtûk a wî “Fars-Nama” (فارسنامه). Rûpel: 537. </ref> * Dîroknasê navdar Elî ibn el-Esîr ( علي عز الدین بن الاثیر الجزري ) di pirtûka xwe ya "[https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Complete_History Dîroka Bertemam] ( الكامل في التاريخ )" de dibêje "Lur komeke bin-Kurd in".<ref>Elî ibn el-Esîr ( علي عز الدین بن الاثیر الجزري ) Pirtûka wî "Dîroka bertemam" ( الكامل في التاريخ ) Rûpel: 244.</ref> * Dîroknas Yaqut el-Hemawî (ياقوت الحموي الرومي) di pirtûka xweya "Mu'cem el-Buldān" (معجم البلدان) de dibêje “Ew —Lur— di navbera "[[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehan]]" û "[[Xûzistan (parêzgeh)|Xuzistan]]" de dijîn, bi eslê xwe ve kurd in."<ref> Dîroknas Yaqut el-Hemawî (ياقوت الحموي الرومي) pirtûka wî "Mu'cem al-Buldān (معجم البلدان)".</ref><ref> Rûpel: 821. https://books.google.com.tr/books?id=jJY3AAAAIAAJ&pg=PA821&dq=In+the+7th+/+13th+century+Y%C4%81%C4%B7%C5%ABt+uses+the+names+L%C5%ABr+,+Lurr+,+to+mean+the+%E2%80%9C+Kurd+tribe+living+in+the+mountains+between+Kh%C5%ABzist%C4%81n+and+Isfah%C4%81n+%E2%80%9D+;+he+calls+the+country+inhabited+by+it+bil%C4%81d+al+-+Lur+,+or+Lurist%C4%81n&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwihgp-_5ufzAhXrSPEDHQvXCDgQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=In%20the%207th%20%2F%2013th%20century%20Y%C4%81%C4%B7%C5%ABt%20uses%20the%20names%20L%C5%ABr%20%2C%20Lurr%20%2C%20to%20mean%20the%20%E2%80%9C%20Kurd%20tribe%20living%20in%20the%20mountains%20between%20Kh%C5%ABzist%C4%81n%20and%20Isfah%C4%81n%20%E2%80%9D%20%3B%20he%20calls%20the%20country%20inhabited%20by%20it%20bil%C4%81d%20al%20-%20Lur%20%2C%20or%20Lurist%C4%81n&f=false</ref><ref> https://books.google.com.tr/books?id=jJY3AAAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=tr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v%3Donepage%26q%26f%3Dfalse</ref> * Dîroknas Mesûdî ( أَبُو ٱلْحَسَن عَلِيّ ٱبْن ٱلْحُسَيْن ٱبْن عَلِيّ ٱلْمَسْعُودِيّ ) di pirtûka xwe ya "[https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Meadows_of_Gold Pêşvebirê Zêr û Mîneralên Bingehîn]" ( مُرُوج ٱلذَّهَب وَمَعَادِن ٱلْجَوْهَر ) de dibêje " Lûr bi eslê xwe ve kurd in."<ref> Dîroknas Mesûdî ( أَبُو ٱلْحَسَن عَلِيّ ٱبْن ٱلْحُسَيْن ٱبْن عَلِيّ ٱلْمَسْعُودِيّ ) Pirtûka wî "Pêşvebirê Zêr û Mîneralên Bingehîn" ( مُرُوج ٱلذَّهَب وَمَعَادِن ٱلْجَوْهَر )</ref> * Dîroknasê Osmanî [[:tr:Ahmed_Cevdet_Paşa|Ehmed Cevdet Paşa]] di pirtûka xwe ya “[[:tr:Târîh-i_Cevdet|Tarih-i Cevdet]] = Dîroka Cevdet Paşa wiha dibêje "Lur, [[Bextiyarî (êl)|Bextiyar]], [[Gûran (êl)|Guran]] û Lek bi eslê xwe kurd in. Ji heman kokê tên. Her wiha di her yekê de binekomên wan hene.” * [[Bextiyarî (êl)|Bextiyarî]] yek ji êlên Lur e. Dîroknasê îranî [[Hemdûllah Mistewfî Qezwînî]] dibêje ku [[Bextiyarî (êl)|Bextiyarî]] bi eslê xwe ve kurd in û ji Kurdistana Rojava hatîne li vê herêmê bicîh bûne <ref>https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/8119</ref>. Herwiha dîroknas û emîrê kurd [[Şerefxanê Bidlîsî]] di berhema xwe [[Şerefname]] de diyar dike û dibêje [[Bextiyarî (êl)|Bextiyarîyan]] yek ji 28 êlên kurdên ku koçberê [[Luristan (parêzgeh)|Loristanê]] kirîye ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chants musulmans en peul: textes de l'hâeritage religieux de la Communautâe musulmane de Maroua, Cameroun |paşnav=Haafkens |pêşnav=J. |weşanger=Brill Archive |tarîx=1983 |isbn=978-90-04-06914-5 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=jJY3AAAAIAAJ&pg=PA821&dq=encyclopedia%20of%20islam,%20According%20to%20the%20Sharaf-nama(i,%2026)%20all%20these%20tribes%20also%20came%20from%20Syria%20.&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwixpoLf7NPzAhVHRvEDHZodCToQuwV6BAgDEAY#v=onepage&q=encyclopedia%20of%20islam,%20According%20to%20the%20Sharaf-nama(i,%2026)%20all%20these%20tribes%20also%20came%20from%20Syria%20.&f=false}}</ref><ref>Şerefname'yê daxîne û rûpela heştê (80) binêre: https://wesanxaneyaazad.net/wp-content/uploads/2020/09/SEREFNAME_SEREFXANE-BEDLISI.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019160204/https://wesanxaneyaazad.net/wp-content/uploads/2020/09/SEREFNAME_SEREFXANE-BEDLISI.pdf |date=2020-10-19 }}</ref> * Bavê Asûrîolojî û Farisnas Sir Henry Rawlinson, Baronet 1. dibêje "Xuya ye ku Lûr bêtir kurd in." * „Ew —Lur— ji nêz ve bi kurdan ve girêdayî ne, lê ew "xuya ye ku 1000 sal berê ji kurdan cuda bûne." Dîroknas Profesor Michael M. Gunter<ref> https://books.google.com.tr/books?id=zDRGO6EgapMC&pg=PA203&redir_esc=y </ref>Karsazê Brîtanî, gerok û zanayê kevnar Claudius Rich di pirtûka xwe de wiha dibêje “Min tu ferq di navbera Lur û Kurdan de nedît … Bextiyarî, Zend û Lekên ku li Luristanê dijîn bi eslê xwe Kurd in.” * Di pirtûka xwe ya "Rêwîtiyên Marco Polo: Çapa Tevahiya Yule-Cordier ..." de [[Marco Polo]] wiha dibêje “Lur bi kurdan re girêdayî ne û bi zaravayek kurdî diaxivin, wekî hemû ew Îlyat, yan jî koçerên faris; yên ku ne ji nijada tirk in”.<ref> Rêwîtiya Marco Polo: Çapa Tevahiya Yule-Cordier: … Rûpel: 85. </ref><ref> {{Jêder-kitêb |sernav=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition : Including the Unabridged Third Edition (1903) of Henry Yule's Annotated Translation, as Revised by Henri Cordier, Together with Cordier's Later Volume of Notes and Addenda (1920). |paşnav=Polo |pêşnav=Marco |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1993-01-01 |isbn=978-0-486-27586-4 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=RhE5ZUcZ_Q4C&printsec=frontcover&dq=the+travels+of+marco+polo&hl=tr&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=the%20travels%20of%20marco%20polo&f=false |paşnav2=Yule |pêşnav2=Sir Henry |paşnav3=Cordier |pêşnav3=Henri}}</ref> * Geştyarê Osmanî [[Ewliya Çelebî|Evliya Çelebî]] (1611 – 1682) di pirtûka xwe ya bi navê “[[Seyahatname|Seyahatnâme]] = Pirtûka Geştê” di cilda 4an de, '''Lur''' wek “'''Lûr Kurd'''” û “'''Kurdên Lûristanê'''” bi nav dike.<ref> Wergera tirkî ya cilda çaran a “Seyahatnâme”yê ji lînka jêrîn daxine û li rûpelên 677, 680 binêre: https://turuz.com/storage/Manuscripts/2011/097-(4)Evliya_chelebi_Seyahatnamesi_(4).pdf</ref> * Metranê Suryanî [[Bar Hebraeus]] di kronogrofiya xwe ya bi nav "Kronografiya Bar Hebraeus" (The Chronography of Bar Hebraeus) wiha dibêje “Niha Ehmed riswa bû û Erxûn bi ser ket, Şemseddîn reviya çiyayên Medya û xwe spart nîjadeke Kurdan ku ji wan re Lur têne gotin.”<ref> Kronografiya Bar Hebraeus (The Chronography of Bar Hebraeus), Wergera ji Suryanî: E. A. Wallis Budge (London, 1932), Rûpel: 375.</ref> == Dabeşkirina luran == [[Wêne:Map of Lur peoples.png|thumb|300px|Belavbûna gelê lur di Îranê]] {{Şecere/destpêk}} {{Şecere | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |mb | | | | | | | | | | | | mb=[[Lur]]}} {{Şecere | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | |}} {{Şecere | | | | | | | | | | | | | | | |bb1 | | | | | | | | | | |bb2 | | | | | | | | | | | | | | |bb1= [[Lurê Biçûk]]| bb2= [[Lurê Mezin]]}} {{Şecere | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | |}} {{Şecere | | | | | | | | | | | | | | | |bb3 | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | |bb3=[[Luristana Feylî]]}} {{Şecere | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|(| | | | | |,|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|-|-|.| | | | | | | | | |}} {{Şecere | | | | | | | | | | |bb4 | | |bb5| | | |bb6 | | | | |bb7 | | | |bb8 | | | | | | | | | |bb4=[[Piştkuh]]|bb5=[[Pêşkuh]]|bb6=[[Bextiyarî]]|bb7=[[Kûgîluyî]]|bb8=[[Mamêsenî]]}} {{Şecere | | | | | | | | | | | |!| | | | |!| | | | | |!| | | | | | |!| | | | | |!| |}} {{Şecere | | | | | | | | | | |bb9 | | |bb10| | | |bb11 | | | | |bb12 | | | |bb13 | | | | | | | | | |bb9=[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]]|bb10=[[Luristan (Erdnîgarî)|Luristan]]|bb11=[[Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)|Çarmihal û Bextiyarî]]|bb12=[[Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)|Kûgîluyî û Buwêr Ehmed]]|bb13=[[Şolistan]]}} {{Şecere/dawî}} == Ziman == {{Gotara bingehîn|Lurî|Zimanê lurî}} Hinek çavkanî lorî wek zaravekê [[kurdî]] dijmêrin, lê hinek çavkaniyên nû, anku çavkaniyên ji Sêr Idmonds û vir de wek zaravekê [[farsî]]dibîne. Lorî bêhtir nêzîkî zimanê [[kurdî]] ye û gelek lêkçûn navberî wan hene. Diroknasê kurd [[Mihemed Emîn Zekî|Mihemed Emîn Zekî Beg]] piştê gera xwe ya Luristan'ê heman fikrê de dimîne û pirtûka xwe ya "Dîroka Kurd û Kurdistanê" diyar dike. Lorî di nav xwe de li du zaraveyên diqete: zimanê [[Lurê Biçûk|Lurên Biçûk]] ev zarave di nav zimanê [[kurdî]] de tê hejmartin û zaraveyên [[Lorê Mezin|Lurên Mezin]] faris wan ji zimanê kurdî diqetîne. === Devokên Lurî === ** [[Bala Gariva]]: lûrî-lûristanî an jî lûrî-kuçik, zaravaya lûrî ya li [[loristan]] tê axavtin e. ** [[Bextiyarî]]: bextîyarî zaraveyekî lurên-mezin e, li navbera [[Loristan]] û [[Îsfahan]]ê tê axavtin. ** [[Şahrî-kurdî]] (Dehkardu): li nav û devdorê şehrê bi navê [[Şarî-kurd]] tê axavtin. ** [[Xurremabadî]]: li bajarê [[Xorramabad]]ê tê axavtin. ** [[Kuhgîlu]]: zaraveyekî lurên mezin e, li navbera [[Xuzestan]] û [[Fars]]ê<nowiki/>tê axavtin. ** [[Mamesenî]]: li herêma [[Fars]]ê ji ber qasê 300.000-400.000 kesan tê axavtin. ** [[Buwerehmedî]]: Li parezgeha [[Kûgîluyî û Buwêr Ehmed]] tê axavtin. == Gotarên têkildar == * [[Lurî]] * [[Lorê Biçûk]] * [[Lurê Mezin]] * [[Kurdiya başûr]] * [[Luristan (parêzgeh)]] * [[Luristan (Erdnîgarî)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)]] [[Kategorî:Fars (parêzgeh)]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Hemedan (parêzgeh)]] [[Kategorî:Îsfehan (parêzgeh)]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)]] [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] [[Kategorî:Tehran (parêzgeh)]] [[Kategorî:Xûzistan (parêzgeh)]] 7yqhvyk5j87iuxaoot1cfsc6g1givpo 0 24566 2096377 2013874 2026-09-28T07:24:35Z Avestaboy 34898 2096377 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = Lessing di sala 2006an de | hevwelatî = {{ala|Brîtanî}} | pênasê_paşîn = CH OMG | çînaser = nivîskar }} '''Doris May Lessing''' [[Companion of Honour|CH]] [[Order of Mapungubwe|OMG]] (jdb. {{Jidayikbûn|22|çiriya pêşîn|1919}} li [[Kirmaşan]], [[Îran]] ''(li axa Kurdistana rojhilatê)'' – m. {{mirin|17|11|2013}}) yek ji nivîskarên navdar ên [[Brîtanya]]yê ye. Di sala [[2007]]an de [[xelata Nobelê]] ya wêjeyê wergirt. Ji ber xebata bavê xwe li derveyî Brîtanyayê ji dayîk bûye. Di 5 saliya xwe de ji Îranê çûne parzemîna [[Efrîqa]]yê. Di avabûna partiyeke çepgîr de cihdigire. Xwedî nêrînên [[komûnîst]] û çepgirbûna wê, wê nêzîkî siyasetmedarekî [[Alman]] dike û bi ''Gottfried Lessing'' re dizewice. Lessing di [[çîrok]] û [[roman (wêje)|romanên]] xwe de derûnî û nakokiya kesayetiyan, bi taybetî yên bindestan tîne zimên. Herwekî [[femînîzm]], têkiliyên cinsiyetan û şer-aştî mijarên wê yên sereke ne. Pirtûka wê ya herî navdar a di sala [[1962]]î de hatiye weşandin [[Deftera Zêrîn]] ''(Dagirtûka Zêrîn)'' e. == Çend ji berhemên Lessing == * Giya (Giya) distirên * Arşîvên Kanopûs * Daxûyaniya daketina dojehê * Mara û Dann * Girtîgehên daxwazkirî * Zaroka pêncemîn * Madonnaya Reşik * Çîroka mêrikê (zilamê) nezewicî * Terorîst {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên brîtanî]] [[Kategorî:Helbestvanên îngilîz ên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1919]] [[Kategorî:Jinên brîtanî]] [[Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê]] [[Kategorî:Komunîstên îngilîz]] [[Kategorî:Mirin 2013]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên îngilîz]] [[Kategorî:Nivîskarên komunîst ên jin]] [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Şanonivîsên îngilîz]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên brîtanî]] aujsqft4qta03m85iv8gk3ox545n9ui 2096385 2096377 2026-09-28T07:32:19Z Avestaboy 34898 2096385 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = Lessing di sala 2006an de | hevwelatî = {{ala|Brîtanî}} | pênasê_paşîn = CH OMG | çînaser = nivîskar }} '''Doris May Lessing''' [[Companion of Honour|CH]] [[Order of Mapungubwe|OMG]] (jdb. {{Jidayikbûn|22|çiriya pêşîn|1919}} li [[Kirmaşan]], [[Îran]] ''(li axa Kurdistana rojhilatê)'' – m. {{mirin|17|11|2013}}) yek ji nivîskarên navdar ên [[Brîtanya]]yê ye. Di sala [[2007]]an de [[xelata Nobelê]] ya wêjeyê wergirt. Ji ber xebata bavê xwe li derveyî Brîtanyayê ji dayîk bûye. Di 5 saliya xwe de ji Îranê çûne parzemîna [[Efrîqa]]yê. Di avabûna partiyeke çepgîr de cihdigire. Xwedî nêrînên [[komûnîst]] û çepgirbûna wê, wê nêzîkî siyasetmedarekî [[Alman]] dike û bi ''Gottfried Lessing'' re dizewice. Lessing di [[çîrok]] û [[roman (wêje)|romanên]] xwe de derûnî û nakokiya kesayetiyan, bi taybetî yên bindestan tîne zimên. Herwekî [[femînîzm]], têkiliyên cinsiyetan û şer-aştî mijarên wê yên sereke ne. Pirtûka wê ya herî navdar a di sala [[1962]]î de hatiye weşandin [[Deftera Zêrîn]] ''(Dagirtûka Zêrîn)'' e. == Çend ji berhemên Lessing == * Giya (Giya) distirên * Arşîvên Kanopûs * Daxûyaniya daketina dojehê * Mara û Dann * Girtîgehên daxwazkirî * Zaroka pêncemîn * Madonnaya Reşik * Çîroka mêrikê (zilamê) nezewicî * Terorîst {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên îngilîz ên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1919]] [[Kategorî:Jinên brîtanî]] [[Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê]] [[Kategorî:Komunîstên îngilîz]] [[Kategorî:Mirin 2013]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên îngilîz]] [[Kategorî:Nivîskarên komunîst ên jin]] [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Şanonivîsên îngilîz]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên brîtanî]] mi6dlqw6kt5of3gxswlv0e9qoe95wou 0 24570 2096447 2064407 2026-09-28T10:47:41Z Avestaboy 34898 2096447 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = J.M. Coetzee by Kubik.JPG }} '''John Maxwell Coetzee''' [{{IPA|kuˈt͜sɪə}}] (jdb. [[9ê sibatê]] [[1940]] li [[Cape Town]]ê, [[Afrîkaya Başûr]]) yek ji nivîskarên Afrîkaya Başûr ê xwedî xelata [[Xelata Nobelê ya Wêjeyê]] ye. Niha li [[Awistralya]]yê dijî. Ew herwekî xwedî gelek xelatên din e jî. == Jînenîgarî == Bavê wî [[parêzer]], diya wî mamoste bû. Ew ji malbateke ku di serdema 17emîn de ji [[Holand|Holendayê]] koçberbûbûn ji dayik dibe. Di [[Zanîngeha Cape Townê]] de xwendina matematîk û îngîlîzî bidawî dike. Sala 1960î de koçberê [[London]]ê dibe. Li wir di fîrmaya [[IBM]]ê de dixebite. Dûre derbasî DYAyê dibe. Li dijî şerê [[Viyetnam]]ê derdikeve. Piştre vedigere welatê xwe û di Zanîngeha Cape Townê de dersa îngîlîzî dide. Gava teqawit dibe, dibe hemwelatiyê [[Awistriya]]yê. Bi [[zimanê afrîkans]] û îngîlîzî wergera pirtûkên wêjeyî dike û bala xwe bi giranî berdide cîhana nivîskariyê. == Hin ji berhemên Coetzee == * Dusklands (1974), 2 novel: The Vietnam project, The Narrative of Jacobus Coetzee * In the Heart of the Country (1977), Di dilê welêt de. * Waiting for the Barbarians (1980), Li benda barbaran. * Life and Times of Michael K. (1983), Jiyan û demên Michael K. * Foe (1986) * White Writing : on the Culture of Letters in South Africa (1988) * Age of Iron (1990) * Doubling the Point. Essays and Interviews (1992) * The Master of Petersburg (1994), Hostayê Petersbûrgê * Giving Offense. Essays on Censorship (1996) * Boyhood. Scenes from Provincial Life (1997), Ciwanî.Zaroktiyek Efrîqayî * What is Realism? (1997) Çiye rastegînî? * [[Hetîketî]] (1999) * The Lives of Animals (1999), Jiyana ajalan * The Humanities in Africa (2001), Mirovheziya li Efrîqa * Stranger Shores. Essays 1986–1999 (2001) * Youth (2002), Ciwantî. * Elizabeth Costello. Eight Lessons (2003) * Slow Man, dt. Zeitlupe (2005) * Inner Workings. Essays 2000-2005 (2007) * Diary of a Bad Year (2007) {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Civaka Felsefeyê ya Amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1940]] [[Kategorî:John Maxwell Coetzee| ]] [[Kategorî:Başûrafrîkî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] [[Kategorî:Zimannas]] aesckrymlfadjsbbcyljbqqc4ojgynw 14 24572 2096443 1928172 2026-09-28T10:46:36Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Kesên ji Afrîkaya Başûr]] weke [[Kategorî:Başûrafrîkî]] guhart 1928172 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Afrîkaya Başûr]] [[Kategorî:Afrîkî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Kes li gorî neteweyan|Afrîkaya Başûr]] hvvglpcj2grdkamiih1suivgcy2ttc2 0 24633 2096261 1831241 2026-09-27T18:14:19Z Avestaboy 34898 2096261 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = JSJoseSaramago.jpg | sernavê_wêne = José Saramago di sala 2008an de }} '''José Saramago''' ({{Dîrok|16|çiriya paşîn|1922}} li [[Azinhaga]], [[Portûgal]] - 18ê [[hezîran]]a 2010 li bajarê Tíasê, [[Las Palmas]], [[Spanya]]) nivîskar, dramatîker û helbestvanekî Portûgalî ye û sala [[1998]]î de guncavê [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê hatiye dîtin. Di malbateke xizan de hatiye jiyanê. Di gelek kar û kargehan de bo jiyana xwe bidomîne xebitiye. Ji ber sedemên aborî dibistana xwe jî nebiriye serî. Di hêj zaroktiya xwe de dest bi nivîsandinê kiriye. Piştî sala [[1976]]î êdî bi giranî xwe daye pirtûkên xwe. Ew mirovekî ateîst û komûnîst e û carekê ji ber ku di pirtûkên xwe de li dijî dêrê û sazûmaniya Ewropa derdiket ji aliyê Vatîkanê ve giliyê wê hatiye kirin. Hinek rexneger wî wekî pessîmîstek destnîşan dikin lê mirov di pirtûkên wî de gelek elementên baweriyê û mirovahiyê dibîne. Di nava refên Partiya Komûnîst a Portûgalê de têkoşiyaye. José Saramago di 18ê [[hezîran]]a 2010an de li bajarê Tíasê, Las Palmas, Spanya çû dilovaniya xwe. == Berhemên wî == === Helbest === :''Os poemas possíveis'', 1966 :''Provavelmente alegria'', 1970 :''O ano de 1993'', 1975 ==== Rexne ==== :''Deste mundo e do outro'', 1971 :''A bagagem do viajante'', 1973 :''As opiniões que o DL teve'', 1974 :''Os apontamentos'', 1976 ==== Şîrove ==== :''Viagem a Portugal'', 1981 ==== Lîstikên şanoyê ==== :''A noite'', 1979 :''Que farei com este livro?'', 1980 :''A segunda vida de Francisco de Assis'', 1987 :''In Nomine Dei'', 1993 :''Don Giovanni ou O dissoluto absolvido'', 2005 ==== Xebatên zanistiya wêjeyê ==== :''Objecto quase'', 1978 :''Poética dos cinco sentidos - O ouvido'', 1979 :''O conto da ilha desconhecida'', 1997 ==== Roman ==== :''Terra do pecado'', 1947 :''Manual de pintura e caligrafia'', 1977 :''Levantado do chão'', 1980 :''Memorial do convento'', 1982 :''O ano da morte de Ricardo Reis'', 1984 :''A jangada de pedra'', 1986 :''História do cerco de Lisboa'', 1989 :''O Evangelho segundo Jesus Cristo'', 1991 :''Ensaio sobre a cegueira'', 1995 (Prémio Nobel da literatura 1998) :''A bagagem do viajante'', 1996 :''Cadernos de Lanzarote'', 1997 :''Todos os nomes'', 1997 :''A caverna'', 2001 :''O homem duplicado'', 2002 :''Ensaio sobre a lucidez'', 2004 :''As intermitências da morte'', 2005 :''As pequenas memórias'', 2006 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dramatîker]] [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1922]] [[Kategorî:Mirin 2010]] [[Kategorî:Komunîstên portûgalî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] 6mfe3ubk5pjbbuw5ooe1wuw198j63k4 2096264 2096261 2026-09-27T18:19:00Z Avestaboy 34898 /* Girêdanên derve */ 2096264 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = JSJoseSaramago.jpg | sernavê_wêne = José Saramago di sala 2008an de }} '''José Saramago''' ({{Dîrok|16|çiriya paşîn|1922}} li [[Azinhaga]], [[Portûgal]] - 18ê [[hezîran]]a 2010 li bajarê Tíasê, [[Las Palmas]], [[Spanya]]) nivîskar, dramatîker û helbestvanekî Portûgalî ye û sala [[1998]]î de guncavê [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê hatiye dîtin. Di malbateke xizan de hatiye jiyanê. Di gelek kar û kargehan de bo jiyana xwe bidomîne xebitiye. Ji ber sedemên aborî dibistana xwe jî nebiriye serî. Di hêj zaroktiya xwe de dest bi nivîsandinê kiriye. Piştî sala [[1976]]î êdî bi giranî xwe daye pirtûkên xwe. Ew mirovekî ateîst û komûnîst e û carekê ji ber ku di pirtûkên xwe de li dijî dêrê û sazûmaniya Ewropa derdiket ji aliyê Vatîkanê ve giliyê wê hatiye kirin. Hinek rexneger wî wekî pessîmîstek destnîşan dikin lê mirov di pirtûkên wî de gelek elementên baweriyê û mirovahiyê dibîne. Di nava refên Partiya Komûnîst a Portûgalê de têkoşiyaye. José Saramago di 18ê [[hezîran]]a 2010an de li bajarê Tíasê, Las Palmas, Spanya çû dilovaniya xwe. == Berhemên wî == === Helbest === :''Os poemas possíveis'', 1966 :''Provavelmente alegria'', 1970 :''O ano de 1993'', 1975 ==== Rexne ==== :''Deste mundo e do outro'', 1971 :''A bagagem do viajante'', 1973 :''As opiniões que o DL teve'', 1974 :''Os apontamentos'', 1976 ==== Şîrove ==== :''Viagem a Portugal'', 1981 ==== Lîstikên şanoyê ==== :''A noite'', 1979 :''Que farei com este livro?'', 1980 :''A segunda vida de Francisco de Assis'', 1987 :''In Nomine Dei'', 1993 :''Don Giovanni ou O dissoluto absolvido'', 2005 ==== Xebatên zanistiya wêjeyê ==== :''Objecto quase'', 1978 :''Poética dos cinco sentidos - O ouvido'', 1979 :''O conto da ilha desconhecida'', 1997 ==== Roman ==== :''Terra do pecado'', 1947 :''Manual de pintura e caligrafia'', 1977 :''Levantado do chão'', 1980 :''Memorial do convento'', 1982 :''O ano da morte de Ricardo Reis'', 1984 :''A jangada de pedra'', 1986 :''História do cerco de Lisboa'', 1989 :''O Evangelho segundo Jesus Cristo'', 1991 :''Ensaio sobre a cegueira'', 1995 (Prémio Nobel da literatura 1998) :''A bagagem do viajante'', 1996 :''Cadernos de Lanzarote'', 1997 :''Todos os nomes'', 1997 :''A caverna'', 2001 :''O homem duplicado'', 2002 :''Ensaio sobre a lucidez'', 2004 :''As intermitências da morte'', 2005 :''As pequenas memórias'', 2006 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dramatîker]] [[Kategorî:Helbestvanên portûgalî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1922]] [[Kategorî:Mirin 2010]] [[Kategorî:Komunîstên portûgalî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] r6d7pad2a9ek2223z644ceo66y7rrzt 2096265 2096264 2026-09-27T18:19:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2096265 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = JSJoseSaramago.jpg | sernavê_wêne = José Saramago di sala 2008an de }} '''José Saramago''' ({{Dîrok|16|çiriya paşîn|1922}} li [[Azinhaga]], [[Portûgal]] - 18ê [[hezîran]]a 2010 li bajarê Tíasê, [[Las Palmas]], [[Spanya]]) nivîskar, dramatîker û helbestvanekî portûgalî ye û sala [[1998]]î de guncavê [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê hatiye dîtin. Di malbateke xizan de hatiye jiyanê. Di gelek kar û kargehan de bo jiyana xwe bidomîne xebitiye. Ji ber sedemên aborî dibistana xwe jî nebiriye serî. Di hêj zaroktiya xwe de dest bi nivîsandinê kiriye. Piştî sala [[1976]]î êdî bi giranî xwe daye pirtûkên xwe. Ew mirovekî ateîst û komûnîst e û carekê ji ber ku di pirtûkên xwe de li dijî dêrê û sazûmaniya Ewropa derdiket ji aliyê Vatîkanê ve giliyê wê hatiye kirin. Hinek rexneger wî wekî pessîmîstek destnîşan dikin lê mirov di pirtûkên wî de gelek elementên baweriyê û mirovahiyê dibîne. Di nava refên Partiya Komûnîst a Portûgalê de têkoşiyaye. José Saramago di 18ê [[hezîran]]a 2010an de li bajarê Tíasê, Las Palmas, Spanya çû dilovaniya xwe. == Berhemên wî == === Helbest === :''Os poemas possíveis'', 1966 :''Provavelmente alegria'', 1970 :''O ano de 1993'', 1975 ==== Rexne ==== :''Deste mundo e do outro'', 1971 :''A bagagem do viajante'', 1973 :''As opiniões que o DL teve'', 1974 :''Os apontamentos'', 1976 ==== Şîrove ==== :''Viagem a Portugal'', 1981 ==== Lîstikên şanoyê ==== :''A noite'', 1979 :''Que farei com este livro?'', 1980 :''A segunda vida de Francisco de Assis'', 1987 :''In Nomine Dei'', 1993 :''Don Giovanni ou O dissoluto absolvido'', 2005 ==== Xebatên zanistiya wêjeyê ==== :''Objecto quase'', 1978 :''Poética dos cinco sentidos - O ouvido'', 1979 :''O conto da ilha desconhecida'', 1997 ==== Roman ==== :''Terra do pecado'', 1947 :''Manual de pintura e caligrafia'', 1977 :''Levantado do chão'', 1980 :''Memorial do convento'', 1982 :''O ano da morte de Ricardo Reis'', 1984 :''A jangada de pedra'', 1986 :''História do cerco de Lisboa'', 1989 :''O Evangelho segundo Jesus Cristo'', 1991 :''Ensaio sobre a cegueira'', 1995 (Prémio Nobel da literatura 1998) :''A bagagem do viajante'', 1996 :''Cadernos de Lanzarote'', 1997 :''Todos os nomes'', 1997 :''A caverna'', 2001 :''O homem duplicado'', 2002 :''Ensaio sobre a lucidez'', 2004 :''As intermitências da morte'', 2005 :''As pequenas memórias'', 2006 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dramatîker]] [[Kategorî:Helbestvanên portûgalî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1922]] [[Kategorî:Mirin 2010]] [[Kategorî:Komunîstên portûgalî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] 9m87pmldlfvt952iim3y5rdf1ozs0fc 2096267 2096265 2026-09-27T18:22:34Z Avestaboy 34898 2096267 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = JSJoseSaramago.jpg | sernavê_wêne = José Saramago di sala 2008an de }} '''José Saramago''' ({{Dîrok|16|çiriya paşîn|1922}} li [[Azinhaga]], [[Portûgal]] - 18ê [[hezîran]]a 2010 li bajarê Tíasê, [[Las Palmas]], [[Spanya]]) nivîskar, dramatîker û helbestvanekî portûgalî ye û sala [[1998]]î de guncavê [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê hatiye dîtin. Di malbateke xizan de hatiye jiyanê. Di gelek kar û kargehan de bo jiyana xwe bidomîne xebitiye. Ji ber sedemên aborî dibistana xwe jî nebiriye serî. Di hêj zaroktiya xwe de dest bi nivîsandinê kiriye. Piştî sala [[1976]]î êdî bi giranî xwe daye pirtûkên xwe. Ew mirovekî ateîst û komûnîst e û carekê ji ber ku di pirtûkên xwe de li dijî dêrê û sazûmaniya Ewropa derdiket ji aliyê Vatîkanê ve giliyê wê hatiye kirin. Hinek rexneger wî wekî pessîmîstek destnîşan dikin lê mirov di pirtûkên wî de gelek elementên baweriyê û mirovahiyê dibîne. Di nava refên Partiya Komûnîst a Portûgalê de têkoşiyaye. José Saramago di 18ê [[hezîran]]a 2010an de li bajarê Tíasê, Las Palmas, Spanya çû dilovaniya xwe. == Berhemên wî == === Helbest === :''Os poemas possíveis'', 1966 :''Provavelmente alegria'', 1970 :''O ano de 1993'', 1975 ==== Rexne ==== :''Deste mundo e do outro'', 1971 :''A bagagem do viajante'', 1973 :''As opiniões que o DL teve'', 1974 :''Os apontamentos'', 1976 ==== Şîrove ==== :''Viagem a Portugal'', 1981 ==== Lîstikên şanoyê ==== :''A noite'', 1979 :''Que farei com este livro?'', 1980 :''A segunda vida de Francisco de Assis'', 1987 :''In Nomine Dei'', 1993 :''Don Giovanni ou O dissoluto absolvido'', 2005 ==== Xebatên zanistiya wêjeyê ==== :''Objecto quase'', 1978 :''Poética dos cinco sentidos - O ouvido'', 1979 :''O conto da ilha desconhecida'', 1997 ==== Roman ==== :''Terra do pecado'', 1947 :''Manual de pintura e caligrafia'', 1977 :''Levantado do chão'', 1980 :''Memorial do convento'', 1982 :''O ano da morte de Ricardo Reis'', 1984 :''A jangada de pedra'', 1986 :''História do cerco de Lisboa'', 1989 :''O Evangelho segundo Jesus Cristo'', 1991 :''Ensaio sobre a cegueira'', 1995 (Prémio Nobel da literatura 1998) :''A bagagem do viajante'', 1996 :''Cadernos de Lanzarote'', 1997 :''Todos os nomes'', 1997 :''A caverna'', 2001 :''O homem duplicado'', 2002 :''Ensaio sobre a lucidez'', 2004 :''As intermitências da morte'', 2005 :''As pequenas memórias'', 2006 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dramatîker]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1922]] [[Kategorî:Mirin 2010]] [[Kategorî:Komunîstên portûgalî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Romannivîsên portûgalî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] 4s0gu57tm398ftin49yo9vcyssdaxv9 0 24692 2096448 2016800 2026-09-28T10:48:29Z Avestaboy 34898 /* Berhemên ku hatîne fîlmkirin */ 2096448 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Nadine Gordimer''' (jdb. {{Dîrok|20|çiriya paşîn|1923}} li [[Springs]], parêzgeha [[Gauteng]], berê digotin [[Transvaal]] – m. {{Dîrok|13|tîrmeh|2014}} li [[Johannesburg]]) yek ji nivîskarên jin ên [[Afrîkaya Başûr]] e. Di romanên xwe de cih daye polîtîkaya nîjadperest a [[apartheid]] a ku berê di bin sazûmaniya çermespiyan de dihate birêvebirin. Sala [[1991]]'î guncavê [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê hate dîtin. Bavê wê [[cihû]]yeke ji [[Letonya]]yê û diya wê jî ji [[Brîtaniya Mezin]] bûn. Wê di zaroktiya xwe de zordariyên li gelên çermereş dihate kirin didît û ev yeka han bandoreke mezin li wê dikir. Hêj di ciwanzaroktiya xwe de destpêkir têkoşîna li dijî sazûmaniya çermespiyan a nîjadperest. == Berhem == === Roman === * Roja derewan (''The Lying Days'', 1953, ISBN 3-596-22231-1) * Biyanîbûna di nava biyaniyan de (''A World of Strangers'', 1958, ISBN 3-596-25723-9) * Têkildariya jiyanê (''Occasion for Loving'', 1963) * Cîhana derenghemwelatîbûyî (''The Late Bourgeois World'', 1966) * Mêvanê xîretê (''A Guest of Honour'', 1970) * Xwedî (''The Conservationist'', 1974) * Keça hemwelatiyan (''Burger's Daughter'', 1979) * Gelê Julyê (''July's People'', 1981) * Lîstikek xwezayê (''Sport of Nature'', 1987, ISBN 3-10-027011-8) * Dîroka lawê min (''My Son's Story'', 1990, ISBN 3-596-12434-4) * Ti kes tevlî min nebû (''None to Accompany Me'', 1994, ISBN 3-518-39912-8) * Çekên malê (''The House Gun'', 1998, ISBN 3-442-72370-1) * Mêrek li kolanê (''The Pickup'', 2001, ISBN 3-442-76122-0) * Dafika jiyanê (''Get a life'', 2005, ISBN 3-8270-0007-6) === Axavtin/Çîrok === * Face to Face (1949) * The Soft Voice of the Serpent (1952) * Six Feet of the Country (1956) * Not for Publication (1965) * Livingstone's Companions (1971) * Selected Stories (1975) * No Place Like: Selected Stories (1978) * A Soldier's Embrace (1980) * Something Out There (1984) * Bajarek miriyan, bajarek zindiyan (1984) * Jump: And Other Stories (1991) * Why Haven't You Written?: Selected Stories, 1950-1972 (1992) * Loot: And Other Stories, 2003 (dt.: Beute, 2003; ISBN 3-8270-0006-8) * Beethoven Was One-Sixteenth Black: And Other Stories (2007) === Jînenîgarî === * ''Writing and Being'' (1995) * Jiyan di nava hêvî û dîrokê de (''Living in Hope and History'', 1999, ISBN 3-8270-0004-1) === Berhemên ku hatîne fîlmkirin === * 1962: Dilemma - Regie: Henning Carlsen - ji romanê "Biyanîbûna di nava biyaniyan de" {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Endamên navmiletî yên Civaka Felsefeyê ya Amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Jinên Afrîkaya Başûr]] [[Kategorî:Başûrafrîkî]] [[Kategorî:Mamosteyên Unîversîteya Kolombiyayê]] [[Kategorî:Mirin 2014]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên cihû]] c39zddjyhg06a2hx4yxttwfgfdpbn8f 0 24745 2096245 2059593 2026-09-27T17:18:10Z Avestaboy 34898 2096245 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Gide di sala 1920an de | pîşe = [[Nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|22|11|1869}} | cihê_jidayikbûnê = [[Parîs]] , [[Fransa]] | roja_mirinê = {{Mirin|19|02|1951|22|11|1869|temen=erê}} | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = [[Fransî]] | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | bav = | dê = | zarok = | xelat = [[Xelata Nobelê ya Wêjeyê|Xelata Nobelê ya wêjeyê]] (1947) | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''André Paul Guillaume Gide''' ({{IPA-fr|ɑ̃dʁe pɔl ɡijom ʒid}}, jdb. [[22ê çiriya paşîn]] [[1869]] li [[Parîs]] - m. [[19ê sibatê]] [[1951]] li heman derê) nivîskarekî Fransî bû. Di sala [[1947]]î de [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê wergirtibû. == Jînenîgarî == Di malbateke bingeh-gundî de hatiye jiyanê. Di sala 1889î de dibistana xwe bidawî dike û bi pisporî dest bi nivîsandinê dike. Ceribandinên wî serî de ewçend balê nakşînin. Gereke mezin berî bi bakurê [[Afrîka]] û welatên [[Ereb]]an lidardixe. Têkilî bi zana û rewşenbîrên hemdemî re datîne. Ew bi xwe mirovekî xwedî balên [[homoseksûalîte]]yê bû. Bi qasî demekê serokatiya şaredariyek dike. Di sala [[1908]]î bi gelek nivîskaran ve kovareke wêjeyî dadimezirînin. Di demên dijwar ên [[Şerê Cîhanî yê Duyem|şerê cîhanî yê duyem]], li bakurê Afrîkayê dimîne. Ew li hemberî ewqas neheqî û rexneyan bûye kesekî navdar ê wêje û ronakbîriya [[Fransa]]. Di berhemên xwe de berevaniya mafên ferdî û sinca gelemperiyê dike. Xwedî bilêvkirineke nerm û hêja bû. == Berhem == * 1891 - Les Cahiers d'André Walter (Xebata li ser xêzkirin û helbestên [[André Walter]]) * 1893 - Le Voyage d'Urien (Gera Urian) * 1893 - La Tentative amoureuse ou le Traité du vain désir * 1895 - Paludes * 1897 - Les nourritures terrestres (Erd me xwedîdike) * 1899 - Le Prométhée mal enchaîné (Promete yê zexm girêdayî) * 1902 - L'Immoraliste * 1907 - Le Ramier * 1908 - Le Retour de l'enfant prodigue (Vegera lawên windabûyî) * 1909 - La Porte étroite * 1911 - Corydon. Quatre dialogues socratiques * 1911 - Isabelle * 1914 - Les Caves du Vatican * 1919 - La Symphonie pastorale * 1924 - Si le grain ne meurt * 1925 - Les Faux-Monnayeurs * 1929 - L'École des femmes (Dibistana jinan) * 1929 - Robert * 1927 - Voyage au Congo * 1928 - Le Retour du Tchad * 1931 - Œdipe ([[Oîdîpûs]], Şano) * 1936 - Geneviève * 1937 - Au retour de l'URSS (Vegera ji [[YKSS]]) * 1938 - Rotûşên rojîna min a Rûsyayê * 1938 - Et nunc manet in te (erschienen 1951) * 1946 - Thésée ([[Theseus]]) * 1949 - Feuillets d'automne (Pelgên payîzê) * 1939, 1946, 1950 - Journal (Rojîn) == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1869]] [[Kategorî:Kesên ji Parîsê]] [[Kategorî:Komunîstên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1951]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê]] [[Kategorî:Nivîskarên modernîst]] [[Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên fransî]] asah1k2nca9jbyena26vb1kkf4mi639 0 28284 2096326 2032228 2026-09-27T20:35:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096326 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Selim Sadak''' (jdb. 1954, [[Hezex]], parêzgeha [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]], [[Bakurê Kurdistanê]] - m. 23ê çileya 2026an, [[Heilbronn]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî [[kurd]] bû. == Jînenîgarî == Selim Sadak di sala 1954an de li [[Hezex]]ê ji dayik bûye. Sadak di [[Enstîtûya Zanîstî a Amedê]] beşa [[Matematîknas|matematîk]] xwendiye. Sadak zewicî ye û deh zarokên wî hene.<ref name="okimdir.com">[http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html Selim Sadak kimdir?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205003526/http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html |date=2008-12-05 }}, Okimdir.com, '''Erişim Tarihi:''' 6 December 2008.</ref> == Kariyera siyasî == Di hilbijartinên giştî yên parlemana Tirkiyeyê ya sala 1991an de, bi [[Leyla Zana]], [[Mahmut Alinak]], [[Hatîb Dicle]], [[Orhan Dogan]], [[Ahmet Türk]], [[Sırrı Sakık]] û [[Sedat Yurtdaş]] re wekê parlamenterên Partiya Sosyal Demokrat a Populîst ([[SHP]]) de hatine hilbijartin. Di adara sala 1994an de parêzbendiya parlamenteriyê ji Selim Sadak, Orhan Dogan, Hatîb Dicle û Leyla Zana ji hatiye standin û di 16ê hezîrana sala 1994an de [[Partiya Demokrasiyê]] (DEP) ji aliyê dewleta tirk ve hatiye girtin û Selim Sadak tevî endamên din ên wê partiyê bêsedem hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://archive.ipu.org/hr-e/167/Tk39.htm |sernav=Human rights of parliamentarians: 167th Council session |malper=archive.ipu.org |roja-gihiştinê=2022-10-23 }}</ref> Li ser biryara Dadgeha Ewlekariya Dewletê di sala 1994an de 15 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn (ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ev binpêkirina mafên mirovan ye).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN |sernav=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377 |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2019-01-05 }}</ref> Di nîsana 2004an de, parlementa ewropî girtina Sadak şermezar kir û bi biryarekê hêviya betalkirina ceza kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN |sernav=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377 |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2019-12-12 }}</ref> Di hezîrana 2004an de bi biryara Dadgeha Temyîzê ya Tirkiyê hat berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/fd/nt_zana_/nt_zana_en.pdf |sernav=Leyla Zana, European Parliament's Sakharov Prize Winner of 1995 |malper=Europarl |tarîx= |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2019 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> === Berdewamiya kariyera wî û lêpirsîn === Piştî ku Sadak ji girtîgehê derketiye di nav gundan gerîya û derfetên damezrandina partiyeke nû diceribîne.<ref name="Vick2005">{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/10/06/as-turkey-reaches-out-kurdish-politicians-look-back/6359fc65-1727-45f2-9989-22f01b754dbb/ |sernav=As Turkey Reaches Out, Kurdish Politicians Look Back |malper=[[Washington Post]] |tarîx=6 çiriya pêşîn 2005 |paşnav=Vick |pêşnav=Karl }}</ref> Wê demê wî zehmet dît ku bêyî behsa [[Abdullah Öcalan]] partiyek kurdî nikare were damezrandin.<ref name="Vick2005" /> Sadak tevî Leyla Zana û Hatîb Dicle [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP) ava kir û di hilbijartinên herêmî yên di adara sala 2009an de ji sedî 49,4 ê dengan bi dest dixe û wekê namzetên DTPê de bûye şaredarê bajarê [[Sêrt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/ |sernav=PARTİ İL SEÇİM SONUÇLARI |malper=secim.haberler.com |roja-gihiştinê=2019-12-12 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808184132/https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê di kanûna sala 2009an de, hikûmeta Tirkiyeyê DTP ji ber têkiliya bi [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] re (bê îhtîmal) qedexe kir û Selim Sadak, Ahmet Türk, [[Aysel Tugluk]], Leyla Zana û [[Nurettin Demirtaş]] 5 salan ji bo siyasetê hatine qedexekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |sernav=Turkey's Constitutional Court closes DTP - Hurriyet Daily News |malper=[[Hürriyet Daily News]] |tarîx=2011-10-07 |roja-gihiştinê=2022-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111007035823/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |roja-arşîvê=2011-10-07 }}</ref> Di sala 2010an de ji aliyê Wezareta Karên Hundir ve ji wezîfeya Şaredariya Sêrtê hatiye dûrxistin, piştî ku ji sala 2008an de 10 meh cezayê girtîgehê hate birîn, li dijî vê biryarê hate girtin. Piştre jî Lijneya Giştî ya Dadgehên Îdareya Dewletê biryara Wezareta Karên Hundir a ji kar avêtina Sadak betal kir û biryar da ku heta dawiya hikûma xwe wek şaredarê Sêrtê bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbulletin.net/politics/turkeys-council-of-state-overrules-sacking-of-mayor-over-pkk-propaganda-h96091.html |sernav=Turkey's Council of State overrules sacking of mayor over PKK propaganda |malper=World Bulletin }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/siirt-mayor-sadak-will-not-be-removed-5975 |sernav=Siirt mayor Sadak will not be removed |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2019-01-05 |ziman=en }}</ref> Di 26ê nîsana 2010an de ji ber ku peyva [[Kurdistan]] bi kar aniye 1 sal cezayê girtîgehê û di salnameya 2010an de jî 10 meh cezayê girtîgehê lê hatiye birîn, ji ber ku nexşeya Kurdistan li ser kalenderê xwe de nîşan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://bianet.org/english/english/121608-1-year-and-10-months-in-jail-for-mayor-selim-sadak |sernav=1 Year and 10 Months in Jail for Mayor Selim Sadak |malper=Bianet |tarîx=28 nîsan 2010 }}</ref> Di tebaxa 2011an de li Dadgeha Cezayê Giran a Sêrtê 5 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn û piştre jî cezayê pereyan lê hat birîn (sedem naye zanin).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to |sernav=Siirt Mayor Selim Sadak'a were sentenced to 5 months in prison |tarîx=2011-08-14 |roja-gihiştinê=2011-10-14 |weşanger=Haber Monitor |roja-arşîvê=2022-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220331105926/http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê cotmeha 2011an de ji ber axaftineke di sala 2007an de ku ji aliyê dewleta tirk wekî propagandaya terorê hat ragihandin, li Dadgeha Amedê salek û 8 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lepost.fr/article/2011/10/13/2612904_150-ans-de-prison-pour-trois-deputees-kurdes-dont-leyla-zana.html |sernav=150 ans de prison pour trois députées kurdes dont Leyla Zana |tarîx=2011-10-13 |roja-gihiştinê=2011-10-14 |weşanger=Le Post }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya paşîn 2024 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên Malper == * [http://www.selimsadak.com Malpera Selim Sadak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324074929/http://www.selimsadak.com/ |date=2009-03-24 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1954]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Parlamenterên Şirnexê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk]] 054qifks3s4i8dt13grocj6k46xb9t0 2096327 2096326 2026-09-27T20:36:11Z Kurê Acemî 105128 /* Jînenîgarî */ 2096327 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Selim Sadak''' (jdb. 1954, [[Hezex]], parêzgeha [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]], [[Bakurê Kurdistanê]] - m. 23ê çileya 2026an, [[Heilbronn]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî [[kurd]] bû. == Jînenîgarî == Selim Sadak di sala 1954an de li [[Hezex]]ê ji dayik bûye. Sadak di [[Enstîtûya Zanîstî a Amedê]] beşa [[Matematîknas|matematîk]] xwendiye. Sadak zewicî ye û deh zarokên wî hebûn.<ref name="okimdir.com">[http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html Selim Sadak kimdir?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205003526/http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html |date=2008-12-05 }}, Okimdir.com, '''Erişim Tarihi:''' 6 December 2008.</ref> == Kariyera siyasî == Di hilbijartinên giştî yên parlemana Tirkiyeyê ya sala 1991an de, bi [[Leyla Zana]], [[Mahmut Alinak]], [[Hatîb Dicle]], [[Orhan Dogan]], [[Ahmet Türk]], [[Sırrı Sakık]] û [[Sedat Yurtdaş]] re wekê parlamenterên Partiya Sosyal Demokrat a Populîst ([[SHP]]) de hatine hilbijartin. Di adara sala 1994an de parêzbendiya parlamenteriyê ji Selim Sadak, Orhan Dogan, Hatîb Dicle û Leyla Zana ji hatiye standin û di 16ê hezîrana sala 1994an de [[Partiya Demokrasiyê]] (DEP) ji aliyê dewleta tirk ve hatiye girtin û Selim Sadak tevî endamên din ên wê partiyê bêsedem hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://archive.ipu.org/hr-e/167/Tk39.htm |sernav=Human rights of parliamentarians: 167th Council session |malper=archive.ipu.org |roja-gihiştinê=2022-10-23 }}</ref> Li ser biryara Dadgeha Ewlekariya Dewletê di sala 1994an de 15 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn (ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ev binpêkirina mafên mirovan ye).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN |sernav=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377 |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2019-01-05 }}</ref> Di nîsana 2004an de, parlementa ewropî girtina Sadak şermezar kir û bi biryarekê hêviya betalkirina ceza kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN |sernav=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377 |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2019-12-12 }}</ref> Di hezîrana 2004an de bi biryara Dadgeha Temyîzê ya Tirkiyê hat berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/fd/nt_zana_/nt_zana_en.pdf |sernav=Leyla Zana, European Parliament's Sakharov Prize Winner of 1995 |malper=Europarl |tarîx= |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2019 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> === Berdewamiya kariyera wî û lêpirsîn === Piştî ku Sadak ji girtîgehê derketiye di nav gundan gerîya û derfetên damezrandina partiyeke nû diceribîne.<ref name="Vick2005">{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/10/06/as-turkey-reaches-out-kurdish-politicians-look-back/6359fc65-1727-45f2-9989-22f01b754dbb/ |sernav=As Turkey Reaches Out, Kurdish Politicians Look Back |malper=[[Washington Post]] |tarîx=6 çiriya pêşîn 2005 |paşnav=Vick |pêşnav=Karl }}</ref> Wê demê wî zehmet dît ku bêyî behsa [[Abdullah Öcalan]] partiyek kurdî nikare were damezrandin.<ref name="Vick2005" /> Sadak tevî Leyla Zana û Hatîb Dicle [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP) ava kir û di hilbijartinên herêmî yên di adara sala 2009an de ji sedî 49,4 ê dengan bi dest dixe û wekê namzetên DTPê de bûye şaredarê bajarê [[Sêrt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/ |sernav=PARTİ İL SEÇİM SONUÇLARI |malper=secim.haberler.com |roja-gihiştinê=2019-12-12 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808184132/https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê di kanûna sala 2009an de, hikûmeta Tirkiyeyê DTP ji ber têkiliya bi [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] re (bê îhtîmal) qedexe kir û Selim Sadak, Ahmet Türk, [[Aysel Tugluk]], Leyla Zana û [[Nurettin Demirtaş]] 5 salan ji bo siyasetê hatine qedexekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |sernav=Turkey's Constitutional Court closes DTP - Hurriyet Daily News |malper=[[Hürriyet Daily News]] |tarîx=2011-10-07 |roja-gihiştinê=2022-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111007035823/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |roja-arşîvê=2011-10-07 }}</ref> Di sala 2010an de ji aliyê Wezareta Karên Hundir ve ji wezîfeya Şaredariya Sêrtê hatiye dûrxistin, piştî ku ji sala 2008an de 10 meh cezayê girtîgehê hate birîn, li dijî vê biryarê hate girtin. Piştre jî Lijneya Giştî ya Dadgehên Îdareya Dewletê biryara Wezareta Karên Hundir a ji kar avêtina Sadak betal kir û biryar da ku heta dawiya hikûma xwe wek şaredarê Sêrtê bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbulletin.net/politics/turkeys-council-of-state-overrules-sacking-of-mayor-over-pkk-propaganda-h96091.html |sernav=Turkey's Council of State overrules sacking of mayor over PKK propaganda |malper=World Bulletin }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/siirt-mayor-sadak-will-not-be-removed-5975 |sernav=Siirt mayor Sadak will not be removed |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2019-01-05 |ziman=en }}</ref> Di 26ê nîsana 2010an de ji ber ku peyva [[Kurdistan]] bi kar aniye 1 sal cezayê girtîgehê û di salnameya 2010an de jî 10 meh cezayê girtîgehê lê hatiye birîn, ji ber ku nexşeya Kurdistan li ser kalenderê xwe de nîşan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://bianet.org/english/english/121608-1-year-and-10-months-in-jail-for-mayor-selim-sadak |sernav=1 Year and 10 Months in Jail for Mayor Selim Sadak |malper=Bianet |tarîx=28 nîsan 2010 }}</ref> Di tebaxa 2011an de li Dadgeha Cezayê Giran a Sêrtê 5 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn û piştre jî cezayê pereyan lê hat birîn (sedem naye zanin).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to |sernav=Siirt Mayor Selim Sadak'a were sentenced to 5 months in prison |tarîx=2011-08-14 |roja-gihiştinê=2011-10-14 |weşanger=Haber Monitor |roja-arşîvê=2022-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220331105926/http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê cotmeha 2011an de ji ber axaftineke di sala 2007an de ku ji aliyê dewleta tirk wekî propagandaya terorê hat ragihandin, li Dadgeha Amedê salek û 8 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lepost.fr/article/2011/10/13/2612904_150-ans-de-prison-pour-trois-deputees-kurdes-dont-leyla-zana.html |sernav=150 ans de prison pour trois députées kurdes dont Leyla Zana |tarîx=2011-10-13 |roja-gihiştinê=2011-10-14 |weşanger=Le Post }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya paşîn 2024 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên Malper == * [http://www.selimsadak.com Malpera Selim Sadak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324074929/http://www.selimsadak.com/ |date=2009-03-24 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1954]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Parlamenterên Şirnexê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk]] 5t2zia0epvsuyivqdfzvuembbtdzir2 2096328 2096327 2026-09-27T20:36:25Z Kurê Acemî 105128 /* Jînenîgarî */ 2096328 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Selim Sadak''' (jdb. 1954, [[Hezex]], parêzgeha [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]], [[Bakurê Kurdistanê]] - m. 23ê çileya 2026an, [[Heilbronn]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî [[kurd]] bû. == Jînenîgarî == Selim Sadak di sala 1954an de li [[Hezex]]ê ji dayik bûye. Sadak di [[Enstîtûya Zanîstî a Amedê]] beşa [[Matematîknas|matematîk]] xwendiye. Sadak zewicî bû û deh zarokên wî hebûn.<ref name="okimdir.com">[http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html Selim Sadak kimdir?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205003526/http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html |date=2008-12-05 }}, Okimdir.com, '''Erişim Tarihi:''' 6 December 2008.</ref> == Kariyera siyasî == Di hilbijartinên giştî yên parlemana Tirkiyeyê ya sala 1991an de, bi [[Leyla Zana]], [[Mahmut Alinak]], [[Hatîb Dicle]], [[Orhan Dogan]], [[Ahmet Türk]], [[Sırrı Sakık]] û [[Sedat Yurtdaş]] re wekê parlamenterên Partiya Sosyal Demokrat a Populîst ([[SHP]]) de hatine hilbijartin. Di adara sala 1994an de parêzbendiya parlamenteriyê ji Selim Sadak, Orhan Dogan, Hatîb Dicle û Leyla Zana ji hatiye standin û di 16ê hezîrana sala 1994an de [[Partiya Demokrasiyê]] (DEP) ji aliyê dewleta tirk ve hatiye girtin û Selim Sadak tevî endamên din ên wê partiyê bêsedem hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://archive.ipu.org/hr-e/167/Tk39.htm |sernav=Human rights of parliamentarians: 167th Council session |malper=archive.ipu.org |roja-gihiştinê=2022-10-23 }}</ref> Li ser biryara Dadgeha Ewlekariya Dewletê di sala 1994an de 15 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn (ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ev binpêkirina mafên mirovan ye).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN |sernav=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377 |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2019-01-05 }}</ref> Di nîsana 2004an de, parlementa ewropî girtina Sadak şermezar kir û bi biryarekê hêviya betalkirina ceza kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN |sernav=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377 |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2019-12-12 }}</ref> Di hezîrana 2004an de bi biryara Dadgeha Temyîzê ya Tirkiyê hat berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/fd/nt_zana_/nt_zana_en.pdf |sernav=Leyla Zana, European Parliament's Sakharov Prize Winner of 1995 |malper=Europarl |tarîx= |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2019 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> === Berdewamiya kariyera wî û lêpirsîn === Piştî ku Sadak ji girtîgehê derketiye di nav gundan gerîya û derfetên damezrandina partiyeke nû diceribîne.<ref name="Vick2005">{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/10/06/as-turkey-reaches-out-kurdish-politicians-look-back/6359fc65-1727-45f2-9989-22f01b754dbb/ |sernav=As Turkey Reaches Out, Kurdish Politicians Look Back |malper=[[Washington Post]] |tarîx=6 çiriya pêşîn 2005 |paşnav=Vick |pêşnav=Karl }}</ref> Wê demê wî zehmet dît ku bêyî behsa [[Abdullah Öcalan]] partiyek kurdî nikare were damezrandin.<ref name="Vick2005" /> Sadak tevî Leyla Zana û Hatîb Dicle [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP) ava kir û di hilbijartinên herêmî yên di adara sala 2009an de ji sedî 49,4 ê dengan bi dest dixe û wekê namzetên DTPê de bûye şaredarê bajarê [[Sêrt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/ |sernav=PARTİ İL SEÇİM SONUÇLARI |malper=secim.haberler.com |roja-gihiştinê=2019-12-12 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808184132/https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê di kanûna sala 2009an de, hikûmeta Tirkiyeyê DTP ji ber têkiliya bi [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] re (bê îhtîmal) qedexe kir û Selim Sadak, Ahmet Türk, [[Aysel Tugluk]], Leyla Zana û [[Nurettin Demirtaş]] 5 salan ji bo siyasetê hatine qedexekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |sernav=Turkey's Constitutional Court closes DTP - Hurriyet Daily News |malper=[[Hürriyet Daily News]] |tarîx=2011-10-07 |roja-gihiştinê=2022-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111007035823/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |roja-arşîvê=2011-10-07 }}</ref> Di sala 2010an de ji aliyê Wezareta Karên Hundir ve ji wezîfeya Şaredariya Sêrtê hatiye dûrxistin, piştî ku ji sala 2008an de 10 meh cezayê girtîgehê hate birîn, li dijî vê biryarê hate girtin. Piştre jî Lijneya Giştî ya Dadgehên Îdareya Dewletê biryara Wezareta Karên Hundir a ji kar avêtina Sadak betal kir û biryar da ku heta dawiya hikûma xwe wek şaredarê Sêrtê bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbulletin.net/politics/turkeys-council-of-state-overrules-sacking-of-mayor-over-pkk-propaganda-h96091.html |sernav=Turkey's Council of State overrules sacking of mayor over PKK propaganda |malper=World Bulletin }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/siirt-mayor-sadak-will-not-be-removed-5975 |sernav=Siirt mayor Sadak will not be removed |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2019-01-05 |ziman=en }}</ref> Di 26ê nîsana 2010an de ji ber ku peyva [[Kurdistan]] bi kar aniye 1 sal cezayê girtîgehê û di salnameya 2010an de jî 10 meh cezayê girtîgehê lê hatiye birîn, ji ber ku nexşeya Kurdistan li ser kalenderê xwe de nîşan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://bianet.org/english/english/121608-1-year-and-10-months-in-jail-for-mayor-selim-sadak |sernav=1 Year and 10 Months in Jail for Mayor Selim Sadak |malper=Bianet |tarîx=28 nîsan 2010 }}</ref> Di tebaxa 2011an de li Dadgeha Cezayê Giran a Sêrtê 5 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn û piştre jî cezayê pereyan lê hat birîn (sedem naye zanin).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to |sernav=Siirt Mayor Selim Sadak'a were sentenced to 5 months in prison |tarîx=2011-08-14 |roja-gihiştinê=2011-10-14 |weşanger=Haber Monitor |roja-arşîvê=2022-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220331105926/http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê cotmeha 2011an de ji ber axaftineke di sala 2007an de ku ji aliyê dewleta tirk wekî propagandaya terorê hat ragihandin, li Dadgeha Amedê salek û 8 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lepost.fr/article/2011/10/13/2612904_150-ans-de-prison-pour-trois-deputees-kurdes-dont-leyla-zana.html |sernav=150 ans de prison pour trois députées kurdes dont Leyla Zana |tarîx=2011-10-13 |roja-gihiştinê=2011-10-14 |weşanger=Le Post }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya paşîn 2024 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên Malper == * [http://www.selimsadak.com Malpera Selim Sadak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324074929/http://www.selimsadak.com/ |date=2009-03-24 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1954]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Parlamenterên Şirnexê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk]] bhsu5t539zb3nl181cnd9nqq9l14mwe 2096329 2096328 2026-09-27T20:38:07Z Kurê Acemî 105128 /* Jînenîgarî */ 2096329 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Selim Sadak''' (jdb. 1954, [[Hezex]], parêzgeha [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]], [[Bakurê Kurdistanê]] - m. 23ê çileya 2026an, [[Heilbronn]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî [[kurd]] bû. == Jînenîgarî == Selim Sadak di sala 1954an de li [[Hezex]]ê ji dayik bûye. Sadak di [[Enstîtûya Zanîstî a Amedê]] beşa [[Matematîknas|matematîk]] xwendiye. Sadak zewicî bû û deh zarokên wî hebûn.<ref name="okimdir.com">[http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html Selim Sadak kimdir?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205003526/http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html |date=2008-12-05 }}, Okimdir.com, '''Erişim Tarihi:''' 6 December 2008.</ref> Di 23ê çileya 2026an de, Selim Sadak ji dest nexweşiya kanserê li [[Heilbronn]], [[Almanya]], koça dawî kir. == Kariyera siyasî == Di hilbijartinên giştî yên parlemana Tirkiyeyê ya sala 1991an de, bi [[Leyla Zana]], [[Mahmut Alinak]], [[Hatîb Dicle]], [[Orhan Dogan]], [[Ahmet Türk]], [[Sırrı Sakık]] û [[Sedat Yurtdaş]] re wekê parlamenterên Partiya Sosyal Demokrat a Populîst ([[SHP]]) de hatine hilbijartin. Di adara sala 1994an de parêzbendiya parlamenteriyê ji Selim Sadak, Orhan Dogan, Hatîb Dicle û Leyla Zana ji hatiye standin û di 16ê hezîrana sala 1994an de [[Partiya Demokrasiyê]] (DEP) ji aliyê dewleta tirk ve hatiye girtin û Selim Sadak tevî endamên din ên wê partiyê bêsedem hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://archive.ipu.org/hr-e/167/Tk39.htm |sernav=Human rights of parliamentarians: 167th Council session |malper=archive.ipu.org |roja-gihiştinê=2022-10-23 }}</ref> Li ser biryara Dadgeha Ewlekariya Dewletê di sala 1994an de 15 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn (ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ev binpêkirina mafên mirovan ye).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN |sernav=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377 |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2019-01-05 }}</ref> Di nîsana 2004an de, parlementa ewropî girtina Sadak şermezar kir û bi biryarekê hêviya betalkirina ceza kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN |sernav=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377 |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2019-12-12 }}</ref> Di hezîrana 2004an de bi biryara Dadgeha Temyîzê ya Tirkiyê hat berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/fd/nt_zana_/nt_zana_en.pdf |sernav=Leyla Zana, European Parliament's Sakharov Prize Winner of 1995 |malper=Europarl |tarîx= |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2019 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> === Berdewamiya kariyera wî û lêpirsîn === Piştî ku Sadak ji girtîgehê derketiye di nav gundan gerîya û derfetên damezrandina partiyeke nû diceribîne.<ref name="Vick2005">{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/10/06/as-turkey-reaches-out-kurdish-politicians-look-back/6359fc65-1727-45f2-9989-22f01b754dbb/ |sernav=As Turkey Reaches Out, Kurdish Politicians Look Back |malper=[[Washington Post]] |tarîx=6 çiriya pêşîn 2005 |paşnav=Vick |pêşnav=Karl }}</ref> Wê demê wî zehmet dît ku bêyî behsa [[Abdullah Öcalan]] partiyek kurdî nikare were damezrandin.<ref name="Vick2005" /> Sadak tevî Leyla Zana û Hatîb Dicle [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP) ava kir û di hilbijartinên herêmî yên di adara sala 2009an de ji sedî 49,4 ê dengan bi dest dixe û wekê namzetên DTPê de bûye şaredarê bajarê [[Sêrt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/ |sernav=PARTİ İL SEÇİM SONUÇLARI |malper=secim.haberler.com |roja-gihiştinê=2019-12-12 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808184132/https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê di kanûna sala 2009an de, hikûmeta Tirkiyeyê DTP ji ber têkiliya bi [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] re (bê îhtîmal) qedexe kir û Selim Sadak, Ahmet Türk, [[Aysel Tugluk]], Leyla Zana û [[Nurettin Demirtaş]] 5 salan ji bo siyasetê hatine qedexekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |sernav=Turkey's Constitutional Court closes DTP - Hurriyet Daily News |malper=[[Hürriyet Daily News]] |tarîx=2011-10-07 |roja-gihiştinê=2022-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111007035823/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |roja-arşîvê=2011-10-07 }}</ref> Di sala 2010an de ji aliyê Wezareta Karên Hundir ve ji wezîfeya Şaredariya Sêrtê hatiye dûrxistin, piştî ku ji sala 2008an de 10 meh cezayê girtîgehê hate birîn, li dijî vê biryarê hate girtin. Piştre jî Lijneya Giştî ya Dadgehên Îdareya Dewletê biryara Wezareta Karên Hundir a ji kar avêtina Sadak betal kir û biryar da ku heta dawiya hikûma xwe wek şaredarê Sêrtê bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbulletin.net/politics/turkeys-council-of-state-overrules-sacking-of-mayor-over-pkk-propaganda-h96091.html |sernav=Turkey's Council of State overrules sacking of mayor over PKK propaganda |malper=World Bulletin }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/siirt-mayor-sadak-will-not-be-removed-5975 |sernav=Siirt mayor Sadak will not be removed |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2019-01-05 |ziman=en }}</ref> Di 26ê nîsana 2010an de ji ber ku peyva [[Kurdistan]] bi kar aniye 1 sal cezayê girtîgehê û di salnameya 2010an de jî 10 meh cezayê girtîgehê lê hatiye birîn, ji ber ku nexşeya Kurdistan li ser kalenderê xwe de nîşan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://bianet.org/english/english/121608-1-year-and-10-months-in-jail-for-mayor-selim-sadak |sernav=1 Year and 10 Months in Jail for Mayor Selim Sadak |malper=Bianet |tarîx=28 nîsan 2010 }}</ref> Di tebaxa 2011an de li Dadgeha Cezayê Giran a Sêrtê 5 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn û piştre jî cezayê pereyan lê hat birîn (sedem naye zanin).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to |sernav=Siirt Mayor Selim Sadak'a were sentenced to 5 months in prison |tarîx=2011-08-14 |roja-gihiştinê=2011-10-14 |weşanger=Haber Monitor |roja-arşîvê=2022-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220331105926/http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê cotmeha 2011an de ji ber axaftineke di sala 2007an de ku ji aliyê dewleta tirk wekî propagandaya terorê hat ragihandin, li Dadgeha Amedê salek û 8 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lepost.fr/article/2011/10/13/2612904_150-ans-de-prison-pour-trois-deputees-kurdes-dont-leyla-zana.html |sernav=150 ans de prison pour trois députées kurdes dont Leyla Zana |tarîx=2011-10-13 |roja-gihiştinê=2011-10-14 |weşanger=Le Post }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya paşîn 2024 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên Malper == * [http://www.selimsadak.com Malpera Selim Sadak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324074929/http://www.selimsadak.com/ |date=2009-03-24 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1954]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Parlamenterên Şirnexê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk]] 38tb2psvai95itaxtna1zw3tyzmq23h 0 32225 2096333 2095655 2026-09-28T00:29:38Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096333 wikitext text/x-wiki [[Wêne:IPA chart 2018.pdf|thumb|250px|Alfabeya fonetîk a navneteweyî]] '''Alfabeya fonetîk a navneteweyî''' an '''IPA''' ({{bi-en|International Phonetic Alphabet}}) [[alfabe|alfabeya standard]] - sîstema nîşanan e ku bi armanca nivîsandina transkrîpsiyonê hatiye amadekirin. AFN li ser bingeha [[alfabeya latînî]] hatiye sazkirin. Alfabe hatiye pêşxistin daku bi rêya kodkirina dengan zimanên cîhanê rast bên bilêvkirin. Ev sîstem herî zêde di [[zimannasî]] û amadekirina ferhengan da tê bikaranîn. Di AFN de her dengek bi herfekî tê diyarkirin. Dengên ku di nav de xişinî, dengê diranan, niçinî, dirêjkirin û kurtkirina dengan û hwd., bi sembolên taybet ve li ser herfan tên zêdekirin. Ji bilî herfên [[Alfabeya latînî|latînî]] hin herf ji [[alfabe]]yêncuda hatine hildan û veguherrandin. Alfabeya fonetîk a navneteweyî ji aliyê Yekîtiya Fonetîk a Navneteweyî ve hatiye amadekirin. Dem bi dem YFN hin sembol li alfabeyê zêde dike, kêm dike, vediguherre. Li gor rewşa sala [[2008]]an di AFN de 107 herf, 52 [[nîşanên diyakrîtîk]] û 4 cure derbik hene. == Dîrok == Di sala 1886an komeke mamosteyên ziman ên [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê bi pêşengiya zimannasê fransî Pol Pasî (Paul Passy) rêxistineke ku di sala 1897an de wek [[Yekîtiya fonetîk a navnetewî]] ({{bi-fr|''l’[[:fr:Association phonétique internationale|Association phonétique internationale]]''}})<ref name="IPA194-196">International Phonetic Association. ''Handbook''. P. 194—196</ref> hat naskirin, ava kirin. Destpêkê alfabe li ser bingeha reforma rastnivîsiya zimanê îngilîzî hatibû çêkirin, ku wek [[Alfabeya romî]] dihat naskirin, lê piştre ji bo ku alfabe kêrî zimanên din jî were naveroka sembolan li gorî taybetmendiya zimanan dihat guhertin<ref>«Originally, the aim was to make available a set of phonetic symbols which would be given ''different'' articulatory values, if necessary, in different languages» // International Phonetic Association. ''Handbook''. P. 195—196</ref>. Mînak, dengê [{{IPA|ʃ}}] (''ş'') di zimanê îngilîzî de bi herfa «c» dihat nivîsandin, lê di zimanê fransizî de bi herfa «x»<ref name="IPA194-196"/>. Lê belê di sala 1988'an de alfabe gîhandin standartekî daku dengên mîna hev ên zimanên curbecur bi heman herfên AFN'ê ve bên nivîsandin<ref name="IPA194-196"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Passy |pêşnav=Paul |sal=1888 |sernav=Our revised alphabet |kovar=The Phonetic Teacher |rr=57–60 }}</ref>. Ji roja sazkirinê heta niha AFN di gelek guhertinan re derbas bû. Piştî guhertinên tomarî ên di salên 1900'î û 1932'yan de AFN heta Kongreya Kielê ya ku di sala 1989'an de derbas bû, bê guhertin ma. Di sala 1993yan de sererastkirinên biçûk hatin çêkirin - 4 [[dengdêrên rêza navîn]] ên bidengkirina navendî<ref name="world">{{Jêder-kitêb |paşnav=MacMahon |pêşnav=Michael K. C. |beş=Phonetic Notation |edîtor=P. T. Daniels and W. Bright (eds.) |sernav=The World's Writing Systems |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937 |rr=[https://archive.org/details/isbn_9780195079937/page/821 821]–846 |weşanger=Oxford University Press |sal=1996 |cih=New York |isbn=0-19-507993-0 }}</ref> li ser hatin zêdekirin û sembolên [[dengdarên bêdeng]] ên [[dengdarên teqîner|teqîner]] hatin rakirin<ref name="Pullum">Pullum and Ladusaw. ''Phonetic Symbol Guide''. P. 152, 209</ref>. Guhertina herî dawî di sala 2005'an de hat çêkirin — sembola [[dengdarê lêv-diranî]] yê yekderbik li AFN hat zêdekirin<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Nicolaidis |pêşnav=Katerina |sernav=Approval of New IPA Sound: The Labiodental Flap |url=http://www2.arts.gla.ac.uk/IPA/flap.htm |sal=2005 |weşanger=International Phonetic Association |tarîxa-gihiştinê=2006-09-17 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/61BbSvZjh?url=http://www2.arts.gla.ac.uk/IPA/flap.htm |tarîxa-arşîvê=2011-08-24 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. == Taybetmendî == Prensîba AFN a ereke ji her dengekî re sembolekê çêbike<ref>«From its earliest days…the International Phonetic Association has aimed to provide ‘a separate sign for each distinctive sound; that is, for each sound which, being used instead of another, in the same language, can change the meaning of a word’» // International Phonetic Association. ''Handbook''. P. 27</ref>. Ango ji bo nîşankirina dengekî ew şêwaza bihevdukirina du an sê herfan bi kar nayne<ref group="note">Di [[zimanê îngilîzî]] de carinan ji bo nîşankirina dengekî du herf tên bikaranîn, mînak ''sh'' û ''th'' ji bo dengên AFN {{IPA|[ʃ]}} û {{IPA|[θ]}}/{{IPA|[ð]}}.</ref> an jî herfek ji bo nîşankirina du dengan (wek «[[x]]» ji bo [ks] an [gz]). Eger tu zimanekî cîhanê yê ku tê zanîn di navbera du dengên nêzîkî hev, lê naşibin hev de firqiyê naxe navberê, AFN herfeke taybet ji wan dengan re çênake. Mînak, di zimanê kurdî de herfên "p" di gotinên "pîr" (jina bi temenê mezin) û "pîr" (asta ruhaniyê) de wek hev nayên bilêvkirin, û li gorî bilêvkirinê wateya gotinê diguherînin, ji ber vê yekê AFN ji bo dengê "p" ê di gotina "pîr" (jina bi temenê mezin) nîşana {{IPA|[p]}} diyar dike, ji bo "p" ê di gotina "pîr" (asta ruhaniyê) nîşana {{IPA|[pʰ]}} diyar dike. Bi gotinên din, ev taybetmendiya dide xuyakirin ku AFN alfabeyeke [[fonematîk]] e, ne [[fonetîk]] e. Di AFN de 107 herf [[dengdar]] û [[dengdêr]]an destnîşan dikin, 31 — [[nîşanên diyakrîtîk]] bilêvkirina herfan zelaltir dikin, û herwiha 19 nîşanên ku taybetmendiyên wek dirêjbûn, ton, [[derbik]] û [[întonasyon]] diyar dikin hene. == Girêdanên derve == * {{En}} [http://www.langsci.ucl.ac.uk/ipa/ Alfabeya Fonetîk a Navneteweyî (IPA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502080218/http://www.langsci.ucl.ac.uk/ipa/ |date=2010-05-02 }} === Dosyeyên Deng === * [https://web.archive.org/web/20030604130512/http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/VowelsandConsonants/ Peter Ladefoged's Course in Phonetics (with sound files)]* [https://web.archive.org/web/20030604130512/http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/VowelsandConsonants/course/chapter1/chapter1.html IPA chart] * [http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/VowelsandConsonants/vowels/contents.html An introduction to the sounds of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050703083533/http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/VowelsandConsonants/vowels/contents.html |date=2005-07-03 }} * [http://web.uvic.ca/ling/resources/ipa/ipa-lab.htm IPA chart] * [http://www.paulmeier.com/ipa/charts.html Flash version of IPA charts, with sound samples] * [http://www.ling.hf.ntnu.no/ipa/full/ Another set of IPA sound samples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060712074807/http://www.ling.hf.ntnu.no/ipa/full/ |date=2006-07-12 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} ;Nîşe <references group="note"/> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alfabe]] 8vd6onrwcexalt22gb9txsd1cvibqbi 0 37558 2096354 1652568 2026-09-28T03:00:12Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096354 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dom | navê_din = | navê_fermî = Körpeağaç | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Mûş(parêzgeh)|Mûş]] | navçe = [[Navend]] | nifûs = 746 <ref>[http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=21&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html tuik, 2012]</ref> | sala_nifûsê = [[2019]] | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1350 | koda_postayê = 49250 | koda_telefonê = (+90) 436 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|86|01|N|41|37|46|E|display=inline, title}} }} '''Dom''' ({{bi-tr|Körpeağaç}}) gundekî ku bi ser navçeya [[Mûş]]ê ve ye. Li bakur gundê '''Anzar''' ({{bi-tr|Konukbekler}}), li rojava '''Xeybiya''' ({{bi-tr|Yoncalıöz}}), li rojhelat jî gundê '''Palas''' ({{bi-tr|Yeroluk}}) li başûr jî çemê Mûradê heye. Li gund gireke dîrokî heye ku di 2018an de bi biryara dewletê ketî bin mafê parastinê. <ref>{{Jêder-malper |url=https://korumakurullari.ktb.gov.tr/Eklenti/59789,11--mus-ili-merkez-ilcesi-korpeagac-hoyugu-tesciline-il-.pdf?0 |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240616025439/https://korumakurullari.ktb.gov.tr/Eklenti/59789,11--mus-ili-merkez-ilcesi-korpeagac-hoyugu-tesciline-il-.pdf?0 |roja-gihiştinê=2020-10-11 |roja-arşîvê=2024-06-16 |url-status=dead}}</ref> Gir 15 metro bilind e û bi firehiya sed metroyî de ye. Her çiqas hin cihên gir hatibe xirakirin jî hê li ser piya ye. Li gor neqilkirinên extiyaran berê li ser gir dereke hebû ye lê nihe bermayiyên dêrê ji holê hatî rakirin. Li gorê texmînan ev gir ji dema împaratoriya romayê maye ku bi niyeta xeberşandinê hatiye avakirin. Ev gir di nava deşta Mûşê de ji rojhilat ber bi rojava de rêz bûne. Her wiha li nêzê girê Domê gireke li Xeybiya gireke jî li Komsê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Mûşê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Mûşê (navend)]] qksgdfc03zux807qs7qm3t9kcfam7la 0 42025 2096417 2028354 2026-09-28T09:27:00Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096417 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|25|01|1982|temen=erê}} | hevwelatî = {{ala|Îtalî}} | çînaser = hunermend }} '''Noemi''' (jdb. [[25ê kanûna paşîn]] a [[1982]] li [[Roma]], Îtalya), bi navê wê yê resen '''Veronica Scopelliti''', stranbêjeke [[Îtalya|îtalî]] ya muzîka [[pop]], [[R&B]], [[jazz]], [[soul]], [[blues]], [[rock]] e. == Dîskografiya Noemiyê == === Albûmên wê === * [[2009]] - ''Sulla mia pelle'' (#3 [[Îtalya]] - #44 [[Ewropa]]) * [[2010]] - ''Sulla mia pelle (Deluxe Edition)'' (#3 [[Îtalya]] - #42 [[Ewropa]]) * [[2011]] - ''RossoNoemi'' (#6 [[Îtalya]]) === "Extended play"a wê === * [[2009]] - ''Noemi'' (#8 [[Îtalya]] - #97 [[Ewropa]]) === Klîbên wê === [[Wêne:Noemimannoia.jpg|300px|rast|thumb|Noemi & Fiorella Mannoia]] * [[2009]] - ''Briciole'' (#2 [[Îtalya]] - #51 [[Ewropa]]) * [[2009]] - ''L'amore si odia'' feat. Fiorella Mannoia (#1 [[Îtalya]] - #34 [[Ewropa]]) * [[2010]] - ''Per tutta la vita'' (#1 [[Îtalya]] - #42 [[Ewropa]]) * [[2010]] - ''Vertigini'' * [[2011]] - ''Vuoto a perdere'' (#6 [[Îtalya]] - #47 [[Ewropa]]) * [[2011]] - ''Odio tutti i cantanti'' * [[2011]] - ''Poi inventi il modo'' == Festîvala [[Sanremo]]yê == * [[2010]] - ''Per tutta la vita <small>(Diego Calvelliti, Marco Ciappelli)</small> - 3:14 == [[Tour]]ên wê == * [[2009]] - ''Noemi tour'': [[Wêne:Flag of Italy.svg|20 px]] [[Îtalya]] * [[2009]]/[[2010]] - ''Sulla mia pelle tour I'': [[Wêne:Flag of Italy.svg|20 px]] [[Îtalya]] * [[2010]] - ''Sulla mia pelle tour II'': [[Wêne:Flag of Italy.svg|20 px]] [[Îtalya]], [[Wêne:Flag of Slovenia.svg|20 px]] [[Slovenya]] * [[2011]] - ''RossoNoemi tour'': [[Wêne:Flag of Italy.svg|20 px]] [[Îtalya]] == Girêdanên derve == {{commons|Noemi (singer)|Noemi}} * [http://www.noemiofficial.it/ Noemiofficial.it] * [http://www.youtube.com/noemiofficial Oficial Youtube] * [http://www.arcadinoemi.it/ Arcadinoemi.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724051735/http://www.arcadinoemi.it/ |date=2010-07-24 }} * [http://www.youtube.com/arcadinoemi1 Arca di Noemi Youtube] * [https://archive.today/20121212172432/www.facebook.com/arcadinoemi%23!/noemiofficial?ref=ts Facebook noemiofficial] * [https://web.archive.org/web/20240531045906/https://www.facebook.com/arcadinoemi Facebook arcadinoemi] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Artîstên Columbia Records]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1982]] [[Kategorî:Jinên îtalî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên îtalî]] anq8gnoxhu99m24e5h5no553b1qm70h 0 42809 2096240 2059694 2026-09-27T17:07:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2096240 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Wilhelm Reich in his mid-twenties.JPG | sernavê_wêne = Reich di sala 1922an de | hevwelatî = | çînaser = zanyar }} '''Wilhelm Reich''' (jdb. {{Jidayikbûn|24|adar|1897}} li [[Dobryanîçî|Dobzau]], [[Galîçya]], [[Awistriya-Mecaristan]] - m. {{mirin|3|çiriya paşîn|1957}} li [[Lewisburg (Pennsylvania)|Lewisburg]], [[Pensîlvanya]], [[DYA]]) [[psîkoanalîst]], [[civaknas]], lêkolînerê zayendiyê û [[psîkîyatrîst]]ekî awistrî bû. Sala [[1934]]ê bi navê vegetoterapî ([[vejetoterapî]]) deng vedide û herwiha yek ji avakarên [[orgonomî]]yê ye ku wî bi navê orgon binavdikir. Giregirekî psîkoterapiya laş e. Bi nêrînên xwe yên radîkal û pirtûkên xwe yên (gorî hinekan) psîkopolîtîk navdar e. Pirtûka wî ya bi navê [[Psîkolojiya girseyê ya faşîzmê]] di nava ronakbîr û xwendekarên kurd de tê naskirin. Di salên [[1920]]ê de bi [[Sigmund Freud]] re hevaltiyê dike, dixebite. Angaştên Freud berî bi civakê fireh dike. Belaya sazûmaniya [[nazî]] xwe digihîne wî jî. Pirtûkên wî di nava weşanên ziyandar de hejmartin. Sala [[1939]] xwe dispêre Amerîkayê li wir alava xwe ya terapiya alternatîv [[akûmûlatora enerjiyê-orgon]]ê dide nasandin lê îcar jî serê wî bi dadgehan re dikeve belayê, lewra fîrmayên dermanan giliyê wî dikin. Dadgeh cezayê 2 salan (bi sedema ku wî qaşo berevaniya xwe nekiriye, heqaret kiriye) lê dibirrin û berhemên wî tên sansûrkirin. Li girtîgehê ji nexweşiyên dil-demar (NDD) dimire. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Amerîkiyên bi eslê awistirî]] [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Civaknas]] [[Kategorî:Komunîstên awistirî]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Penaberên li Norwêcê]] [[Kategorî:Psîkiyatrîst]] [[Kategorî:Psîkiyatrîstên amerîkî]] [[Kategorî:Psîkiyatrîstên awistirî]] [[Kategorî:Psîkolog]] [[Kategorî:Teorîsyenên marksîst]] f5o063jpeydctoyhurolspnkh1wumhh 0 44097 2096131 2096130 2026-09-27T11:59:46Z Penaber49 39672 /* Fauna */ 2096131 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] hgvqa1047b5wjlc4w2uomfkx160su08 2096132 2096131 2026-09-27T12:03:31Z Penaber49 39672 2096132 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] c9wfftyj9ztsc825cin64zd5pn6964y 2096192 2096132 2026-09-27T15:24:13Z Penaber49 39672 2096192 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 798vqnsfsjuk7cgcd448upjlx8i30rf 2096193 2096192 2026-09-27T15:26:28Z Penaber49 39672 2096193 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] a8ey6dcxzt8kvy0xlws7phhfkfoqbfa 2096194 2096193 2026-09-27T15:29:10Z Penaber49 39672 2096194 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] k6zs66737f3udf6syv2t8czenly4tgt 2096195 2096194 2026-09-27T15:33:22Z Penaber49 39672 2096195 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] s5z7xe00iamq7s7tvx0dpb4llidhb67 2096196 2096195 2026-09-27T16:06:53Z Penaber49 39672 2096196 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 57gdr98dcw9qjh8c1yua0v2dpn5uqiu 2096197 2096196 2026-09-27T16:11:43Z Penaber49 39672 2096197 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] tc4azw78ezu2tzdob3arxtd43jf2eyv 2096198 2096197 2026-09-27T16:13:14Z Penaber49 39672 2096198 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. ==== Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê ==== == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] cxsbde49puo742zava8fsicxcknh5gg 2096199 2096198 2026-09-27T16:19:24Z Penaber49 39672 2096199 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |File:Australia Köppen.svg|Australia |File:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |File:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |File:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |File:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] sgg5cw94kowv1wn57tcuxhocmlmek4q 2096204 2096199 2026-09-27T16:25:30Z Penaber49 39672 2096204 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] d5sv63nbws832zd1r8lzzhw6ux6jtj1 2096222 2096204 2026-09-27T16:36:13Z Penaber49 39672 /* Jeolojî */ 2096222 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 8191td8mu9skin6dkfq56uc9dbgogle 2096228 2096222 2026-09-27T16:38:58Z Penaber49 39672 /* Flora */ 2096228 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 4lk5mhzr4rw1sm6o8ib6uyobihzdr35 2096337 2096228 2026-09-28T01:32:49Z Penaber49 39672 2096337 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] fh0pl0rhiz337upr9yftezhg6bvhkfy 2096338 2096337 2026-09-28T01:36:25Z Penaber49 39672 2096338 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === == Polîtîka == == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] rkbwursq6vftqsr6cjvs5qg3wvxe7qb 2096339 2096338 2026-09-28T01:36:43Z Penaber49 39672 2096339 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] nvkhyrw1c89qbb9kklu1z62jb7tdnzs 2096340 2096339 2026-09-28T01:41:28Z Penaber49 39672 2096340 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku Charlesê Sêyem li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Ev rol ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzger in ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] dzivpevo0jr0gnep4icuadn1z7e22ig 2096341 2096340 2026-09-28T01:42:46Z Penaber49 39672 2096341 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku Charlesê Sêyem li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Ev rol ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] fdfvr3mbklk1m41001rzc0mm71n6rih 2096342 2096341 2026-09-28T01:45:59Z Penaber49 39672 2096342 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku Charlesê Sêyem li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Ev rol ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] lzs5si12rewlgnkesfk9pzgp99v9hmn 2096343 2096342 2026-09-28T01:54:11Z Penaber49 39672 2096343 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku Charlesê Sêyem li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Ev rol ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] qla04i605e5gw1pd0g3p4gng42fihqs 2096344 2096343 2026-09-28T02:00:41Z Penaber49 39672 2096344 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku Charlesê Sêyem li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Ev rol ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Charlesê Sêyem (Charles III) qiralê Zelandayê û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve tê erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî biîstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 1osayx01p6w7pgsig889iuuf9nnpw9j 2096345 2096344 2026-09-28T02:01:21Z Penaber49 39672 /* Zelandaya Nû */ 2096345 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku Charlesê Sêyem li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Ev rol ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Charlesê Sêyem (Charles III) qiralê Zelandayê û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve tê erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî biîstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] hzf3il897l0ync3t6kthntmco9flvf2 2096346 2096345 2026-09-28T02:03:30Z Penaber49 39672 2096346 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Charlesê Sêyem (Charles III) qiralê Zelandayê û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve tê erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî biîstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] pqudcqhyglslf7pba0acyzwxpj44y5z 2096347 2096346 2026-09-28T02:04:54Z Penaber49 39672 2096347 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] tulazk02gh8efwlnyj50jp0owx8eyd7 2096349 2096347 2026-09-28T02:08:19Z Penaber49 39672 /* Giravên Pasîfîkê */ 2096349 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 41unk3pgdz1su55bpu9dqaqvi7c4qf4 2096350 2096349 2026-09-28T02:12:55Z Penaber49 39672 /* Fauna */ 2096350 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 9kexqasr14ube7m7twh578ytbb3ap4s 2096418 2096350 2026-09-28T09:35:55Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096418 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] bfwg2s4meysdgf0qhs32ya728axbj4v 0 45911 2096411 1799438 2026-09-28T09:01:11Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096411 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Mogadîşû''' (bi [[zimanê somalî]]: ''Muqdisho'', [[erebî]]: مقديشو, ''Maqadīshū'', [[îtalyanî]]; ''Mogadiscio'') paytexta [[Somalya]]yê ye. == Etîmolojî == Navê Mogadîşû ji peyva farisî tê مقعد شاه, Maq'ad-i Shah<ref name="Laitin">David D. Laitin, Said S. Samatar, ''Somalia: Nation in Search of a State'', (Westview Press: 1987), p. 12.</ref>. == Wêne == <gallery> A man carries a huge hammerhead through the streets of Mogadishu.jpg </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Mogadishu}} * [http://www.globalsecurity.org/military/world/somalia/mogadishu.htm GlobalSecurity.org page on the city's history] * [http://local.google.com/local?q=mogadishu&spn=0.120112,0.204826&t=k&sa=N&tab=fl Mogadishu at Google Maps] * [https://web.archive.org/web/20080408193143/http://media.maps.com/magellan/Images/MOGADI-W1.gif Map of Mogadishu (1997)] * [[BBC]] articles: ** [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7651531.stm "Inside Somalia's danger zone"], October 5, 2008 (videos) ** [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7651776.stm "Somalian 'ghost city' wracked by war"], October 6, 2008 * [http://flickr.com/photos/ctsnow/sets/72157600871632748/ Photos of Mogadishu taken between 1993 and 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103054421/http://www.flickr.com/photos/ctsnow/sets/72157600871632748/ |date=2012-11-03 }} * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=130384028 Few Traces Of Past Glory In Mogadishu] - audio report by {{Paytextên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|2|02|00|N|45|21|00|E|type:city(2000000)|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Afrîkayê]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Paytextên Afrîkayê]] [[Kategorî:Somalya]] s36m6vofxlfvpmcpz3k3gmdzwejbe9x 0 50970 2096305 1946447 2026-09-27T19:20:40Z Guherto 41494 Guhartoya [[Special:Diff/1946446|1946446]] yê [[Special:Contributions/2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884|2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884]] ([[User talk:2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884|gotûbêj]]) şûnde kir 2096305 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} '''Girara subha''', '''subhapîlaw''', '''savara bi mewij''' cure pîlaweke gelê [[mehelmî]] ye, derbasê [[pêjgeha kurd]] jî bûye. == Tirpana asîmîlasyonê li viya jî ketiye == Vê xwarinê jî para xwe ji asîmîlasyonê [[Tirkiye]]yê girtiye, navê wê jî hatiye tirkîzekirin. Heya salên [[1970]]'yê li [[Riha]]yê her kesê bi navê ''subha'' binavdikir. Piştî qedexekirinê saziya zimanê tirkî (TDK) navê wê kir ''üzümlü pilav (pîlawa bi tirî)''. Lê rihayiyan nedikarîn vê navê bilêvbikin ''üzümlü'' kirin ''üzlemeli''. Înstîtuta patentê ya tirk ev xwarin bi navê ''üzlemeli türk pilavi'' bipatent kiriye. Di rastiyê de ne xwarineke kurdî ye, ne jî tirkî, xwarina gelê cîran Mihellemîyan e. Mirov nikare xwarina bipatent bike, bike milkê dewlet û neteweyan. Xwarin milkê tevahiya mirovahiyê ye. == Ferhengok == * '''Subha''', bi [[erebî]] navê hebikên dişibin moriyê, tiriyê ye * '''Subha''', dema di navbera taştê û navrojê de ye. Bi [[erebî]] ji vê demê re subha dibêjin * '''Subha''', nûr û ezamet * '''Subha''', nimêja nafîleyê û dia == Berkeliya subhapîlawê == * ''2 SA (stekana-qedeha avê) riz (birinc)'' * ''3 SA ava goşt'' * ''4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê'' * ''1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)'' * ''1 KX xwê ji bo nermijîkirina birincê'' * ''250 gr [[tîkegoşt]]a [[mih]]ê (ji pîlê, bêbez)'' * ''1 SA noka xaşandî'' * ''1 SA [[mewij]]a zer'' * ''1/2 SA [[dims]] (mot)'' * ''1 KÇ (kevçiyê çayê) [[darçîn]]'' * ''1 KÇ ava [[lîmon]]ê'' * ''3 SA av'' == Çêkirin == Nokê ji êvar de bikin nava avê bila nermijî bibe. Birincê di bikin nava ava kelî, heya sar bû tê de bihêlin. Bi çend avan bişon, bidarivînin. Rûn bidin ser agir, birincê tevlî bikin, biqelînin. Ava goşt berdin navê, 3 deqe di agirê gurr, 3 deqe di agirê normal û paşê jî di agirê nizm (kêm) de bikelînin. Nokê bixaşînin, bipişirînin, ango qalikên wê bigirin. Bişon, bidarivînin. Mewijan bişon. Goşt bi tevî hinekê avê bidin ser agir, heya ava xwe kişand bihêlin. 3 SA avê û 1 KÇ ava lîmonê berdin ser, heya nermijî bû bikelînin. Nok, mewijê tevlî bikin. Paşê jî dimsê û heya tehma xwe girt bikelînin. Beriya ku ji agir daynin, îsota reş û darçînê pê werbikin. Pîlawê li binikên servîsê belav bikin, quşxaneya goşt, nok, mewij û dimsê jî li ser pîlawê parve bikin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Girar]] [[Kategorî:Pêjgeha mehelmî]] [[Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê]] [[Kategorî:Xwarinên bigoşt]] j4f8153kj1bzlh0mjlac30su28j52kv 2096306 2096305 2026-09-27T19:20:49Z Guherto 41494 Guhartoya [[Special:Diff/1946447|1946447]] yê [[Special:Contributions/2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884|2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884]] ([[User talk:2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884|gotûbêj]]) şûnde kir 2096306 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} '''Girara subha''', '''subhapîlaw''', '''savara bi mewij''' cure pîlaweke gelê [[mehelmî]] ye, derbasê [[pêjgeha kurd]] jî bûye. == Tirpana asîmîlasyonê li viya jî ketiye == Vê xwarinê jî para xwe ji asîmîlasyonê [[Tirkiye]]yê girtiye, navê wê jî hatiye tirkîzekirin. Heya salên [[1970]]'yê li [[Riha]]yê her kesê bi navê ''subha'' binavdikir. Piştî qedexekirinê saziya zimanê tirkî (TDK) navê wê kir ''üzümlü pilav (pîlawa bi tirî)''. Lê rihayiyan nedikarîn vê navê bilêvbikin ''üzümlü'' kirin ''üzlemeli''. Înstîtuta patentê ya tirk ev xwarin bi navê ''üzlemeli türk pilavi'' bipatent kiriye. Di rastiyê de ne xwarineke kurdî ye, ne jî tirkî, xwarina gelê cîran mehelmiyan e. Mirov nikare xwarina bipatent bike, bike milkê dewlet û neteweyan. Xwarin milkê tevahiya mirovahiyê ye. == Ferhengok == * '''Subha''', bi [[erebî]] navê hebikên dişibin moriyê, tiriyê ye * '''Subha''', dema di navbera taştê û navrojê de ye. Bi [[erebî]] ji vê demê re subha dibêjin * '''Subha''', nûr û ezamet * '''Subha''', nimêja nafîleyê û dia == Berkeliya subhapîlawê == * ''2 SA (stekana-qedeha avê) riz (birinc)'' * ''3 SA ava goşt'' * ''4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê'' * ''1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)'' * ''1 KX xwê ji bo nermijîkirina birincê'' * ''250 gr [[tîkegoşt]]a [[mih]]ê (ji pîlê, bêbez)'' * ''1 SA noka xaşandî'' * ''1 SA [[mewij]]a zer'' * ''1/2 SA [[dims]] (mot)'' * ''1 KÇ (kevçiyê çayê) [[darçîn]]'' * ''1 KÇ ava [[lîmon]]ê'' * ''3 SA av'' == Çêkirin == Nokê ji êvar de bikin nava avê bila nermijî bibe. Birincê di bikin nava ava kelî, heya sar bû tê de bihêlin. Bi çend avan bişon, bidarivînin. Rûn bidin ser agir, birincê tevlî bikin, biqelînin. Ava goşt berdin navê, 3 deqe di agirê gurr, 3 deqe di agirê normal û paşê jî di agirê nizm (kêm) de bikelînin. Nokê bixaşînin, bipişirînin, ango qalikên wê bigirin. Bişon, bidarivînin. Mewijan bişon. Goşt bi tevî hinekê avê bidin ser agir, heya ava xwe kişand bihêlin. 3 SA avê û 1 KÇ ava lîmonê berdin ser, heya nermijî bû bikelînin. Nok, mewijê tevlî bikin. Paşê jî dimsê û heya tehma xwe girt bikelînin. Beriya ku ji agir daynin, îsota reş û darçînê pê werbikin. Pîlawê li binikên servîsê belav bikin, quşxaneya goşt, nok, mewij û dimsê jî li ser pîlawê parve bikin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Girar]] [[Kategorî:Pêjgeha mehelmî]] [[Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê]] [[Kategorî:Xwarinên bigoşt]] 4t23ni91jfkwxpivbvot9g7qrjvo7zc 0 54652 2096352 1877303 2026-09-28T02:24:00Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096352 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Cevdet Sunay''' (jdb. 10ê sibat 1899, gundê Ataköy, parêzgeha [[Trebzon]], [[Tirkiye]] - m. 22ê gulan 1982, [[Stembol]], Tirkiye) siyasetmedar û fermandara [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] û pencemîn serokkomarê Tirkiyeyê ji 1966 - 1973an bû. == Jiyana berê û pêşveçûn == Sunay di sala 1899an de li gundê Ataköyê yê girêdayî navçeya Çaykarayê di wîlayeta Trebzonê ya [[Împeratoriya Osmanî]] hatiye dinê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/trabzon/gezilecekyer/cevdet-sunay-muzesi |sernav=Cevdet Sunay Müzesi - Trabzon |malper=Türkiye Kültür Portalı |tarîx=30 kanûna pêşîn 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220707033853/https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/trabzon/gezilecekyer/cevdet-sunay-muzesi |roja-gihiştinê=2024-11-24 |roja-arşîvê=2022-07-07 |url-status=dead }}</ref> Piştî ku dibistana seretayî û navîn li [[Erzîrom]] û [[Edirne]]yê xwend, Lîseya Leşkerî ya Kulelî ya Stembolê qedand. Di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de di sala 1917an de li eniya [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] şer dike û di sala 1918an de li [[Misir]]ê dibe dîl û dîl û êsîr yê ingilîzan. Sunay di sala 1927an de xwendina xwe ya leşkerî qedand û di sala 1930an de ji zanîngeha karmendan wek efserê karmendê mezûn bû. Di sala 1949an de bi refên bilind dibe general û paşê jî di sala 1959an de generalekî çar stêrk e, wî postên leşkerî yên girîng girt. Di sala 1960an de, ew bû serfermandarê artêşê û paşê jî serfermandarê hevbeş. Di 14ê Adara 1966an de ji aliyê [[Cemal Gürsel]] ve di bin serokatiya wî de ji bo senatoyê hat tayînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/sunay-cevdet |sernav=SUNAY, Cevdet - TDV İslâm Ansiklopedisi |malper=TDV İslam Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2022-03-19 |ziman=tr }}</ref> Dema ku serokatiya Gürsel li gorî qanûna bingehîn ji ber nexweşiya tenduristiyê hat bidawîkirin, Cevdet Sunay di 28ê adar 1966an de ji aliyê [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] ve weke Serokkomarê pençemîn hat hilbijartin. Li gel zêdebûna çalakiyên terorê, serhildanên xwendekaran û gefên derbeyê, wezîfeya xwe domand. Wî heyama destûrî ya heft salan heta 28ê Adara 1973an xizmet kir û paşê bû senatorê daîmî. Cevdet Sunay zewicî û sê lawikên xwe bi navên Atilla, Aysel û Argun Sunay hene. == Serokkomarî (1966-1973) == Cevdet Sunay di 28ê adara 1966an de ji aliyê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê ve wek serokkomarê pêncemîn ê Komara Tirkiyeyê hat hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/o-gun-bugun-5-cumhurbaskani-cevdet-sunay-oldu-6175740 |sernav=O gün bugün {{!}} 5. Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay oldu |malper=Milliyet |tarîx=28 adar 2020 |roja-gihiştinê=2022-03-19 |ziman=tr }}</ref> Karûbarê wî ya serokatiyê heya 28 Adar 1973an berdewam kir ku ew neçar ma ku di demên tengahî de derbas bibe. Di navbera salên 1961 û 1965an de [[Süleyman Demirel]], Nihat Erim û [[Ferit Melen]] endamên herî girîng ên rêveberiya serok Sunay bûn. Cevdet Sunay ji ber xerabbûna rewşa tenduristiyê ji serokatiyê îstifa kir. == Mirin == Cevdet Sunay di 22ê gulan 1982an de li Stembolê ji ber krîza dil jiyana xwe ji dest da. Cenazeyê wî di Tebaxa 1988an de rakirin goristana dewleta tirk a li [[Enqere]]yê ku nû hatiye çêkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Sunay, Cevdet}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1899]] [[Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mirin 1982]] [[Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] e99djrs25ysjf4z68k9bxle2co3seeq 0 54765 2096372 1761175 2026-09-28T06:32:25Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096372 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} [[Wêne:The Soviet Union 1969 CPA 3799 stamp (Komitas and Rural Scene).jpg|thumb|Pûlê postayê bi wêneya KomitasVardapet, ji yekbûyîna sovyet a sala 1969'an]] [[Wêne:Mokats Mirza.ogg|thumb|Komitas kilama "Mokats Mirza" dixwîne.]] '''Soghomon Gevorki Soghomonian''' - '''Komitas Vardapet''' (bi [[ermenî]]: {{ziman|hy|Սողոմոն Գևորքի Սողոմոնյան}} yan jî {{ziman|hy|Կոմիտաս Վարդապետ}}), bi devoka [[ermeniya rojava]] jê re ''Gomidas Vartabed'' jî tê gotin (z. 26'ê îlonê an 8'ê kewçêrê 1869'an li [[Kütahya]], [[Împeratoriya Osmanî|Împeratoriya Osmaniyan]] - m. 22'ê kewçêrê 1935'an li [[Parîs]]ê, [[Fransa]]) keşîş, komponîst, stranbêj, muzîsyenê koroyê, mamosteyê muzîkê, etnologê muzîkê û zanyarê muzîkê yê bi eslê xwe ermenî bû. Ew îro weke damezrînerê muzîka klasîk a nûjên a Ermenistanê tê qebûlkirin. == Kurtejiyan == Soghomon G. Soghomonian di malbateke muzîkhez de hat dinyayê. Hê yek saliya xwe tijî nekir diya wî jiyana xwe ji dest da, bi 11 saliya xwe jî wî bavê xwe winda kir. Ji wê rojê pê ve dapîra wî ew xwedî kir, heya wê roja ku piskoposeke ermenî ya herêmê ji bo mezin bûna xwe li ser rêya Eçmiyadzîn (navenda serokê Dêra apostolîk a ermenî) rastî wî hat û bi xwe re bir, da ku ew l wê derê perwerdehiya olî bibîne. Katolîkos Gevork IV. li ser vê yekê anî ziman ku bila yek ji zarokên yetîm tevlî semînara olî bibe û li wir bixwîne. Ji nava 20 berendaman, Soghomon ji ber jîrbûna xwe hat hilbijartin. Li wir wî bi jêhatiya xwe ya muzîkî bala berpirsyarên xwe kişande ser xwe û xwendina xwe di sala 1893'an de wek keşîş qedand. Bi vê yekê ew li gorî kevneşopiya xristiyantiyê digel baptîzebûna xwe ji aliyê olê ve ji nu ve jidayikbû. Komîtas navê katolîkoseke navdar ê sedsala 7emîn bû û wek helbestvanê îlahiyan û muzîsyen tê bibîranîn. Du sal bi şunde ew bû rahîb û sernavê Vardapet (an Vartabet) stend: Bi zimanê ermenî ev sernav tê wateya 'zanyar' û bi sedan sal e tenê di çarçoveya perwerdeya rahîpan de tê dayîn. Di wê demê de Mkrtich Khrimian, ê ku bi navê 'Hairik' (Bavok) jî tê bibîranîn, bûbû katolîkos. Wî piştgirî li Komîtas kir û bursên xwendina li Tiflîs (li cem Makar Yekmaliyan) û Berlînê ji bo konservatuara taybet a Richard Schmidt bi dest xist. Di heman demê de, Komîtas li Zanîngeha Friedrich-Wilhelm beşa Zanînên Estetîk û Teoriya Muzîkê xwend. Di sala 1899'an de wî doktoraya zanistê muzîkê qedand û vegeriya Eçmiyadzînê. === Girtin û koçkirina Komitas === Li (yekşema sor) di 24'ê nîsanê 1915'an de, ew roja ku weke destpêka [[komkujiya ermeniyan]] li Împeratoriya Osmanî tê qebûlkirin, Komitas digel sedan zanyarên din ên ermenî li [[Konstantînopolus]]ê hat girtin û ber bi [[Çankırı]] (li rojhilatê Enqerê) hat koçkirin. Ji bilî 8 girtiyên ku vegera wan ji aliyê midûrê karên hundirê Talat Paşa ve hat peydekirin, hemû girtî li wir hatin qetilkirin. Di nava ew hirtiyên ku vegera wan hat tayînkirin Komitas jî hebû. Tê îdiakirin ku ev yek bi saxiya mudaxaleya konsolosê DYA'yê [[Henry Morgenthau]] û helbestvanê tirk [[Mehmet Emin Yurdakul]] hat bidestxistin. Lê bi vegera xwe re Komitas dibîne ku beşeke mezin a dosyayên xwe yên lêkolînê û arşîva xwe ya ku ji stranên gelêrî yên ermenî pêk tê hatiye wêrankirin. Bi vî havî gelek stran û helbestên kom kirî winda bûn. Mixabin wî ji dîtin û jiyandina ew rojan qet nikarî vehese. Ji ber ku rewşa psîkolojîk a wî her ku çû xerawtir bû, hevalên wî ew birin nexweşxaneyeke leşkerî ya tirkan. Ji wir ve ew di sala 1919'an de birin Parîsê û derbasî klînîkeke taybet a Ville-Ervard'ê. Ji sala 1922'an heya mirina wî ya di sala 1935'an de jiyana wî bi tenêtiyê li klînîka psîkiyatrîk a [[Villejuif]] derbas bû. Salek bi şunde tirba wî birin [[Erîvan]]ê û li Pantheon'ê bin ax kirin. == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20110311221923/http://komitas.am/eng/index_eng.php Muzeya Komîtas vardapet a vîrtuel] * [http://www.armenianheritage.com/dakomita.htm Kurtejiyana Komîtas (1)] * [http://www.armenianmusicarch.com/komitas.html Kurtejiyana Komîtas (2)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060117112142/http://www.armenianmusicarch.com/komitas.html |date=2006-01-17 }} * [http://15levels.com/24.April/html/komitas.html Kurtejiyana Komîtas (3)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205064415/http://15levels.com/24.April/html/komitas.html |date=2006-02-05 }} * [http://www.don-askarian.am/articles/biography_of_komitas.htm Kurtejiyana Komîtas (4)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040629054408/http://www.don-askarian.am/articles/biography_of_komitas.htm |date=2004-06-29 }} * [http://www.hayastan.com/music/k3.htm Cend awazên Komîtas di formata Real media de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040605050834/http://www.hayastan.com/music/k3.htm |date=2004-06-05 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bestekarên ermenî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1869]] [[Kategorî:Mirin 1935]] 24fqn6cw3jz97e0fnagq1ew8yhf7r63 0 58673 2096371 1717487 2026-09-28T06:18:30Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096371 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank hunermend | nav = Keyhan Kelhur | navê_rastî = کیهان کلهر / Kayhan Kalhor | wêne = Kayhan Kalhor.jpg | sernavê_wêne = Keyhan Kelhur (Kayhan Kalhor) | roja_jidayikbûnê = [[24ê çiriya pêşîn]] [[1963]] | cihê_jidayikbûnê = {{ala|Îran}}, [[Tehran]] | cureyê_muzîkê = Muzîka [[klasîk]] a [[kurdî]] û [[farisî]] | pîşe = [[Stranbêj]] | amûr = [[Kemançe]], [[setar]] | malper = [http://www.kayhankalhor.com/ kayhankalhor.com] }} '''Keyhan Kelhur''' ({{Bi-fa|کیهان کلهر}}, ''Kayhan Kalhor''), di sala [[1963]]an de li [[Tehran]]ê hatiye ser dinyayê, stranbêjekî navdar ê [[kurd]] e. Muzîka kurdî û farisî îcra dike. == Dîskografî == === Albûm === * ''Ghazal: Lost Songs of the Silk Road'', 1997 * ''Solo Album Scattering Stars Like Dust'', 1998 * ''Ghazal 2: As Night Falls on the Silk Road'', 1998 * ''Shahram Nazeri and Dastan: Through Eternity'', 1999 * ''Ghazal 3: Moon Rise over the Silk Road'', 2000 * ''M.R. Shajarian: Night Silence Desert'', 2000 * ''Kronos Quartet: Caravan'', 2000 * ''Masters of Persian Music: It's Winter'', 2001 * ''Yo-Yo Ma and Silk Road Ensemble: Silk Road Journeys: When Strangers Meet'', 2001 * ''Masters of Persian Music: Without You'', 2002 * ''Ghazal: The Rain'', 2003 * ''[[Elî Ekber Moradî]]: In the Mirror of the Sky'', 2004 * ''Masters of Persian Music: Faryad'', 2005 * ''Yo-Yo Ma and the Silk Road Ensemble: Silk Road Journeys: Beyond the Horizon'', 2005 * ''[[Erdal Erzincan]]: The Wind'', 2006 * ''Masters of Persian Music: Saze Khamoosh'', 2007 * ''Masters of Persian Music: Soroude Mehr'', 2007 * ''The Silk Road Ensemble with Yo-Yo Ma: New Impossibilities'', 2007 * ''Brooklyn Rider: Silent City'', 2008 * ''The Silk Road Ensemble: Off the Map'', 2009 * ''Voices of the Shades'', 2011 * ''I Will Not Stand Alone'', with [[Ali Bahrami Fard]], 2012 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20121107152341/http://www.kayhankalhor.net/ Malpera fermî ya Kayhan Kalhor] {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] 6wb7itwk1dug6b201ep0t14v50rkrjt 0 64270 2096331 2085149 2026-09-28T00:14:54Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096331 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Adat û Rusûmatnameê Ekradiye<br>{{Nivîsa erebî|عاذات و رسوماتنامه ء اكرادية}} | wêne = | binwêne = | nivîskar = [[Mele Mehmûdê Bazîdî]] | pêşgotin = | şêwe = Orf û Adetên Kurdan, Çanda Kurdî, Civaka Kurda | cih = Agirî / Bazîd | sernivîser = | ziman = [[Kurdî]] ([[Kurmancî]]) | dîroka_weşanê = Sedsala 19'an | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''Adat û rusûmatnameê ekradiye''' (erebî; عاذات و رسوماتنامه ء اكرادية), bi kurdî '''Adetên kurdan''' an jî '''Adab û risûma kurdan''', pirtûkeke [[Mele Mehmûdê Bazîdî]] ya 1857an<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/urun/adat-u-rusumatnamee-ekradiye |sernav=Adat û Rusûmatnameê Ekradiye |malper=nubihar.com |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=ku-TR}} {{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.semskiasireti.com/?Syf=15&cat_id=170&baslik_name=IE1lbGEgTWVobcO7ZMOqIEJheWV6w65kw64gKDE3OTctMTg2Mykg |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2014-10-02 |tarîxa-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304121216/http://www.semskiasireti.com/?Syf=15&cat_id=170&baslik_name=IE1lbGEgTWVobcO7ZMOqIEJheWV6w65kw64gKDE3OTctMTg2Mykg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ilkehaber.com/haber/nbihardan-kurt-klasikleri-dizisi-11403.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-06-01 |roja-arşîvê=2015-12-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151226102520/http://www.ilkehaber.com/haber/nbihardan-kurt-klasikleri-dizisi-11403.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûdê Bazîdî berhema bi navê “Adab û risûma kurdan” e. Adab û risûm tê wateya orf û edet. Ev berhem bi zaravayê [[kurmancî]] hatiye nivîsandin. Orf, edet û kevneşopiyan kurdan, di vê berhemê de li ber çavan rahêxistine. Babeta pirtûkê, li ser çanda gelê kurd e, [[eşîr]] û koçer, mêvanî, malevanî, keçxwestin, dawet û dezgîran û cîrantiyê ye. Ev pirtûk li ser jiyana kurdan ya civakî û [[etnolojî|etnolojiya]] wan berhema herî pêşîn e ku bi destê Mehmûdê Bazîdî ve hatiye nivîsîn. Jixwe ji pirtûkên Bazîdî ya musteqil û serbixwe ev xebat e, ango ev xebata wî, ya herî orijînal û girîng e. Bazidî di berhema xwe de wisa dibêje: <br> ''"Ehlê Ekrad eger xwecihye -ên ne koçer- u eger rewend, qewî zêde hakim perest û axaperest in. Zêde îtaata hakiman û mîr û axan dikîn. Bilanêd hakimêd wan fileyek jî bibitin êdî zêde îtaat dikin. Lakîn ji hemcinsêd xwe dexsê dikin. Bi înad û kîn û qîderet în. Eger jî cinsê wan yekî jêre bibine hakim û axayêd wan, îcarî ewî qebûl nakin û îtaata wî nakin. Elbette fesadiyekê peyda dikîn."'' <ref>M. Mehmûdê Beyazîdî, Adetên Kurdîstan, Amadekar: Delîlo îzolî, Den Haag 1979, r.12-13</ref> Li gor agahiyan, ev pirtûka wî li zimanên rûsî, [[tirkî]], [[farisî]], [[erebî]] û zaravayê [[soranî]] hatiye wergerandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [//katalog.istanbul.edu.tr/client/search/detailnonmodal/ent:$002f$002fSD_ILS$002f1102$002fSD_ILS:1102368/ada/default_tr/qf$003dLANGUAGE$002509Dil$002509FAR$002509Faroese$0026rw$003d0$0026ic$003dtrue$0026dt$003d$0026sm$003dfalse$0026;jsessionid=0390F2607D93F07A2BDF764E68536EB6] == Girêdanên derve == * [http://diyarname.com/news.php?Idx=4098 Diyarname.com] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser dîroka kurdan]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 19an]] sumv15dxq11vvk07q8w8mvq75vruh0x 0 64848 2096393 2059678 2026-09-28T08:29:27Z Avestaboy 34898 2096393 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | şanenav = Enver Hoxha (signature).svg }} '''Enver Hoxha''' (wekî ''Enver Hoca'' tê bilêvkirin) (jdb. [[16ê çiriya pêşîn a]] 1908an, li [[Gjirokastër]]a [[Albanya]]yê - m. [[11ê nîsana]] 1985an, li [[Tîrana]]yê) mîmarê [[sosyalîzm]]ê di [[Albanya]]yê bû. Albanya [[dewleta sosyalîst a rast]] a dawî bû li cîhanê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Hin pozisyonên teorîk ên Enver Hoxha li programên [[EMEP]] û [[MLKP]] tên dîtin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ateîstên sedsala 20an]] [[Kategorî:Enver Hoxha| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1908]] [[Kategorî:Kesên ku çûne ser ateîzmê]] [[Kategorî:Komunîstên alban]] [[Kategorî:Mirin 1985]] [[Kategorî:Serokwezîrên Albanyayê]] [[Kategorî:Stalînîzm]] [[Kategorî:Şoreşgerên alban]] [[Kategorî:Teorîsyenên marksîst]] 7uxijua2n26b9yn2j5nnq9fstvhhbul 0 72790 2096356 1945945 2026-09-28T03:34:59Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096356 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusettsê''' ({{bi-en|Massachusetts Institute of Technology}}) an jî bi kurtasî '''MIT''', zanîngeheke teknîk e ku li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] di sînorên federedewleta [[Massachusetts]] de dimîne. Bi taybetî ji ber ku di warên [[zanist]], [[endezyarî]] û [[Ekonomî|ekonomiyê]] de bi ser ketiye, pir tê nasîn. Di warê [[endezyarî]] û [[Teknolojî|teknolojiyê]] de wek zanîngeha teknîk a herî baş a dinyayê tê qebûlkirin<ref>{{en}} [http://www.thebestschools.org/features/100-best-universities-in-world-today/ ''thebestschools.org'': ''The 100 Best Universities in the World Today''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307133316/https://thebestschools.org/features/100-best-universities-in-world-today/ |date=2018-03-07 }}</ref>.Heta vê gavê di navbera [[xwendekar]], destûrdar û endamên perwerdehî yên MITê de 72 kes [[Xelata Nobelê|xelata nobelê]] qezenc kirine û 15ê van xelatan di nav pênc salên dawî de hatine kesibandin. Di zanîngehê de 11.192 xwendekar û 998 personelên akademîk hene<ref>{{en}} [https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2016/world-ranking#!/page/0/length/25/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats ''timeshighereducation.com'': ''World University Rankings 2015-2016'']</ref>. == Dîrok == [[Wêne:MIT_Dome_night1_Edit.jpg|thumb|280px|Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusettsê]] MIT di sala 1861an de hate damezrandin û di sala 1865an de li navenda şarê [[Boston (Massachusetts)|Bostonê]] di avahiyeke bikirê de dest pê perwerdehiye bûye. Di sala 1916an de derbasê kampusa xwe ya anayîn ya ku li taxeya [[Cambridge]] de ye bû. Di sala 1900an de hate ramandin ku bi [[Zanîngeha Harvardê]] ya ku di heman bajar de ye bê tevîhevkirin. Lê destûrdarên (mezûn) MITê bizivîn û paşî jî ev pêşniyaz çê nebû.    Girîngiya zanîngehê bi taybetî di dema [[şerê cîhanî yê duyem]] de ji ber îcadên [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] û [[zanist]]î zêde bû.   == Beşên wê == MIT di nav xwe de wekî pênc fakulteyê ku xwediyê 26 beş e û bi kolejek dibe du beşek mezin.  * Fakûlteya Avahîsaziyê  * Fakûlteya Endezyariyê  * Fakûlteya Wêjeyê  * Fakûlteya Karsaziyê  * Fakûlteya Fenê  * Koleja Zanistên Tenduristî<br> == World Wide Web == Navenda [[World Wide Web]] Consortium di kampusa MITê de ye. == Mirovên navdar == * [[Buzz Aldrin]] * [[Kofi Annan]] * [[Ben Bernanke]] * [[Benjamin Netanyahu|Benyamin Netanyahu]] * [[Alfred Pritchard Sloan]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Massachusetts Institute of Technology}} * [http://web.mit.edu/ Malpera fermî] {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|42|21|35|N|71|05|32|W|display = title}} [[Kategorî:Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts| ]] [[Kategorî:Zanîngehên li DYAyê]] 1e4rpha6n0tty3u51bj5f38rxvxdwoe 0 73206 2096376 2085907 2026-09-28T07:22:39Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096376 wikitext text/x-wiki {{Ne kurdî|tarîx=adar 2024}} {{Paqij bike|tarîx=adar 2024}} [[Wêne:World Population.svg|thumb|upright=2|Nexşeya Gelhe ya Cîhanê]] Ev lîste, welat û navçeyên girêdayî yên ji aliyê şêniyan e. Ev di nav dewletên serbixwe de deverên girêdayî dijîn û di hinek rewşan de, welatên nifûsê ji dewletên serbixwe ve bi hevbendiya di nava lîsteya serî de li ser bingeha ISO ISO 3166-1 ye. Ji bo nimûne, [[Keyaniya Yekbûyî]] jî wekî yekeyeke hesab dikirin dema welatên nifûsê ji Keyaniya Holendayê bi hev cûda hatin nirxandin. Li gel vê lîsteyê de dewletên hin bi naskirina sînor li ISO 3166-1 nehate dîtin heye. Ew kesayetiyên şêniyên çi pratîkê de ji welatên ku bo raporkirina gelên cuda bi awayekî welatiyên hundur û giştî roniyê ne. Hin welatan, bi taybetî jî Taylenda, ma giştî şêniyên bo raporkirina ne, tenê ji hemleyeke welatiyên; ji bo giştî gelên ku ajansa navnetewî divê texmîna bidin. Jî di sedî gorî nifûsa cîhanê de, ku li [[Neteweyên Yekbûyî]] de li ser 7.8 milyar şêniyên her welatî di kanûna pêşîn a 2022 texmînkirin dayîn e. == Lîsteya Dewletên Gelhe ya Cîhanê == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- !data-sort-type="number"|Rêz!!Welat (an herêmên girêdayî)!!Gelhe!!Dîrok!!% ya cîhanê<br />gelhe!!class="unsortable"| Çavkanî |- |1 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Çîn}}<ref group="Note">The census figure refers to [[mainland China]], excluding its [[special administrative region]]s of [[Hong Kong]] and [[Makau]], the former of which returned to Chinese sovereignty on 1&nbsp;July 1997 and the latter on 20&nbsp;December 1999.</ref> | 1.381.680.000 |style="text-align:left;"|[http://data.stats.gov.cn/ Official population clock] |- |2 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Hindistan}} | 1.312.320.000 |style="text-align:left;"|[http://censusindia.gov.in/ Official population clock] |- |3 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}}<ref group="Note">Population of the [[States of the United States|50 states]] and the [[District of Columbia]].</ref> | 324.567.000 |style="text-align:left;"|[http://www.census.gov/popclock/ Official population clock] |- |4 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îndonezya}} |260,581,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 260581000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |5 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Brezîl}} |207.132.000 |style="text-align:left;"|[http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html Official population clock] |- |6 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Pakistan}} | 196.435.000 |style="text-align:left;"|[http://www.pwd.punjab.gov.pk/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502230956/https://pwd.punjab.gov.pk/ |date=2019-05-02 }} |- |7 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nîjerya}} |186,988,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 186988000/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |8 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bengladeş}} | 161.986.000 |style="text-align:left;"|[http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx |date=2011-09-04 }} |- |9 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Rûsya}}<ref group="Note">Including [[Crimea]] and [[Sevastopol]].</ref> |146,727,405 |September 1, 2016 |{{#expr: 146727405/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.gks.ru/bgd/free/b16_00/IssWWW.exe/Stg/dk08/8-0.doc Official estimate] |- |10 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Japon}} |126,920,000 |December 1, 2016 |{{#expr: 126920000/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly provisional estimate] |- |11 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Meksîk}} |122,273,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 122273000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.conapo.gob.mx/work/models/CONAPO/Proyecciones/Datos/Bases_de_Datos/Indicadores_demograficos/CSV/baseindidemMX.csv Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205000208/http://www.conapo.gob.mx/work/models/CONAPO/Proyecciones/Datos/Bases_de_Datos/Indicadores_demograficos/CSV/baseindidemMX.csv |date=2017-12-05 }} |- |12 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Filîpîn}} | 103.645.000 |style="text-align:left;"|[http://rpo3.popcom.gov.ph/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915090120/http://rpo3.popcom.gov.ph/ |date=2015-09-15 }} |- |13 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Etiyopya}} |101,853,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 101853000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |14 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Viyetnam}} |92,700,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 92700000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=622&ItemID=15862 Annual official projection] |- |15 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Misir}} | 92.524.200 |style="text-align:left;"|[http://www.capmas.gov.eg/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230907025744/https://www.capmas.gov.eg/ |date=2023-09-07 }} |- |16 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kongoya Demokratîk}} |82,243,000 |July 1, 2016 |{{#expr:82243000/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |17 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Almanya}} |82,175,700 |December 31, 2015 |{{#expr: 82175700/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160628112855/https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html |date=2016-06-28 }} |- |18 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îran}} | 79.929.300 |style="text-align:left;"|[http://www.amar.org.ir/english/Population-help Official population clock] |- |19 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tirkiye}} |78,741,053 |December 31, 2015 |{{#expr: 78741053/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.turkstat.gov.tr/Start.do Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108091816/http://www.turkstat.gov.tr/Start.do |date=2017-11-08 }} |- |20 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Taylenda}} |68,145,000 | July 1, 2016 |{{#expr: 68145000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/Key_Findings_WPP_2015.pdf United Nations Department of Economic] |- |21 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Fransa}}<ref group="Note">Excluding Overseas Territories and Collectivities: [[French Polynesia]], [[New Caledonia]], [[French Southern and Antarctic Land]], [[Clipperton Island]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]] and [[Wallis and Futuna]].</ref> |66,842,000 |November 1, 2016 |{{#expr: 66842000/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 Monthly official estimate] |- |22 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Keyaniya Yekbûyî}} |65,110,000 |July 1, 2015 |{{#expr: 65110000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates Annual official estimate] |- |23 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îtalya}} |60,588,658 |July 31, 2016 |{{#expr: 60588658/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181216081210/http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index.html |date=2018-12-16 }} |- |24 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Afrîkaya Başûr}} |55,908,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 55908000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cs2016.statssa.gov.za/ Annual official estimate] |- |25 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tanzanya}}<ref group="Note">Including [[Zanzibar]].</ref> |55,155,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 55155000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |26 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Myanmar}} |54,363,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 54363000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |27 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Korêya Başûr}} |50,801,405 |July 1, 2016 |{{#expr: 50801405/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://kosis.kr/nsportalStats/nsportalStats_0102Body.jsp?menuId=1&NUM=1 Annual official estimate] |- |28 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kolombiya}} |{{Data Colombia|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Colombia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.dane.gov.co/reloj/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116020433/http://www.dane.gov.co/reloj/ |date=2018-01-16 }} |- |29 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kenya}} |47,251,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 47251000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |30 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Spanya}} |46,812,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 46812000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.es/inebaseDYN/cp30321/cp_inicio.htm Official estimate] |- |31 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Arjentîn}} |43,850,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 43850000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912104325/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf |date=2014-09-12 }} |- |32 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ûkrayna}}<ref group="Note">Excluding [[Crimea]] and [[Sevastopol]].</ref> |42,620,007 |November 1, 2016 |{{#expr: 42635097/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp |date=2016-08-08 }} |- |33 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sûdan}} |41,176,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 41176000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cbs.gov.sd/en/files.php?id=7#&panel-1 Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113142840/http://cbs.gov.sd/en/files.php?id=7#&panel-1 |date=2014-11-13 }} |- |34 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Cezayir}} |40,400,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 40400000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ons.dz/-Demographie-.html Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306220607/http://www.ons.dz/-Demographie-.html |date=2012-03-06 }} |- |35 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Polonya}} |38,426,809 |July 1, 2016 |{{#expr: 38426809/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/en/defaultaktualnosci/3286/3/20/1/population._size_and_structure_by_territorial_division_as_of_june_30_2016.pdf Official estimate] |- |36 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ûganda}} |36,860,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 36860700/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/statistical_abstracts/Statistical%20Abstract%202015.pdf Official annual projection] |- |37 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Iraq}} |36,787,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 36787000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cosit.gov.iq/en/rtl-support Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319085807/http://cosit.gov.iq/en/rtl-support |date=2017-03-19 }} |- |38 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kanada}} |{{Data Canada|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Canada, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate] |- |39 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Maroko}}<ref group="Note">It ''excludes'' the population of the [[disputed territory]] of the [[Western Sahara]] (the so-called [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]).</ref> |{{Data Morocco|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Morocco, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113143911/http://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html |date=2015-11-13 }} |- |40 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Erebistana Siyûdî}} |32,775,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 32775000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cdsi.gov.sa/ar/4068 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916032014/http://www.cdsi.gov.sa/ar/4068 |date=2016-09-16 }} |- |41 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Malezya}} |{{Data Malaysia|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Malaysia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.statistics.gov.my Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611041219/http://www.statistics.gov.my/ |date=2008-06-11 }} |- |42 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ûzbekistan}} |31,575,300 |January 1, 2016 |{{#expr: 31575300/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://stat.uz/en/uploads/econom/demograf/Number%20of%20resident%20population.xls Official estimate] |- |43 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Perû}} |31,488,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 31488700/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/Cap03020.xls Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074754/http://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/Cap03020.xls |date=2017-05-25 }} |- |44 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Venezuela}} |31,028,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 31028700/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/SituacionDinamica/Proyecciones/xls/Nacional.xls Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071317/http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/SituacionDinamica/Proyecciones/xls/Nacional.xls |date=2019-04-03 }} |- |45 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nepal}} |30,986,975 |July 1, 2016 |{{#expr: 28431500/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20projection%202011-2031/PopulationProjection2011-2031.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128182055/http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20projection%202011-2031/PopulationProjection2011-2031.pdf |date=2016-01-28 }} |- |46 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gana}} |28,308,301 |July 1, 2016 |{{#expr: 28308301/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statsghana.gov.gh Official annual projection] |- |47 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Efxanistan}} |27,657,145 |July 1, 2016 |{{#expr: 27657145/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cso.gov.af/Content/files/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%20%201395.xlsx Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924073407/http://cso.gov.af/Content/files/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%20%201395.xlsx |date=2016-09-24 }} |- |48 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Yemen}} |27,478,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 27478000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |49 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Mozambîk}} |26,423,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 26423700/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gov.mz/estatisticas/estatisticas-demograficas-e-indicadores-sociais/projeccoes-da-populacao/populacao-projectada-por-distritos-maputo-cidade-2007_2040.xls/at_download/file Annual official projection] |- |50 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Angola}} |25,789,024 |May 16, 2014 |{{#expr: 25789024/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gov.ao/xportal/xmain?xpid=ine Final 2014 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604103235/http://www.ine.gov.ao/xportal/xmain?xpid=ine |date=2016-06-04 }} |- |51 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Awistralya}} |{{Data Australia|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Australia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources, in this case Australia's official population clock. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Web+Pages/Population+Clock?opendocument Official population clock] |- |52 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Korêya Bakur}} |24,213,510 |October 1, 2014 |{{#expr: 24213510/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://kp.one.un.org/content/dam/unct/dprk/docs/2014%20SDHS%20Report_E_final.pdf Preliminary 2014 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031214/http://kp.one.un.org/content/dam/unct/dprk/docs/2014%20SDHS%20Report_E_final.pdf |date=2017-02-02 }} |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Taywan}}<ref group="Note">[[Taiwan]] (Republic of China) also includes the minor islands of [[Kinmen]], [[Matsu Islands|Matsu]], [[Pescadores]], etc.</ref> |23,532,065 |November 1, 2016 |{{#expr: 23532065/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |date=2014-07-04 }} |- |53 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kamerûn}} |22,709,892 |July 1, 2016 |{{#expr: 22709892/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.bucrep.cm/index.php/en/ Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224204444/http://www.bucrep.cm/index.php/en/ |date=2021-02-24 }} |- |54 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Peravê Diranfîl}} |22,671,331 |May 15, 2014 |{{#expr: 22671331/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.ins.ci/n/index.php?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 Preliminary 2014 census result] |- |55 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Madagaskar}} |22,434,363 |July 1, 2014 |{{#expr: 22434363/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://instat.mg/ Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170126172029/http://www.instat.mg/ |date=2017-01-26 }} |- |56 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Srî Lanka}} |21,203,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 20966000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/VitalStatistics/MidYearPopulation/Mid-year%20population%20by%20age%20group.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117022357/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/VitalStatistics/MidYearPopulation/Mid-year%20population%20by%20age%20group.pdf |date=2017-11-17 }} |- |57 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nîjer}} |20,715,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 20715000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |58 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Romanya}} |19,760,000 |January 1, 2016 |{{#expr: 19760000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2016e.pdf Annual official estimate] |- |59 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Burkîna Faso}} |19,034,397 |July 1, 2016 |{{#expr: 19034397/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insd.bf/n/contenu/autres_publications/Projections_demographiques_sous_nationales_2007-2020.pdf Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221060141/http://www.insd.bf/n/contenu/autres_publications/Projections_demographiques_sous_nationales_2007-2020.pdf |date=2016-12-21 }} |- |60 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sûrî}} |18,564,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 18564000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |61 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Malî}} |18,341,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 18341000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.humanitarianresponse.info/sites/www.humanitarianresponse.info/files/datasets/Population%20of%20Mali%20by%20age%20and%20by%20region.xls Official annual projection] |- |62 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Şîle}} |18,191,900 |July 1, 2016 |{{#expr: 18191900/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones2014/proyecciones-de-poblacion-2014.xlsx Official annual projection] |- |63 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Qazaxistan}} |17,753,200 |May 1, 2016 |{{#expr: 17753200/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.gov.kz/faces/homePag Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008001735/http://www.stat.gov.kz/faces/homePag |date=2015-10-08 }} |- |64 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Holenda}} |{{Data Netherlands|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Netherlands, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[https://www.cbs.nl/en-gb/visualisaties/population-counter Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009222717/https://www.cbs.nl/en-gb/visualisaties/population-counter |date=2018-10-09 }} |- |65 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Malawî}} |16,832,910 |July 1, 2016 |{{#expr: 16832910/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2008/Main%20Report/ThematicReports/Population%20Projections%20Malawi.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215254/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2008/Main%20Report/ThematicReports/Population%20Projections%20Malawi.pdf |date=2021-06-02 }} |- |66 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ekuador}} |{{Data Ecuador|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Ecuador, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.ecuadorencifras.gob.ec/estadisticas/ Official population clock] |- |67 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Guatemala}} |16,176,133 |July 1, 2015 |{{#expr: 16176133/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314175005/http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores |date=2014-03-14 }} |- |68 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Zambiya}} |15,933,883 |July 1, 2016 |{{#expr: 15933883/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.zamstats.gov.zm/latest/Zambia_Census_Projection_2011_2035_Final.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113142232/http://www.zamstats.gov.zm/latest/Zambia_Census_Projection_2011_2035_Final.pdf |date=2015-11-13 }} |- |69 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kamboca }} |15,626,444 |July 1, 2016 |{{#expr: 15626444/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.go.jp/info/meetings/cambodia/pdf/rp12_ch10.pdf Official annual projection] |- |70 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Senegal}} |14,799,859 |January 1, 2016 |{{#expr: 14799859/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.ansd.sn Official annual projection] |- |71 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Çad}} |14,497,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 14497000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |72 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Zîmbabwe}} |14,240,168 |July 1, 2016 |{{#expr: 14240168/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |date=2016-04-28 }} |- |73 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gîne}} |12,947,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 12947000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |74 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sûdana Başûr}} |12,131,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 12131000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official annual projection] |- |75 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Rwanda}} |11,553,188 |July 1, 2016 |{{#expr: 11553188/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212164943/http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf |date=2019-12-12 }} |- |76 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Belçîka}} |11,348,855 |November 1, 2016 |{{#expr: 11348855/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/stat-1-1_f.pdf Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141117082917/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |date=2014-11-17 }} |- |77 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tûnis}} |11,299,400 |July 1, 2016 |{{#expr: 11154400/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ins.tn/fr/themes/population#417 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610170957/http://www.ins.tn/fr/themes/population#417 |date=2016-06-10 }} |- |78 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kûba}} |11,239,004 |December 31, 2015 |{{#expr: 11239004/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.one.cu/aec2015/03%20Poblacion.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220115731/http://www.one.cu/aec2015/03%20Poblacion.pdf |date=2016-12-20 }} |- |79 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Somalya}}<ref group="Note">Includes [[Puntland]] and [[Somaliland]].</ref> |11,079,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 11079000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |80 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Haîtî}} |11,078,033 |July 1, 2016 |{{#expr: 11078033/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219001450/http://ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf |date=2015-02-19 }} |- |81 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bolîvya}} |10,985,059 |July 1, 2016 |{{#expr: 10985059/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gob.bo/indice/visualizador.aspx?ah=PC20106.HTM Official projection] |- |82 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Yewnanistan}} |10,858,018 |January 1, 2015 |{{#expr: 10858018/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/- Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110002613/http://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/- |date=2021-01-10 }} |- |83 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bênîn}} |10,653,654 |July 1, 2016 |{{#expr: 10653654/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://web.archive.org/web/20171020064707/http://www.insae-bj.org/Migration.html?file=files%2Fstats-demographiques%2FSTATISTIQUES%20DEMOGRAPHIQUES.xlsx Official projection] |- |84 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Çekya}} |10,572,427 |September 30, 2016 |{{#expr: 10572427/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.czso.cz/csu/czso/population Official quarterly estimate] |- |85 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Portûgal}} |10,341,330 |December 31, 2015 |{{#expr: 10341330/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpgid=ine_main&xpid=INE Annual official estimate] |- |86 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bûrûndî}} |10,114,505 |July 1, 2016 |{{#expr: 10114505/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071528/http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf |date=2019-04-03 }} |- |87 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Komara Domînîk}} |10,075,045 |July 1, 2016 |{{#expr:10075045/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.one.gob.do/Multimedia/Download?ObjId=6641 Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074831/http://www.one.gob.do/Multimedia/Download?ObjId=6641 |date=2017-05-25 }} |- |88 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Swêd}} |9,967,274 |October 31, 2016 |{{#expr: 9967274 /{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.scb.se/en_/Finding-statistics/Statistics-by-subject-area/Population/Population-composition/Population-statistics Monthly official estimate] |- |89 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Urdun}} |{{Data Jordan|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Jordan, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://web.dos.gov.jo/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019205734/http://web.dos.gov.jo/ |date=2017-10-19 }} |- |90 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Emîrtiyên Yekbûyî yên Ereb}} |9,856,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 9856000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official annual projection] |- |91 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Mecaristan}} |9,830,485 |January 1, 2016 |{{#expr: 9830485/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html Annual official estimate] |- |92 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Azerbaycan}} |9,784,600 |October 1, 2016 |{{#expr: 9784600/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://news.lent.az/news/259568 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119163056/http://news.lent.az/news/259568 |date=2016-11-19 }} |- |93 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Belarûs}} |9,505,200 |October 1, 2016 |{{#expr: 9505200/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.belstat.gov.by/en/ Quarterly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101195839/http://www.belstat.gov.by/en/ |date=2019-11-01 }} |- |94 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Awistirya }} |8,767,919 |October 1, 2016 |{{#expr: 8767919/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html Quarterly provisional figure] |- |95 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Hondûras}} |8,721,014 |July 1, 2016 |{{#expr: 8721014/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202016.xlsx Official annual projection] |- |96 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îsraêl}} |{{Data Israel|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Israel, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.cbs.gov.il/reader/cw_usr_view_Folder?ID=141 Official population clock] |- |97 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tacîkistan}} |8,551,000 |January 1, 2016 |{{#expr: 8551000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.tj/en Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306125630/http://www.stat.tj/en/ |date=2012-03-06 }} |- |98 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Swîsre}} |8,391,973 |September 30, 2016 |{{#expr: 8391973/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html Quarterly provisional figure] |- |99 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Papua Gîneya Nû}} |8,151,300 |July 1, 2016 |{{#expr: 8151300/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://prism.spc.int/regional-data-and-tools/population-statistics Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716183647/http://prism.spc.int/regional-data-and-tools/population-statistics |date=2017-07-16 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Hong Kong}}'' ''([[Çîn]])'' |7,346,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 7346700/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.censtatd.gov.hk/m/o.jsp Official estimate] |- |100 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bulgaristan}} |7,153,784 |December 31, 2015 |{{#expr: 7153784/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Population2015_CV8W6X5.pdf Official estimate] |- |101 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Togo}} |7,143,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 7143000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat-togo.org/index.php/thematiques/statistiques-demographiques/32-thematiques/statistiques-demographiques/etat-structure/79-perspectives-demo Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908020603/http://www.stat-togo.org/index.php/thematiques/statistiques-demographiques/32-thematiques/statistiques-demographiques/etat-structure/79-perspectives-demo |date=2015-09-08 }} |- |102 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Serbistan}}<ref group="Note">Excludes [[Kosovo]]</ref> |7,076,372 |January 1, 2016 |{{#expr: 7076372/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225081855/http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 |date=2015-12-25 }} |- |103 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sierra Leone}} |7,075,641 |December 4, 2015 |{{#expr: 7075641/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[https://www.statistics.sl/wp-content/uploads/2016/06/2015-Census-Provisional-Result.pdf Preliminary 2015 census result] |- |104 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Paraguay}} |6,854,536 |January 1, 2016 |{{#expr: 6854536/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf Official estimate] |- |105 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|El Salvador}} |6,520,675 |February 13, 2015 |{{#expr: 6520675/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.digestyc.gob.sv/index.php/novedades/avisos/540-ya-se-encuentra-disponible-el-boletin-ipc-septiembre-2012.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171021164030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/novedades/avisos/540-ya-se-encuentra-disponible-el-boletin-ipc-septiembre-2012.html |date=2017-10-21 }} |- |106 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Laos}} |6,492,400 |March 1, 2015 |{{#expr: 6492400/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.lsb.gov.la/ Preliminary 2015 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318122158/https://www.lsb.gov.la/ |date=2020-03-18 }} |- |107 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lîbya}} |6,385,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 6385000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official annual projection] |- |108 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nîkaragua}} |6,262,703 |January 1, 2015 |{{#expr: 6262703/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.bcn.gob.ni/publicaciones/periodicidad/anual/nicaragua_cifras/nicaragua_cifras.pdf Official estimate] |- |109 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Qirgizistan}} |6,120,400 |November 1, 2016 |{{#expr: 6120400/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://stat.kg/kg/publications/doklad-socialno-ekonomicheskoe-polozhenie-kyrgyzskoj-respubliki/ Official estimate] |- |110 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Libnan}} |5,988,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 5988000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |111 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Danîmarka}} |5,745,526 |October 1, 2016 |{{#expr: 5745526/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning/folketal.aspx Quarterly official estimate] |- |112 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sîngapûr}} |5,607,300 |July 1, 2016 |{{#expr: 5607300/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#16 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151129094649/http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#16 |date=2015-11-29 }} |- |113 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Fînlenda}} |5,503,347 |November 30, 2016 |{{#expr: 5503347/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://tilastokeskus.fi/til/vamuu/2016/index_en.html Monthly official estimate] |- |114 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Slovakya}} |5,426,252 |December 31, 2015 |{{#expr: 5426252/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/b58191a5-ee6e-40bb-a6fb-214ec648ee4f/!ut/p/b1/jZTbkqo4FIafpR_AJuHMZTjIKUQhgMCNhWdBRIUW4ek33eVc7JlqnVxB5ftrrXxZwGRMwmTn_H7c5-2xPuen7_dMXPqSLasqRAComAO241JiaVPWjIQRSEcA_LIQ-Mkj3_cpjmNgxuwU2Bw0AYkiAKbSM_8C-Ku-TAID2CGam4HDQ8ALzIJJivSh6rW3N5C66zhzAJqupsLk0HZRElCPngQdKEOs-NEknK2HfWF5zW2VEkdc3G1MVcu4ncurJF2cTEozVYyWcs2lyUoOkcfVvalWKqtPcwvNArp3tg_L4eCgrw6eKAK5cSlcukOlbtfL6jK_S5MlFwOu6D4-nmd70fwrN6r4zGsmsngJAyBjUwA2sqJA8TkOIO5fbtSYBbZEAuj6vulC_o3bscB3fkrnLFJ4U9OD2bgdaqxMscgCAJ_5F8CrvCm-yZvi_-v_BfBmNhdM9oO8MvgDvBrfd5Kyl7cYim8A9R_gt2NG0pseRo_EqqstQ5uSSUdU-rVYIDAhkwB-SYv-Yg_lEBRDQLwhAqSwH8CAmIZJSMKpQ1oXEuMKgB5xYdS6435H9GxG2mS-iYNIRVpllu6acZjsuKo-u3X1CT4VyPKiIovC2Nb4zDFxkfKS0didbtC7f_X6ZlGL2z3vg7aadZnE15IZz3CpOCfV9-KQii5k4244ZpfzRUeHNJ-wG-0GZyhBeH7IUF-V2lkLMNeUSDyEWaCuimbRNWqjlcdbsKn8KS6H82YXhXeJTSpro0-38vUAwkV-O2mLfLjPhk1-fkxKLLXXrX4cJjnMiVsFZNVGtbBYJcLVlUFPB91YeA45sbcOPZb2MIjLpFexRyeL5uMp-rfhg9J_RIOub0MNEKMDMIKERPd4FG3T1iHEaDEoop4YJ0KK2YMaANLN_CkaebaEzL9FS7IEOEmSeZZXRIH7Fr0eRdfeKDoJYL4H08NpT_ENLHztUALD0-f7oW2cs9JPM7SJFS78EsFWCRy9Q2i1afs-KxpZWHUEfOG9aYrWHZ3rsNTQkG7prgnwbtmk7RfC0CFuPX4awpdMTBq6bXGK3FLx1bUhtzK8BHDXTC6x18XXziVR7JOg5fr97et6dSrsx8thZT6oqVfbeqYVwMJsKuQX7RE6TgvM8mQpBF-FDf5qbpN1Qrhucvr-mV6qKLq73wuLgREYOwRlrrpXfwCxan5J/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ Official estimate] |- |115 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Erîtrea}} |5,352,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 5352000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |116 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Norwêc}} |5,252,166 |October 1, 2016 |{{#expr: 5252166/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://ssb.no/en/forside?hide-from-left-menu=true&language-code=en&menu-root-alternative-language=true Quarterly official estimate] |- |117 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Komara Afrîkaya Navend}} |4,998,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 4998000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |118 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kosta Rîka}} |4,890,379 |June 30, 2016 |{{#expr: 4890379/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.inec.go.cr/ Official estimate] |- |119 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Filistîn}} |4,816,503 |July 1, 2016 |{{#expr: 4816503/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140608204943/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm |date=2014-06-08 }} |- |120 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îrlenda}} |4,757,976 |July 14, 2016 |{{#expr: 4757976/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpr/censusofpopulation2016-preliminaryresults/ Preliminary 2016 census result] |- |121 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tirkmenistan}} |4,751,120 |December 26, 2012 |{{#expr: 4751120 /{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.chrono-tm.org/2015/02/rezultatyi-perepisi-naseleniya-v-turkmenistane/ Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226075305/http://www.chrono-tm.org/2015/02/rezultatyi-perepisi-naseleniya-v-turkmenistane/ |date=2015-02-26 }} |- |122 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nû Zelenda}} |{{Data New Zealand|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data New Zealand, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604223109/http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |date=2010-06-04 }} |- |123 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Komara Kongoyê}} |4,741,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 4741000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |124 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Oman}} |4,550,538 |November 30, 2016 |{{#expr: 4550538/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ncsi.gov.om/Pages/NCSI.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009234648/https://www.ncsi.gov.om/Pages/NCSI.aspx |date=2016-10-09 }} |- |125 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Xirwatistan }} |4,190,669 |December 31, 2015 |{{#expr: 4190669/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dzs.hr/Eng/system/first_results.htm#MIG Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705025245/http://www.dzs.hr/Eng/system/first_results.htm#MIG |date=2017-07-05 }} |- |126 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kuweyt}} |4,183,658 |June 30, 2015 |{{#expr: 4183658/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Kuwait-Cities.html Official estimate] |- |127 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lîberya}} |4,076,530 |July 1, 2016 |{{#expr: 4076530/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224150241/http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf |date=2021-02-24 }} |- |128 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Panama}} |3,814,672 |July 1, 2016 |{{#expr: 3814672/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[https://www.gacetaoficial.gob.pa/pdfTemp/26837_B/33812.pdf Official estimate] |- |129 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gurcistan}}<ref group="Note">Excludes [[Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (53,559, census 2015).</ref> |3,720,400 |January 1, 2016 |{{#expr: 3720400/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng Annual official estimate] |- |130 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Morîtanya}} |3,718,678 |July 1, 2016 |{{#expr: 3718678/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925151255/http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf |date=2015-09-25 }} |- |131 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Moldova}}<ref group="Note">Excludes [[Transnistria]] (505,153, census 2014).</ref> |3,553,100 |January 1, 2016 |{{#expr: 3553100/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistica.md/newsview.php?l=en&idc=168&id=5065 Official estimate] |- |132 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bosniya û Herzegovîna}} |3,531,159 |October 15, 2013 |{{#expr: 3531159/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf Final 2013 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224103940/http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf |date=2017-12-24 }} |- |133 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ûrûguay}} |3,480,222 |June 30, 2016 |{{#expr: 3480222/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Porto Rîko}}'' ''([[United States|U.S.]])'' |3,474,182 |July 1, 2015 |{{#expr: 3474182/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.census.gov/popest/data/index.html Official estimate] |- |134 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Mongolya}} |{{Formatnum: {{#expr: (3000000+175*{{Age in days|2015|1|24}}) round 0}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (3000000+175*{{Age in days|2015|1|24}})/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.en.nso.mn/home Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229070756/http://www.en.nso.mn/home |date=2016-12-29 }} |- |135 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ermenistan}} |2,993,900 |September 30, 2016 |{{#expr: 2993900/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=19001&submit=Search Quarterly official estimate] |- |136 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Albanya}} |2,886,026 |January 1, 2016 |{{#expr: 2886026/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.instat.gov.al/en/publications/press-releases/press-release-population-of-albania-1-january-2016.aspx Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421163002/http://instat.gov.al/en/publications/press-releases/press-release-population-of-albania-1-january-2016.aspx |date=2016-04-21 }} |- |137 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lîtvanya}} |2,853,500 |December 1, 2016 |{{#expr: 2853500/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://osp.stat.gov.lt/en/home Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228081633/https://osp.stat.gov.lt/en/home |date=2017-02-28 }} |- |138 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Jamaîka}} |2,723,246 |December 31, 2014 |{{#expr: 2723246/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/Newpopulation.aspx Official estimate] |- |139 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Qeter}} |2,611,522 |October 31, 2016 |{{#expr: 2611522/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.mdps.gov.qa/en/Pages/default.aspx Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180701211726/https://www.mdps.gov.qa/en/Pages/default.aspx |date=2018-07-01 }} |- |140 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Namîbya}} |2,324,388 |July 1, 2016 |{{#expr: 2324388/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://cms.my.na/assets/documents/p19dn4fhgp14t5ns24g4p6r1c401.pdf Official projection] |- |141 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Botswana}} |2,230,905 |July 1, 2016 |{{#expr: 2230905/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cso.gov.bw/images/projections_2011-2026.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919171749/http://www.cso.gov.bw/images/projections_2011-2026.pdf |date=2016-09-19 }} |- |142 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Makedonya}} |2,071,278 |December 31, 2015 |{{#expr: 2071278/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Official estimate] |- |143 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Slovenya}} |2,064,241 |July 1, 2016 |{{#expr: 2064241/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.si/StatWeb/en/field-overview?idp=17&headerbar=13 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031406/http://www.stat.si/StatWeb/en/field-overview?idp=17&headerbar=13 |date=2017-02-02 }} |- |144 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Letonya}} |1,954,600 |December 1, 2016 |{{#expr: 1954600/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130628214416/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |date=2013-06-28 }} |- |145 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lesoto}} |1,916,000 |July 1, 2014 |{{#expr: 1916000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.sadc.int/files/8214/5976/3644/SADC_SYB_2014__Excel_Ver_26_01_2016_-_Final_Draft.xlsx Official estimate] |- |146 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gambiya}} |1,882,450 |April 15, 2013 |{{#expr: 1882450/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Gambia.html Preliminary 2013 census result] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kosovo}}<ref group="Note">{{Kosovo-note}}</ref> |1,836,978 |January 1, 2016 |{{#expr: 1836978/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[https://ask.rks-gov.net/ENG/publikimet/doc_download/1126-kosovo-population-projection-2011-2061 Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018171339/http://ask.rks-gov.net/ENG/publikimet/doc_download/1126-kosovo-population-projection-2011-2061 |date=2015-10-18 }} |- |147 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gabon}} |1,811,079 |June 2, 2016 |{{#expr: 1811079/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.mays-mouissi.com/2016/07/01/gabon-demographie-repartition-de-population-province/ Estimate (press release)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525075419/https://www.mays-mouissi.com/2016/07/01/gabon-demographie-repartition-de-population-province/ |date=2017-05-25 }} |- |148 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gîne-Bissau}} |1,547,777 |July 1, 2016 |{{#expr: 1547777/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031343/http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf |date=2017-02-02 }} |- |149 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Behreyn}} |1,404,900 |July 1, 2016 |{{#expr: 1404900/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cio.gov.bh/cio_ara/English/Publications/Statistical%20Abstract/ABS2011/CH2/2013%2012%2019%20Bahrain%20%20Population%20Projections.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206163647/http://www.cio.gov.bh/cio_ara/English/Publications/Statistical%20Abstract/ABS2011/CH2/2013%2012%2019%20Bahrain%20%20Population%20Projections.pdf |date=2017-02-06 }} |- |150 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Trînîdad û Tobago}} |1,353,895 |July 1, 2016 |{{#expr: 1353895/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://cso.gov.tt/ Official estimate] |- |151 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Estonya}} |1,315,944 |January 1, 2016 |{{#expr: 1311759/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.ee/main-indicators Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators |date=2012-11-23 }} |- |152 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Maurîtius}} |1,263,747 |July 1, 2016 |{{#expr: 1263747/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://statsmauritius.govmu.org/English/Publications/Pages/Pop-and-Vital_Stats_Jan-Jun16.aspx Official estimate] |- |153 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gîneya Rojbendî}} |1,222,442 |July 4, 2015 |{{#expr: 1222442/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/EquatorialGuinea.html Preliminary 2015 census result] |- |154 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tîmora Rojhilat}} |1,167,242 |July 11, 2015 |{{#expr: 1167242/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2015/10/1-Preliminary-Results-4-Printing-Company-19102015.pdf Preliminary 2015 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225112143/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2015/10/1-Preliminary-Results-4-Printing-Company-19102015.pdf |date=2021-02-25 }} |- |155 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Swazîlenda}} |1,132,657 |July 1, 2016 |{{#expr: 1132657/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150723224521/http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |date=2015-07-23 }} |- |156 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Cîbûtî}} |900,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 900000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |157 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Fîjî}} |869,458 |July 1, 2015 |{{#expr: 869458/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statsfiji.gov.fj/ Annual official estimate] |- |158 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kîpros}}<ref group="Note">Excludes [[Northern Cyprus]] (294,396, census 2011) ([http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927104440/http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf|date=2013-09-27}}).</ref> |847,000 |December 31, 2014 |{{#expr: 847000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/8C0C908964C02BEFC2257F030037EDE6?OpenDocument&sub=1&sel=1&e=&print Official estimate] |- |159 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Komor}} |806,153 |July 1, 2016 |{{#expr: 806153/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://comoros.africadata.org/fr/DataAnalysis Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111213747/http://comoros.africadata.org/fr/DataAnalysis |date=2016-01-11 }} |- |160 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bûtan}} |{{Formatnum: {{#expr: (72000+3.6*{{Age in days|2012|4|16}}) round 0}}0}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (720000+36*{{Age in days|2012|4|16}})/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.nsb.gov.bt/nsbweb/main/main.php Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816082701/http://www.nsb.gov.bt/nsbweb/main/main.php |date=2016-08-16 }} |- |161 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Guyana}} |746,900 |July 1, 2013 |{{#expr: 746900/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129030354/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf |date=2016-01-29 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Makau}}'' ''([[Çîn]])'' |647,700 |September 30, 2016 |{{#expr: 647700/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=12 Official quarterly estimate] |- |162 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Giravên Salomon}} |642,000 |July 1, 2015 |{{#expr: 642000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- |163 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Montenegro}} |621,810 |July 1, 2014 |{{#expr: 621810/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.monstat.org/userfiles/file/publikacije/godisnjak%202015/4_stanovnistvo.pdf Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Saharaya Rojava}}<ref group="Note">Administration is split between [[Morocco]] and the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]], both of which claim the entire territory.</ref> |584,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 584000/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |164 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lûksembûrg}} |576,200 |December 31, 2015 |{{#expr: 576200/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 Annual official estimate]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2024 }} |- |165 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Suriname}} |541,638 |August 13, 2012 |{{#expr: 541638/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Suriname-Cities.html Final 2012 census result] |- |166 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kap Verde}} |531,239 |July 1, 2016 |{{#expr: 531239/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.cv/actualise/publicacao/files/615430153152013Retro-Projeccao%202000-2010%20e%20Projeccoes%20Demograficas%20%20CABO%20VERDE%202010-2030.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910131550/http://www.ine.cv/actualise/publicacao/files/615430153152013Retro-Projeccao%202000-2010%20e%20Projeccoes%20Demograficas%20%20CABO%20VERDE%202010-2030.pdf |date=2014-09-10 }} |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Transnîstriya|dewlet}}<ref group="Note">''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Moldova]].</ref> |475,665 |October 15, 2015 |{{#expr: 475665/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://gov-pmr.org/item/6831 Preliminary 2015 census result] |- |167 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Malta}} |429,344 |December 31, 2014 |{{#expr: 429344/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[https://nso.gov.mt/en/publicatons/Publications_by_Unit/Documents/C3_Population_and_Tourism_Statistics/Demographic_Review_2014.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074933/https://nso.gov.mt/en/publicatons/Publications_by_Unit/Documents/C3_Population_and_Tourism_Statistics/Demographic_Review_2014.pdf |date=2017-05-25 }} |- |168 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Brûney}} |417,200 |July 1, 2015 |{{#expr: 417200/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.depd.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111141102/http://www.depd.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |date=2016-11-11 }} |- |169 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Belîze}} |380,010 |October 1, 2016 |{{#expr: 380010/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.sib.org.bz/ Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151204235026/http://www.sib.org.bz/ |date=2015-12-04 }} |- |170 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bahamas}} |378,040 |July 1, 2016 |{{#expr: 378040/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/22f9b2b0-68fa-4a26-8bd8-474952e42dc2/Population+Projection+Report+2010-2040.pdf?MOD=AJPERES Official projection] |- |171 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Maldîv}} |344,023 |September 20, 2014 |{{#expr: 344023/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://statisticsmaldives.gov.mv/nbs/wp-content/uploads/2015/10/Census-Summary-Tables1.pdf Preliminary 2014 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222115837/http://statisticsmaldives.gov.mv/nbs/wp-content/uploads/2015/10/Census-Summary-Tables1.pdf |date=2018-12-22 }} |- |172 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îslenda}} |337,610 |September 30, 2016 |{{#expr: 337610/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://statice.is/publications/news-archive/population/population-in-the-2nd-quarter-2016/ Official quarterly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113162039/http://www.statice.is/publications/news-archive/population/population-in-the-2nd-quarter-2016/ |date=2016-11-13 }} |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kîprosa Bakur}}<ref group="Note">''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Cyprus]].</ref> |294,396 |December 4, 2011 |{{#expr: 294396/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927104440/http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf |date=2013-09-27 }} |- |173 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Barbados}} |285,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 285000/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |174 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Vanûatû}} |277,500 |July 1, 2015 |{{#expr: 277500/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Polînêzyaya Fransî}}'' ''([[Fransa]])'' |271,800 |December 31, 2014 |{{#expr: 271800/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ispf.pf/docs/default-source/publi-pr/polybref-2015.pdf?sfvrsn=6 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022025439/http://www.ispf.pf/docs/default-source/publi-pr/polybref-2015.pdf?sfvrsn=6 |date=2016-10-22 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Kaledonyaya Nû}}'' ''([[Fransa]])'' |268,767 |August 26, 2014 |{{#expr: 268767/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.isee.nc/population/recensement/structure-de-la-population-et-evolutions Preliminary 2014 census result] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Abhazya}}<ref group="Note">{{Abkhazia note}}</ref> |240,705 |February 28, 2011 |{{#expr: 240705/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://apsnypress.info/news/5084.html 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209185131/http://apsnypress.info/news/5084.html |date=2012-02-09 }} |- |175 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Samoa}} |194,899 |January 1, 2016 |{{#expr: 194899/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.sbs.gov.ws/index.php/population-demography-and-vital-statistics Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403053500/http://www.sbs.gov.ws/index.php/population-demography-and-vital-statistics |date=2019-04-03 }} |- |176 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sao Tome û Prînsîpe}} |187,356 |May 13, 2012 |{{#expr: 187356/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.st/Documentacao/InformacoesEstatisticas/Demograficas/22.pdf 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303180641/http://www.ine.st/Documentacao/InformacoesEstatisticas/Demograficas/22.pdf |date=2016-03-03 }} |- |177 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Saint Lucia}} |186,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 186000/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Guam}}'' ''([[DYA]])'' |184,200 |July 1, 2015 |{{#expr: 184200/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Curaçao}}'' ''([[Kingdom of the Netherlands|Netherlands]])'' |158,986 |January 1, 2016 |{{#expr: 158986/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cbs.cw/website/statistical-information_229/item/population-tables_157.html Annual official estimate]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2021 }} |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Nagorno-Karabakh.svg|22px]]'' [[Nagorno-Karabakh Republic]]<ref group="Note">''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Azerbaijan]].</ref> |150,932 |December 1, 2015 |{{#expr: 148900/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://stat-nkr.am/hy/2010-11-24-10-40-02/597--2015 Preliminary 2015 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815080441/http://stat-nkr.am/hy/2010-11-24-10-40-02/597--2015 |date=2016-08-15 }} |- |178 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kîrîbatî}} |113,400 |July 1, 2015 |{{#expr: 113400/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Arûba}}'' ''([[Kingdom of the Netherlands|Netherlands]])'' |110,108 |December 31, 2015 |{{#expr: 110108/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://cbs.aw/wp/ Official quarterly estimate] |- |179 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Saint Vincent û giravên Grenadin}} |109,991 |June 12, 2012 |{{#expr: 109991/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/StVincent.html Preliminary 2012 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|United States Virgin Islands}}'' ''([[United States|U.S.]])'' |106,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 106000/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |180 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Grenada}} |103,328 |May 12, 2011 |{{#expr: 103328/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614004809/http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx |date=2012-06-14 }} |- |181 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tonga}} |103,252 |November 30, 2011 |{{#expr: 103252/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/prism/tonga/index.php?option=com_advlisting&view=download&fileId=304&Itemid=301 2011 census result] |- |182 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Dewletên Federal ên Mîkronêzyayê}} |102,800 |July 1, 2015 |{{#expr: 102800/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Jersey}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |102,700 |December 31, 2015 |{{#expr: 102700/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20Population%20Estimate%202015%2020160621%20SU.pdf Annual official estimate] |- |183 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Seychelles}} |93,144 |December 31, 2015 |{{#expr: 93144/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.nbs.gov.sc/wp-content/uploads/2016/03/End-2015-Population-Bulletin.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031704/http://www.nbs.gov.sc/wp-content/uploads/2016/03/End-2015-Population-Bulletin.pdf |date=2017-02-02 }} |- |184 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Antîgûa û Berbûda}} |86,295 |May 27, 2011 |{{#expr: 86295/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Antigua.html Preliminary 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Isle of Man}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |84,497 |March 27, 2011 |{{#expr: 84497/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/IsleOfMan.html 2011 census result] |- |185 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Andora}} |78,014 |December 31, 2015 |{{#expr: 78014/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=2&codi_divisio=8&codi_subtemes=8 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074953/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=2&codi_divisio=8&codi_subtemes=8 |date=2017-05-25 }} |- |186 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Domînîka}} |71,293 |May 14, 2011 |{{#expr: 71293/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf |date=2019-06-08 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Guernsey}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |62,562 |December 31, 2015 |{{#expr: 62562/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[https://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=104645&p=0 Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Bermûda}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |61,954 |July 1, 2013 |{{#expr: 61954/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129030354/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf |date=2016-01-29 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Cayman Islands}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |60,413 |December 31, 2015 |{{#expr: 60413/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.eso.ky/populationandvitalstatistics.html#1 Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Samoaya Amerîkayê}}'' ''([[United States|U.S.]])'' |57,100 |July 1, 2015 |{{#expr: 57100/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Bakur ên Marîanayê}}'' ''([[United States|U.S.]])'' |56,940 |July 1, 2015 |{{#expr: 56940/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Grînlenda}}'' ''([[Denmark]])'' |56,186 |July 1, 2016 |{{#expr: 56186/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&version=201603&sc=BE&subthemecode=O1&colcode=O Annual official estimate] |- |187 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Giravên Marşalê}} |54,880 |July 1, 2015 |{{#expr: 54880/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Osetyaya Başûr}}<ref group="Note">{{South Ossetia-note}}</ref> |53,532 |October 15, 2015 |{{#expr: 53532/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://cominf.org/node/1166509275 Preliminary 2015 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Faroe}}'' ''([[Denmark]])'' |49,766 |November 1, 2016 |{{#expr: 49766/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.hagstova.fo/en Monthly official estimate] |- |188 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Saint Kitts û Nevis}} |46,204 |May 15, 2011 |{{#expr: 46204/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/StKittsNevis.html 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Sint Maarten}}'' ''([[Kingdom of the Netherlands|Netherlands]])'' |39,410 |January 1, 2016 |{{#expr: 39410/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://stat.gov.sx/ Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160930004308/http://stat.gov.sx/ |date=2016-09-30 }} |- |189 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Monaco}} |38,400 |December 31, 2015 |{{#expr: 38400/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.monacostatistics.mc/News/Population-officielle-2015 Annual official estimate] |- |190 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Liechtenstein}} |37,623 |December 31, 2015 |{{#expr: 37623/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.llv.li/#/12588 Semi annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Saint-Martin (local).svg|22px]]'' ''[[Saint-Martin]]'' ''([[France]])'' |36,457 |January 1, 2015 |{{#expr: 36457/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/com.asp?dep=978 Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Gibraltar}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |33,140 |December 31, 2014 |{{#expr: 33140/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Gibraltar.html Annual official estimate] |- |191 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|San Marîno}} |33,121 |September 30, 2016 |{{#expr: 33121/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html# Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326182005/https://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html |date=2020-03-26 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Turks û Kaikosê}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |31,458 |January 25, 2012 |{{#expr: 31458/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/TurksCaicos.html 2012 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|British Virgin Islands}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |28,514 |July 1, 2013 |{{#expr: 28514/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129030354/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf |date=2016-01-29 }} |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Bonaire.svg|22px]]'' ''[[Bonaire]]'' ''([[Netherlands]])'' |18,905 |January 1, 2015 |{{#expr: 18905/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Giravên Kûk}} |18,100 |March 1, 2016 |{{#expr: 18100/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.mfem.gov.ck/images/documents/Statistics_Docs/2.Social/Population_Estimates__Vital_Statistics/2016/BDM_Statistics_Report_201601.pdf Official quarterly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220193844/http://www.mfem.gov.ck/images/documents/Statistics_Docs/2.Social/Population_Estimates__Vital_Statistics/2016/BDM_Statistics_Report_201601.pdf |date=2016-12-20 }} |- |192 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Palau}} |17,950 |July 1, 2015 |{{#expr: 17950/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Anguilla}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |13,452 |May 11, 2011 |{{#expr: 13452/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html Preliminary 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Wallis û Futuna|local}}'' ''([[France]])'' |11,750 |July 1, 2015 |{{#expr: 11750/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- |193 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tuvalu}} |10,640 |November 4, 2012 |{{#expr: 10640/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Tuvalu.html 2012 census result] |- |194 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nauru}} |10,084 |October 30, 2011 |{{#expr: 10084/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/prism/nauru/PublicDocuments/Census/Nauru_2011_Census_Report_FINAL.pdf 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Saint Barthélemy|local}}'' ''([[France]])'' |9,417 |January 1, 2015 |{{#expr: 9417/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/com.asp?dep=977 Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Saint Pierre û Miquelon|local}}'' ''([[Fransa]]) '' |6,286 |January 1, 2015 |0.0000{{#expr: 6286/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/com.asp?dep=975 Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Montserrat}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |4,922 |May 12, 2011 |0.0000{{#expr: 4922/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071254/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf |date=2019-04-03 }} |- | – |style="text-align:left;"| ''[[Wêne:Flag of Saint Helena.svg|22px]]'' ''[[Saint Helena, Ascension û Tristan da Cunha]]'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |4,255 |February 10, 2008 |0.0000{{#expr: 4255/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf 2008 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629183023/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf |date=2014-06-29 }} |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Sint Eustatius.svg|22px]]'' ''[[Sint Eustatius]]'' ''([[Netherlands]])'' |3,877 |January 1, 2015 |0.0000{{#expr: 3877/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Falkland}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |2,563 |April 15, 2012 |0.0000{{#expr: 2563/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.falklands.gov.fk/our-people 2012 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Girava Norfolk}}'' ''([[Australia]])'' |2,302 |August 9, 2011 |0.0000{{#expr: 2302/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200110/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf |date=2016-03-03 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Girava Christmas}}'' ''([[Australia]])'' |2,072 |August 9, 2011 |0.0000{{#expr: 2072/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Saba.svg|22px]]'' ''[[Saba]]'' ''([[Holenda]])'' |1,811 |January 1, 2015 |0.0000{{#expr: 1811/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Niue}} |1,470 |July 1, 2015 |0.0000{{#expr: 1470/{{Worldpop}}*100*100000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Tokelau}}'' ''([[New Zealand|NZ]])'' |1,411 |October 18, 2011 |0.0000{{#expr: 1411/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034343/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf |date=2012-08-15 }} |- |195 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Vatîkan}} |842 |January 1, 2014 |0.0000{{#expr: 839/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031317/http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html |date=2017-02-02 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Kokosê}}'' ''([[Australia]])'' |550 |August 9, 2011 |0.00000{{#expr: 550/{{Worldpop}}*100*10000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Pitkairn}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |57 |July 1, 2014 |0.000000{{#expr: 56/{{Worldpop}}*100*100000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[[Pitcairn Islands#Historical population|Official estimate]] <!-- Please do not add territories that have no permanent population. For instance, as of 31 May 2016, the official website of South Georgia & the South Sandwich Islands (http://www.gov.gs/information/about-sgssi/) states that "There are no permanent residents in the Territory." Also as of 31 May 2016, the official website of the French Southern and Antarctic Lands (http://www.taaf.fr/The-French-Southern-and-Antarctic-Lands) states that "The TAAF do not have any permanent population." --> |} == Not == <references group="Note"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka]] [[Kategorî:Amerîka]] [[Kategorî:Ewrasya]] [[Kategorî:Lîste]] apfbqv65nzg1zsaabw4hnmugkievjuh 0 73340 2096408 2045454 2026-09-28T08:56:50Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096408 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} Va ye lîsteya kesên navdar ên ku di 2017an de çûn ber dilovaniya Xwedê. Lîste bi vî awayî tê çêkirin: Meh û roja mehê ya mirinê (an jî roja ragihandina mirinê), nav, temen, etnosîte yan hemwelatî, sebeba navdarbûna wê/wî li gorî rêbazên Wîkîpediya kurdî, sebeba mirinê û çavkanî-serçavk. {{TOC rast}} == Çiriya paşîn (meha 11) == === 2 === * {{Girêdan|María Martha Serra Lima|es}}, 72, stranbêja [[arjentînî]] ya [[bolero]]yan.<ref>[https://www.clarin.com/espectaculos/fama/murio-cantante-maria-martha-serra-lima_0_BkUtBtuRW.html Murió la cantante María Martha Serra Lima] {{Es}}</ref> === 1 === * {{Girêdan|Vladimir Makanin|en}}, 80, nivîskarê [[ûris]].<ref>[https://ria.ru/culture/20171102/1508075541.html Умер писатель Владимир Маканин] {{Ru}}</ref> == Çiriya pêşîn (meha 10) == === 3 === * [[Celal Talebanî]] , 83, siyasetmedar û damezirînerê [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] û serokkomarê Îraqê (2005–2014).<ref>[http://www.worldbulletin.net/world/194627/former-iraqi-president-talabani-dies-at-83 Former Iraqi President Talabani dies at 83]</ref> == Îlon (meha 9) == == Tebax (meha 8) == === 2 === * {{Girêdan|Wanda Chotomska|pl}}, 87, helbestvan û nivîskara [[polonî]] ya pirtûkên ji bo zarokan (''[[Jacek i Agatka]]'').<ref>[https://wiadomosci.wp.pl/nie-zyje-wanda-chotomska-miala-88-lat-6150901420861057a Nie żyje Wanda Chotomska. Miała 88 lat] {{Pl}}</ref> === 1 === * {{Girêdan|Ian Graham|en}}, 93, [[maya]]nasê brîtanî.<ref>[http://www.prensalibre.com/vida/escenario/fallece-el-gran-explorador-del-siglo-xx-ian-graham-investigador-mayas-arqueologia Fallece Ian Graham, el “gran explorador del siglo XX”] {{Es}}</ref> == Tîrmeh (meha 7) == === 31 === * [[Chris Kutschera]], 79, nivîskar û lêkolînerê frensayî.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/040820172</ref> * {{Girêdan|Jeanne Moreau|en}}, 89, aktrîsa frensayî (''Ascenseur pour l'échafaud, Jules et Jim, Eva, Le Journal d'une femme de chambre, Viva María!, La mariée était en noir, Les Amants, La Vieille qui marchait dans la mer...'').<ref>[https://www.nytimes.com/2017/07/31/movies/jeanne-moreau-dead.html Jeanne Moreau, Femme Fatale of French New Wave, Is Dead at 89]</ref> === 30 === * {{Girêdan|H. Sayeeduddin Dagar|en}}, 78, dengbêjê hindistanî yê muzîka klasîk a ''[[Dhrupad]]''.<ref>[http://www.thehindu.com/entertainment/music/dhrupad-maestro-ustad-sayeeduddin-dagar-dies-aged-78/article19395864.ece Dhrupad maestro Ustad Sayeeduddin Dagar dies aged 78]</ref> === 29 === * {{Girêdan|Olivier Strebelle|en}}, 90, [[peykersaz]]ê [[belçîkayî]].<ref>[https://www.rtbf.be/info/medias/detail_le-sculpteur-carolo-olivier-strebelle-est-decede-a-l-age-de-90-ans?id=9672281 Le sculpteur belge Olivier Strebelle est décédé à l'âge de 90 ans] {{Fr}}</ref> === 28 === * {{Girêdan|John G. Morris|en}}, 100, [[wênekêş]]ê amerîkî (''[[Life (magazine)|Life]]'', ''[[The New York Times]]'', ''[[Ladies' Home Journal]]'').<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pdnonline.com/features/industry-updates/obituaries/obituary-john-g-morris-photo-editor-capa-smith-100/ |sernav=Obituary: John G. Morris, photo editor of Capa and Smith, 100 |tarîxa-gihiştinê=2017-08-01 |tarîxa-arşîvê=2017-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170930181108/https://www.pdnonline.com/features/industry-updates/obituaries/obituary-john-g-morris-photo-editor-capa-smith-100/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 27 === * {{Girêdan|Ramón Xirau|en}}, 93, helbestvan, fîlozof û rexnegirê edebî yê [[meksîkî]] yê bi eslê xwe [[katalan]].<ref>[https://www.diariopresente.mx/mexico/fallece-el-poeta-y-filosofo-ramon-xirau/196129 Fallece el poeta y filósofo Ramón Xirau] {{Es}}</ref> === 26 === * {{Girêdan|Helmut Thieltges|en}}, 61, [[aşpêj]]ê profesyonel ê [[alman]].<ref>[https://www.restaurant-ranglisten.de/news-magazin/details/5123-helmut-thieltges-ist-tot/ Helmut Thieltges ist tot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729093008/https://www.restaurant-ranglisten.de/news-magazin/details/5123-helmut-thieltges-ist-tot/ |date=2017-07-29 }} {{De icon}}</ref> === 25 === * {{Girêdan|Gretel Bergmann|en}}, 103, werzişkara [[xwehilavêtina bilind]] a amerîkî ya bi eslê xwe cihû-alman.<ref>[https://www.nytimes.com/2017/07/25/sports/olympics/margaret-bergmann-lambert-dead-barred-from-1936-olympics.html Margaret Bergmann Lambert, Jewish High Jumper Excluded From Berlin Olympics, Dies at 103]</ref> === 24 === * {{Girêdan|Michiko Inukai|en}}, 96, nivîskar û [[fîlantropîst]]a japonî.<ref>[https://mainichi.jp/english/articles/20170724/p2a/00m/0na/019000c Author, champion of refugee aid Michiko Inukai dies at 96]</ref> === 23 === * {{Girêdan|Thomas Füri|en}}, 70, [[kemanjen]]ê [[swîsrî]].<ref>[https://www.thestrad.com/violinist-thomas-furi-former-director-of-camerata-bern-dies-aged-70/6958.article Violinist Thomas Füri, former director of Camerata Bern, dies aged 70]</ref> === 22 === * {{Girêdan|Ernst Ottensamer|en}}, 62, [[klarnet]]jenê [[awistrî]], [[dilrawestan]].<ref>[http://www.limelightmagazine.com.au/news/ernst-ottensamer-has-died Ernst Ottensamer has died]</ref> === 21 === * {{Girêdan|Yami Lester|en}}, 75, kesê [[xwecih]] ê [[Awistralya]]yê û çalakîkerê dijnuklear.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2017-07-22/blind-aboriginal-activist-yami-lester-dies/8734328 Yami Lester: Aboriginal activist, elder and nuclear campaigner dies aged 75]</ref> === 20 === * {{Girêdan|Peter Sears (poet)|en}}, 80, helbestvanê amerîkî.<ref>[http://www.opb.org/news/article/oregon-poet-laureate-peter-sears-obit/ Former Oregon Poet Laureate Peter Sears Dies At 80]</ref> == Hezîran (meha 6) == === 24 === * [[Emîr Hesenpûr]] , 74, rewşenbîr û zimannasê kurd<ref>http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=74577{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref>, [[şêrpence]]. === 18 === * [[Gulnar Elî|Gulnar Elî Balateyî]], 43, helbestvana kurd.<ref>http://www.duhokwriters.com/kurdi/archives/875{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref> === 8 === * [[Ferhadê Içmo]], 57, [[helbestvan]]ê kurd.<ref>https://krd.sputniknews.com/cand_u_huner/201706096219404-HelbestvanKurdFerhadImoliQamilokoadawkir/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2024 }}</ref> == Gulan (meha 5) == === 26 === * {{Girêdan|Laura Biagiotti|en}}, 73, [[dîzayner]]a îtalî ya [[moda]]yê, dilrawestan.<ref>[http://www.reuters.com/article/us-italy-fashion-biagiotti-idUSKBN18M0S4 Fashion designer Laura Biagiotti, Italy's 'Queen of Cashmere' dies]</ref> === 25 === * {{Girêdan|Emili Vicente|en}}, 52, listikvanê [[katalan]] ê futbolê û [[rahêner]]ê ([[CF Reus Deportiu]], [[FC Andorra]]), rûdana hatûçûnê.<ref>[http://www.sport.es/es/noticias/futbol-catalan/fallece-entrenador-del-andorra-emili-vicente-6061375 Fallece el entrenador del Andorra, Emili Vicente] {{Es}}</ref> === 24 === * {{Girêdan|Ezekiel Anisi|en}}, 28, siyasetmedarê [[Papua Gîneya Nû|papuanûgîneyî]], [[National Parliament of Papua New Guinea|MPyê]] [[Ambunti-Dreikikir|herêma Ambunti-Dreikikir]] (2012, 2013–2017) <ref>{{Jêder-nûçe | url=http://www.abc.net.au/news/programs/pacific-beat/2017-05-25/death-of-pngs-youngest-ever-mp-puts-politicians/8559162 |sernav=Death of PNG's youngest-ever MP puts politicians' health in the spotlight |xebat=Australian Broadcasting Corporation |tarîx=23 tebax 2017 |tarîxa-gihiştinê=25 gulan 2017 }}</ref> === 23 === * {{Girêdan|Roger Moore|en}}, 89, aktorê îngilîz (''[[The Spy Who Loved Me (film)|The Spy Who Loved Me]]'', ''[[The Persuaders!]]'', ''[[The Saint (TV series)|The Saint]]''), [[şêrpence]].<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-40018422 Sir Roger Moore, James Bond actor, dies aged 89]</ref> === 22 === * {{Girêdan|Barbara Smith Conrad|en}}, 79, [[mezosoprano]]ya amerîkî.<ref>[https://www.nytimes.com/2017/05/24/arts/music/barbara-smith-conrad-dead-mezzo-soprano-broke-race-barrier.html Barbara Smith Conrad, Singer at Center of Integration Dispute, Dies at 79]</ref> === 21 === * {{Girêdan|Leo Kristi|en}}, 67, stranbêjê [[îndonezî]], nexweşiya [[gurçik]]an.<ref>[http://www.thejakartapost.com/life/2017/05/21/respected-balladeer-leo-kristi-passes-away-at-67.html Respected balladeer Leo Kristi passes away at 67]</ref> === 20 === * {{Girêdan|Syed Abdullah Khalid|en}}, 75, hunermendê [[bangladeş]]î.<ref>[http://bdnews24.com/arts/2017/05/21/aparajeyo-bangla-sculptor-syed-abdullah-khalid-passes-away Aparajeyo Bangla sculptor Syed Abdullah Khalid passes away]</ref> === 19 === * [[Newşîrwan Mistefa]], 73, siyasetmedarê kurd ê [[Başûrê Kurdistanê]], rêkxerê giştî yê tevgera [[Gorran]].<ref>[http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=71488 میدیاى فەرمى گۆڕان ڕایگەیاند، نەوشیروان مستەفا رێکخەری گشتی بزووتنەوەی گۆڕان کۆچی دواییکرد .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522224247/http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=71488 |date=2017-05-22 }} {{Ku icon}}</ref> === 18 === * {{Girêdan|Reema Lagoo|en}}, 59, aktrîsa hindistanî (''[[Hum Aapke Hain Koun..!]]'', ''[[Maine Pyar Kiya]]'', ''[[Kal Ho Na Ho]]''), dilrawestan.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/veteran-actress-reema-lagoo-passes-away/articleshow/58727020.cms Veteran actress Reema Lagoo passes away]</ref> === 17 === * {{Girêdan|Roxcy Bolton|en}}, 90, femînîsta amerîkî û çalakvana mafên jinan, danera ''[[Women in Distress]]''.<ref>[http://www.miamiherald.com/news/local/obituaries/article150996037.html Civic activist, feminist, trailblazer Roxcy Bolton dies at 90]</ref> === 16 === * [[Ronnie Cocks]], 73, futbolerê [[malta]]yî ([[Sliema Wanderers F.C.]], [[Tîma neteweyî ya futbolê ya Maltayê]]).<ref>[http://www.maltatoday.com.mt/sports/football/77265/malta_wanderers_icon_ronnie_cocks_passes_away_aged_73#.WRsoeYVOLoo Malta, Wanderers icon Ronnie Cocks passes away, aged 73]</ref> === 15 === * {{Girêdan|Javier Valdez Cárdenas|en}}, 50, reporter û rojnamevanê meksîkî (''[[Ríodoce]]'', ''[[La Jornada]]''), bi guleyan kuştî.<ref>[http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-39930253 Asesinan a tiros en Sinaloa a Javier Valdez, el periodista que cubrió como nadie el narco mexicano] {{Es}}</ref> === 14 === * [[Shukriya Begum]], 82, [[balafirajo]]ya jin a yekê ya [[Pakistan]]ê.<ref>{{Jêder |sernav=Pakistan’s first lady pilot passes away |url=http://pakobserver.net/pakistans-first-lady-pilot-passes-away/ |tarîxa-gihiştinê=2017-05-16 |tarîxa-arşîvê=2017-08-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170824201944/http://pakobserver.net/pakistans-first-lady-pilot-passes-away/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 13 === * {{Girêdan|Jimmy Copley|en}}, 63, baterîjenê îngilîz, [[loşemî]].<ref>[http://ultimateclassicrock.com/jimmy-copley-dies/ Drummer Jimmy Copley Dies]</ref> === 12 === * {{Girêdan|Yu So-chow|en}}, 89, aktrîsa çînî.<ref>[http://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/1960s-female-martial-arts-star-yu-so-chow-dies 1960s female martial arts star Yu So Chow dies]</ref> === 11 === * [[İbrahim Erkal]], 50, stranbêjê tirk ê bi eslê xwe xelkê [[Erzîrom]]ê.<ref>[http://www.sozcu.com.tr/hayatim/magazin-haberleri/ibrahim-erkalin-yakinlari-taziyeleri-kabul-ediyor/ İbrahim Erkal’ın yakınları taziyeleri kabul ediyor] {{Tr}}</ref> === 10 === * {{Girêdan|Colette Guillaumin|en}}, 83, [[femînîst]]a fransî.<ref>[http://www.liberation.fr/direct/element/deces-de-la-sociologue-et-feministe-colette-guillaumin_63757/ Décès de la sociologue et féministe Colette Guillaumin] {{Fr}}</ref> === 9 === * {{Girêdan|Robert Miles|en}}, 47, danêrê swîsrî-îtalî ya [[muzîka elektronîk]] û [[DJ]], penceşêr.<ref>[http://www.vanyaland.com/2017/05/09/rip-electronic-music-producer-robert-miles-has-died-at-the-age-of-47/ Report: Electronic music producer Robert Miles has died at the age of 47]</ref> === 8 === * [[Soran Saqizî]], rojnamevan û pêşkêşvanê bernameya "Seyrul Sefer" a [[KurdSat TV]], kuştî.<ref>https://anfkurdi.com/kurdistan/li-hewlere-rojnamevanek-hate-qetilkirin-80328</ref> === 7 === * {{Girêdan|Gholamreza Pahlavi|en}}, 93, mîrê pehlevî yê îranî.<ref>[https://www.manoto.news/news/sfihi3/NEWS26902 ​شاهپور غلامرضا پهلوی درگذشت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170512090927/http://www.manoto.news/news/sfihi3/NEWS26902 |date=2017-05-12 }} {{Pr}}</ref> === 6 === * {{Girêdan|Rais Khan|en}}, 77, [[sîtar]]jenê [[pakistan]]î.<ref>[https://en.dailypakistan.com.pk/lifestyle/sitar-maestro-ustad-raees-khan-passes-away-in-karachi/ Sitar maestro Ustad Raees Khan passes away in Karachi]</ref> === 5 === * {{Girêdan|Corinne Erhel|en}}, 50, siyasetmedara [[Bretagne|breton]]-fransî, dilrawestan.<ref>[http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2017/05/05/97001-20170505FILWWW00372-la-deputee-corinne-erhel-decede-apres-un-malaise.php La députée Corinne Erhel, soutien de Macron, décède après un malaise] {{Fr icon}}</ref> === 4 === * {{Girêdan|Timo Mäkinen|en}}, 79, [[ralî]]ajoyê fînlendî ([[World Rally Championship]]).<ref>[https://www.motorsport.com/wrc/news/rally-legend-and-flying-finn-timo-makinen-dies-901958/ Rally legend and ‘Flying Finn’ Timo Makinen dies]</ref> === 3 === * {{Girêdan|Abbas Abdullahi Sheikh Siraji|en}}, 31, siyasetmedarê [[Somalya|somalî]], bi guleyan kuştî.<ref>{{Jêder |sernav=Somalia’s Public Works Minister shot dead in Mogadishu |url=http://bnonews.com/news/index.php/news/id5870 |tarîxa-gihiştinê=2017-05-11 |tarîxa-arşîvê=2017-05-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170503203409/http://bnonews.com/news/index.php/news/id5870 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 2 === * {{Girêdan|Romeo Vasquez|en}}, 78, aktorê [[fîlîpîn]]î.<ref>[http://news.abs-cbn.com/entertainment/05/02/17/veteran-actor-romeo-vasquez-dies Veteran actor Romeo Vasquez dies]</ref> === 1 === * {{Girêdan|Erkki Kurenniemi|en}}, 75, [[muzîkdanêr]]ê [[Fînlenda|fînlendî]].<ref>[http://yle.fi/uutiset/3-9590132 Elektronisen musiikin uranuurtaja Erkki Kurenniemi on kuollut] {{Fi}}</ref> == Nîsan (meha 4) == === 30 === * {{Girêdan|Ueli Steck|en}}, 40, [[çiyahilkêş]]ê swîstrî, rûdaneke li ser çiyayê [[Everest]].<ref>[https://thehimalayantimes.com/nepal/swiss-machine-ueli-steck-killed-in-mt-everest-accident/ 'Swiss Machine’ Ueli Steck killed in Mt Everest accident]</ref> === 29 === * {{Girêdan|Saeed Karimian|en}}, 45, aktîvistê îranî û gerînendeyê televîzyonê û xwediyê [[GEM TV]], bi guleyan kuştî.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2017/apr/30/iranian-gem-tv-saeed-karimian-shot-dead-in-istanbul-turkish-media-reports Iranian TV executive shot dead in Istanbul, Turkish media report]</ref> === 28 === * {{Girêdan|Janelle Kirtley|en}}, 73, [[xwexijkarê li ser avê|xwexijkara li ser avê]] ya amerîkî, [[şampiyon]]a dinyayê.<ref>[http://obits.al.com/obituaries/birmingham/obituary.aspx?n=jane-ellen-godfrey-janelle-kirtley&pid=185245257 Jane Ellen "Janelle" (Kirtley) Godfrey (1943 - 2017)]</ref> === 27 === * {{Girêdan|Sadanoyama Shinmatsu|en}}, pehlevanê japanî yê ''[[sumo]]'' 79, [[zatûre]] (sermegirtin).<ref>[http://www.japantimes.co.jp/sports/2017/05/01/sumo/former-yokozuna-sadanoyama-dies-79/#.WQb9fNryjIU Former yokozuna Sadanoyama dies at 79]</ref> === 26 === * {{Girêdan|Prince Bartholomew|en}}, 77, [[krîket]]vanê [[trînîdad]]î.<ref>{{Jêder |sernav=Local cricket fraternity mourns the ‘Prince’s’ passing |url=http://www.trinidadexpress.com/20170426/sports/local-cricket-fraternity-mourns-the-8216prince8217s8217-passing |tarîxa-gihiştinê=2017-05-11 |tarîxa-arşîvê=2017-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170501022654/http://www.trinidadexpress.com/20170426/sports/local-cricket-fraternity-mourns-the-8216prince8217s8217-passing |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 25 === * {{Girêdan|Issa Samb|en}}, 71, hunermendê [[senegal]]î.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.okayafrica.com/in-brief/issa-samb-joe-ouakam-death/ |sernav=Celebrated Senegalese Artist, Issa Samb, Has Passed Away |roja-gihiştinê=2017-05-11 |roja-arşîvê=2017-05-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170504195350/http://www.okayafrica.com/in-brief/issa-samb-joe-ouakam-death/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 24 === * {{Girêdan|Michael Mantenuto|en}}, 35, aktorê amerîkî (''[[Miracle (2004 film)|Miracle]]''), bi guleyan xwe kuştî.<ref>[http://www.kcci.com/article/miracle-actor-michael-mantenuto-dies-at-35/9570460 'Miracle' actor Michael Mantenuto dies at 35]</ref> === 23 === * {{Girêdan|Erdoğan Teziç|en}}, 81, akademîsyenê [[tirk]].<ref>[http://www.milliyet.com.tr/son-dakika-erdogan-tezic-hayatini--gundem-2437540/ Son dakika: Erdoğan Teziç hayatını kaybetti] {{Tr}}</ref> === 22 === * {{Girêdan|Pere Tàpias|en}}, 70, nîviskarê [[Katalonya|katalan]] ê pirtûkên li ser xwarinpêjiyê û pêşkêşvanê radyoyê.<ref>[http://www.ara.cat/cultura/Mor-Pere-Tapias-als-anys_0_1775222606.html Mor Pere Tapias als 70 anys] {{Ca icon}}</ref> === 21 === * {{Girêdan|Jetsun Lobsang Tenzin|en}}, 80, [[lama]]yê [[tîbet]]î, 103emîn [[Ganden Tripa]].<ref>{{Jêder |sernav=103rd Gaden Tripa Kyabje Jetsun Lobsang Tenzin Rinpoche Passes Away |url=http://tibet.net/2017/04/103rd-gaden-tripa-h-e-jetsun-lobsang-tenzin-rinpoche-passes-away/ |tarîxa-gihiştinê=2017-05-11 |tarîxa-arşîvê=2017-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170425215350/http://tibet.net/2017/04/103rd-gaden-tripa-h-e-jetsun-lobsang-tenzin-rinpoche-passes-away/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 20 === * {{Girêdan|Kojo Laing|en}}, 70, helbestvan û nivîskarê [[ghana]]yî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://readinglist.click/2017/04/24/writers-pay-tribute-to-kojo-laing-africas-best-novelist-by-far-binyavanga-wainaina/ |sernav=Writers pay tribute to Kojo Laing: ‘Africa’s best novelist, by far’ – Binyavanga Wainaina |tarîxa-gihiştinê=2017-05-11 |tarîxa-arşîvê=2017-05-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170519113811/https://readinglist.click/2017/04/24/writers-pay-tribute-to-kojo-laing-africas-best-novelist-by-far-binyavanga-wainaina/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 19 === * {{Girêdan|Yip Kai Foon|en}}, 55, gangster û dizê profesyonel ê [[Hong Kong|hongkongî]], [[penceşêr]].<ref>[http://www.scmp.com/news/hong-kong/law-crime/article/2088790/notorious-hong-kong-gangster-yip-kai-foon-who-suffered Notorious Hong Kong gangster Yip Kai-foon, who inspired hit film Trivisa, dies in hospital]</ref> === 18 === * {{Girêdan|Yvonne Monlaur|en}}, 77, aktrîsa fransî (''[[Three Strangers in Rome]]'', ''[[Circus of Horrors]]'', ''[[The Brides of Dracula]]'').<ref>[http://yvonnemonlaurofficialblog.blogspot.com.es/2017/04/in-memoriam.html In Memoriam] {{Fr}}</ref> === 17 === * {{Girêdan|Sean Scanlan|en}}, 68, aktorê [[Skotlenda|skotlendî]].<ref>[http://www.heraldscotland.com/opinion/15231497.Obituary___Sean_Scanlan__leading_actor_in_Scottish_television_and_theatre/? Obituary - Sean Scanlan, leading actor in Scottish television and theatre]</ref> === 16 === * {{Girêdan|Gianni Boncompagni|en}}, 84, pêşkêşvanê [[talyan]] ê televîzyon û radyoyê.<ref>[http://www.repubblica.it/spettacoli/tv-radio/2017/04/16/news/e_morto_gianni_boncompagni_fece_la_storia_del_piccolo_schermo-163154315 È morto Gianni Boncompagni, il rivoluzionario della tv italiana] {{It icon}}</ref> === 15 === * {{Girêdan|Aref Lorestani|en}}, 45, aktorê îranî, dilrawestan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.payvand.com/news/17/apr/1080.html |sernav=Renowned Iranian actor Aref Lorestani dies at 45 due to heart attack |tarîxa-gihiştinê=2017-05-11 |tarîxa-arşîvê=2017-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170522035451/http://www.payvand.com/news/17/apr/1080.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 14 === * {{Girêdan|Martín Elías|en}}, 26, stranbêjê kolombyayî yê stranên ''[[vallenato]]'', rûdana hatûçûnê.<ref>[http://www.billboard.com/articles/columns/latin/7760439/fonseca-juanes-martin-elias-dies-reaction Fonseca, Juanes & More Mourn the Death of Colombian Singer Martin Elias]</ref> === 13 === * {{Girêdan|K. S. Chandrasekharan|en}}, 96, matematîknasê hindistanî-swîsrî.<ref>[https://trauer.nzz.ch/traueranzeige/komaravolu-chandrasekharan Komaravolu Chandrasekharan] {{De}}</ref> === 12 === * {{Girêdan|Kathleen Cassello|en}}, 58, [[soprano]]ya amerîkî.<ref>[http://operawire.com/obituary-kathleen-cassello-passes-away-at-58/ Obituary: Kathleen Cassello Passes Away At 58]</ref> === 11 === * {{Girêdan|Samir Frangieh|en}}, 71, rewşenbîr û siyasetmedarê libnanî, [[şêrpence]].<ref>{{Jêder |sernav=Ex-MP Samir Frangieh dies at 71 |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2017/Apr-12/401637-ex-mp-samir-frangieh-dies-at-71.ashx |tarîxa-gihiştinê=2017-05-10 |tarîxa-arşîvê=2017-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170511095705/http://www.dailystar.com.lb//News/Lebanon-News/2017/Apr-12/401637-ex-mp-samir-frangieh-dies-at-71.ashx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 10 === * {{Girêdan|Kirill Kovaldzhi|en}} (Kîrîl Kovalcî), 87, helbestvan, nivîskar û wergêrê rûs.<ref>[https://rg.ru/2017/04/10/reg-cfo/poet-kirill-kovaldzhi-skonchalsia-na-88-godu-zhizni.html Поэт Кирилл Ковальджи скончался на 88 году жизни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523115412/https://rg.ru/2017/04/10/reg-cfo/poet-kirill-kovaldzhi-skonchalsia-na-88-godu-zhizni.html |date=2017-05-23 }} {{Ru icon}}</ref> === 9 === * {{Girêdan|Carme Chacón|en}}, 46, siyasetmedara [[katalan]], nexweşiya dil.<ref>[https://www.nytimes.com/2017/04/11/world/europe/carme-chacon-dead-spain-defense-minister.html Carme Chacón, Spain’s First Female Defense Minister, Dies at 46]</ref> === 8 === * [[Ahmad Dahbour]], 71, helbestvanê filistînî.<ref>[http://english.wafa.ps/page.aspx?id=n27Uowa72518819835an27Uow Palestinian poet Ahmad Dahbour dead at 71]</ref> === 7 === * {{Girêdan|Marthe Gosteli|en}}, 99, aktîvîsta [[swîsrî]] ya bo mafê jinan.<ref>[http://www.swissinfo.ch/eng/marthe-gosteli_doyenne-of-women-s-rights-in-switzerland-dies/43094924 Doyenne of women’s rights in Switzerland dies]</ref> === 6 === * {{Girêdan|Jerzy Vetulani|en}}, 81, norolog-biriknasê polonî.<ref>[http://wiadomosci.onet.pl/kraj/zmarl-profesor-jerzy-vetulani-mial-81-lat/t77ymt9 "Prof. Jerzy Vetulani. 21 gramów, które rozniosłyby kosmos"] {{Pl}}</ref> === 5 === * {{Girêdan|María Luisa Ozaita|en}}, 77, [[awazdaner]]a spanî.<ref>[http://www.abc.es/cultura/musica/abci-muere-compositora-luisa-ozaita-pionera-difusion-musica-hecha-mujeres-201704061114_noticia.html Muere la compositora Luisa Ozaíta, pionera en la difusión de música hecha por mujeres] {{Es}}</ref> === 4 === * {{Girêdan|Samir Farid|en}} (Semîr Ferîd), 73, nivîskar û rexnenivîsê misrî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/5/32/262299/Arts--Culture/Film/Renowned-Egyptian-film-critic,-writer-and-film-his.aspx |sernav=Renowned Egyptian film critic, writer and film historian Samir Farid dies |tarîxa-gihiştinê=2017-04-07 |tarîxa-arşîvê=2017-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170406232227/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/5/32/262299/Arts--Culture/Film/Renowned-Egyptian-film-critic,-writer-and-film-his.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 3 === * {{Girêdan|Kishori Amonkar|en}}, 84, dengbêja [[hindistanî]].<ref>[http://www.ndtv.com/india-news/renowned-hindustani-classical-vocalist-kishori-amonkar-dies-at-84-1676926 Renowned Hindustani Classical Vocalist Kishori Amonkar Dies At 84]</ref> === 2 === * {{Girêdan|Alma Delia Fuentes|en}}, 80, aktrîsa [[meksîkî]].<ref>[http://www.entornointeligente.com/articulo/9833792/MEXICO-Reportan-fallecimiento-de-la-actriz-Alma-Delia-Fuentes México: Reportan fallecimiento de la actriz Alma Delia Fuentes] {{Es}}</ref> === 1 === [[Wêne:Gösta Ekman in August 2014.jpg|thumb|Gösta Ekman (2014)]] * {{Girêdan|Gösta Ekman|en}}, 77, aktor û rejîsorê swêdî (''[[Jönssonligan]]'', ''[[Martin Beck]]'').<ref>[http://www.svt.se/kultur/gosta-ekman-ar-dod Gösta Ekman är död] {{Sv}}</ref> == Adar (meha 3) == === 31 === * {{Girêdan|Gilbert Baker (artist)|en}}, 65, hunermend û aktîvîstê amerîkî yê mafên kesên [[LGBT]] ku alaya keskesorê ya tevgera LGBT sêwirandibû.<ref>[http://abc7news.com/society/man-who-created-rainbow-flag-for-gay-rights-has-died/1828523/ Man who created rainbow flag for gay rights has died]</ref> === 30 === * {{Girêdan|Donald Harvey|en}}, 64, [[rêzemêrkuj]]ê amerîkî, kuştî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.toledoblade.com/Police-Fire/2017/03/30/Convicted-serial-killer-Donald-Harvey-dies-after-assault-in-Toledo-prison-cell.html |sernav=Convicted serial killer dies after assault in Toledo prison cell |roja-gihiştinê=2017-04-01 |roja-arşîvê=2017-03-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170330172647/http://www.toledoblade.com/Police-Fire/2017/03/30/Convicted-serial-killer-Donald-Harvey-dies-after-assault-in-Toledo-prison-cell.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 29 === * {{Girêdan|João Gilberto Noll|en}}, 70, nivîskarê [[brazîlî]].<ref>[http://oglobo.globo.com/cultura/livros/morre-escritor-joao-gilberto-noll-vencedor-de-cinco-jabutis-aos-70-1-21128194 Morre o escritor João Gilberto Noll, vencedor de cinco Jabutis, aos 70] {{Pt}}</ref> === 28 === * {{Girêdan|Gwilym Prys Prys-Davies, Baron Prys-Davies|en}}, 93, [[parêzer]] û siyasetmedarê [[walesî]].<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-36941568 Obituary: Lawyer and politician Gwilym Prys Davies]</ref> === 27 === * {{Girêdan|Zaida Catalán|en}}, 36, parêzer û siyasetmedara swêdî, kuştî.<ref>[http://www.reuters.com/article/us-congo-un-idUSKBN16Z1FL Bodies of two U.N. investigators found in Congo: government]</ref> (di vê rojê de leşê wê hat dîtin) === 26 === * {{Girêdan|Brian Oldfield|en}}, 71, [[guleavêj]]ê amerîkî.<ref>{{Jêder |sernav=The Oldfield Spin Biography |url=http://brianoldfield.com/?page_id=129 |tarîxa-gihiştinê=2017-03-27 |tarîxa-arşîvê=2017-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170328020909/http://brianoldfield.com/?page_id=129 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 25 === * {{Girêdan|Dave Steele|en}}, 42, şofêrê tirombêlên ''sprint'' ([[IndyCar Series|IndyCar]], [[NASCAR]], [[ARCA Racing Series|ARCA]]), [[United States Auto Club|USAC Silver Crown Champion]] (2004, 2005), di rûdaneke pêşbirka otombîlan de.<ref>[https://www.theguardian.com/sport/2017/mar/26/david-steele-killed-desoto-speedway-florida Former IndyCar and Nascar driver David Steele killed during Florida race]</ref> === 24 === * {{Girêdan|Pete Shotton|en}}, 75, muzîkvanê brîtanî yê ''washboard'' (textê cilşûştinê) ([[The Quarrymen]]) û bazirgan ([[Fatty Arbuckle's]], [[Apple Corps]]), dilrawestan.<ref>[http://www.liverpoolecho.co.uk/news/liverpool-news/tributes-paid-after-john-lennons-12793611 Tributes paid after John Lennon's best friend Pete Shotton passes away]</ref> === 23 === * {{Girêdan|Ashokamitran|en}}, 85, nivîskarê hindistanî yê bi zimanê [[tamîlî]].<ref>[http://www.hindustantimes.com/books/celebrated-tamil-writer-ashokamitran-dies-at-85/story-kYdp1RqbIwzb4AglGFz7QL.html Celebrated Tamil writer Ashokamitran dies at 85]</ref> === 22 === * {{Girêdan|Agustí Montal Costa|ca}}, 82, [[aborînas]] û [[şîrketdar]]ê [[Katalonya|katalan]], serokê [[FC Barcelona|Barça]] (1969–1977).<ref>[https://www.fcbarcelona.com/club/news/2016-2017/former-fc-barcelona-president-agusti-montal-dies Former FC Barcelona president Agusti Montal dies]</ref> === 21 === * {{Girêdan|Martin McGuinness|en}}, 66, siyasetmedarê bakurîrlendî û fermandarê [[IRA]]yê, giranbûna nexweşiya [[amîloîdoz]].<ref>[https://www.rte.ie/news/2017/0321/861287-martin-mcguinness-death McGuinness a 'pivotal and crucial figure' in peace process - Adams]</ref> === 20 === * {{Girêdan|David Rockefeller|en}}, 101, [[bankgêr]] ([[Chase Manhattan]]), [[globalîst]] ([[Trilateral Commission]]) û fîlantrop-mirovhezê amerîkî ([[Rockefeller Brothers Fund]]).<ref>[https://www.nytimes.com/2017/03/20/business/david-rockefeller-dead-chase-manhattan-banker.html David Rockefeller, Philanthropist and Head of Chase Manhattan, Dies at 101]</ref> === 19 === * {{Girêdan|Li Li-Hua|en}}, 92, aktrîsa [[Hong Kong|hongkongî.]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://focustaiwan.tw/news/aedu/201703200034.aspx |sernav=Film star Li Li-hua dies at 92 |tarîxa-gihiştinê=2017-03-20 |tarîxa-arşîvê=2017-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170320185708/http://focustaiwan.tw/news/aedu/201703200034.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 18 === * {{Girêdan|Chuck Berry|en}}, 90, muzîkkarê amerîkî yê ''rock-and-roll'' ("[[Johnny B. Goode]]", "[[Maybellene]]", "[[Roll Over Beethoven]]").<ref>[http://abcnews.go.com/Entertainment/legendary-musician-chuck-berry-dead-90/story?id=46228597 Legendary musician Chuck Berry dead at 90]</ref> [[Wêne:Chuck Berry 1957.jpg|thumb|Chuck Berry (1957)]] === 17 === * [[Derek Walcott]], 87, helbestvanê [[Saint Lucia|saintluciayî]]<ref>[https://www.theguardian.com/books/2017/mar/17/nobel-laureate-poet-and-playwright-derek-walcott-dead-aged-87 Nobel laureate, poet and playwright Derek Walcott, dead aged 87]</ref> === 16 === * {{Girêdan|James Cotton|en}}, 81, [[armonîka]]jenê amerîkî yê ''blues'' ("[[Hard Again]]"), [[zature]].<ref>[http://www.npr.org/sections/therecord/2017/03/16/520453907/james-cotton-legend-of-the-blues-harmonica-dies-at-81 James Cotton, Legend Of The Blues Harmonica, Dies At 81]</ref> === 15 === * {{Girêdan|Enrique Morea|en}}, 92, [[tenîsbaz]]ê [[arjentîn]]î.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1993625-murio-enrique-morea-una-leyenda-del-tenis-argentino Murió Enrique Morea, una leyenda del tenis argentino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317144249/http://www.lanacion.com.ar/1993625-murio-enrique-morea-una-leyenda-del-tenis-argentino |date=2017-03-17 }} {{Es}}</ref> === 14 === * {{Girêdan|Royal Robbins|en}}, 82, [[çiyahilkêş]]ê amerîkî.<ref>[http://www.modbee.com/news/article138573098.html Rock climbing pioneer, Modesto’s Royal Robbins, dies at 82]</ref> === 13 === * [[Mihemedê Mela Kerîm]] (Hemey Mela Kerîm, Muhammadi Mela Karim), 86, nivîskarê kurd<ref>http://www.duhokwriters.com/kurdi/archives/742{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }} {{Ku}}</ref> === 12 === * {{Girêdan|Stavro Jabra|en}}, 70, [[resam]]ê [[libnan]]î yê [[kartûn]]an ([[rêzeçîrok]]ên biwêne).<ref>{{Jêder |sernav=Lebanese cartoonist Stavro Jabra passes away |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2017/Mar-12/397166-lebanese-cartoonist-stavro-jabra-dies.ashx |tarîxa-gihiştinê=2017-03-13 |tarîxa-arşîvê=2017-03-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170313023629/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2017/Mar-12/397166-lebanese-cartoonist-stavro-jabra-dies.ashx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 11 === * [[Hozan Dilgeş]], 65, hunermendê kurd<ref>http://diyarname.com/news.php?Idx=25425</ref> * {{Girêdan|Evan Johns|en}}, 60, gîtarjenê amerîkî ([[The LeRoi Brothers]]).<ref>{{Jêder |sernav=Evan Johns, 60, left his mark on Austin music as a firebrand guitarist |url=http://music.blog.austin360.com/2017/03/12/evan-johns-60-left-his-mark-on-austin-music-as-a-firebrand-guitarist/ |tarîxa-gihiştinê=2017-03-13 |tarîxa-arşîvê=2017-03-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170317170243/http://music.blog.austin360.com/2017/03/12/evan-johns-60-left-his-mark-on-austin-music-as-a-firebrand-guitarist/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 10 === * {{Girêdan|Mari Evans|en}}, 93, mamosta û [[helbestvan]]a [[afroamerîkî]].<ref>[http://www.indystar.com/story/news/2017/03/11/famed-indianapolis-poet-mari-evans-leaves-legacy-social-justice/99055190/ Late Indianapolis poet Mari Evans leaves legacy of social justice]</ref> === 9 === * {{Girêdan|Howard Hodgkin|en}}, 84, wênesazê brîtanî.<ref>[http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/artist-sir-howard-hodgkin-dead-9996554 Turner Prize winning British abstract artist Sir Howard Hodgkin dies]</ref> === 8 === * {{Girêdan|Michael Maher (hurler)|en}}, 87, listîkvanê [[îrlendî]] yê [[hurlîng]]ê ([[Tipperary GAA|Tipperary]]).<ref>[http://www.irishmirror.ie/sport/gaa/hurling/hurling-news/tipperary-hurling-legend-michael-maher-9991247 Tipperary hurling legend Michael Maher passes away]</ref> === 7 === * {{Girêdan|Lynne Stewart|en}}, 77, [[parêzer]]a amerîkî ya "gel".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telesurtv.net/english/news/Lynne-Stewart-Lifelong-Fighter-and-Peoples-Lawyer-Dies-20170307-0026.html |sernav=Lynne Stewart, Lifelong Fighter and People's Lawyer, Dies |roja-gihiştinê=2017-03-08 |roja-arşîvê=2017-03-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170308141849/http://www.telesurtv.net/english/news/Lynne-Stewart-Lifelong-Fighter-and-Peoples-Lawyer-Dies-20170307-0026.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 6 === * {{Girêdan|Sydney Ball|en}}, 83, [[wênesaz]]ê [[Awistralya|australî]].<ref>[http://mobile.abc.net.au/news/2017-03-06/sydney-ball-abstract-painter-dead-at-83/8328728?pfmredir=sm Sydney Ball, prolific abstract painter, dies aged 83]</ref> * [[Rabbi Zecharia Barashi]] (Rabî Zekerya Beraşî), 117, merivê herî kal ê [[Îsraêl]]ê, [[rabî|rabiyê]] bi eslê xwe yê herêma [[Beraşê]] ([[Başûrê Kurdistanê]]).<ref>http://www.kurdistan24.net/en/news/ed54eea9-b005-4d33-865e-57db4fc49f95/Kurdish-Rabbi-in-Israel-dies-at-117</ref> === 5 === * {{Girêdan|Jay Lynch|en}}, 72, nivîskar, edîtor û hunermendê amerîkî yê [[pirtûkên komîk]] ên ''underground'' (''[[Bijou Funnies]]'', ''[[Bazooka Joe]]'').<ref>[https://www.lambiek.net/artists/l/lynch.htm Jay Lynch]</ref> === 4 === * {{Girêdan|Edi Fitzroy|en}}, 62, stranbêjê [[jamaîka]]yî yê ''reggae''.<ref>[http://jamaica-gleaner.com/article/news/20170304/singer-edi-fitzroy-has-died Singer Edi Fitzroy Has Died]</ref> === 3 === * {{Girêdan|Míriam Colón|en}}, 80, aktrîsa [[Porto Rîko|portorîkoyî]] (''[[Scarface (1983 film)|Scarface]]'', ''[[Goal! (film)|Goal!]]'', ''[[All the Pretty Horses (film)|All the Pretty Horses]]''), nexweşiya [[pişik]]an.<ref>{{Jêder |sernav=Miriam Colon, iconic US Latina movie, theater actress, dies |url=http://www.wqow.com/story/34662401/miriam-colon-iconic-us-latina-movie-theater-actress-dies |tarîxa-gihiştinê=2017-03-06 |tarîxa-arşîvê=2017-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170304115708/http://www.wqow.com/story/34662401/miriam-colon-iconic-us-latina-movie-theater-actress-dies |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 2 === * {{Girêdan|Spencer Hays|en}}, 80, hunerdost û berhevkarê amerîkî yê hunerê.<ref>[http://www.nst.com.my/news/2017/03/217004/us-art-philanthropist-spencer-hays-dies-80 US art philanthropist Spencer Hays dies at 80]</ref> === 1 === * {{Girêdan|Taarak Mehta|en}}, 87, nivîskarê û [[şanonivîs]]ê hindistanî yê bi [[zimanê guceratî]].<ref>[http://www.hindustantimes.com/videos/entertainment/famous-writer-taarak-mehta-passes-away-at-87/video-UyHlY0O4m6hseRAQ4SEIYL.html Famous writer Taarak Mehta passes away at 87]</ref> == Sibat (meha 2) == === 28 === * {{Girêdan|Nicholas Mosley|en}}, 93, nivîskarê brîtanî.<ref>[https://www.theguardian.com/books/2017/mar/01/nicholas-mosley-obituary Nicholas Mosley obituary]</ref> === 27 === * {{Girêdan|Arvo Krikmann|en}}, 77, folklornas û akademîkerê estonî.<ref>[http://kultuur.err.ee/v/kirjandus/ca11dd56-eb10-45bf-8f10-932ed84c8bee/suri-arvo-krikmann Suri Arvo Krikmann] {{Et}}</ref> === 26 === * {{Girêdan|Preben Hertoft|en}}, 89, [[seksolog]]ê [[danîmarkî]].<ref>[http://www.dr.dk/nyheder/indland/danmarks-foerste-professor-i-sexologi-er-doed Danmarks første professor i sexologi er død] {{Da icon}}</ref> (mirina wî di vê rojê de hat ragihandin) === 25 === * [[Şîfa Gerdî]] ([[Şîfa Zikrî Îbrahîm]]), 30, bêjer û rojnamenivîsera kurd, ji ber teqîna bombeyeke çandî<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/2d1bd1c7-ad61-4718-a16d-4d4bf969906b/Rojnamevan-Şîfa-Gerdî-li-Mûsilê-şehîd-bû</ref> === 24 === * {{Girêdan|Fumio Karashima|en}}, 68, [[piyanojen]]ê japonî yê ''jazz''.<ref>[http://www.yomiuri.co.jp/culture/20170225-OYT1T50000.html ジャズピアニスト、辛島文雄さん死去…６８歳] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170226221150/http://www.yomiuri.co.jp/culture/20170225-OYT1T50000.html |date=2017-02-26 }} {{Jp}}</ref> === 23 === * {{Girêdan|Ren Hang|en}}, 29, [[wênegir]]ê çînî, [[xwekujî]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://time.com/4682189/ren-hang-chinese-photographer-dies/ |sernav=Controversial Chinese Photographer Ren Hang Dies at 29 |roja-gihiştinê=2017-02-28 |roja-arşîvê=2020-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201022210938/https://time.com/4682189/ren-hang-chinese-photographer-dies/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 22 === * {{Girêdan|Ricardo Dominguez|en}}, 31, bokserê profesyonel ê [[giraniya welter]] ê meksîkî, nexweşiya [[pençeşêr]]a [[rûviya stûr]].<ref>[http://www.aztecadeportes.com/notas/box-azteca/2017-02-21-21-44/fallece-el--pelon--dominguez--primer-campeon-azteca/ Fallece El ‘Pelón’ Domínguez, Primer Campeón Azteca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223125121/http://www.aztecadeportes.com/notas/box-azteca/2017-02-21-21-44/fallece-el--pelon--dominguez--primer-campeon-azteca/ |date=2017-02-23 }} {{Es}}</ref> === 21 === * {{Girêdan|Jeanne-Martin Cissé|en}}, 91, mamosta û siyasetmedara [[gîne]]yî.<ref>[https://www.visionguinee.info/2017/02/21/jeanne-martin-cisse-nest-plus/ Jeanne Martin Cissé n'est plus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223174941/https://www.visionguinee.info/2017/02/21/jeanne-martin-cisse-nest-plus/ |date=2017-02-23 }} {{Fr}}</ref> * [[Tirko Şêx Cundî]], 79, hevjîna mîrê kurdên [[êzidî]] [[Mîr Tehsîn Beg]], ti nexweşiyeke wê ya giran nebû.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/332074</ref> === 20 === * {{Girêdan|Mildred Dresselhaus|en}}, 86, [[nanoteknolog]]a amerîkî.<ref>[http://news.mit.edu/2017/institute-professor-emerita-mildred-dresselhaus-dies-86-0221 Institute Professor Emerita Mildred Dresselhaus, a pioneer in the electronic properties of materials, dies at 86]</ref> === 19 === * {{Girêdan|Halaevalu Mataʻaho ʻAhomeʻe|en}}, 90, dêmîr û endama mala mîrên [[Tonga]]yê.<ref>[https://www.tvnz.co.nz/one-news/world/tongan-kings-mother-passes-away-in-auckland-hospital Tributes paid after Tongan King's mother passes away in Auckland]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> === 18 === * {{Girêdan|Nick Dupree|en}}, 34, çalaksazê amerîkî yê mafên mirovên [[seqet]].<ref>[http://media-dis-n-dat.blogspot.no/2017/02/medicaid-reform-activist-writer-blogger.html Medicaid reform advocate, writer, blogger, artist, disability rights activist Nick Dupree dies]</ref> === 17 === * {{Girêdan|Kim Ji-young|en}}, 78, aktrîsa başûrkoreyî.<ref>[http://entertain.naver.com/read?oid=277&aid=0003935946 '사투리 연기 대가' 배우 김지영 별세, 폐암 투병 중에도 연기 놓지 않았다] {{Ko}}</ref> === 16 === * {{Girêdan|Jannis Kounellis|en}}, 80, hunermendê yewnan-îtalî.<ref>[http://theartnewspaper.com/news/arte-povera-artist-jannis-kounellis-has-died-aged-80/ Arte Povera artist Jannis Kounellis has died, aged 80]</ref> === 15 === * [[Bonipus Fernando]], 83, aktorê [[srîlankayî]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://newsfirst.lk/english/2017/02/veteran-actor-bonipus-fernando-passes-away/161826 |sernav=Veteran actor Bonipus Fernando passes away |tarîxa-gihiştinê=2017-02-17 |tarîxa-arşîvê=2017-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170216060029/http://newsfirst.lk/english/2017/02/veteran-actor-bonipus-fernando-passes-away/161826 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 14 === * {{Girêdan|Hans Trass|en}}, 88, [[botanîst]]ê [[estonî]].<ref>[http://tartu.postimees.ee/4014865/suri-akadeemik-hans-voldemar-trass?utm_source Estonian ecolist passes away]</ref> === 13 === * {{Girêdan|Stacy Bromberg|en}}, 60, listîkvana amerîkî ya ''{{Girêdan|darts|en}}''.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pdc.tv/news/article/1ecqr1350gz7w1ro3mo6zpr1dm/title/stacy-bromberg |sernav=Stacy Bromberg Passes Away |roja-gihiştinê=2017-02-13 |roja-arşîvê=2017-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170214004552/http://www.pdc.tv/news/article/1ecqr1350gz7w1ro3mo6zpr1dm/title/stacy-bromberg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 12 === [[Wêne:JarreauAlDuesseldorf1981.jpg|thumb|Al Jarreau (1981)]] * {{Girêdan|Al Jarreau|en}}, 76, stranbêjê amerîkî yê [[jazz]] and [[R&B]]ê ("[[Moonlighting (theme song)|Moonlighting]]", "[[Since I Fell for You]]", "[[We Are the World]]"), heft caran bi xelata [[Grammy (xelat)|Grammy]] xelatkirî.<ref>[http://abc7.com/entertainment/grammy-winning-jazz-singer-al-jarreau-dies-at-age-76/1751052/ Grammy-winning jazz singer Al Jarreau dies at age 76]</ref> === 11 === * {{Girêdan|Jiro Taniguchi|en}}, 69, hunermendê ''manga'' yê japonî (''[[A Distant Neighborhood]]'').<ref>[https://sg.news.yahoo.com/japanese-manga-legend-jiro-taniguchi-dies-69-publisher-182246828.html Japanese manga legend Jiro Taniguchi dies at 69: publisher]</ref> === 10 === * {{Girêdan|Piet Keizer|en}}, 73, futbolerê holendî ([[AFC Ajax|Ajax]], [[Netherlands national football team|national team]]), pençeşêra pişikan.<ref>[http://www.telegraaf.nl/telesport/27603554/__Ajax-icoon_Piet_Keizer__73__overleden__.html Ajax-icoon Piet Keizer (73) overleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218210208/http://www.telegraaf.nl/telesport/27603554/__Ajax-icoon_Piet_Keizer__73__overleden__.html |date=2017-02-18 }} {{Nl}}</ref> === 9 === * {{Girêdan|Serge Baguet|en}}, 47, [[bisîkletajo]]yê profesyonel ê belçîkayî, nexweşiya [[pençeşêr]]a [[rûviya stûr]].<ref>[http://www.hln.be/hln/nl/952/Wielrennen/article/detail/3076251/2017/02/09/Voormalig-Belgisch-kampioen-wielrennen-Serge-Baguet-47-overleden.dhtml Voormalig Belgisch kampioen wielrennen Serge Baguet (47) overleden] {{Nl}}</ref> === 8 === * {{Girêdan|Rina Matsuno|en}} ([[Shiritsu Ebisu Chugaku]]), 18, popbêja japonî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.japantimes.co.jp/culture/2017/02/08/entertainment-news/18-year-old-member-pop-idol-group-shiritsu-ebisu-chugaku-dies/#.WJvxJjys-Ed |sernav=18-year-old member of pop idol group Shiritsu Ebisu Chugaku dies |roja-gihiştinê=2017-02-09 |roja-arşîvê=2017-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170208115608/http://www.japantimes.co.jp/culture/2017/02/08/entertainment-news/18-year-old-member-pop-idol-group-shiritsu-ebisu-chugaku-dies/#.WJvxJjys-Ed |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 7 === * {{Girêdan|Tzvetan Todorov|en}}, 77, fîlozofê [[bulgar]]-[[fransî]].<ref>[http://mobile.lemonde.fr/disparitions/article/2017/02/07/l-essayiste-et-historien-des-idees-tzvetan-todorov-est-mort_5076045_3382.html L’essayiste et historien des idées Tzvetan Todorov est mort]{{Fr}}</ref> === 6 === * {{Girêdan|Inge Keller|de}}, 93, aktrîsa alman (''[[The Last Year]]'', ''[[Aimée & Jaguar]]'', ''[[Lola and Billy the Kid]]'').<ref>[http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/deutsche-theater-legende-inge-keller-ist-tot-a-1133385.html Inge Keller ist tot] {{De}}</ref> === 5 === * {{Girêdan|Björn Granath|sv}}, 70, aktorê swêdî (''[[Madicken]]'', ''[[Pelle the Conqueror]]'').<ref>[http://www.svt.se/kultur/bjorn-granath-har-avlidit Skådespelaren Björn Granath har avlidit] {{Sv}}</ref> === 4 === * {{Girêdan|Bano Qudsia|en}}, 88, nivîskara [[pakistan]]î (''[[Raja Gidh]]'').<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.dailypakistan.com.pk/headline/renowned-novelist-short-story-bano-qudsia-passes-away/ |sernav=Renowned novelist, short story writer Bano Qudsia dies at 88 |roja-gihiştinê=2017-02-04 |roja-arşîvê=2017-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170205015720/https://en.dailypakistan.com.pk/headline/renowned-novelist-short-story-bano-qudsia-passes-away/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 3 === * {{Girêdan|Hasan Joharchi|en}} (Hesen Coherçî), 48, aktorê îranî, dilrawestan.<ref>[http://www.isna.ir/news/95111510081/%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%87%D8%B1%DA%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA حسن جوهرچی درگذشت] {{Fa}}</ref> === 2 === * {{Girêdan|Predrag Matvejević|en}}, 84, nivîskar û çalakvanê siyasî yê [[bosnî]]-[[kroatî]].<ref>[http://www.vecernji.hr/hrvatska/umro-predrag-matvejevic-1146831 Umro Predrag Matvejević. Tražio je da Tito odstupi s funkcije, ‘91. je otišao u emigraciju] {{Hr}}</ref> === 1 === * {{Girêdan|Sandy Gandhi|en}}, 59, [[komediyen]]a [[hindistan]]î-[[Awistralya|awistralî]].<ref>[http://www.echo.net.au/2017/02/northern-rivers-comedian-dies-suddenly/ Northern rivers comedian dies suddenly]</ref> == Kanûna mezin (çile, meha 1) == === 31 === * [[Mehmûd Onder]], 64, rojnamevan û xebatkarê çapemeniya kurdî ([[MED TV]], [[Medya TV]], [[Roj TV]], [[Stêrk TV]] û [[Ronahî TV]]), nexweşiya [[pençeşêr]]ê.<ref>http://diyarname.com/news.php?Idx=25302</ref> * {{Girêdan|Tokitenkū Yoshiaki (Altangadasyn Khüchitbaatar)|en}}, 37, pehlevanê [[sumo]] yê [[mongol]], nexweşiya [[lîmfoma]] (lenfoma).<ref>[http://mainichi.jp/english/articles/20170131/p2g/00m/0sp/062000c Sumo: Former komusubi Tokitenku dies at 37]</ref> === 30 === * [[David Burhani]], 26, futbolvanê [[Tanzanya|tanzanî]] ([[Maji Maji FC|Maji Maji]], [[Kagera Sugar F.C.|Kagera Sugar]]).<ref>[http://www.allafrica.com/stories/201701300794.html Tanzania: Keeper Burhan Death Shocks Football Fraternity]</ref> === 29 === * {{Girêdan|Ko Ni|en}}, 64, [[parêzer]]ê [[Myanmar|burmayî]], kuştî.<ref>[http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/24738-nld-legal-advisor-leading-muslim-lawyer-u-ko-ni-assassinated-at-yangon-airport.html NLD legal adviser, leading Muslim lawyer U Ko Ni assassinated at Yangon airport]</ref> === 28 === * {{Girêdan|Lennart Nilsson|en}}, 94, [[wênekêş]]ê [[swêdî]].<ref>[http://www.svt.se/kultur/lennart-nilsson-dod Lennart Nilsson död] {{Sv}}</ref> === 27 === * {{Girêdan|Emmanuelle Riva|en}}, 89, aktrîsa fransî (''[[Amour (2012 film)|Amour]]'', ''[[Thérèse Desqueyroux (1962 film)|Thérèse Desqueyroux]]'', ''[[Hiroshima mon amour]]''), bi xelata [[BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role|BAFTA]] xelatkirî ([[66th British Academy Film Awards|2013]]), nexweşiya [[pençeşêr]]ê.<ref>[https://www.theguardian.com/film/2017/jan/28/emmanuelle-riva-french-icon-who-starred-in-amour-dies-aged-89 Emmanuelle Riva, French icon who starred in Amour, dies aged 89]</ref> === 26 === * {{Girêdan|Mike Connors|en}} (Krekor Ohanian), 91, aktorê [[ermen]]-amerîkayî (''[[Mannix]]'', ''[[The Ten Commandments (1956 film)|The Ten Commandments]]'', ''[[War and Remembrance (miniseries)|War and Remembrance]]''), nexweşiya [[pençeşêra xwînê]] ([[losemî]]).<ref>[http://variety.com/2017/tv/news/mike-connors-dead-dies-joe-mannix-1201971140/ Mike Connors, ‘Mannix’ Star, Dies at 91]</ref> === 25 === * {{Girêdan|Buchi Emecheta|en}}, 72, romannivîsa [[Nîjerya|nîjerî]] (''[[The Bride Price]]'', ''[[The Joys of Motherhood]]'', ''[[Gwendolen (novel)|Gwendolen]]'').<ref>[https://www.bellanaija.com/2017/01/nigerias-literary-icon-buchi-emecheta-passes-on/ Nigerian Literary Icon, Buchi Emecheta Passes On Aged 72]</ref> === 24 === * {{Girêdan|Spîros Evangelatos|el|Σπύρος Ευαγγελάτος}}, 77, [[gerînende]]yê [[yewnan]] ê [[şanogeh]]ê.<ref>[http://greece.greekreporter.com/2017/01/24/director-spyros-evangelatos-dies-at-age-77/ Director Spyros Evangelatos Dies at Age 77]</ref> === 23 === * {{Girêdan|Bimba Bosé|en}}, 41, [[model]] û stranbêj û [[aktrîs]]a [[îtalî]]-[[spanî]], nexweşiya [[pençeşêr]]ê .<ref>[http://www.lavanguardia.com/cultura/20170123/413624268798/bimba-bose.html Muere Bimba Bosé] {{Es}}</ref> === 22 === * {{Girêdan|Moshe Gershuni|en}}, 80, hunermend û peykersazê îsraêlî.<ref>[http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.766857 Moshe Gershuni, 'the soul of Israeli art,' dies at 80]</ref> === 21 === * {{Girêdan|Marianne Westman|sv}}, 88, [[desînator]]a [[swêdî]].<ref>[http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=97&artikel=6613224 En av Sveriges främsta formgivare har avlidit] {{Sv}}</ref> === 20 === * {{Girêdan|Harry J. Middleton|en}}, 95, serokê pirtûkxaneyê û nivîskarê amerîkayî.<ref>{{Jêder |sernav=Harry Middleton, former LBJ speechwriter, presidential library director dies at 95 |url=http://www.statesman.com/news/local/harry-middleton-former-lbj-speechwriter-presidential-library-director-dies/f4sXpcFH8ByX8hL6ydNXkM/ |tarîxa-gihiştinê=2017-01-21 |tarîxa-arşîvê=2017-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170122193035/http://www.statesman.com/news/local/harry-middleton-former-lbj-speechwriter-presidential-library-director-dies/f4sXpcFH8ByX8hL6ydNXkM/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 19 === * {{Girêdan|Jalal Allakhverdiyev|en}}, 87, [[matematîknas]]ê azerbaycanî.<ref>[http://modern.az/az/news/122856 Akademik Cəlal Allahverdiyev vəfat edib] {{Az}}</ref> === 18 === * [[Fetah Kawyan]], 80, siyasetmedar û wergêrê kurd,<ref>https://krd.sputniknews.com/kurdistan/201701205221267-revebere-pdk-iye-fetah-kawyan-jiyana-xwe-ji-dest-da/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2024 }}</ref>, nexweşiya dil. * {{Girêdan|Jung Mikyung|en}}, 56, [[romannivîs]]a [[başûrkoreyî]].<ref>[http://conypro.tistory.com/4924 이상문학상 소설가 정미경 별세 이유? 향년 57세 빈소 한림대성심병원 발인 20일<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131185621/http://conypro.tistory.com/4924 |date=2017-01-31 }} {{Ko}}</ref> === 17 === * {{Girêdan|Herlina Kasim|id}}, 75, çalakdara azadîxwaz a [[Îndonezya|îndonezî]].<ref>[https://m.tempo.co/read/news/2017/01/18/078837066/herlina-kasim-wafat-pending-emas-si-pembebas-irian-barat Herlina Kasim Wafat, Pending Emas Si Pembebas Irian Barat] {{Id}}</ref> === 16 === * {{Girêdan|Eugene Cernan|en}}, 82, [[esmanger]]ê amerîkî ([[Apollo 10]], [[Apollo 17]]), kesê dawî ku li ser [[Heyv]]ê meşiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/astronautprofiles/cernan |sernav=Remembering Gene Cernan |tarîxa-gihiştinê=2017-01-18 |tarîxa-arşîvê=2017-01-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170116201708/https://www.nasa.gov/astronautprofiles/cernan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === 15 === * {{Girêdan|Nasir al-Din Nasir Hunzai|en}}, 100, nivîskar û helbestvanê [[pakistanî]].<ref>[http://pamirtimes.net/2017/01/15/allama-naseer-ud-din-hunzai-has-passed-away/ Allama Nasir-al-Din Nasir Hunzai has passed away]</ref> === 14 === * {{Girêdan|Yama Buddha|en}}, 29, [[rap]]erê [[nepalî]], [[xwekujî]].<ref>[http://www.myrepublica.com/news/13100 Famous rapper Yama Buddha no more] {{En}}</ref> === 13 === * {{Girêdan|Ari Rath|en}}, 92, [[rojnamevan]]ê [[îsraêl]]î ku li [[Awistriya]]yê hatiye dinyayê (''[[The Jerusalem Post]]'').<ref>[http://derstandard.at/2000050666636/Ari-Rath-1925-2017 Publizist und Zeitzeuge Ari Rath gestorben] {{De}}</ref> === 12 === * {{Girêdan|Faig Jabbarov|en}}, 44, futbolerê [[azerbaycan]]î yê tîma [[Kapaz PFK]].<ref>[http://www.interpress.az/60760-futbolu-faiq-cabbarov-dnyasn-dyidi.html#.WHfGoRvhDIU Futbolçu Faiq Cabbarov dünyasını dəyişdi] {{Az}}</ref> === 11 === * {{Girêdan|Arthur Manuel|en}}, 66, serokê gelê [[neskonlith]] ([[Kanada]]), çalakdarê mafên [[gelên xwecih]] û parêzkarê [[jîngeh]]ê.<ref>[http://cfjctoday.com/article/555344/former-neskonlith-chief-arthur-manuel-dies Former Neskonlith Chief Arthur Manuel dies]</ref> === 10 === * {{Girêdan|Võ Quý|en}}, 87, [[heywannas]]ê [[viyetnam]]î.<ref>[https://www.nytimes.com/2017/01/11/world/asia/vietnam-vo-quy-dead.html Vo Quy, Father of Environmental Conservation in Vietnam, Dies at 87]</ref> === 09 === [[Wêne:Zigmunt Bauman na 20 Forumi vydavciv(Cropped).jpg|thumb|Zygmunt Bauman]] * {{Girêdan|Zygmunt Bauman|en}}, 91, civaknasê polonî-brîtanî.<ref>[http://wyborcza.pl/7,75398,21220960,profesor-zygmunt-bauman-nie-zyje-mial-92-lata.html?disableRedirects=true Profesor Zygmunt Bauman nie żyje. Miał 92 lata] {{Pl}}</ref> === 08 === * [[Mesûd Kitanî]], 83, helbestvan û folklorzanê kurd.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/VideoReader/d7840015-10e2-4b4c-83a0-7a829587525d/Nivîskarê-53-pirtûkan--koça-dawî-kir-</ref> * {{Girêdan|Ekbar Haşemî Refsencanî|ckb}}, 82, siyasetmedar û serokkomarê berê yê [[Îran]]ê (1989–1997).<ref>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-38548591 Iran's ex-President Rafsanjani dies at 82]{{En}}</ref> === 07 === * {{Girêdan|Refik Erduran|tr}}, 88, [[şanonivîs]], [[weşîner]] û [[rojnamenivîs]]ê tirk.<ref>[http://www.hurriyet.com.tr/gazeteci-refik-erduran-edirnede-vefat-etti-40329602 Gazeteci Refik Erduran, Edirne'de vefat etti] {{Tr}}</ref> === 06 === * {{Girêdan|Om Puri|en}}, 66, aktorê [[hindistan]]î (''[[Ardh Satya]]'', ''[[City of Joy (fîlm)|City of Joy]]'', ''[[East Is East (fîlm)|East Is East]]''), [[dilrawestan]].<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/om-puri-veteran-film-actor-dies/articleshow/56367872.cms Om Puri, veteran film actor, dies at 66]</ref> === 05 === * {{Girêdan|Rafiq Subaie|en}}, 86, aktor, nivîskar û danerê [[sûrî]].<ref>[http://sana.sy/en/?p=97687 Renowned popular artist Rafiq Subaie ( Abu Sayah) passes away at age of 86]</ref> === 04 === * {{Girêdan|Jordi Pagans i Monsalvatje|ca}}, 84, [[wênesaz]]ê [[Katalonya|katalan]].<ref>[http://enmemoria.lavanguardia.com/fallecimiento/jordi-pagans-monsalvatje/48872824 Jordi Pagans Monsalvatje] {{Es}}</ref> === 03 === * {{Girêdan|Ivo Brešan|en}}, 80, nivîskarê kroatî.<ref>[http://net.hr/danas/hrvatska/preminuo-ivo-bresan-nekadasnji-ravnatelj-sibenskog-kazalista-otisao-u-81-godini/ Umro Ivo Brešan: Legendarni hrvatski književnik, scenarist i pedagog preminuo u 81. godini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105175329/http://net.hr/danas/hrvatska/preminuo-ivo-bresan-nekadasnji-ravnatelj-sibenskog-kazalista-otisao-u-81-godini/ |date=2017-01-05 }} {{Hr}}</ref> === 02 === * {{Girêdan|Barbara Fei|en}}, 85, operabêja hongkongî.<ref>[http://www.scmp.com/news/hong-kong/education-community/article/2058854/hong-kong-soprano-and-allegro-singers-founder Hong Kong soprano and Allegro Singers founder Barbara Fei Ming-yi dies at 85]</ref> === 01 === * {{Girêdan|Jeremy Stone|en}}, 81, zanyarê amerîkî û çalakdarê ji bo kontrolkirina çekan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cortezjournal.com/article/20170105/AP/301059757/Jeremy-Stone-arms-control-advocate-who-led-activist-science-group-dies-at-81 |sernav=Jeremy Stone, arms-control advocate who led activist science group, dies at 81 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170107172649/http://www.cortezjournal.com/article/20170105/AP/301059757/Jeremy-Stone-arms-control-advocate-who-led-activist-science-group-dies-at-81 |roja-gihiştinê=2017-01-18 |roja-arşîvê=2017-01-07 |url-status=dead}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mirin 2017| ]] krg1ffzy1yj9uxvexll8jz1nsu1wtul 0 73901 2096355 1824238 2026-09-28T03:24:41Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096355 wikitext text/x-wiki '''Elî Hekarî''' (1019-1093) [[hedîs]]vanê [[îslam]]ê yê [[kurd]] yê pêşîn e. Ji nesla wî jî gelek [[alim]] derketine. Elî Hekarî di sala 1019an de li herêma [[Mûsil]]ê ji dayik bûye, li gorî hin çavkaniyan ji bajarê [[Amêdî|Amêdiyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hakkarikulturturizm.gov.tr/TR,159107/hakkari-ulemasi.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170802113537/http://www.hakkarikulturturizm.gov.tr/TR,159107/hakkari-ulemasi.html |roja-gihiştinê=2017-02-21 |roja-arşîvê=2017-08-02 |url-status=dead}}</ref> Navê wî ''Şexûlîslam Ebûl Hesenê Eliyê kurê Ehmedê Hekarî'' ye.<ref>Hamdi Selefi ve Tahsin İbrahim Doski, İqdu’l-Ceman r.99-102</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Hedîsvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1019]] [[Kategorî:Kesên ji Amêdiyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 11an]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 1093]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] lfkirmenm4pg549t5z7or8cdunlgp6u 0 79378 2096374 2091624 2026-09-28T06:42:02Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096374 wikitext text/x-wiki '''Kongreya Neteweyan ji bo Îrana Federal''' [[sîwan]]eke siyasî ye ku gelek rêxistinên li [[Îran]]ê hatine qedexekirin di bin vê sîwanê de cihê xwe digire. Ev kompartî ji rêxistinên nefaris pêk tê. Di nav de bi taybetî rêxistinên kurd, ereb, belûç, azerî û tirkmen hene. == Endam == Ji sala 2026-an ve, Kongreya Neteweyan ji bo Îrana Federal (CNFI) ji rêxistinên jêrîn pêk tê:<ref>{{cite web |url=https://www.akhbar-rooz.com/2026/07/07/58682/ |title=بیانیه «همبستگی برای جمهوری و دموکراسی در ایران» در محکومیت کشتار نیروهای سیاسی کردستان |website=Akhbar-e Rooz |date=7 July 2026}} {{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Cebheya Yekgirtiya ya Belûcistanê – Îran]] * [[Cebheya Gelê Belûcistanê]] * [[Civata Hevkariya Turkmen Sahra]] — ku ji [[Civata Çandî û Siyasî ya Gelê Tirkmen]], [[Partiya Yekitiya Turkmen Sahra]] û [[Civata Hevgirtina Turkmen Sahra]] pêk tê * [[Partiya Yekitiya Lor û Bextiyariyan]] * [[Partiya Alikariya Demokratîk ya Ahwazê]] * [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] * [[Partiya Komala ya Kurdistana Îranê]] * [[Rêxistina Gelê Kurmanc]] * [[Partiya Gelê Belûcistanê]] * [[Civata Çandî û Siyasî ya Azerbaycanê]] * [[Partiya Demokrat a Azerbaycanê]] * [[Rêxistina Çandî û Siyasî ya Gelê Tirkmen]] == Têkoşînên etnopolîtîk == * [[Şoreşa Rojhilata Kurdistanê]] * [[Têkoşîna belûçan li Îranê]] == Girêdanên dervê == * Kongreya Netewan ji bo Îrana Federal: http://www.iran-federal.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406225903/https://iran-federal.net/ |date=2020-04-06 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-şitil}} [[Kategorî:Îran]] p459g4lbm25wssk4skc9bbuy3amcw4g 0 82133 2096362 1803804 2026-09-28T05:04:09Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096362 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank fîlm/wîkîdane | wêne = Aladdin Franchise Logo.png }} '''Aladdin''' ( bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] Eledîn) muzîkaleke aşopî ya amerîkî ye ku ji hêla [[Guy Ritchie]] ve hatî hilberandin, ji hêla [[Walt Disney Pictures]] ve hatî çêkirin, ji hêla [[Dan Lin]] û [[Jonathan Eirich]] ve li ser bingeha fîlmê ji hêla [[John August]], [[Vanessa Taylor]] û Ritchie ve hatî çêkirin. Ev fîlm adaptasyona xêzefîlma bi eyni sernav ji sala 1992an e ku bingeha wê çîroka [[Eledîn û lembeya newaze]] ji berhevoka çîrokên [[Hezar û yek şev]] e. Rola sernavê ji hêla nûderê kanadî [[Mena Massoud]] ve tê lîstin. == Naverok == Li deryayê keştiyek piçûk bi malbata çar ajokaran re. Du zarok li keştiyek mezin û birêkûpêk digerin. Dûv re bav dixwaze ku wan berjewendî keştiya piçûka xwe nîşanî wan bide û herdu zarok re çîroka Eledîn, prenses û lembeyê vedibêje. Li bajarê ereban Agrabah Eledîn bi meymûnê xwe Ebû re derbasî jiyanê dibe û tiştên ku hewce dike diziyê dike. Xort çokera prensesê yê li ser piyan digire. Gava ku ew wê êvar wî li qesra xwe serdan dike, ew fêr dibe ku ew prenses bixwe ye. Li ser riya malê Eledîn ji aliyê Cafer ve tê girtin. Ji bo wî divê wî lembeyek bi vî awayî ji şikefta derhozeyî bîne. {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Fîlmên amerîkî]] [[Kategorî:Fîlmên 2019an]] [[Kategorî:Fîlmên li ser balindeyan]] igk8a246c3h28fax9o9xkglbkfkm13m 0 84647 2096459 2055991 2026-09-28T11:45:58Z Avestaboy 34898 2096459 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Charlize Theron | sernavê_wêne = | navê_rastî = Charlize Theron | wêne = Charlize-theron-IMG 6045.jpg | roja_jidayikbûnê = 1975 | cihê_jidayikbûnê = Benoni | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | hevwelatî = Amerîka | perwerde = | pîşe = , lîstikvan | salên_çalak = 1995 - roja me | xebatên_navdar = | dê = | bav = | xelat = Oscar | malper = http://charlizeafricaoutreach.org/ }} '''Charlize Theron''' (jdb. [[7ê tebaxê|7ê tebaxa]] [[1975]], [[Benoni]], [[Afrîkaya Başûr]]) [[lîstikvan]] û [[fîlmçêker]]eke [[amerîkan]], bi eslê xwe ji [[Afrîkaya Başûr]] e. Di sala 2003an de di beşa listîkvanên jin de, listîkvanê herî baş hat nîşandan û xelata [[Oscar]]ê wergirt. Theron di salên 1990an de bi lîstikvana jina pêşeng a di fîlimên Hollywoodê de The Devil's Advocate sala 1997an, Mighty Joe Young, sala 1998an, û fîlma Cider House Rules di sala 1999an de di lîstika pêşeng de di filmên Hollywood de derket. Di sala 2003an de, ew ji ber wênesaziya xweya serîlêder Aileen Wuornos li Monster, ku ji bo wê xelata Akademiyê ya Best Actress bidestxistî, xelata Akademiyê werdigire, û bû yekem lîstikvana Afrîkaya Başûr ku di Oscar de kategoriyek aktorê werdigire. Wê ji bo lîstina jinek destdirêjiya cinsî ya ku di dadê Welatiya Bakur de dadê digerin, sala 2005an de xelatek akademiya din wergirt. Theron ji mêj ve di gelek fîlmên çalakiyê yên top-star de, di nav de Hancock (2008), Snow White and Huntsman (2012), Prometheus (2012), Mad Max: Fury Road (2015), Fate of the Furious (2017), û Atomic Blonde (2017). Wê her weha pesnê lîstina jina pirsgirêkdar a di komediya Jason Reitman-dramas Young Adult (2011) û Tully (2018) de, û ji bo wênesazkirina Megyn Kelly di drama Bombshell (2019) de, nû wergirtina namzedê sêyemîn ya Akademiya xelata baştirîn a lîstikvanê. Ji destpêka salên 2000î û pê de, Theron bi şirketa xwe Denver and Delilah Productions re hilberîna fîlimê kir. Wê gelek fîlim çêkirine, di piraniya wan de ew rolek pêşeng hebû, di nav de The Burning Plain (2008), Cihên Dark (2015), û Long Shot (2019). Theron di sala 2007an de hemwelatiyek amerîkî bû, û di heman demê de hemwelatîbûna xwe ya Afrîkaya Başûr jî digire. == Jînenîgarî == Theron li Benoni ji dayik bû, di wê demê de parêzgeha Transvaal (naha parêzgeha Gauteng) ya Afrîka Başûr, tenê zaroka Gerda (née Maritz) û Charles Theron (27 çiriya paşîn 1947 - {{Dîrok|21|hezîran|1991}}).Rêbernameya leşkerî ya Seconderê Duyemîn a Boer Danie Theron apê wî mezin e Ew ji malbatek afrîkî ye, eslê û bav û kalên wê jî bi Holendî û Frensî û Almanî jî hene; bav û kalên wê fransî rûniştevanên zû Huguenot li Afrîkaya Başûr bûn. "Theron" navekî Occitan (bi eslê xwe Théron) bi navgîniya Afrîkî tê navandin.<ref name="Charlize Theron">{{Jêder-malper |url=https://www.biography.com/actor/charlize-theron |sernav=Charlize Theron |malper=Biography |ziman=en-us |tarîxa-gihiştinê=2020-03-27 }}</ref> Ew li zeviyê bav û kalên xwe li Benoni, nêzîkî Johannesburg, mezin bû. Di {{Dîrok|21|hezîran|1991}} de, bavê Theron, alkol vexwar. Hem Charlize û hem jî diya wê demê ku alkol vexwarin bavê wî bi fizîkî êrîşî dayika wî kirin û du gule reşand bi ser hevjîna xwe de. Dayika Theron bi destên xwe parast, gule berda û ew kuşt. Kuştin bi qanûnî hatiye pejirandin ku ew xweparastin e, û dayika wê bêyî doz lê hat girtin. Theron beşdarî dibistana seretayî Putfontein (Laerskool Putfontein) bû, heyamek ku dema ku wî got ku ew ne "li fitne bû". Li 13, Theron şandin dibistana konseyê û dest bi xwendina xwe li Dibistana Neteweyî ya Hunerê ya li Johannesburg-ê kir.<ref name="Charlize Theron"/> == Fîlmnîgarî == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Sal !scope="col"| Nav !scope="col"| Rol !scope="col" class="unsortable"| Not !scope=col class="unsortable" | {{Kurtkirin|Ref(s)|Reference(s)}} |- !scope="row"|1995 |''[[Children of the Corn III: Urban Harvest]]'' |Eli's follower |[[Cameo appearance|Uncredited]]<br>[[Direct-to-video]] release |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/m/children_of_the_corn_iii_urban_harvest/ |sernav=Children of the Corn III: Urban Harvest (1995) |weşanger=[[Rotten Tomatoes]] |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160110014338/http://www.rottentomatoes.com/m/children_of_the_corn_iii_urban_harvest/ |tarîxa-arşîvê=10 kanûna paşîn 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |1996 |''[[2 Days in the Valley]]'' |{{Birêzkirin|Svelgen|Helga Svelgen}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/film/1999/mar/19/features.robmackie |sernav=What's all the fuss about... Charlize Theron |xebat=[[The Guardian]] |tarîx=19 adar 1999 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Mackie |pêşnav=Rob |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117180917/http://www.theguardian.com/film/1999/mar/19/features.robmackie |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref><br/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rogerebert.com/reviews/2-days-in-the-valley-1996 |sernav=2 Days In The Valley Movie Review (1996) |weşanger=Roger Ebert |tarîxa-gihiştinê=28 kanûna paşîn 2016 |paşnav=Ebert |pêşnav=Roger |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140415034951/http://www.rogerebert.com/reviews/2-days-in-the-valley-1996 |tarîxa-arşîvê=15 nîsan 2014 }}</ref> |- |''[[That Thing You Do!]]'' |{{Birêzkirin|Powers|Tina Powers}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/m/that_thing_you_do/ |sernav=That Thing You Do! (1996) |weşanger=[[Rotten Tomatoes]] |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151110045023/http://www.rottentomatoes.com/m/that_thing_you_do |tarîxa-arşîvê=10 çiriya paşîn 2015 }}</ref><br><ref name="Karsten"/> |- ! rowspan="2" scope="row" |1997 |''[[Trial and Error (1997 film)|Trial and Error]]'' |{{Birêzkirin|Tyler|Billie Tyler}} | |style="text-align:center;"|<ref name="trial">{{Jêder-nûçe |url=https://articles.latimes.com/1997-05-30/entertainment/ca-63753_1_charlize-theron |sernav=Theron Lights Up Screen in Uneven 'Trial' |xebat=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 gulan 1997 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Anderson |pêşnav=John |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117132723/http://articles.latimes.com/1997-05-30/entertainment/ca-63753_1_charlize-theron |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- |''{{Birêzkirin|Devil|[[The Devil's Advocate (1997 film)|The Devil's Advocate]]}}'' |{{Birêzkirin|Lomax|Mary Ann Lomax}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert">{{Jêder-malper |url=https://www.rogerebert.com/cast-and-crew/charlize-theron |sernav=Charlize Theron Movie Reviews & Film Summaries |weşanger=Roger Ebert |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151209194408/http://www.rogerebert.com/cast-and-crew/charlize-theron |tarîxa-arşîvê=9 kanûna pêşîn 2015 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |1998 |''[[Celebrity (film)|Celebrity]]'' |Supermodel | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9800e4db1739f936a1575ac0a96e958260 |sernav=Celebrity (1998) Film Festival Review; Jostling and Stumbling Toward a Fateful 15 Minutes |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=25 îlon 1998 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Maslin |pêşnav=Janet |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117094704/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9800e4db1739f936a1575ac0a96e958260 |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- |''[[Mighty Joe Young (1998 film)|Mighty Joe Young]]'' |{{Birêzkirin|Young|Jill Young}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- ! rowspan="2" scope="row" |1999 |''{{Birêzkirin|Astronaut|[[The Astronaut's Wife]]}}'' |{{Birêzkirin|Armacost|Jillian Armacost}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9A02E6DF123BF93BA1575BC0A96F958260 |sernav=The Astronaut's Wife (1999) Film Review; After a Space Jaunt, He's Odd, but He Loves His Wife |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=28 tebax 1999 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Maslin |pêşnav=Janet |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117104242/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9A02E6DF123BF93BA1575BC0A96F958260 |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- |''{{Birêzkirin|Cider|[[The Cider House Rules (film)|The Cider House Rules]]}}'' |{{Birêzkirin|Kendall|Candy Kendall}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- ! rowspan="4" scope="row" |2000 |''[[Reindeer Games]]'' |{{Birêzkirin|Mercer|Ashley Mercer}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rogerebert.com/reviews/reindeer-games-2000 |sernav=Reindeer Games Movie Review & Film Summary (2000) |paşnav=Ebert |pêşnav=Roger |weşanger=Roger Ebert |tarîx=25 sibat 2000 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117113624/http://www.rogerebert.com/reviews/reindeer-games-2000 |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref><br><ref name="Karsten">{{Jêder-kitêb |pêşnav=Chris |paşnav=Karsten |sernav=Charlize |url=https://books.google.com/books?id=hYxRBAAAQBAJ&pg=PT308 |tarîx=2011 |weşanger=Human & Rousseau |isbn=978-1-920323-71-4 |rûpel=308 |cih=[[Cape Town]] |ziman=af }}</ref> |- |''{{Birêzkirin|Yards|[[The Yards]]}}'' |{{Birêzkirin|Stoltz|Erica Stoltz}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- |''[[Men of Honor]]'' |{{Birêzkirin|Sunday|Gwen Sunday}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rogerebert.com/reviews/men-of-honor-2000 |sernav=Men of Honor Movie Review & Film Summary (2000) |paşnav=Ebert |pêşnav=Roger |weşanger=Roger Ebert |tarîx=10 çiriya paşîn 2000 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151026120802/http://www.rogerebert.com/reviews/men-of-honor-2000 |tarîxa-arşîvê=26 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> |- |''{{Birêzkirin|Legend|[[The Legend of Bagger Vance]]}}'' |{{Birêzkirin|Invergordon|Adele Invergordon}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- ! rowspan="3" scope="row" |2001 |''[[Sweet November (2001 film)|Sweet November]]'' |{{Birêzkirin|Deever|Sara Deever}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- |''[[15 Minutes]]'' |{{Birêzkirin|Hearn|Rose Hearn}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://variety.com/2001/film/reviews/15-minutes-1200467565/ |sernav=Review: '15 Minutes' |xebat=[[Variety (magazine)|Variety]] |tarîx=1 adar 2001 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=McCarthy |pêşnav=Todd |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117181701/http://variety.com/2001/film/reviews/15-minutes-1200467565/ |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- |''{{Birêzkirin|Curse|[[The Curse of the Jade Scorpion]]}}'' |{{Birêzkirin|Kensington|Laura Kensington}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- ! rowspan="2" scope="row" |2002 |''[[Trapped (2002 film)|Trapped]]'' |{{Birêzkirin|Jennings|Karen Jennings}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2002/09/21/movies/film-review-when-a-perfect-scheme-doesn-t-work-perfectly.html |sernav=Film Review; When a Perfect Scheme Doesn't Work Perfectly |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=21 îlon 2002 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Holden |pêşnav=Stephen |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117065316/http://www.nytimes.com/2002/09/21/movies/film-review-when-a-perfect-scheme-doesn-t-work-perfectly.html |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- |''[[Waking Up in Reno]]'' |{{Birêzkirin|Kirkendall|Candy Kirkendall}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.latimes.com/entertainment/la-swayze2002_h4ccclkf-photo.html |sernav=Patrick Swayze |xebat=[[Los Angeles Times]] |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117163257/http://www.latimes.com/entertainment/la-swayze2002_h4ccclkf-photo.html |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2003 |''{{Birêzkirin|Italian|[[The Italian Job (2003 film)|The Italian Job]]}}'' |{{Birêzkirin|Bridger|Stella Bridger}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- |''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' |{{Birêzkirin|Wuornos|[[Aileen Wuornos]]}} |Also producer |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9D0CE0DF1F3FF937A15751C1A9659C8B63 |sernav=Monster (2003) Film Review; A Murderous Journey To Self-Destruction |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=24 kanûna pêşîn 2003 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Holden |pêşnav=Stephen |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151017112745/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9D0CE0DF1F3FF937A15751C1A9659C8B63 |tarîxa-arşîvê=17 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> |- !scope="row"|2004 |''[[Head in the Clouds (film)|Head in the Clouds]]'' |{{Birêzkirin|Bessé|Gilda Bessé}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- ! rowspan="2" scope="row" |2005 |''[[North Country (film)|North Country]]'' |{{Birêzkirin|Aimes|Josey Aimes}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- |''[[Æon Flux (film)|Æon Flux]]'' |{{Birêzkirin|Flux|Æon Flux}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://articles.latimes.com/2005/dec/05/entertainment/et-flux5 |sernav=Despite Theron, 'Flux' lacks spark |xebat=[[Los Angeles Times]] |tarîx=5 kanûna pêşîn 2005 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Anderson |pêşnav=John |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117122515/http://articles.latimes.com/2005/dec/05/entertainment/et-flux5 |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- !scope="row"|2006 |''[[East of Havana]]'' |align="center"|— |Producer<br>Documentary |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/film/2006/aug/24/cuba |sernav=Play it tough |xebat=[[The Guardian]] |tarîx=24 tebax 2006 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Higgins |pêşnav=Charlotte |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117100134/http://www.theguardian.com/film/2006/aug/24/cuba |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref><br><ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/5266994.stm |sernav=Theron denies pro-US bias in film |weşanger=[[BBC News]] |tarîx=19 tebax 2006 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170815175229/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/5266994.stm |tarîxa-arşîvê=15 tebax 2017 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2007 |''[[In the Valley of Elah]]'' |{{Birêzkirin|Sanders|Det. Emily Sanders}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- |''[[Battle in Seattle]]'' |Ella | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/><br><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbsnews.com/pictures/toronto-film-festival-11-9-07/5/ |sernav=Toronto Film Festival |weşanger=[[CBS News]] |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117124028/http://www.cbsnews.com/pictures/toronto-film-festival-11-9-07/5/ |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |2008 |''[[Sleepwalking (film)|Sleepwalking]]'' |{{Birêzkirin|Reedy|Joleen Reedy}} | Also producer |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2008/03/14/movies/14Slee.html |sernav=On the Road to Nowhere in Down-and-Out America |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=14 adar 2008 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Holden |pêşnav=Stephen |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170816060959/http://www.nytimes.com/2008/03/14/movies/14Slee.html |tarîxa-arşîvê=16 tebax 2017 }}</ref> |- |''[[Hancock (film)|Hancock]]'' |{{Birêzkirin|Embrey|Mary Embrey}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- |''{{Birêzkirin|Burning|[[The Burning Plain]]}}'' |Sylvia |Also executive producer |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/><br><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/film/2009/mar/13/the-burning-plain-film-review |sernav=The Burning Plain |xebat=[[The Guardian]] |tarîx=13 adar 2009 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Bradshaw |pêşnav=Peter |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117094720/http://www.theguardian.com/film/2009/mar/13/the-burning-plain-film-review |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2009 |''{{Birêzkirin|Road|[[The Road (2009 film)|The Road]]}}'' |Wife | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- |''[[Astro Boy (film)|Astro Boy]]'' |Narrator |[[Voice acting|Voice only]] |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- !scope="row"|2011 |''[[Young Adult (film)|Young Adult]]'' |{{Birêzkirin|Gary|Mavis Gary}} | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- ! rowspan="2" scope="row" |2012 |''[[Snow White and the Huntsman]]'' |{{Birêzkirin|Ravenna|[[Queen (Snow White)|Queen Ravenna]]}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://entertainment.time.com/2012/05/31/step-monster-snow-white-and-the-huntsman/ |sernav=Snow White and the Huntsman: The Fairest Feminist of Them All |xebat=[[Time (magazine)|Time]] |tarîx=31 gulan 2012 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Pols |pêşnav=Mary |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117090031/http://entertainment.time.com/2012/05/31/step-monster-snow-white-and-the-huntsman/ |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- |''[[Prometheus (2012 film)|Prometheus]]'' |{{Birêzkirin|Vickers|Meredith Vickers}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/film/2012/jun/03/prometheus-ridley-scott-review-alien |sernav=Prometheus – review |xebat=[[The Guardian]] |tarîx=3 hezîran 2012 |paşnav=French |pêşnav=Philip |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117142311/http://www.theguardian.com/film/2012/jun/03/prometheus-ridley-scott-review-alien |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- !scope="row"|2014 |''{{Birêzkirin|Million|[[A Million Ways to Die in the West]]}}'' |Anna | |style="text-align:center;"|<ref name="Ebert"/> |- ! rowspan="2" scope="row" |2015 |''[[Dark Places (2015 film)|Dark Places]]'' |{{Birêzkirin|Day|Libby Day}} |Also producer |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/472237/Dark-Places/credits |sernav=Dark Places (2015) |xebat=[[The New York Times]] |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117101026/http://www.nytimes.com/movies/movie/472237/Dark-Places/credits |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- |''[[Mad Max: Fury Road]]'' |{{Birêzkirin|Furiosa|[[Imperator Furiosa]]}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/film/2015/may/14/charlize-theron-mad-max-imperator-furiosa-feminist-icon |sernav=Charlize Theron on Mad Max: 'We live in a very toxic world' |xebat=[[The Guardian]] |tarîx=14 gulan 2015 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Shoard |pêşnav=Catherine |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151029234306/http://www.theguardian.com/film/2015/may/14/charlize-theron-mad-max-imperator-furiosa-feminist-icon |tarîxa-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" |2016 |''{{Birêzkirin|Huntsman|[[The Huntsman: Winter's War]]}}'' |{{Birêzkirin|Ravenna|Queen Ravenna}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.radiotimes.com/news/2015-03-19/sheridan-smith-and-rob-brydon-cast-as-dwarves-in-snow-white-and-the-huntsman-prequel |sernav=Sheridan Smith and Rob Brydon cast as dwarves in Snow White and the Huntsman prequel |xebat=[[Radio Times]] |tarîx=19 adar 2015 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Lazarus |pêşnav=Susanna |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117221546/http://www.radiotimes.com/news/2015-03-19/sheridan-smith-and-rob-brydon-cast-as-dwarves-in-snow-white-and-the-huntsman-prequel |tarîxa-arşîvê=17 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- |''{{Birêzkirin|Last|[[The Last Face]]}}'' |{{Birêzkirin|Petersen|Wren Petersen}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://variety.com/2016/film/festivals/cannes-the-last-face-sean-penn-charlize-theron-1201779501/ |sernav=Cannes Film Review: 'The Last Face' |xebat=Variety |tarîx=20 gulan 2016 |tarîxa-gihiştinê=20 gulan 2016 |paşnav=Gleiberman |pêşnav=Owen |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160521120841/https://variety.com/2016/film/festivals/cannes-the-last-face-sean-penn-charlize-theron-1201779501/ |tarîxa-arşîvê=21 gulan 2016 }}</ref> |- |''[[Kubo and the Two Strings]]'' |Monkey |Voice only |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.empireonline.com/movies/news/first-trailer-new-animated-movie-kubo-two-strings/ |sernav=First trailer for new animated movie Kubo And The Two Strings |xebat=[[Empire (film magazine)|Empire]] |tarîx=13 kanûna pêşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2015 |paşnav=White |pêşnav=James |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151223120033/http://www.empireonline.com/movies/news/first-trailer-new-animated-movie-kubo-two-strings/ |tarîxa-arşîvê=23 kanûna pêşîn 2015 }}</ref><br/><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.irishtimes.com/culture/film/kubo-and-the-two-strings-review-another-gorgeous-thoughtful-gem-from-laika-1.2784371 |sernav=Kubo and the Two Strings review: another gorgeous, thoughtful gem from Laika |xebat=The Irish Times |tarîx=8 îlon 2016 |tarîxa-gihiştinê=13 adar 2018 |paşnav=Brady |pêşnav=Tara |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170317142137/http://www.irishtimes.com/culture/film/kubo-and-the-two-strings-review-another-gorgeous-thoughtful-gem-from-laika-1.2784371 |tarîxa-arşîvê=17 adar 2017 }}</ref> |- |''[[Brain on Fire (film)|Brain on Fire]]'' |align="center"|— |Producer |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://variety.com/2015/film/news/broad-green-boards-charlize-theron-produced-brain-on-fire-1201535359/ |sernav=Broad Green Boards Charlize Theron-Produced 'Brain on Fire' |xebat=[[Variety (magazine)|Variety]] |tarîx=7 tîrmeh 2015 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=McNary |pêşnav=Dave |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151113083758/http://variety.com/2015/film/news/broad-green-boards-charlize-theron-produced-brain-on-fire-1201535359/ |tarîxa-arşîvê=13 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2017 |''{{Birêzkirin|Blonde|[[Atomic Blonde]]}}'' |{{Birêzkirin|Broughton|Lorraine Broughton}} |Also producer |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://variety.com/2017/film/reviews/atomic-blonde-review-charlize-theron-1202007509/ |sernav=SXSW Film Review: 'Atomic Blonde' |xebat=Variety |tarîx=13 adar 2017 |paşnav=Barker |pêşnav=Andrew |tarîxa-gihiştinê=31 adar 2017 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401061730/http://variety.com/2017/film/reviews/atomic-blonde-review-charlize-theron-1202007509/ |tarîxa-arşîvê=1 nîsan 2017 }}</ref> |- |{{Birêzkirin|Fate|''[[The Fate of the Furious]]''}} |Cipher | |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/first-look-charlize-theron-fast-896060 |sernav=First Look: Charlize Theron in 'Fast 8' |xebat=The Hollywood Reporter |tarîx=20 gulan 2016 |tarîxa-gihiştinê=20 gulan 2016 |paşnav=Galuppo |pêşnav=Mia |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160521123058/http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/first-look-charlize-theron-fast-896060 |tarîxa-arşîvê=21 gulan 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2018 |''[[Tully (2018 film)|Tully]]'' |Marlo |Also producer |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=McNary |pêşnav1=Dave |sernav=Charlize Theron Comedy 'Tully' From Jason Reitman Gets Financing |url=https://variety.com/2016/film/news/charlize-theron-jason-reitman-diablo-cody-comedy-tully-1201768447/ |tarîx=6 gulan 2016 |xebat=Variety |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2016 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160924074602/http://variety.com/2016/film/news/charlize-theron-jason-reitman-diablo-cody-comedy-tully-1201768447/ |tarîxa-arşîvê=24 îlon 2016 }}</ref> |- |''[[Gringo (2018 film)|Gringo]]'' |{{Sortname|Elaine|Markinson|nolink=1}} |Also producer |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-malper |url=https://deadline.com/2017/05/gringo-title-nash-edgerton-film-david-oyelowo-charlize-theron-release-date-1202098250/ |sernav=Nash Edgerton Film Starring David Oyelowo, Charlize Theron Gets Title, Release Date |malper=Deadline Hollywood |tarîx=19 gulan 2017 |tarîxa-gihiştinê=26 hezîran 2017 |paşnav=Busch |pêşnav=Anita |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170623201126/http://deadline.com/2017/05/gringo-title-nash-edgerton-film-david-oyelowo-charlize-theron-release-date-1202098250/ |tarîxa-arşîvê=23 hezîran 2017 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" |2019 |''[[Long Shot (2019 film)|Long Shot]]'' |{{Sortname|Charlotte|Field|nolink=1}} |Also producer |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.newyorker.com/culture/the-front-row/long-shot-reviewed-a-timid-political-rom-com-with-the-politics-removed |xebat=New Yorker |tarîx=6 gulan 2019 |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2019 |sernav='Long Shot,' Reviewed: A Timid Political Rom-Com with the Politics Removed |paşnav=Brody |pêşnav=Richard }}</ref> |- |''[[Murder Mystery (film)|Murder Mystery]]'' |align="center"|— |Executive producer |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metacritic.com/movie/murder-mystery/details |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2019 |sernav=Murder Mystery }}</ref> |- |''{{Sortname|The|Addams Family|dab=2019 film}}'' |{{Sortname|Morticia|Addams}} |Voice only<br/>Also executive producer |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/10/10/movies/the-addams-family-review.html |xebat=The New York Times |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2019 |tarîx=10 çiriya pêşîn 2019 |sernav='The Addams Family' Review: A Mostly Snappy Reboot }}</ref> |- |''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' |{{Sortname|Megyn|Kelly}} |Also producer |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-malper |url=https://edition.cnn.com/2019/11/02/entertainment/charlize-theron-megyn-kelly-bombshell/index.html |weşanger=CNN |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2019 |tarîx=2 çiriya paşîn 2019 |paşnav=Gonzalez |pêşnav=Sandra |sernav=Charlize Theron had some doubts about playing Megyn Kelly in 'Bombshell' }}</ref> |- !scope=row style="background:#FFFFCC;"|2021{{Dagger|alt=Films that have not yet been released}} |''[[F9 (film)|F9]]'' |Cipher |Post-production |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://ew.com/movies/2019/09/02/charlize-theron-fast-furious-9-first-look/ |xebat=Entertainment Weekly |tarîx=2 îlon 2019 |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2019 |sernav=Charlize Theron ditches the dreads for Cipher's return in Fast & Furious 9 |paşnav=Jones |pêşnav=Marcus }}</ref> |- !scope=row style="background:#FFFFCC;"|TBA{{Dagger|alt=Films that have not yet been released}} |''{{Birêzkirin|Old|[[The Old Guard (upcoming film)|The Old Guard]]}}'' |Andromache of Scythia |Post-production<br/>Also producer |style="text-align:center;"|<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://variety.com/2019/film/news/chiwetel-ejiofor-to-star-in-charlize-theron-netflix-movie-the-old-guard-1203249943/ |xebat=Variety |sernav=Chiwetel Ejiofor Joins Charlize Theron's Netflix Movie 'The Old Guard' |paşnav=Clarke |pêşnav=Stewart |tarîx=21 hezîran 2019 |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2019 }}</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktîvîstên amerîkî yên jin ên heqên însanan]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Charlize Theron| ]] [[Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî]] [[Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1975]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Modelên başûrafrîkî yên jin]] 82mudl3xt3z6ttcbxlla5zah62sgwvj 0 92933 2096360 1870354 2026-09-28T04:44:38Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096360 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = | wêne = | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1978}} | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = {{Mirin|27|08|2020|z=1}} (42 salî) | hevwelatî = Tirkiye | perwerde = | pîşe = Parêzer | salên_çalak = | xebatên_navdar = | dê = | bav = | malper = | netewe = Kurd | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = }} '''Ebrû Tîmtîk'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfkurdi.com/kurdistan/dile-parezer-ebru-timtik-sekini-131859 |sernav=Ebrû Tîmtîk jiyana xwe ji dest da |tarîx=2020-08-27 |malper=[[Ajansa Nûçeyan a Firatê]] |tarîxa-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> ( bi tirkî : Ebru Timtik ; {{Jidayikbûn|1978|z=1}} - {{Mirin|27|08|2020|z=1|m=1}}) parêzereke mafên mirovan bû ku piştî greva birçîbûnê<ref>{{Jêder-malper |url=https://ng.opera.news/ng/en/crime/2b0446d27a361f77be826c4001bdd1b8 |sernav=Erdogan challenges the lawyers again and puts them in the charging box with their clients - Opera News |malper=ng.opera.news |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 |roja-arşîvê=2022-05-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220518002216/https://ng.opera.news/ng/en/crime/2b0446d27a361f77be826c4001bdd1b8 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ya ku ji bo darizandinek adil dixwest miriye<ref>{{Jêder-malper |url=https://newsbeezer.com/uaeeng/al-ittihad-newspaper-france-regrets-the-death-of-a-lawyer-detained-in-turkey/ |sernav=Al-Ittihad Newspaper – France regrets the death of a lawyer detained in Turkey |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}</ref>. Ew yek ji koma 18 parêzeran bû ku tê zanîn nûnerê xerîdarên rexnegirên hikûmeta Tirkiyê ne, ku li [[2017]]an de hatibûn girtin. Tîmtîk di koma 18 parêzeran de bû ku di îlona 2017 de hate girtin. Ew hemî endamên Komeleya Hiqûqnasên Pêşverû ({{bi-tr|Çağdaş Hukukçular Derneği}}) an Buroya Hiqûqê ya Gel ({{bi-tr|Halkın Hukuk Bürosu}}) bûn, ku bi nûnertiya ajanên rexnegirên hikûmeta tirkî tê zanîn. Di adara 2019an de, ew bi endambûn an hevkariya Eniya qedexe - Partiya Rizgariya Gel a aryoreşger hatin tawanbar kirin, û ew bi zîndanên dirêj hatin mehkûm kirin. Tîmtîk 13 sal û 6 meh, û Aitak Unsal jî 10 sal û 6 meh cezayê hepsê hate birîn. Milena Buyum, Rêvebera Kampanyaya Bilind a Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî ya ji bo Tirkiyeyê, mehkûmkirinên wekî "perçiqandina dadê û careke din îfade dike ku dadgehên felcbûyî yên di bin zexta siyasî de ne ku darizandinek dadperwer bide." Her wiha banga serbestberdana parêzeran bê şert û merc û betalkirina mehkûmiyan hate kirin. Di Çirî de serlêdana Tîmtîk a Dadgeha istinafê ya Herêmî ya Stenbolê hatiye red kirin, û di dema mirina wê de, serlêdana wê ya Dadgeha Bilind a Tirk li bendê bû. 2 çileya 2020an de, Tîmtîk ji bo mafê xwe yê darizandinek adil dest bi greva birçîbûnê kir û Onsal di 2 Sibat de tevlî bû. 5 Nîsan, Roja parêzerên tirk, her du jî ragihand ku ew ê rojiya xwe heya mirina xwe derbas bikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Komunîstên tirk]] jfqjytmmwk0g8szutosbwcrav8oz9yw 0 94947 2096366 1939054 2026-09-28T05:42:18Z Avestaboy 34898 2096366 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = | mezinahiya_wêne = 250px }} '''Anna Montgomery Campbell''' (jdb. 1991, [[Lewes]], [[Înglistan]] - m. 15 adar 2018, [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]]), şervaneke [[enternasyonalîst]] (internasyonalîst) bû ku bi navê xwe yê bi [[kurdî]] '''Hêlîn Qereçox''' dihate naskirin. Campbell [[Femînîzm|femînîst]], [[Anarşîzm|anarşîst]] û çalakvana rakirina zindanan a brîtanî bû ku di nav hêzên [[Yekîneyên Parastina Jinê]] (YPJ) de li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] di dema şerê navxweyî ya [[Sûrî|Sûriyê]] de şer kiriye. Campbell di sala 2017an de di dema şerê li dijî DAÎŞê ya li Rojavayê Kurdistanê, ji [[Brîtanya]]yê derbasî Rojavayê Kurdistanê dibe. Piştî perwerdeyeke leşkerî ya kurt di gulana sala 2017an de tevlî [[Yekîneyên Parastina Jinê]] (YPJ) dibe ku rêxistineke leşkerî ya [[kurd]] e ku bi tenê ji jinan pêk tê. Campbell li Rojavayê Kurdistanê beşdarî gelek şer û pevçûnan dibe ku yek ji van [[Operasyona Dêrazorê]] ye ku li dijî keleheke girîng a DAÎŞê hatiye lidarxistin. Piştî şerê dagirkirina Efrînê ku ji aliyê dewleta [[tirk]] ve di 20 kanûna paşîn a 2018an li dijî kurdan pêk hatiye, Hêlîn Qereçox ji bo veguhaztina sivîlan derbasî [[Efrîn]]ê bûye. Hêlîn di 15ê adara sala 2018an de di dema ku sivîl ji bajêr dihatin derxistin, di encama bombebarana dewlata tirk de jiyana xwe ji dest daye. == Jînenîgarî == Anna Campbell li [[Lewes]], [[East Sussex]], li Înglistanê wekî keça muzîkvanê ''rock'' [[Dirk Campbell]] û [[Adrienne Katie]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://inews.co.uk/culture/television/anna-campbell-the-woman-who-went-to-fight-isis-bbc-two-what-happened-syria-east-sussex-306517 |sernav=Who was Anna Campbell, who went to fight ISIS? |paşnav=Martin |pêşnav=Laura |tarîx=2019-06-25 |malper=inews.co.uk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-27 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2018/apr/01/anna-campbell-father-no-right-to-stop-her-fighting-syria-kurds |sernav=Anna Campbell’s father: ‘I don’t think I had any right to stop her fighting in Syria’ |paşnav=Blake |pêşnav=Matt |tarîx=2018-04-01 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-06-27 }}</ref> Dayika wê Katherine Emma "Adrienne Katie" ku bi eslê ji [[Bridges]]ê bû û jina duyem ê bavê wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dirkcampbell.co.uk/adrienne |sernav=Adrienne {{!}} dirkcampbell |tarîx=2020-09-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-27 |tarîxa-arşîvê=2020-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200929072009/https://www.dirkcampbell.co.uk/adrienne |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bav û kalên wê leşker bûn ku di [[Navy Royal]] û [[Royal Artillery]] ya Înglistanê de xizmetê dikirin. Bapîrê wê di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de di [[Alaya Tankê ya Royal]] de xizmet dikir. Campbell berê ku li Bristolê wekê lûlekar bixebite, li St Mary's Hall, Brighton, perwerde xwe wergirtiye û piştre li [[Zanîngeha Sheffieldê]] perwerdeya zanîngehê wergirt. Campbell tevlî gelek çalakiyên siyasî dibe ku di nav de xwepêşandanên xwendekarên [[Keyaniya Yekbûyî]] yên 2010an, tevgera dijî nêçîrvaniyê [[Hunt Saboteur Association]], [[Xaça Reş a Anarşîst]] û rêxistin û projeyên din ên [[anarşîst]] ku di nav de yên navneteweyî yên wekî [[ZAD de Notre-Dame-des-Landes]] hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://morningstaronline.co.uk/article/f/bring-anna-home |sernav=Bring Anna Home |tarîx=2019-10-25 |malper=Morning Star |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-27 |roja-arşîvê=2020-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200714224412/https://morningstaronline.co.uk/article/f/bring-anna-home |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Tevlîbûna şerê li Rojavayê Kurdistanê == Ji sala 2015an ve, bi sedan şervanên biyanî tevlî refên [[Yekîneyên Parastina Jinê|YPJ]] û [[Yekîneyên Parastina Gel|YPGê]] li Rojavayê Kurdistanê bûne bi taybetî di dema şerê li dijî rêxistina tund a Dewleta Îslamî (DAÎŞ) de bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lexpress.fr/monde/syrie-une-combattante-britannique-pro-kurde-tuee-a-afrine_1993647.html |sernav=Syrie: une combattante britannique pro-kurde tuée à Afrine |tarîx=2018-03-19 |malper=L'Express |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-07-01 }}</ref> Di sibata 2018an de di dema êrîşa dewleta tirk ji bo dagirkirina Efrînê de herî kêm du dilxwazên enternasyonalîst jiyana xwe ji dest dane ku di nav wan de rojnamevanê azadîxwaz [[Olivier Le Clainche]] hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lefigaro.fr/international/2018/02/19/01003-20180219ARTFIG00261-kendal-breizh-volontaire-francais-chez-les-kurdes-a-ete-tue-en-syrie.php |sernav=«Kendal Breizh», volontaire français chez les Kurdes, a été tué en Syrie |tarîx=2018-02-19 |malper=LEFIGARO |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-07-01 }}</ref> Campbell, di dema şerê Rojavayê Kurdistanê de, Campbell bi YPJê re di [[Şerê Dêrezorê]] de, di operasyona li dijî keleha DAÎŞê li Dêrezorê beşdarî şer dibe. Ew di heman demê de di nav xebatên [[Yekîneyên Parastina Jinê|YPJê]] ya ji bo alîkariya mafên jinên [[Kurdistan]]ê de jî cih digire. Li gorî ''[[The New York Times]]'', ji ber parastina "herêmeke otonom, ku piranîya herêmê kurd in li bakurê Sûriyê ye ku bi navê Rojava tê naskirin, rêveberiya herêmê alîgirê siyaseteke laîk, demokratîk û wekhev, bi mafên wekhev ên jinan e bandor li Anna Campbell kiriye."<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2018/03/19/world/middleeast/anna-campbell-syria-ypj-kurds.html |sernav=Drawn to a Cause, British Woman Dies Fighting Alongside Kurds in Syria |paşnav=Pérez-Peña |pêşnav=Richard |tarîx=2018-03-19 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-06-27 }}</ref> == Mirina wê == Anna Campbell di dema dagirkirina Efrînê de ku di bin êrîşên dewleta tirk de bû di dema êrîşên mûşekên dewleta tirk de hatiye kuştin. [[Yekîneyên Parastina Jinê]] (YPJ) kuştina wê bi vê peyamê ragihand:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shropshirestar.com/news/uk-news/2018/03/19/british-woman-killed-while-fighting-in-syria-was-fearless-and-noble/ |sernav=British woman killed while fighting in Syria was ‘fearless and noble’ |tarîx=2018-03-19 |malper=www.shropshirestar.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-27 |roja-arşîvê=2020-07-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200715103959/https://www.shropshirestar.com/news/uk-news/2018/03/19/british-woman-killed-while-fighting-in-syria-was-fearless-and-noble/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglishmobile.com/women/memorial-for-ypj-martyr-anna-campbell-in-london-42304 |sernav=Memorial for YPJ martyr Anna Campbell in London |malper=ANF News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-27 }}</ref> <blockquote> Hevrêya me ya îngilîz Hêlîn Qereçox (Anna Campbell) piştî berxwedana li dijî faşîzmê, li Efrînê ji bo afirandina cîhanek azad, bûye sembola hemû jinan. Em soz didin ku em ê têkoşîna Hêlîn bi cih bînin û bîranîna wê di têkoşîna xwe ya azadiyê de bi rêzdarî bi bîr bînin. </blockquote> Campbell yekem jina brîtanî ye ku di şerê li Rojavayê Kurdistanê jiyana xwe ji dest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2018/mar/23/thousands-could-die-female-british-fighter-rukan-renas-urges-support-for-syrias-kurds |sernav=‘Thousands could die’: female British fighter urges support for Syria's Kurds |paşnav=Blake |pêşnav=Matt |tarîx=2018-03-23 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-06-27 }}</ref> Piştî ragihandina mirina Campbell, bavê wê dest bi kampanyayek ji bo vegerandina laşê wê kir ku ji hêla rêxistinên alîkariyê ve nedihat dîtin heta ku agirbestek li herêmê pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/father-brit-woman-killed-syria-12245513 |sernav=Dad of a Brit killed fighting ISIS launches desperate bid to bring home her body |paşnav=Warburton |pêşnav=Dan |paşnav2=Narain |pêşnav2=Jaya |tarîx=2018-03-24 |malper=mirror |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-27 }}</ref> Bavê wê Dirk Campbell, hikûmeta brîtanî bi "kêmbûna tevayî ya proaktîvbûnê" di alîkariya vegerandina tirba wê de tawanbar dike ku heta niha tirba keça wî ji qada şer nehatiye derxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/03/21/father-british-woman-killed-syria-demands-help-repatriate-body/ |sernav=Father of British woman killed in Syria demands more help to repatriate her body |paşnav=Evans |pêşnav=Martin |tarîx=2018-03-21 |malper=The Telegraph |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/people/grieving-lewes-father-of-anna-campbell-takes-legal-action-to-bring-her-body-home-1-9118531 |sernav=Grieving Lewes father of Anna Campbell takes legal action to bring her body home - Sussex Express |tarîx=2019-12-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-07-06 |tarîxa-arşîvê=2019-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191221172622/https://www.sussexexpress.co.uk/news/people/grieving-lewes-father-of-anna-campbell-takes-legal-action-to-bring-her-body-home-1-9118531 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li ser mirina Campbell li çaraliyê cîhanê gelek xwepêşandan hatin lidarxistin, xwepêşanderên [[Tora Piştevaniya Kurd a Bristol]] ([[BKSN]]) û hevalên Campbell ofîsên [[BAE Systems]] (şirketa çekan) li Bristol, bajarê ku Anna berê lê jiyan kiriye, dane girtin. Çalakvanan şîrketê bi dayîna çekên ku li Rojava li dijî sivîlan hatine bikaranîn ji dewleta tirk re sûcdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/protestors-blockade-bae-systems-office-1376693 |sernav='Anna is with us' - Protest blockades BAE office over death of activist |paşnav=Cork |pêşnav=Tristan |tarîx=2018-03-23 |malper=BristolLive |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-27 }}</ref> Li Bristolê salek piştî mirina Anna xwepêşandanek din dîsa hate lidarxistin. Hat ragihandin ku dordoreke mezin ji aliyê xwepêşandanan ve hatiye girtiye û li herêmê pirsgirêkên trafîkê rûdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/live-large-police-presence-protests-2653693 |sernav=LIVE: Large police presence as protests block busy Bristol roundabout |paşnav=Grimshaw |pêşnav=Emma |paşnav2=Chipperfield |pêşnav2=Daniel |tarîx=2019-03-16 |malper=BristolLive |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-27 }}</ref> Li bajêr nivîsên li ser dîwaran ku hevgirtinê nîşan didin, bi taybetî li Easton, Bristol û St Pauls ku gelek projeyên anarşîst ên ku ew beşdarê wan bibû, hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/graffiti-signs-messages-love-anna-1379952 |sernav=Graffiti, signs and messages of love for Anna Campbell spring up across Bristol |paşnav=Smith |pêşnav=Joseph |tarîx=2018-03-24 |malper=BristolLive |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-27 }}</ref> Ji bo xwepêşandanên herêmî ji bo Anna Campbell, ji gelek kes û projeyên din ên li seranserê cîhanê piştgirî hatiye nişandan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1991]] [[Kategorî:Leşkerên jin]] [[Kategorî:Mirin 2018]] [[Kategorî:YPG]] 6foxxc6dnnyvhla8dm8nhqstet7t0pd 0 95020 2096363 1980229 2026-09-28T05:18:01Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096363 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = 7sleepersmedievalmanuscript.jpg | sernavê_wêne = Împeratorê romayî [[Decius]] ([[Deqyanûs]]) ferman dide ku dîwar li ber şikefta Heftên Razayî ava bikin, destnivîsek ji sedsala 14an. }} '''Heft Xortên Razayî yên Efesê''' an jî bi kurtasî '''Heftên Razayî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://krd.riataza.com/2017/07/08/jimara-heft-di-baweri-u-zargotina-kurdi-de/ |sernav=Jimara heft di bawerî û zargotina kurdî de |paşnav=Şemoyê Memê |pêşnav= |tarîx=08 tîrmeh 2017 |malper=riataza.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=22/11/2020 }}</ref> (bi [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Septem dormientes'') an jî bi ya îslamê '''Eshabê Kehf''' ({{bi-ar|اصحاب الکهف|Aṣḥāb al-kahf}}, "rêhevalên şikeftê" yan jî "xelkên şikeftê"<ref name="Êsî2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Wergera Qur'ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî |paşnav=Êsî |pêşnav=M. Huseyn |paşnav2=Girdarî |pêşnav2=M. Se'îd |paşnav3=Bêrkevanî |pêşnav3=M. Muhemmed |weşanger=Ravza Yayincilik ve Matbaacilik |sal=2008 |isbn=978-605-5402-12-9 |cih=Istanbul |rr=294-297 }}</ref>) çîrok û serpêhatiya komeke ciwanan e di bawerî û kevneşopiya [[xiristiyanî]] û [[îslam]]î de ku ji ber zilma dînî ya desthilatdaran direvin û xwe vedişêrin hundirê şikeftekê<ref name="madaincavelocation">{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/cave_of_ashab_e_kahf |sernav=Cave of Ashabe Kahf (The Cave of the Seven Sleepers) |malper=Madain Project |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201102114623/https://madainproject.com/cave_of_ashab_e_kahf |tarîxa-arşîvê=2 çiriya paşîn 2020 |tarîxa-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2020 }}</ref> li derveyê bajarê [[Efes]]ê di dora sala 250 ya mîladî de û piştî xewekê dora 300 salî ji şikeftê derdikevin derve. Ev çîrok ne di [[Tewrat]] û [[Zebûr]]ê de ne jî di [[Încîl]]ê de derbas dibe. Lê di [[Quran]]ê de di [[Kehf|sûreyê Kehfê]] de ji wan tê behskirin.<ref name="Êsî2008"/> Guhertoya herî kevn a vê çîrokê ji metranê [[suryanî]] [[Yaʿquḇ Sruḡāyâ]] (Yaqûbê Sirûcî) (450-521 a PZ) tê, ku bi xwe ji çavkaniyeke [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] wergirtiye û niha winda ye. Kurtasiyekê girîng a vê çîrokê di [[Gregoriyê Toursî]] (538–594) de û di ''History of the Lombards'' a [[Paulus Diaconus]] (720–799) de cih digire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Science Fiction |paşnav=Liuzza |pêşnav=R. M. |tarîx=2016 |weşanger=[[King's College London]], Centre for Late Antique & Medieval Studies |isbn=978-0-9539838-8-9 |paşnavê-edîtor=Kears |pêşnavê-edîtor=Carl |rûpel=66 |beş=The Future is a Foreign Country: The Legend of the Seven Sleepers and the Anglo–Saxon Sense of the Past |paşnavê-edîtor2=Paz |pêşnavê-edîtor2=James }}</ref> Guhertoya herî baş û naskirî ya rojavayî di ''Legenda sanctorum'' a [[Jacobus da Varagine]] de qeydkirî ye. Qeydên ku herî kêm di neh zimanên [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de hatine dîtin û di nav zêdeyî 200 destnivîsan de hatine parastin, bi taybetî di navbera sedsalên 9 û 13 de hatine nivîsîn. Di nav van de 104 destnivîsên [[Zimanê latînî|latînî]], 40 [[Zimanê yewnanî|yewnanî]], 33 [[Zimanê erebî|erebî]], 17 [[Zimanê suryanî|suryanî]], 6 [[etiyopî]], 5 [[kiptî]], 2 [[Zimanê ermenî|ermenî]] ne û 1 [[Zimanê îrlendî|îrlendî]], 1 jî [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] ye.<ref name="BG">Bartłomiej Grysa, [http://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1011 "The Legend of the Seven Sleepers of Ephesus in Syriac and Arab Sources: A Comparative Study"], ''Orientalia Christiana Cracoviensia'' '''2''' (2010): 45–59.</ref><ref>Hugh Magennis, [http://digital.library.leeds.ac.uk/298/1/LSE1991_pp43-56_Magennis_article.pdf "The Anonymous Old English Legend of the Seven Sleepers and its Latin Source"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225004004/http://digital.library.leeds.ac.uk/298/1/LSE1991_pp43-56_Magennis_article.pdf |date=2021-02-25 }}, ''Leeds Studies in English'', n.s. '''22''' (1991): 43–56.</ref> Di heman demê de bi [[Zimanê Sogdî|sogdî]] jî hatiye wergerandin. Di sedsala 13an de, helbestvan [[Chardri]] guhertoya [[Zimanê fransî|fransî]] ya kevn nivîsandiye. Guhertoyeke çîrokê di nav sûreyê [[Kehf]]ê (18: 9–26) ya [[Quran]]ê de jî derbas dibe. Ji ber wê çîrok di wêjeyên gelên misilmanan de gelek caran hatiye honandin. Her wiha li [[Zimanê farisî|farisî]], [[qirgizî]], [[tirkî]] û [[Zimanê teterî|teterî]] jî hatiye wergerandin.<ref name="WW">Witold Witakowski, [https://gedsh.bethmardutho.org/Sleepers-of-Ephesus-Legend-of-the "Sleepers of Ephesus, Legend of the"], in ''Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage: Electronic Edition'', edited by [[Sebastian P. Brock]], Aaron M. Butts, [[George A. Kiraz]] and Lucas Van Rompay (Gorgias Press, 2011; online ed. Beth Mardutho, 2018).</ref> ''Martyrologium Romanum'' (Şehîdolojiya romayiyan) li bin tarîxa 27ê tîrmehê (hezîran bi ya salnameya [[Vatîkan]]a IIem) behsa "Heftên Razayiyên Efesê" dike.<ref>''Martyrologium Romanum'' (Libreria Editrice Vaticana 2001 {{ISBN|88-209-7210-7}})</ref> Salnameya [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] wan di 4ê tebaxê û 22ê çirîya paşîn de bi cejnan bi bîr tîne. Salnameya metranê îrlendî [[Óengus mac Óengobann]] a bi navê ''Félire Óengusso'' ya sedsala nehem di 7ê tebaxê de wan bi bîr tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/martyrologyoeng01stokgoog |sernav=The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli Dé |paşnav=Stokes |pêşnav=Whitley |weşanger=Harrison and Sons |sal=1905 |rûpel=[https://archive.org/details/martyrologyoeng01stokgoog/page/n62 4] |lînka-nivîskar=Whitley Stokes }}</ref> Salnameyên suryaniyên [[Dêra ortodoks|ortodoks]] tarîxên cihêreng dide: 21ê nîsanê, 2ê tebaxê, 13ê tebaxê, 23 çiriya paşîn û 24ê çiriya paşîn.<ref name="WW2">Witold Witakowski, [https://gedsh.bethmardutho.org/Sleepers-of-Ephesus-Legend-of-the "Sleepers of Ephesus, Legend of the"], in ''Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage: Electronic Edition'', edited by [[Sebastian P. Brock]], Aaron M. Butts, [[George A. Kiraz]] and Lucas Van Rompay (Gorgias Press, 2011; online ed. Beth Mardutho, 2018).</ref> == Hejmar, midet û nav == [[Wêne:Famous German story of the collection, Life of the Saints, Der Heiligen Leben, including the legend of the Seven Sleepers, 15th century CE, Germany.jpg|thumb|Berhevoka çîrokên navdaran a [[Zimanê almanî|almanî]] ''Der Heiligen Leben'' (Jiyana ezîzan), di nav xwe de çîroka "Heft Xortên Razayî" jî dihewîne, sedsala 15an PZ, [[Almanya]]]] Guhertoyên destpêkê yên vê çîrokê di hejmarên razayiyan de ne hemfikir in û bi ser de di hinin guhertoyan de hejmarê wan kesan ên ku xwe spartine şikeftê bi zelalî nehatiye diyarkirin. [[Cihûtî|Cihû]] û [[xiristiyanên Necarê]] tenê ji sê birayan bawer dikin, Dêra Rojhilat a Suryanî jî hejmara pênc dide.<ref name="BG2">Bartłomiej Grysa, [http://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1011 "The Legend of the Seven Sleepers of Ephesus in Syriac and Arab Sources: A Comparative Study"], ''Orientalia Christiana Cracoviensia'' '''2''' (2010): 45–59.</ref> Di piraniya qeydên [[Suryanî|suryaniyan]] de hejmara heşt derbas dibe.<ref name="WW3">Witold Witakowski, [https://gedsh.bethmardutho.org/Sleepers-of-Ephesus-Legend-of-the "Sleepers of Ephesus, Legend of the"], in ''Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage: Electronic Edition'', edited by [[Sebastian P. Brock]], Aaron M. Butts, [[George A. Kiraz]] and Lucas Van Rompay (Gorgias Press, 2011; online ed. Beth Mardutho, 2018).</ref> Li qeydên [[Teberî]] hejmarên heft, heşt an jî neh hatine tomarkirin û bi ser de kûçikek di çîrokê de heye. Heft kes û kûçikek bi navê [[Reqîm]] an jî [[Qitmîr]] hatiye qeydkirin di berhemên kanonîk ên misilmanan de.<ref name="BG2" /> Hejmara mideta xewê ya heft xortên razayî jî di navbera berheman de diguhere. Hejmara herî mezin û sala herî dirêj 373 sal in ku ji hêla Gregoriyê Toursî ve hatiye dayîn. Hin qeyd dibêjin 372 sal in. Bi ya hesibandina Jacobus da Varagine razayî 196 sal di xew de mane (ji sala 252 heya 448).<ref name="BG3">Bartłomiej Grysa, [http://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1011 "The Legend of the Seven Sleepers of Ephesus in Syriac and Arab Sources: A Comparative Study"], ''Orientalia Christiana Cracoviensia'' '''2''' (2010): 45–59.</ref> Di hinin guhertoyan de hejmara 195 tê pêşniyazkirin.<ref name="WW4">Witold Witakowski, [https://gedsh.bethmardutho.org/Sleepers-of-Ephesus-Legend-of-the "Sleepers of Ephesus, Legend of the"], in ''Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage: Electronic Edition'', edited by [[Sebastian P. Brock]], Aaron M. Butts, [[George A. Kiraz]] and Lucas Van Rompay (Gorgias Press, 2011; online ed. Beth Mardutho, 2018).</ref> Quran di ayeta 25em a sûreyê Kehfê (18) de dibêje: "Ew di şikefta xwe de sê sed salî (razayî) man û neh salên din jî li vê hatine zêdekirin." Yanî bi ya hesabê rojê sê sed salî û bi ya hesabê heyvê sê sed û neh salan di şikeftê de razayî man.<ref name="Êsî2008" /> [[Bartłomiej Grysa]] bo Heftên Razayî heft komên navê yên ji hev cuda rêz dike:<ref name="BG4">Bartłomiej Grysa, [http://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1011 "The Legend of the Seven Sleepers of Ephesus in Syriac and Arab Sources: A Comparative Study"], ''Orientalia Christiana Cracoviensia'' '''2''' (2010): 45–59.</ref> * Maximilian, Malkhus, Martinian, Dionisius, John, Serapion, Constantine, Anthony * Malchus, Maximian, Martinian, Dionisius, John, Serapion, Constantine * Yamblikh (Iamblichus), Maximilian, Martinian, Dionisius, John, Constantine, Anthony * Achillides, Diomedes, Diogenus, Probatus, Stephanus, Sambatus, Quiriacus (bi ya ''Gregoryê Tours''î) * Yamlīḫā (Yamnīḫ), Makṯimilīnā (Maksimilīnā, Maḥsimilīnā), Mišlīnā, Marnūš (Marṭūs), Saḏnūš, Dabranūš (Bīrōnos), Kafašṭaṭyūš (Ksōṭōnos), Samōnos, Buṭōnos, Qālos (bi ya [[Teberî (zanyar)|Teberî]] û ed-Demîrî) * Ikilios, Dionisios, Istifanos, Fruqtis, Sebastos, Qiryaqos (bi ya ''Mīkhaʾēl el Sūryani)'' * Aršellītīs, Diōmetios, Sabbastios, Probatios, Avhenios, Stafanos, Kīriakos (bi ya guhertoya kiptî) == Reh == Çîroka orijînal bi [[suryanî]] an [[yewnanî]] hatibû nivîsandin, bûye mijara nîqaşê, lê îro bi gelemperî ya zimanê yewnanî wekî orijînal tê pejirandin.<ref name="BG5">Bartłomiej Grysa, [http://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/view/1011 "The Legend of the Seven Sleepers of Ephesus in Syriac and Arab Sources: A Comparative Study"], ''Orientalia Christiana Cracoviensia'' '''2''' (2010): 45–59.</ref><ref name="WW5">Witold Witakowski, [https://gedsh.bethmardutho.org/Sleepers-of-Ephesus-Legend-of-the "Sleepers of Ephesus, Legend of the"], in ''Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage: Electronic Edition'', edited by [[Sebastian P. Brock]], Aaron M. Butts, [[George A. Kiraz]] and Lucas Van Rompay (Gorgias Press, 2011; online ed. Beth Mardutho, 2018).</ref> Berhema ''De situ terrae sanctae'', ku di navbera 518 û 531 de hatiye nivîsandin, behsa dêrekê dike ya ku ji bo Heft Xortên Razayî hatiye avakirin li [[Efes]]ê.<ref name="WW5" /> Çîrok berî Gregoriyê Toursî di gelek çavkaniyên suryanî de hatibû qeydkirin. Nusxeya destnivîs a suryanî ya herî pêşîn di MS [[Sankt Petersburg]] hejmar 4ê de ye, ku digihîje sedsala 5an.<ref name="WW6">Witold Witakowski, [https://gedsh.bethmardutho.org/Sleepers-of-Ephesus-Legend-of-the "Sleepers of Ephesus, Legend of the"], in ''Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage: Electronic Edition'', edited by [[Sebastian P. Brock]], Aaron M. Butts, [[George A. Kiraz]] and Lucas Van Rompay (Gorgias Press, 2011; online ed. Beth Mardutho, 2018).</ref> Çîrok ji hêla [[Symeon Metaphrastes]] ve dîsa hatiye vegotin. Eshabê Kehf di nav berhema Yaqûb Sirûcî (mirin 521) de<ref name="Sabine">[[iarchive:curiousmythsofmi00bariuoft/page/94|Baring-Gould, Sabine. "The Seven Sleepers", ''Curious Myths of the Middle Ages'', London. Rivington's, 1877, p. 94]]</ref> derbas dibe ya ku navê wê ''Acta Sanctorum e''. Guhertoyekê din a sedsala şeşan a suryanî heman çîrokê dihewîne û li Muzeya Brîtanî (Cat. Syr. Mss, p. 1090) parastî ye. === Guhertoya xiristiyanî === ==== Çîrok ==== [[Wêne:Seven sleepers.jpg|thumb|Wêneyekê gazîkirina xwedayî ya sedsala 19an a almanî. Di ser de dinivîse: "Ji me re dia bikin, (ya) Heft Xortên Razayî."]] Di çîrokê de tê gotin ku di dema [[Romaya Kevnare|împeratorê Romayê]] [[Decius]] de, di dora sala 250 yê [[PZ]] de, heft xort ji ber baweriya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] hatin tawanbarkirin. Çend midet ji wan re hat dayîn ku dev ji wan berdin, lê wan red kir ku li ber pûtên romayî serî bitewînin. Di şûna wê de wan tercîh kir ku hemû alavên xwe yên dinyayî belav bikin belengazan û xwe vekişînin şikeftekê çiyayî ku tê de dua bikin. Împerator gava dibîne ku helwesta wan a li hember [[paganî|paganiyê]] baştir nebûye lê berevajiya wê baweriyên wan xurttir bûye, ferman dide ku devê şikeftê were morkirin û wan bi saxî tê de bidefînin. Berî girtina devê şikeftê yekî lewhayek nivîsî diavêje hundir a ku di ser de qala girtinê dike. Pişt re heft xort û kuçikên wan di xew re diçin.<ref name="Fortescue2015">{{Jêder-malper |url=https://www.newadvent.org/cathen/ |sernav=The Seven Sleepers of Ephesus |paşnav=Fortescue |pêşnav=Adrian |tarîx=14 adar 2015 |malper=The Catholic Encyclopedia |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=22.11.2020 }}</ref> Împerator Decius di 251ê de mir û gelek sal di ser re derbas bûn. Xiristiyanî ji zilmê derbas bû û bû dînê dewletê yê [[Împeratoriya Romê]]. Pişt re bi gelemperî di dema [[Theodosius II]] (408–450) de û piştî wî di 447an a [[PZ]] de di navbera mezhebên cûrbecûr ên xiristiyantiyê de nîqaşên germ li ser vejîna laşan diqewimin di [[Axret|roja darizandinê]] û jiyana piştî [[mirin]]ê de. Di wan deman de xwediyê erdekî ji ber hewcedariya xwe biryar dide ku devê morkirî yê şikeftê veke û wan keviran bo karê xwe bi kar bînin. Bi vekirinê dibîne ku tê de kesin raketî hene. Heft Xortên Razayî şiyar dibin wekî ku tenê rojekê di xew de mane. Ji nav xwe yekî dişînin Efesê da ku xwarinê ji wan re bikire.<ref name="Sabine2">[[iarchive:curiousmythsofmi00bariuoft/page/94|Baring-Gould, Sabine. "The Seven Sleepers", ''Curious Myths of the Middle Ages'', London. Rivington's, 1877, p. 94]]</ref> Gava ku ew kes digihîje bajêr û avahiyên bi xaçan xemilandî dibîne û navê [[Îsa]] Pêxember dibîhîse ku bi rehetî tê gotin, pê ecêbmayî dibe. Her wiha bazirganên bajêr jî diheyirin ji ber ku ev mêrikê xerîb dixwaze bi pereyên kevn ên dewra Decius bazariyê bike. Metran tê bangkirin ku bi wan re bipeyive, Heft Xortên Razayî çîroka xwe jê re vedibêjin û ji Xwedê re hemd dikin û dimirin.<ref name="Fortescue2015" /> Di hin guhertoyan de, bajar Fîladelfiya (Philadelphia) yê yewnan û romayiyan e yê ku îro paytexta [[Emman]]ê ye.<ref name="şenesen">Refiye Şenesen; ''[http://turkoloji.cu.edu.tr/CUKUROVA/makaleler/31.php Pagandan Hristiyanlık ve Müslümanlığa Bir İnanç Merkezi: Ashab-ı Kehf ve Günümüzde Tarsus Ashab-ı Kehf'te Hıdırellez Şenlikleri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203184845/http://turkoloji.cu.edu.tr/CUKUROVA/makaleler/31.php |date=2012-02-03 }}''; Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi; Erişim Tarihi: 25 Aralık 2015</ref> Gelek guhertoyên vê çîrokê bi yewnanî û zimanên din de hene û di ''Bibliotheca Hagiographica Orientalis'' de hatine rêzkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/bibliothecahagio00peetuoft |sernav=Bibliotheca hagiographica orientalis |paşnav=Peeters |pêşnav=P. |paşnav2=Société de Bollandistes |tarîx=25 çiriya pêşîn 2018 |weşanger=Bruxellis, apud editores [Beyrouth (Syrie) Imprimerie catholique] |via=Internet Archive }}</ref> ==== Belavbûn ==== [[Wêne:Siebenschläferkirche in Rotthof (Ruhstorf an der Rott) aussen Südseite - Siebenschläfer-Reliefs 1 und 2 - Bild 2.jpg|thumb|Kevirê gorekê li [[dêra Siebenschläfer]] li Rotthof, [[Almanya]]yê]] Çîrok bi lez û bez li seranserê cîhana xiristiyaniyê belav bû. Çîroka Heft Xortên Razayî yên Efesê bi saya ''De gloria martyrum'' ("Rûmeta şehîdan") ve li rojava populer bû a ku ji aliyê Gregoriyê Toursî ve hatibû nivîsandin û berhevokek ser keramet û mûcîzeyên dawiya sedsala 6an e.<ref name="Sabine3">[[iarchive:curiousmythsofmi00bariuoft/page/94|Baring-Gould, Sabine. "The Seven Sleepers", ''Curious Myths of the Middle Ages'', London. Rivington's, 1877, p. 94]]</ref> Gregoriyê Toursî gotiye ku wî ev çîrok ji "wergêreke suryanî" (''Syro quidam interpreante'') stendiye, lê ev anekdot belkî tê vê maneyê ku ew suryanî yewnanîaxêvê [[Levant]]ê be.<ref name="WW7">Witold Witakowski, [https://gedsh.bethmardutho.org/Sleepers-of-Ephesus-Legend-of-the "Sleepers of Ephesus, Legend of the"], in ''Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage: Electronic Edition'', edited by [[Sebastian P. Brock]], Aaron M. Butts, [[George A. Kiraz]] and Lucas Van Rompay (Gorgias Press, 2011; online ed. Beth Mardutho, 2018).</ref> Di dema [[seferên xaçperestan]] de, hestiyên gorên li nêzî Efesê, ku wekî bermahiyên Heft Xortên Razayî hatin qebilandin, di nav tabûteke kevirîn a mezin de wekî xelatek hatin birin [[Dêra Senvîktor]] (Abbaye Saint-Victor) a Marsêyê, li Fransayê. Heft Xortên Razayî di berhevoka ''Legenda sanctorumê'' de cih girtiye, ya ku pirtûka herî populer a [[serdema navîn]] e û tê de ji bo vejîna wan xortan tarîxeke diyarkirî, 478 ê PZ hatiye dayîn ku rastî desthilatdariya [[Theodosius]] tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.catholic-forum.com/saints/golden235.htm |sernav=The Seven Sleepers |malper=The Golden Legend |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20030106115440/http://www.catholic-forum.com/saints/golden235.htm |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2003 |jêgirtin=It is in doubt of that which is said that they slept three hundred and sixty-two years, for they were raised the year of our Lord four hundred and seventy-eight, and Decius reigned but one year and three months, and that was in the year of our Lord two hundred and seventy, and so they slept but two hundred and eight years. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Leaves from the Golden Legend |paşnav=Jacobus |tarîx=1899 |kesên-din=C.M. Watts (illustrator) |paşnavê-edîtor=Madge |pêşnavê-edîtor=H.D. |rr=174–175 |beş=XV — The Seven Sleepers |jêgirtin=It is doubt of that which is said that they slept ccclxii. years. For they were raised the year of Our Lord IIIICLXXXIII. And Decius reigned but one year and three months and that was in the year of our Lord CC and LXX., and so they slept but iic. and viii. years. |lînka-nivîskar=Jacobus de Varagine |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=EIMSAAAAYAAJ&pg=PA167 |via=Google Books }}</ref> === Guhertoya îslamî === Çîroka Eshabê Kehfê (bi kurdî: ''Xelkên Şikeftê'' an jî ''Rêhevalên Şikeftê''<ref name="Êsî2008" />) di Quranê de di [[Kehf|sûreyê Kehfê]] (18em, ayetên 9-26em) de bi çend qise û meselan re tê vegotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://submission.ws/sura-18-the-cave-al-kahf/ |sernav=Sura 18: The Cave (Al-Kahf) |tarîx=3 hezîran 2009 |weşanger= }}</ref><ref name="Êsî2008" /> Eshabê Kehfa Quranê ji aliyê mufesîran wekî [[qise]] hatiye binavkirin ku qise ji mirovahiyê re ji bo şîret û îbretê bigirin hatine nizûlkirin. Di vê qiseyê de jî armanc xurtkirina baweriya jiyana [[Axret|axiretê]] ye. Loma li ser hûrgiliyan nasekinin lê giringî didin fikran. Bi ya rîwayetan ev qise ji ber pirsa [[Cihûtî|cihûyan]] a ser Eshabê Kehfê nizûl bûye û di hinin rîwayetan de navên wan xortan û cihê şikeftê tê gotin lê bi ya pisporan ev agahî ji [[îsraîliyat]]ê têketiye.<ref name="ŞENTÜRK2013">{{Jêder-kovar |paşnav=ŞENTÜRK |pêşnav=Mustafa |tarîx=2013/2 |sernav=KUR‟ÂN‟DA BİR PASİF DİRENİŞ ÖYKÜSÜ: ASHÂB-I KEHF |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/147881 |kovar=Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi |cild=c. 2, sayı: 3 |rr=224-237 |via= }}</ref><ref name="ERSÖZ2020">{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ashab-i-kehf |sernav=ASHÂB-ı KEHF |paşnav=ERSÖZ |pêşnav=İSMET |tarîx=22.11.2020 |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210205192820/https://islamansiklopedisi.org.tr/ashab-i-kehf |tarîxa-arşîvê=2021-02-05 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=22.11.2020 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ==== Taybetiyên naverokê ==== [[Wêne:"The Seven Sleepers of Ephesus Discovered by Alexander the Great", Folio from a Falnama (Book of Omens) MET 121050.jpg|thumb|Wêneya Eshabê Kehf di [[Falname]]yê de]] Hejmara xortên razayî nayê gotin û bi ya [[ayet]]an gelek kes ser vê meseleyê "texmînên betal/bêfeyde" tîne ser zimên. Ji bo vê yekê di ayeta 22an de wiha derbas dibe: "Bibêje: Xwedayê min, bêhtir bi hejmara wan dizane. (...) tu minaqeşeyeke din neke û der barê wan de ji tu kesî (ji yên xwedankitêb) malûmatan nexwaze."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Message of the Quran, by M. Asad, Surah 18:22 |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |sal= |isbn= |cih= |rr= }}</ref>   Quran, di derheqê mideta xewê de wiha dibêje: "Ew di şikefta xwe de sê sed salî (razayî) man û neh salên din jî li vê hatine zêdekirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Message of the Quran, by M. Asad, Surah 18:25-26 |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |sal= |isbn= |cih= |rr= }}</ref> Bi ya hinekan, ew neh sal ferqa nav salnameya heyv û tavê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kuran-ı Kerim'in Gizli Öğretisi, by E. Candan |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |sal= |isbn= |cih= |rr= }}</ref> Wekî [[Îbn Kesîr]] û bi ya [[Keşşaf]]a [[Zemahşerî]] hin kes dibêjin ku ev hejmar ne hejmarê Xwedê ye, lê texmînên wan kesan e ku dixwazin mizgeftek li şûna şikeftê çêbikin.<ref name="b2018">{{Jêder-kitêb |sernav=EL-KEŞŞÂF ‘AN HAKĀ’İKI ĞAVÂMİDI’T-TENZÎL VE ‘UYÛNİ’L-EKĀVÎL FÎ VUCÛHİ’T-TE’VÎL (4. Cild) |paşnav=b. Ömer b. Muhammed el-Hārizmî ez-Zemahşerî |pêşnav=Ebu’l-Kāsım Cârullah Mahmûd |weşanger=Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı |sal=2018 |isbn=978-975-17-4044-1 |cih=Istanbul |rr=8-46 }}</ref> Quran di ayeta 18an de dibêje ku "... û segê wan jî, li hewşa şikeftê lingên xwe yên pêş dirêj kiribû û raketî bû."<ref>Islam Folktales The Dog of Ashab Al-Kahf The 7 Sleepers (The People of The Cave); By Mega Hikari Aminah, Muham Taqra;</ref> Li ser navê segê nîqaşek heye. Di ayeta 9an de wiha derbas dibe: "... tu guman neke ku rewşa Eshabu'l-Kehfî ("xwedanên şikeftê") û Reqimê ji wan nîşanên me yên herî balkêş bin." Bi ya hinin ev Reqîm navê segî ye û bi ya hinan jî navê çiyayê ye ku şikeft li wê derê ye û mîna [[Teberî (zanyar)|Teberî]] û Îbn Kesîr hinin jî dibêjin ku ji ber maneya bêjeya Reqîmê divê ew bibe kîtabe ya ku berî esker devê şikeftê mor bikin ji aliyê yekî re li ser wê lewhayê sebaba girtina vê şikeftê hatibû nivîsandin û wî ew avêtibû nav şikeftê.<ref name="ŞENTÜRK2013" /><ref name="ERSÖZ2020" /> Gelek pisipor li ser dînê Eshabê Kehfê hemfikirin ku divê ew bibin xiristiyan ji ber ku ev çîrok di seranserê cîhana [[xiristiyanî]] de berbelav bûye. Lê belê ji ber ku [[Quran]] bi eşkere dînê wan nabêje hin teorî jî hatine bilêvkirin wekî ya [[Ihsan Eliaçik]]. Bi ya wî ew [[Essenî]] ne, yên ku piştî dagirkirina [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] reviyane çiyayan û berevajiya [[Romaya Kevnare|romayiyên]] [[Paganî|pagan]] û zalim li ser dînê [[Îbrahîm|Îbrahim]] û [[Mûsa|Mûsa pêxember]] jiyana xwe dewam kirine. Heman pispor dibêje ku Eshabê Kehf ne tenê heft kes e lê navê xelkek e ku sedan sal li ber zilma romayiyan ber xwe dane li ser çiyayan. Her wiha bi ya wî Reqîm jî [[Destxetên Gola Mirî]] ye u li herêma [[Kumran]]ê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yaşayan Kur'an (Nuzul Sirasina Gore Tûrkçe Meal -Tefsir) |paşnav=Eliaçik |pêşnav=R. Ihsan |weşanger=Inşa Yayinlari |sal=2014 |isbn=978-605-88003-0-4 |cih=Istanbul |rr=548-552 }}</ref> Ji ber ku Xwedê di heman sûreyî de ferman daye ku li ser navên xortan û bajêr û agahiyên din nîqaş nekin û ji xwedankitêban agahî nestînin riwayetek ji [[Muhemmed|Muhemmed pêxemberî]] di derheqê Eshabê Kehf de tune ye. Di nav sahebeyan de jî tenê ji [[Îbn Ebasî]] rîwayetek heye lê siheta wê jî ji aliyê pisporan ve wekî nebaş hatiye senifandin. ==== Qise ==== [[Wêne:The Arabic story of Companions of the Cave, Qissat Ahl el-Kahaf, 1494 CE, origin unknown.jpg|thumb|Çîroka "Qissat Ehl el-Kahaf" bi [[zimanê erebî]], 1494 PZ., anonîm.]] ''Gotara sereke [[Kehf]] e.'' Qiseya Quranê wiha ye: Ew xortinên wisa bûn ku wan bi Xwedayê xwe bawerî anîbû. Ew li hemberî taxût û muşrikan rabûn ser piyan û gotin "Xwedayê me, Xwedayê erd û esmanan e, em ji bilî wî bi tu îlahan naperizin". Yekî ji wan xortan pêşnîyaz dike ku li şikeftekê vehewin. Wiha têdikevin şikeftê û radikevin lê "digel ku ew razaybûn jî çavên wan vekirî bû." Wiha sedan salan derbas dibin. Dema hişyar dibin, bi wan tê ku "rojekê yan jî hinekî ji rojê di xew de mane". Yekî ji nav xwe dişînin bajêr ku bi diravên xwe xwarinek bikire. Ew kes ji ber tirsê bi tedbîrî dihere bajêr. Lê mirov wan dihisin û bi hebûna wan xortên şikeftê re gumana wan a roja qiyametê xelas dibe û îmana xwe bi axiretê tînin. Xelkên bajêr piştî nîqaşan, dixwazin [[mizgeft]]ek li dora şikeftê ava bikin.<ref name="Êsî2008" /><ref name="b2018" /> == Şikeftên Heft Xortên Razayî == Di gelek malperan de<ref name="madaincavelocation2">{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/cave_of_ashab_e_kahf |sernav=Cave of Ashabe Kahf (The Cave of the Seven Sleepers) |malper=Madain Project |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201102114623/https://madainproject.com/cave_of_ashab_e_kahf |tarîxa-arşîvê=2 çiriya paşîn 2020 |tarîxa-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2020 }}</ref> lîsteyên wekî "Şikefta Heft Xortên Razayî" têne rêzkirin, lê ji wan yek jî bi arkeolojiyê ve nehatiye rastandin. Guhertoyên herî pêşîn ên vê çîrokê ji [[Efes]]ê belav bûn û [[katakomba]]yeke wê derê bala gelek heciyên xiristiyan kişandiye. Li ser qûntarên [[çiyayê Pion]] (an jî, [[çiyayê Coelian]], îro [[çiyayê Panayîr]]) a nêzî Efesê (nêzîkî [[Selçuk, Îzmîr|Selçuka]] nûjen a Tirkiyeyê), li dora şikefta Heft Xortên Razayî kolana arkeolojîk hate çêkirin di navbera 1926 û 1928an de.<ref>[[Nancy Thomson de Grummond|de Grummond, N. T.]], ed., ''Encyclopedia of the History of Classical Archaeology'' (London & New York: Routledge, 1996), [https://books.google.com/books?id=LeE4CQAAQBAJ&pg=PA394#v=onepage&q&f=false p. 394].</ref> Di encama kolandinê de sedan gorên bi tarîxa sedsalên 5 û 6an hatin derxistin. Nivîsên derheqê Heft Xortên Razayî li ser dîwêr û goran hatin dîtin. Ev şikeft hîn jî ji geştyaran re tê nîşandayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/izmir/kulturatlasi/selcukta-yedi-uyurlar-efsanesi |sernav=Selçuk Yedi Uyurlar Efsanesi - İzmir |paşnav=TÜRKOĞLU |pêşnav=Sabahattin |tarîx=22.11.2020 |malper=kulturportali |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220819101843/https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/izmir/kulturatlasi/selcukta-yedi-uyurlar-efsanesi |tarîxa-arşîvê=2022-08-19 |rewşa-urlyê=dead |tarîxa-gihiştinê=22.11.2020 }}</ref> Cihên din ên gengaz ên şikeftên Heft Xortên Razayî dîsa li Tirkiyê, li navçeyên [[Avşîn, Mereş|Avşîn]] û [[Tarsus]]ê ne. Avşîn nêzîkî [[Romaya Kevnare|bajarê kevnare yê Romayî]], Arabissus e ku împeratorê [[Împeratoriya Bîzansê|Romayê yê Rojhilat]] [[Yustîniyan I|Yustîniyan]] ew der ziyaret kiribû. Împerator ji bo vê sîteyê wekî diyarî ji rojavaya [[Anatolya]]yê nîşên mermerê anîbûn ku niha wekî mizgefta [[Kuliyeya Eshab-ı Kehf]] tê parastin. Ev sîte berê perestgeheke [[hîtît]]î bû, pişt re bûye perestgeheke romayî û di dema [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] de jî bûye [[dêr]]. [[Selcûqî]] cihê îbadetê wekî dêr û [[mizgeft]] bi kar aniye lê bi hatina [[îslam]]ê re gelheya herêmê ber bi misilmaniyê ve guheriye û sîte jî bi demê re bi temamî bûye mizgeft. Li [[Koyê Reqîmî]] (bi kurmancî: ''Çiyayên Reqîmê, bi tirkî: ''İnceburun Dağları'') ên [[Licê|Lîcêya]] [[Amed]]ê şikefteke bi navê [[Koyê Sadulkêf]] (Sadu'l-Kêf, Eshabê Kehf) heye, nêzîkî gundê [[Dêrqam]]ê ye, ya ku di nav xelkê de wekî ziyaretek tê qebilandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zazaki.net/haber/cay-rastn-y-eshab-kehf-78.htm |sernav=Cayê Rastîn yê Eshabê Kehfî |paşnav=Lezgîn |pêşnav=Roşan |tarîx=06 Tebaxe 2009 |malper=zazaki.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=22.11.2020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://m.bianet.org/bianet/tarih/203576-lice-nin-ashabul-kehf-inin-cagristirdigi |sernav=Lice’nin Ashabül Kehf'inin Çağrıştırdığı |paşnav=DİKEN |pêşnav=ŞEYHMUS |tarîx=14 kanûna pêşîn 2018 |malper=bianet |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=22.11.2020 }}</ref> Li nêzîkî [[Emman]]a [[Urdun]]ê jî şikeftek heye, ku wekî şikefta Eshabê Kehf tê zanîn, tê de heft gor û kanala hewayê hene.<ref>THE SLEEPERS OF THE CAVE - THE QURAN, HISTORICAL SOURCES AND OBSERVATION, Joseph A Islam; www.quransmessage.com</ref><ref>[https://www.lonelyplanet.com/jordan/amman/attractions/cave-of-the-seven-sleepers/a/poi-sig/1105549/361068 Cave of the Seven Sleepers] (at [[Lonely Planet]])</ref> == Wêneyên şikeftên Eshabê Kehfê == <gallery> Wêne:Seven-sleepers efesus turkey.jpg|Şikefta li [[Efes]]ê. Wêne:Seven Sleeper Cave Entrance.jpg|Devê şikefta ku li [[Emman]]ê ye. Wêne:Graves of the cave of seven sleepers.jpeg|Gorên ku di nav şikefta [[Emman]]ê de ne. Wêne:Cave of seven sleepers.jpeg|Lewheya ber şikefta [[Emman]]ê. Wêne:Eshab-ı Kehf - panoramio.jpg|Mizgefta Eshab-ı Kehf Kulliyesi, ku şikeft tê de ye, li [[Avşîn, Mereş|Avşînê]]. Wêne:137 Yediuyurlar.Tarsus.07.2006 resize.JPG|Şikefta li [[Tarsus]]ê. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî|3}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Efsaneyên serdema navîn]] [[Kategorî:Împeratoriya Romê]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] [[Kategorî:Yewnanên efsaneyî]] qwgjryqhbz2sea60ba3lwcviwbyzgbp 0 100671 2096373 2002662 2026-09-28T06:37:21Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096373 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank êrîşa sivîlan | sernav = Komkujiya Vartinîsê | lêpirsîn = | êrîşkar = artêşa dewleta tirk | sûcdarên gumanker = | çek = | hj_beşdaran = | parêzvan = | sedem = | fermanberê_kelişînê = | qurbanî = | hj_bertawan = | hj_sizakirî = Tine | biryara_dadgehê = Hemî kujer hatine berdan | mehkûmî = | îtham = | doza_medenî = | malper = | fail = | birîndar = | parçeyekî = | alt_nexşe = | wêne = Navê_kesên_komkujiya_Vartinîs.jpg | mezinahiya_wêne = | alt_wêne = | sernavê_wêne = Lîsteya kesên ku di komkujiya de hatine kuştin li muzexaneya komkujiyê li Vartinîs. | nexşe = | mezinahiya_nexşeyê = | sernavê_nexşeyê = | kuştî = 9 kes | cih = [[Vartinîs]], [[Tîl]], [[Mûş]] | hedef = | koordînat = | dîrok = {{Destpêka dem|1993|10|3}} {{Dawiya dem|1993|10|5}} | dem = | saet = | cure = Şewitandin | modul = }} '''Komkujiya Vartinîsê''', (bi tirkî: ''Altınova Katliamı'') yek ji komkujiyeke ku ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve li hemberî malbateke [[kurd]] ve pêk hatiye. Komkujî li bajaroka [[Vartnîs|Vartinîsa]] bi ser navçêya [[Tîl, Mûş|Tîla]] [[Mûş]]ê, di 3ê cotmeha sala 1993an de pêk hatiye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.failibelli.org/dava/altinova-mus-vartinis-davasi/ |sernav=Vartinis (Altınova) Katliamı Davası |malper=FAİLİ BELLİ |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê= |roja-arşîvê=2023-02-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230209064456/http://failibelli.org/dava/altinova-mus-vartinis-davasi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Şewitandina bajarokê û komkujî == Vartinîs li herêmê bi nasnameya bajarokeke welatperwer tê zanîn ku di wê serdemê de li hemberî hemî zextên dewletê niştecihên bajarokê cerdevaniya gundan (''köy koruculğu'') nepejirandin ev jî dibe sedema dijmintayayiya gelê bajarokê.<ref name=":0"/> Beriya komkujiyê tevgera leşkerên tirk li herêmê zêde bibû. Li çiyayê bajarokê di navbera hêzên PKKê û dewletê tirk de şer derdikeve û di şer de leşkerekî tirk hatibû kuştin. Piştî vegerê leşkerekî tirk "Ezê îşev agir bi Vartinîs bixim û li ser serê we bînim xwarê" dibêje û leşker ji bajarokê derdikevin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://hakikatadalethafiza.org/vartinis-altinova-katliami-davasi-bugun-goruluyor/ |sernav=Vartinis (Altınova) Katliamı Davası Bugün Görülüyor |malper=Hafıza Merkezi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> [[Wêne:Wêneya malbata Nasir Ogut.jpg|thumb|çep|Wêneyên malbata kurd ku di komkujiyê de hatine şewitandin.]] Roja 3ê cotmeha sala 1993an berê sibê bi hêjmarek zêde leşkerên tirk vedigerin bajarokê û dest bi şewitandina avahî û kêl û pelên li bajarokên dikin. Bi ronikirina rojê re gelek ciwan bi derfetên xwe dikarin ji bajarokên derkevin. Jiber girtina li derveyî bajarokê û metirsiya kuştinan gelek gel jî di bajarokê asê mabûn. Leşkerê tirk avahî, govên pez, giha, ka û tiştên ku tên şewitandin çi didîtin agir berdidanê û dişewitandin. Nava rojê de komek leşker li navenda bajarokê digeriyan di wî demê de zarokekî qîz ya Nasir Ogut li ji leşkeran re nîşana serfirazî yê dike.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.demokrathaber.org/guncel/bir-gorgu-taniginin-anlatimiyla-22-yil-once-yapilan-vartinis-katliami-h44573.html |sernav=Bir görgü tanığının anlatımıyla 22 yıl önce yapılan 'Vartinis Katliamı' |malper=demokrathaber.org |tarîxa-gihiştinê= |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170620165141/http://www.demokrathaber.org/guncel/bir-gorgu-taniginin-anlatimiyla-22-yil-once-yapilan-vartinis-katliami-h44573.html |roja-arşîvê=2017-06-20 |url-status=dead }}</ref> Piştre nîşana vê zarokê dibe sedema komkujiya malbata wê. Komek leşker dor li avahiya piçûk a bavê zaroka qîz, Nasir Ogut digirin û agir berdidin avahiyê wan. Bi şewitandina avahî re jinekî cînar dibîne ku hevjîna Nasir di nav agirê de ye û du zarokê xwe yên 2 û 4 salî dixwezê ku di pencerêra tavêje derva û ji leşkeran dixwaze ku bihêlin ew zaroka xwe ji şewatindinê xilas bike lê leşkerên tirk wan zarokê carek din dîsa tavêjin nav agirê. Ji malbatê bi tin qîza herî mezin ku di wê demê de li mal nebû ji komkujiyê xilas dibe.<ref name=":1"/> Di komkujiyê 7 zarok, Nasir Ogut û hevjîna wî, bi temamî 9 kes jiyana xwe jidest didin. Kesên ku di komkujiya de hatin şewitandin nav û temenên wan wiha ye: Nasır Öğüt (43), hevjîna wî Eşref Öğüt (43) Zarokên wan: Sevim (13), Sevda (12), Şakir (11), Mihemet Şirîn (8) û her sê zarokên di navbera 1 û 4 saliyan de, Cihat, Aycan, û Cîhan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ozgurmanset.net/hdp-vartinis-katliami-icin-meclis-arastirmasi-istedi/ |sernav=HDP Vartinis Katliamı için Meclis araştırması istedi - Özgür Manşet |tarîx=2019-10-03 |malper=ozgurmanset.net |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê= }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}</ref> == Hewildanên dadweriyê == Bi ser serlêdana qîza wanê mezin ku di dema komkujiyê de li mal nebû piştî lêpirsîna heşt salan li bajarê Mûşê doz hat vekirin.<ref name=":1"/> Piştî demekî bi navê sedema ewlehiyê dozê ji dadgeha Mûşê neqlî bajarê Kirikkaleyê kirin.<ref name=":2">{{Jêder |sernav=Vartinis Katliamı |url=https://www.youtube.com/watch?v=iXlvhQ86U9U |tarîxa-gihiştinê=2021-03-09 |ziman=en }}</ref> Dozgera giştî di derbarê çar leşkerên tirkên ku komkujiyê birevbirine doz vekir. Jiber ku bûne sedema kuştina 9 kesan û jibo her qurbaniyan di navbera 20 û 25 sal, bi temamî ji bo her leşkera di navbera 180 û 225 sal cezayê girtîgehê xwest û doz jibo dîroke din hate paşdeavêtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/9-kisinin-yakilarak-olduruldugu-vartinis-katliami-davasinda-karar-cikti-tum-saniklara-beraat,330278 |sernav=9 kişinin yakılarak öldürüldüğü Vartinis Katliamı davasında karar çıktı: Tüm sanıklara beraat! |malper=T24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Doza di 1ê adara sala 2016an de komîteya dadgehê leşkerek hêşt û ji bo sê leşkerên din taloq xwest. Doza di 2ê nîsana sala 2018an dozgera giştî ya dewleta tirk dixwaze ku dosya bê qewinkirin. Hemî serlêdanên Aysel Ogut (qîza Nasir Ogut) û parêzeran bê encam dimîne û hemî kujerên komkujiyê hatine taloqkirin û ji girtîgehan hatine berdan.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Komkujiyên li dijî sivîlan]] [[Kategorî:Komkujî]] [[Kategorî:Komkujî li Kurdistanê]] [[Kategorî:Mûş]] [[Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] otoc9r6mnpxz8djcptgq42ylorkltrm 0 104166 2096451 1756368 2026-09-28T10:54:06Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096451 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en|ziman2=ar|ziman3=tr}} {{Wergerîne|ja|bijartî=1}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | netewe = {{Ala|Înglîz}} | hevwelatî = {{Ala|Brîtanî|1707–1800}} {{Biçûk|(ji 1707)}} | pênasê_pêşîn = {{ziman|en|The Right Honourable}} | pênasê_paşîn = {{ziman|en|KG PC}} }} '''Robert Walpole''', '''Yekem ''{{ziman|en|Earl of Orford}}''''', [[Knight of the Garter|KG]] [[Privy Counsellor|PC]] (26 tebax 1676 – 18 adar 1745; di navbera 1725 û 1742an de wekî '''Sir Robert Walpole''' jî tê naskirin) siyasetmedarekî [[Whigs (partiya siyasî ya brîtanî)|''whig'']] ê brîtanî bû. Walpole bi gelemperî wekî serokwezîrê yekem ê ''de facto'' yê [[Keyaniya Yekbûyî]] tê hesibandin. == Bêtir xwendin == * {{Jêder |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |lînka-nivîskar=Jeremy Black (historian) |sal=2001 |sernav=Walpole in Power |cih=Stroud |weşanger=Sutton Publishing |isbn=978-0-7509-2523-5 }}<bdi><cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBlack2001">[[Taybetî: BookSources / 978-0-7509-2523-5|978-0-7509-2523-5]]</cite></bdi> * Blick, Andrew, and George Jones. ''At Power's Elbow: Aides to the Prime Minister from Robert Walpole to David Cameron'' (Biteback Publishing, 2013) * Dickinson, Harry T. (1972) "Walpole and his critics," ''History Today'' (3 June 1972), Vol. 22 Issue 6, pp 410–419 online. * {{Jêder |paşnav=Dickinson |pêşnav=Harry T. |sal=1973 |sernav=Walpole and the Whig Supremacy |cih=London |weşanger=English Universities Press |isbn=978-0-340-11515-2 |url=https://archive.org/details/walpolewhigsupre0000dick }}<bdi><cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDickinson1973">[[Taybetî: BookSources / 978-0-340-11515-2|978-0-340-11515-2]]</cite></bdi> * {{Jêder |paşnav=Field |pêşnav=Ophelia |sernav=The Kit-Cat Club: Friends Who Imagined a Nation |weşanger=Harper Collins |sal=2008 |isbn=978-0-00-717892-6 }}<bdi><cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFField2008">[[Taybetî: BookSources / 978-0-00-717892-6|978-0-00-717892-6]]</cite></bdi> * Hartop, Christopher (2014), ''Sir Robert Walpole's Silver'', London: Silver Society, {{ISBN|978-0-9549144-3-1}} * {{Jêder |paşnav=Hill |pêşnav=Brian W. |sal=1989 |sernav=Sir Robert Walpole: Sole and Prime Minister |cih=London |weşanger=Hamish Hamilton |isbn=978-0-241-12738-4 }}<bdi><cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHill1989">[[Taybetî: BookSources / 978-0-241-12738-4|978-0-241-12738-4]]</cite></bdi> * Holmes, Geoffrey, and Daniel Szechi. ''The age of oligarchy: pre-industrial Britain 1722-1783'' (1993) [https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=SuEJBAAAQBAJ excerpt]; "The Age of Walpole" pp 3–88 * Marshall, Dorothy. ''Eighteenth Century England, 1714–1784'' (2nd ed. 1974), pp 101–191, political narrative * {{Jêder |paşnav=Pearce |pêşnav=Edward |sernav=The Great Man: Sir Robert Walpole |cih=London |weşanger=Pimlico |sal=2008 |isbn=978-1-84413-405-2 }}<bdi><cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPearce2008">[[Taybetî: BookSources / 978-1-84413-405-2|978-1-84413-405-2]]</cite></bdi> * Plumb, J. H. "Sir Robert Walpole" ''History Today'' (Oct 1951) 1#10 pp 9–16 * {{Jêder |paşnav=Plumb |pêşnav=John Harold |sal=1956–1960 |sernav=Sir Robert Walpole (2 volumes) |cih=London |weşanger=Cresset Press }} ; jînenîgariya zanyar a standard; vol. 1: ''Sir Robert Walpole: The Making of a Statesman'' (1956) to 1722; vol 2: ''Sir Robert Walpole, The King's Minister'' (1960) ends in 1734; vol 3 was never finished; 1972 reprint combined vol 1 and vol 2 as ''Sir Robert Walpole'' {{ISBN|0678035504}} * {{Jêder |paşnav=Plumb |pêşnav=John Harold |sal=1967 |sernav=The Growth of Political Stability in England 1675–1725 |cih=London |weşanger=Macmillan and Co. }} * {{Jêder |paşnav=Rodger |pêşnav=N. A. M. |sernav=Command of the Ocean: A Naval History of Britain 1649–1815 |cih=London |weşanger=Penguin Books |sal=2006 |isbn=978-0-14-102690-9 }}<bdi><cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRodger2006">[[Taybetî: BookSources / 978-0-14-102690-9|978-0-14-102690-9]]</cite></bdi> * Williams, Basil. ''The Whig Supremacy 1714–1760'' (1939; 2nd ed. 1962) [[iarchive:whigsupremacy171001761mbp|online edition]]; pp 180–212; covers his ministry 1721–42 * Williams, Basil. "The Foreign Policy of England under Walpole" ''English Historical Review'' 15#58 (Apr. 1900), pp.&nbsp;251–276 [https://www.jstor.org/stable/548451 in JSTOR] *** "The Foreign Policy of England under Walpole (Continued)" ''English Historical Review'' 15#59 (July 1900), pp.&nbsp;479–494 [https://www.jstor.org/stable/549078 in JSTOR] *** "The Foreign Policy of England under Walpole (Continued)" ''English Historical Review'' 59#60 (Oct. 1900), pp.&nbsp;665–698 [https://www.jstor.org/stable/548535 in JSTOR] *** "The Foreign Policy of England under Walpole" ''English Historical Review'' 16#61 (Jan. 1901), pp.&nbsp;67–83 [https://www.jstor.org/stable/549509 in JSTOR] *** "The Foreign Policy of England under Walpole (Continued)" ''English Historical Review'' 16#62 (Apr. 1901), pp.&nbsp;308–327 [https://www.jstor.org/stable/548655 in JSTOR] *** "The Foreign Policy of England under Walpole (Continued)" ''English Historical Review'' 16#53 (July 1901), pp.&nbsp;439–451 [https://www.jstor.org/stable/549205 in JSTOR] == Çavkaniyên bingehîn == * Coxe, William. ''Memoirs of the Life and Administration of Sir Robert Walpole, Earl of Orford'' (3 vol 1800) [https://archive.org/search.php?query=title%3A%28memoirs%20orford%29 online] == Girêdanên derve == * [https://history.blog.gov.uk/2014/11/20/sir-robert-walpole-whig-1721-1742/ Jînenîgariya Robert Walpole ya li ser tevnvîsa tevgera hikûmetê ya dîroka UK] * [http://www.houghtonhall.com/ Houghton Hall] * [https://web.archive.org/web/20210615191005/https://cholmondeleycastle.com/ Keleha Cholmondeley] * [http://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp03376 Robert Walpole, 1st Earl of Orford] li Galeriya Portreyên Neteweyî, London * [http://www.edwardjdavies.info/PMs/walpole.htm Bav û kalên Robert Walpole] {{Serokwezîrên Brîtanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1676]] [[Kategorî:Mirin 1745]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî]] 0xbk2iunr1ofenigewg9ycsvj6i8pde 0 112959 2096426 1832619 2026-09-28T09:50:18Z Juan Emilio Prades Bel 75344 2096426 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Mudersbach | sernavê_wêne = Dîmenek ji bajêr | etîketa_binebeşê2 = [[Herêmên Almanyayê|Herêma federe]]<br/>''({{Biçûk|Land}})'' | navê_binebeşê2 = [[Rheinland-Pfalz]] | etîketa_binebeşê4 = [[Navçeyên Almanyayê|Navçe]] | navê_binebeşê4 = [[Altenkirchen (navçe)|Altenkirchen]] }} [[Wêne:Koblenzer Straße, 57555 Mudersbach, Deutschland.jpg|thumb|Mudersbach]] '''Mudersbach''' şaredariyeke [[navçeyên Almanyayê|navçeya]] ''(Landkreis)'' [[Altenkirchen (navçe)|Altenkirchenê]] li [[Rheinland-Pfalz]], [[Almanya]]yê ye.<ref>{{Deutsche-staedte.de}}</ref> == Cografya == {{Beşa vala|tarîx=îlon 2024}} == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Bajarok û şaredariyên Altenkirchen (navçe)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Rheinland-Pfalz-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Altenkirchen (navçe)]] [[Kategorî:Şaredariyên Rheinland-Pfalzê]] s03nbblv11075auj0uuqnk0szvtpr0f 0 123835 2096380 2095710 2026-09-28T07:25:31Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096380 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Victoria Sin, sandwich.jpg|thumb|Dragqueena kenedayî [[Victoria Sin]]]] [[Wêne:Acid Betty at RuPaul's Dragcon 2017 by dvsross (2).jpg|thumb|Dragqueen [[Acid Betty]] (2017)]] [[Wêne:Monét X Change at Dragcon by dvsross.jpg|thumb|[[Monét X Change]] (2019)]] [[Wêne:RuPaul by David Shankbone.jpg|thumb|Şaha bi ''drag'' a amerîkî ya bi nav û deng RuPaul, got, "Mirov tazî tê dinyayê, pişt re her tişt ''drag'' e...".<ref>William Steward (1995). Casell's Queer Companion: A dictionary of lesbian and gay life and culture. Casell, London.</ref>]] [[Wêne:RuPaul 2019 California Hall of Fame Ceremony 06.jpg|thumb|[[RuPaul]] di 2019an de. Dibêje, "Ez wek jinekê kinc li xwe nakim, ez wek ''dragqueen'' li xwe dikim!"]] [[Wêne:Detox Icunt Drag Stars.jpg|thumb|[[Detox]], dragqueeneke amerîkî ye.]] Va ye lîsteyeke hin [[dragqueen]]ên bi nav û deng e. {| class="wikitable sortable" |+ |- ! Nasnavê hunerî ! Nav ! Hevwelatî ! class="unsortable" |Çavkanî |- |[[Acid Betty]] |Jamin Ruhren | Amerîkî | |- |[[Adore Delano]] | Danny Noriega | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.rollingstone.com/music/news/ex-idol-danny-noriega-lip-synchs-paula-abdul-for-paula-abdul-20140416 |sernav=Ex-Idol Danny Noriega Lip-Synchs Paula Abdul for Paula Abdul |xebat=Rolling Stone |roja-gihiştinê=2018-04-21 |roja-arşîvê=2016-04-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160407042456/http://www.rollingstone.com/music/news/ex-idol-danny-noriega-lip-synchs-paula-abdul-for-paula-abdul-20140416 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Aja]] |Jay Rivera | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.amny.com/entertainment/drag-race-aja-1.16722323 |sernav='Drag is powerful,' just ask this Bushwick queen |xebat=am New York |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[A'keria C. Davenport|A'keria Chanel Davenport]] |Gregory D'Wayne | Amerîkî | |- |[[Akihiro Miwa]] | Maruyama Akihiro | Japonî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/09/18/movies/review-film-in-tokyo-a-queen-of-crime-in-drag.html |sernav=Review/Film; In Tokyo, A Queen Of Crime In Drag |lînka-nivîskar=Vincent Canby |pêşnav=Vincent |paşnav=Canby |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=18 îlon 1991 |roja-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2018 }}</ref> |- |[[Alaska Thunderfuck 5000]] | Justin Honard | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.goerie.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20130313/OPINION07/303139967 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140407081445/http://www.goerie.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20130313%2FOPINION07%2F303139967 |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=2014-04-07 |sernav=High school friend on national reality competition {{!}} GoErie.com/Erie Times-News |tarîx=2014-04-07 |roja-gihiştinê=2018-04-21 }}</ref> |- |[[Alexis Mateo]] | Alexis Mateo Pacheco | Portorîkoyî |<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VU5vBAAAQBAJ&pg=PT52 |sernav=The Un/Making of Latina/o Citizenship: Culture, Politics, and Aesthetics |paşnav1=Hernández |pêşnav1=E. |paşnav2=Gibson |pêşnav2=E. Rodriguez y |paşnav3=Gibson |pêşnav3=Eliza Rodriguez y |tarîx=2014-08-20 |weşanger=Springer |isbn=9781137431080 |ziman=en }}</ref> |- |[[Alexis Michelle]] |Alex Michaels | Amerîkî | |- |[[Alyssa Edwards]] | Justin Johnson | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.missgayamerica.com/suspended%20contestant%20and%20affiliate%20registry.htm |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150224165953/http://www.missgayamerica.com/suspended%20contestant%20and%20affiliate%20registry.htm |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=2015-02-24 |sernav=Suspended Contestant and Affiliate Registry |tarîx=2015-02-24 |roja-gihiştinê=2018-04-21 }}</ref> |- |[[House of LeMay|Amber LeMay]] | Bob Bolyard | Amerîkî |<ref name="Resmer">{{Jêder |sernav=The Babes of Beaver Pond |pêşnav=Cathy |paşnav=Resmer |tarîx=27 îlon 1995 |url=http://www.7dvt.com/2006/babes-beaver-pond |roja-gihiştinê=7 sibat 2006 |periodical=[[Seven Days (newspaper)|Seven Days]] |cih=Vermont |roja-arşîvê=10 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010210040/https://www.sevendaysvt.com/vermont/the-babes-of-beaver-pond/Content?oid=2127313 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- |[[Amber Richards]] |Amber Marie Williams | Amerîkî | |- |- |[[Angele Anang]] |Anchalee Anang |Taylendî | |- |[[Anita Wigl'it]] | Nick Kennedy-Hall | Nûzelendî | |- |[[Anubis Finch]] |Charli Paul Frank Monét Finch | Brîtanî-misirî | |- |[[Aquaria (drag queen)|Aquaria]] | Giovanni Palandrani | Amerîkî | |- |[[Art Simone]] | Jack Daye | Awstralî | |- |[[Asia O'Hara]] |Antwan Mason Lee | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.dallasobserver.com/arts/antwan-lee-was-clueless-about-makeup-but-he-became-miss-gay-america-anyway-8495476 |sernav=Antwan Lee Was Clueless About Makeup, But He Became Miss Gay America Anyway |paşnav=North |pêşnav=Caroline |tarîx=2016-07-18 |xebat=Dallas Observer |roja-gihiştinê=2018-04-21 }}</ref> |- |[[Asttina Mandella]] |Aston Joshua | Brîtanî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.gaytimes.co.uk/culture/drag-race-uk-star-asttina-mandella-reveals-her-controversial-and-taboo-pick-for-snatch-game |sernav=Drag Race UK star Asttina Mandella reveals her 'controversial and taboo' pick for Snatch Game |paşnav=Damshenas |pêşnav=Sam |malper=Gay Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210129144538/https://www.gaytimes.co.uk/culture/drag-race-uk-star-asttina-mandella-reveals-her-controversial-and-taboo-pick-for-snatch-game/ |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2021 }}</ref> |- |[[A'Whora]] |George Boyle | Brîtanî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nottinghampost.com/news/celebs-tv/nottinghamshire-rupauls-drag-race-uk-4901946 |sernav=Nottinghamshire RuPaul's Drag Race UK contestant reveals what attracted them to glitz and glamour |paşnav=Nanrah |pêşnav=Gurjeet |tarîx=19 kanûna paşîn 2021 |malper=NottinghamshireLive |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- | Babsan |[[Lars-Åke Wilhelmsson]] | Swêdî |<ref>{{Jêder-nûçe |pêşnav=Anna |paşnav=Möller |url=http://www.tv4.se/lets-dance/artiklar/lars-%C3%A5ke-wilhelmsson-i-lets-dance-juryn-518b914504bf72375e0000d5 |sernav=Lars-Åke Wilhelmsson i Let's dance juryn |xebat=tv4.se |roja-gihiştinê=12 îlon 2015 }}</ref> |- |[[Baga Chipz]] | Leo Loren | Brîtanî |<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Ling |pêşnav1=Thomas |sernav=What do the RuPaul's Drag Race UK queens look like out of drag? |url=https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2019-10-08/ru-paul-drag-race-uk-queens-out-of-drag/ |roja-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2020 |xebat=Radio Times |tarîx=8 çiriya pêşîn 2019 |ziman=en }}</ref> |- |[[Barbada de Barbades]] |Sébastien Potvin | Kenedayî |<ref>{{Jêder-malper |pêşnav=Samuel |paşnav=Larochelle |url=https://quebec.huffingtonpost.ca/2017/08/07/barbada-de-barbades-entrevue_a_23068666/ |sernav=Barbada de Barbades, une drag queen haute en couleurs |malper=[[Huffington Post Québec]] |tarîx=7 tebax 2017 |ziman=fr |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- |[[Barbette (performer)|Barbette]] | Vander Clyde | Amerîkî |<ref>{{Jêder |paşnav=Liner |pêşnav=Elaine |sernav=Swingers: ''Barbette'' soars to greatness with the tragic tale of a trapeze artist |xebat=Dallas Observer |tarîx=2002-06-13 |url=http://www.dallasobserver.com/2002-06-13/culture/swingers/ |roja-gihiştinê=2008-10-24 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506192325/http://www.dallasobserver.com/2002-06-13/culture/swingers/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | Bassem Feghali |[[Bassem Feghali]] | Libnanî |<ref>{{Jêder |sernav=Transvestite takes on Arab TV |pêşnav=Habib |paşnav=Battah |periodical=[[Variety (magazine)|Variety]] |tarîx=28 îlon 2007 |url=https://www.variety.com/article/VR1117973038.html?categoryid=14&cs=1 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114091753/http://www.variety.com/article/VR1117973038.html?categoryId=14&cs=1 |url-status=dead }}</ref> |- |[[BeBe Zahara Benet]] | Nea Marshall Kudi | Kamerûnî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/03/bebe-zahara-benet-rupauls-drag-race |sernav=Catching Up with BeBe Zahara Benet, the Very First Winner of RuPaul's Drag Race |paşnav=Desta |pêşnav=Yohana |xebat=HWD |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[BenDeLaCreme]] | Benjamin Putnam | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thegatewayonline.ca/2015/02/rupaul-tour-serves-enter-taint-ment/ |sernav=RuPaul tour serves up enter-taint-ment - The Gateway |tarîx=2015-02-11 |xebat=The Gateway |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}</ref> |- |[[Bette Bourne]] | Peter Bourne | Brîtanî |<ref name="Wilmer2002">{{Jêder-kitêb |paşnav=Wilmer |pêşnav=S. E. |sernav=Theatre, Society and the Nation: Staging American Identities |url=https://books.google.com/books?id=c0oRio6wghkC&pg=PT179 |roja-gihiştinê=5 tebax 2012 |tarîx=23 îlon 2002 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=9780521802642 |rr=179– }}</ref> |- |[[Bert Errol]] | Isaac Whitehouse | Brîtanî |<ref>[https://www.google.co.uk/books/edition/The_Encyclopedia_of_Vaudeville/Hu3nNSmRjZ0C?hl=en&gbpv=1&dq=%22Bert+Errol%22+impersonator&pg=PA161&printsec=frontcover Anthony Slide, "Bert Errol", ''The Encyclopedia of Vaudeville'', University Press of Mississippi, 2012, p.161]</ref> |- |[[Bianca Del Rio]] | Roy Haylock | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bestofneworleans.com/gambit/double-trouble/Content?oid=1240467 |sernav=Costume designer/drag queen, Roy Haylock/Bianca Del Rio is a two-hit wonder |paşnav=Simmons |pêşnav=David Lee |malper=Gambit |ziman=en |roja-gihiştinê=2018-04-22 |roja-arşîvê=2018-05-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180527083734/https://www.bestofneworleans.com/gambit/double-trouble/Content?oid=1240467 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Billy More]] |Massimo Brancaccio | Îtalî | |- |[[Bimini Bon Boulash]] |Thomas Hibbitts | Brîtanî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.radiotimes.com/tv/entertainment/reality-tv/bimini-bon-boulash-rupauls-drag-race-uk-contestant |sernav=Who is Bimini Bon Boulash? Meet the RuPaul's Drag Race UK star who is the "bendiest queen" |paşnav=Julians |pêşnav=Joe |tarîx=14 kanûna paşîn 2021 |malper=RadioTimes |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- |[[Blair St. Clair]] |Andrew Bryson | Amerîkî | |- |[[Bob the Drag Queen]] | Christopher Caldwell | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/rupauls-drag-race-season-nine-winner_us_573b30c1e4b077d4d6f40f66 |sernav=Bob The Drag Queen Wins 'RuPaul's Drag Race' Season Eight |paşnav=Nichols |pêşnav=James Michael |tarîx=2016-05-17 |xebat=Huffington Post |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}</ref> |- |[[Bobby Marchan]] | Oscar James Gibson | Amerîkî |<ref name="hannusch_obit">{{Jêder |paşnav=Hannusch |pêşnav=Jeff |sernav=Bobby Marchan, 69, noted N.O. R&B artist |rojname=Times-Picayune |sal=1999 | url =http://elvispelvis.com/bobbymarchan.htm |roja-gihiştinê=2009-11-27 |roja-arşîvê=2009-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091207003232/http://elvispelvis.com/bobbymarchan.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | [[Brita Filter]] |Jesse Havea | Amerîkî | |- |[[Britney Houston]] |Jahmila Adderley | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Britney Houston Recruits 'Britney Cat Dolls' For Pussycat Dolls Parody |tarîx=3 tîrmeh 2008 |pêşnav=Jim |paşnav=Cantiello |periodical=[[MTV.com]] |roja-gihiştinê=2008-10-26 |url=http://www.mtv.com/news/articles/1590362/20080703/index.jhtml |roja-arşîvê=2008-10-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081026000000/http://www.mtv.com/news/articles/1590362/20080703/index.jhtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Brooke Lynn Hytes]] |Brock Hayhoe | Kenedayî | |- |Capucine |[[Kewpie (drag artist)|Kewpie]] | Başûrafrîkî |<ref name=":02">{{Jêder-malper |tarîx=2 îlon 2019 |sernav=Kewpie |url=https://www.sahistory.org.za/people/kewpie |roja-gihiştinê=2020-06-04 |malper=South African History Online }}</ref> |- |[[Carmen Carrera]] | Carmen Carrera | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.wmagazine.com/story/carmen-carrera-transgender-performer-autobiographical-essay |sernav=Carmen Carrera: Show Girl |paşnav=Carrera |pêşnav=Carmen |xebat=W Magazine |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[Carmen Farala]] | Daniel Mora | Spanî | |- |[[Chad Michaels]] | Chad Michaels | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seattlegayscene.com/2012/01/untucked-with-brian-interview-with-chad-michaels-of-rupauls-drag-race-season-four.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130629164217/http://www.seattlegayscene.com/2012/01/untucked-with-brian-interview-with-chad-michaels-of-rupauls-drag-race-season-four.html |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=2013-06-29 |sernav=Untucked with Brian: Interview with Chad Michaels of RuPaul's Drag Race, Season Four " Seattle Gay Scene |tarîx=2013-06-29 |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}</ref> |- |Charlene |[[Charlene Incarnate]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeout.com/newyork/lgbt/charlene |sernav=Charlene is taking over the planet |paşnav=Goldberg |pêşnav=David |tarîx=2018-08-09 |malper=Time Out New York |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-01-26 }}</ref> |- | Charles Ludlam |[[Charles Ludlam]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=In, Around, Through & Out: An Actor's Life |pêşnav=Blaise |paşnav=Koch |weşanger=Spearhead |sal=2002 |isbn=978-0-86486-528-1 |rûpel=237 }}</ref> |- | Charles Pierce |[[Charles Pierce (female impersonator)|Charles Pierce]] | Amerîkî |<ref name="changingroom" /> |- |[[Charlie Hides]] | Charlie Hides | Amerîkî-brîtanî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://hellogiggles.com/lifestyle/food-drink/from-boy-to-diva-an-interview-with-charlie-hides/ |sernav=From Boy to Diva: An Interview with Charlie Hides |xebat=HelloGiggles |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170925035222/https://hellogiggles.com/lifestyle/food-drink/from-boy-to-diva-an-interview-with-charlie-hides/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Cherdonna Shinatra]] | Jody Kuehner | Amerîkî |<ref name="Sommerfeld2014"> {{Jêder |sernav=A Fiendish Conversation with Jody Kuehner (Cherdonna Shinatra) |tarîx=13 çiriya pêşîn 2014 |nivîskar=Seth Sommerfeld |xebat=[[Seattle Met]] |url=http://www.seattlemet.com/articles/2014/10/13/a-fiendish-conversation-with-jody-kuehner-cherdonna-shinatra-october-2014 }}</ref> |- |[[Cherry Valentine]] |George Ward | Brîtanî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-tees-55668005 |sernav=Drag Race UK: Cherry Valentine tells of 'rollercoaster' year |tarîx=14 kanûna paşîn 2021 |malper=BBC News |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- |[[Cheryl Hole]] | Luke Underwood | Brîtanî | |- |Cheyenne Pepper |[[Eugene Lee Yang]] | Koreyî-amerîkî |<ref>{{Jêder |paşnav=The Try Guys |sernav=Eugene Performs Drag In His First Local Show |tarîx=2019-03-20 |url=https://www.youtube.com/watch?v=-qrOn49F57A&t=462s |roja-gihiştinê=2019-04-16 }}</ref> |- |[[Chi Chi DeVayne]] | Zavion Davenport | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.newsweek.com/rupaul-drag-race-all-stars-season-3-chi-chi-791133 |sernav=Chi Chi Devayne, drag queen hero to the American south |tarîx=2018-01-25 |xebat=Newsweek |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[Chi Chi LaRue]] | Larry David Paciotti | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Keyframes: Popular Cinema and Cultural Studies |pêşnav1=Matthew |paşnav1=Tinkcom |pêşnav2=Amy |paşnav2=Villarejo |weşanger=Routledge |sal=2001 |isbn=978-0-415-20281-7 |rûpel=[https://archive.org/details/keyframes00mtin/page/226 226] |url=https://archive.org/details/keyframes00mtin/page/226 }}</ref> |- |[[Christeene Vale]] | Paul Soileau | Amerîkî | |- |[[Conchita Wurst]] | Tom Neuwirth | Awstralî | |- |[[Coco Montrese]] |Martin Cooper | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.manhattandigest.com/2016/08/23/one-on-one-with-rupauls-drag-race-all-star-coco-montrese/ |sernav=One on One with RuPaul's Drag Race All Star Coco Montrese! |tarîx=2016-08-23 |xebat=Manhattan Digest |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}</ref> |- |[[Cookie Buffet]] | Christopher Dyer | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.metroweekly.com/2012/07/summit-strength/ |sernav=Summit Strength: Advocate Christopher Dyer gets the conversation started ahead of the Gay Men's Health Summit – plus a peek at what's in store: Feature Story section: Metro Weekly magazine |weşanger=Metroweekly.com |tarîx=2012-07-12 |roja-gihiştinê=2013-11-01 }}</ref> |- |[[Courtney Act]] | Shane Jenek | Awstralî |<ref name="changingroom" /> |- |[[Craig Russell (Canadian actor)|Craig Russell]] | Russell Craig Eadie | Kenedayî |<ref>{{Jêder |paşnav=Jeffreys |pêşnav=Joe E. |sernav=Russell, Craig |periodical=[[glbtq.com]] |url=http://www.glbtq.com/arts/russell_c.html |sal=2002 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081007204559/http://glbtq.com/arts/russell_c.html |roja-arşîvê=2008-10-07 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Cristal Snow]] | Tapio Huuska | Fînî |<ref>{{Jêder |paşnav=Syrkova |pêşnav=Daria |sernav=Cristal Snow: "It's an ultimate song of an empowerment" |xebat=ESCBubble |tarîx=2016-02-26 |url=https://escbubble.com/2016/02/cristal-snow-its-an-ultimate-song-of-an-empowerment/ |roja-gihiştinê=2020-11-25 }}</ref> |- |[[Crystal Methyd]] | Cody Harness | Amerîkî |<ref>{{Jêder |paşnav=Schultz |pêşnav=Brandon |sernav=Gay-Listers Guide: Crystal Methyd On The True/False Film Festival |xebat=Forbes |tarîx=2020-05-28 |url=https://www.forbes.com/sites/brandonschultz/2020/05/28/gay-listers-guide-crystal-methyd-on-the-truefalse-film-festival/#347106b83380 |roja-gihiştinê=2020-05-17 }}</ref> |- |[[Cynthia Lee Fontaine]] | Carlos Hernandez | Portorîkoyî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.austinmonthly.com/Blog/April-2017/Austin-Drag-Queen-Cynthia-Lee-Fontaine-RuPauls-Drag-Race/ |sernav=Austin Drag Queen Cynthia Lee Fontaine on RuPaul, Her Famous Catchphrase, and Beating Cancer |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[Dame Edna Everage]] |[[Barry Humphries]] | Awstralî |<ref>{{Jêder |sernav=Crossing the Stage: Controversies on Cross-dressing |pêşnav=Lesley |paşnav=Ferris |weşanger=Routledge |sal=1993 |isbn=978-0-415-06269-5 |rûpel=11 }}</ref> |- |[[Danny La Rue]] | Daniel Patrick Carroll | Îrlendî |<ref name="changingroom" /> |- |[[Deborah Ombres]] | Javier Díaz | Spanî |<ref>{{Jêder |sernav=´Caiga quien caiga´ volverá con Manel Fuentes el día 28 |tarîx=19 kanûna paşîn 2005 |periodical=[[:es:El Periódico Extremadura]] |url=http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=152182 |ziman=es |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726071214/http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=152182 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2011 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2021 }}</ref> |- |[[Delta Work]] |Gabriel Villarreal | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.harpersbazaar.com/celebrity/latest/news/a17099/adele-delta-work-drag-queen-impersonator/ |sernav=Adele Brought Her Drag Queen Impersonator on Stage With Her |tarîx=2016-08-08 |xebat=Harper's BAZAAR |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}</ref> |- |[[Denali (drag queen)|Denali Foxx]] |Cordero Zuckerman | Amerîkî | |- |[[Derrick Barry]] |Derrick Barry | Amerîkî | |- |[[Detox Icunt]] | Matthew Sanderson | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://instinctmagazine.com/post/drag-race-all-star-detox-sues-managers-fraud-unpaid-royalties-according-report |sernav='Drag Race' All Star Detox Sues Managers For Fraud |tarîx=2017-04-13 |xebat=Instinct |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180422202536/http://instinctmagazine.com/post/drag-race-all-star-detox-sues-managers-fraud-unpaid-royalties-according-report |roja-arşîvê=2018-04-22 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Divina de Campo]] |Owen Farrow | Brîtanî |<ref>{{Jêder |sernav="Divine" biography |periodical=[[The New York Times]] |url=https://www.radiotimes.com/news/tv/2019-09-12/divina-de-campo-rupaul-drag-race-uk/=2009-09-12 }}</ref> |- |[[Divine (actor)|Divine]] | Glen Milstead | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav="Divine" biography |url=https://movies.nytimes.com/person/19335/Divine/biography |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071217042034/http://movies.nytimes.com/person/19335/Divine/biography |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=2007-12-17 |department=Movies & TV Dept. |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=2007 |roja-gihiştinê=2007-12-05 }}</ref> |- |[[Donna Sachet]] | Kirk Reeves | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Tall price for lot near future Transbay Terminal |tarîx=22 çiriya pêşîn 2008 |roja-gihiştinê=2008-10-26 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/10/22/BALM13LSCC.DTL |periodical=[[San Francisco Chronicle]] |nivîskar1=Robert Selna |nivîskar2=Erin Allday |nivîskar3=Marisa Lagos |nivîskar4=Erin Allday |nivîskar5=Audrey Cooper |roja-arşîvê=2008-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081025145906/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F10%2F22%2FBALM13LSCC.DTL |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Dorian Corey]] |Frederick Legg | Amerîkî |<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/bub_gb_OeQCAAAAMBAJ |rûpel=[https://archive.org/details/bub_gb_OeQCAAAAMBAJ/page/n47 50] |jêgirtin=drag queen and the mummy. |sernav=New York Magazine |paşnav=LLC |pêşnav=New York Media |tarîx=1994-05-02 |weşanger=New York Media, LLC |ziman=en }}</ref> |- |[[Doris Fish]] | Phillip Clargo Mills | Awstralî | |- |[[DQ (artist)|DQ]] | Peter Andersen | Danî |<ref>{{Jêder |sernav=Drag acts lead Eurovision parade |pêşnav=Michael |paşnav=Osborn |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6568679.stm |tarîx=8 gulan 2007 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |periodical=[[BBC News]] }}</ref> |- |[[Dreuxilla Divine]] |Nelson Roldán | Portorîkoyî |<ref>{{Jêder |sernav=La modelo, al centro, celebró sus 30 años de edad junto a familiares y amigos |tarîx=30 hezîran 2007 |pêşnav=Russell |paşnav=Rúa |periodical=Primera Hora |roja-gihiştinê=2008-10-24 |url=http://www.primerahora.com/noticia/farandula/espectaculos_asi/maripily_llega_a_los_30_sin_complejos/82070 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071010102934/http://www.primerahora.com/noticia/farandula/espectaculos_asi/maripily_llega_a_los_30_sin_complejos/82070 |roja-arşîvê=10 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> |- |[[Ellie Diamond]] |Elliot Glen | Skotî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://metro.co.uk/2021/01/12/rupauls-drag-race-uks-ellie-diamond-still-works-at-mcdonalds-ahead-of-series-2-debut-13892167 |sernav=RuPaul's Drag Race UK's Ellie Diamond still works at McDonalds ahead of series 2 debut |paşnav=Pearce |pêşnav=Tilly |tarîx=12 kanûna paşîn 2021 |malper=Metro |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- |Elliott with 2 T's |Elliott Puckett | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2020/tv/news/rupauls-drag-race-season-13-cast-1234849543 |sernav='RuPaul's Drag Race' Announces Season 13 Cast, Including First Trans Man Contestant |paşnav=Vary |pêşnav=Adam B |tarîx=9 kanûna pêşîn 2020 |malper=Variety |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- |[[Envy Peru]] | Boris Itzkovich Escobar | Peruwî | |- |[[Erickatoure Aviance]] | | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.huffingtonpost.com/2014/08/24/erickatoure-aviance-after_n_5703627.html |sernav=After Dark: Erickatoure Aviance, Artist And Nightlife Personality |paşnav=Nichols |pêşnav=JamesMichael |tarîx=2014-08-24 |xebat=Huffington Post |roja-gihiştinê=2018-04-23 |ziman=en-US }}</ref> |- |[[Ethyl Eichelberger]] | James Roy Eichelberger | Amerîkî |<ref name="anthology" /> |- |[[Eureka O'Hara]] |David Huggard | Amerîkî | |- | Evita Bezuidenhout |[[Pieter-Dirk Uys]] | Başûrafrîkî | |- | Evie Harris |[[Jack Plotnick]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Jack Plotnick Is More Than "That Guy From Ellen" |url=http://www.afterelton.com/archive/elton/people/2006/8/plotnick.html |pêşnav=Drew |paşnav=Mackie |tarîx=28 tebax 2006 |roja-gihiştinê=2008-02-27 |periodical=[[AfterElton.com]] |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080302115018/http://www.afterelton.com/archive/elton/people/2006/8/plotnick.html |roja-arşîvê=2 adar 2008 }}</ref> |- |[[Farrah Moan]] | Cameron Clayton | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bustle.com/p/what-is-farrah-moan-doing-after-rupauls-drag-race-this-bombshell-is-about-to-go-off-57546 |sernav=Farrah Moan Opens Up About 'RuPaul's Drag Race' |paşnav=Roberts |pêşnav=Amy |xebat=Bustle |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[Francis Leon]] | Patrick Glassey | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Blacking Up: The Minstrel Show in Nineteenth-century America |paşnav=Toll |pêşnav=Robert C. |sal=1974 |cih=New York |weşanger=Oxford University Press }}</ref> |- | Frank Marino |[[Frank Marino (female impersonator)|Frank Marino]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=His Majesty, the Queen: Frank Marino |pêşnav1=Frank |paşnav1=Marino |pêşnav2=Steve |paşnav2=Marks |pêşnav3=Cathy |paşnav3=Marks |weşanger=Frank Marino Enterprises |sal=1997 |isbn=978-0-9640903-4-7 |url=https://archive.org/details/hismajestyqueen00mari }}</ref> |- | Frankie Jaxon |[[Frankie Jaxon]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=The Story of the Blues |pêşnav=Paul |paşnav=Oliver |weşanger=UPNE |sal=1998 |isbn=978-1-55553-354-0 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9781555533540/page/75 75] |url=https://archive.org/details/isbn_9781555533540/page/75 }}</ref> |- |[[Frau Wäber]] | Hansy Vogt | Alman |<ref>{{Jêder |sernav=Ein Festival der guten Laune |tarîx=15 nîsan 2008 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |url=http://www.bkz-online.de/modules/news/article.php?storyid=355082&storytopic=12 |periodical=BKZ Online |ziman=de }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }} {{Mirin girêdan|bot=H3llBot|tarîx=çiriya pêşîn 2010}}</ref> |- |[[Gia Gunn]] |Gia Ichikawa |Japonî-amerîkî | |- |[[Gigi Goode]] |Gigi Geggie | Amerîkî | |- |[[Ginger Minj]] |Joshua Allan Eads | Amerîkî | |- |[[Ginny Lemon]] |Lewis Mandall | Brîtanî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birminghammail.co.uk/news/showbiz-tv/were-breaking-binary-baby-worcerster-19608035 |sernav='We're breaking the binary baby!' Worcester singer Ginny Lemon bids for Drag Race UK crown |tarîx=13 kanûna paşîn 2021 |malper=BirminghamLive |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- | Glennda Orgasm |[[Glenn Belverio]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=The Cambridge Guide to Theatre |pêşnav=Martin |paşnav=Banham |weşanger=Cambridge University Press |sal=1995 |isbn=978-0-521-43437-9 |rûpel=[https://archive.org/details/cambridgeguideto0000banh/page/363 363] |url=https://archive.org/details/cambridgeguideto0000banh/page/363 }}</ref> |- |[[Gloria Groove]] |Daniel Garcia Felicione Napoleão | Brazîlî | |- |[[Gottmik]] |Kade Gottlieb | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.out.com/drag/2021/1/08/drag-races-gottmik-launches-youtube-channel-spills-little-tea |sernav=Drag Race's Gottmik Launches YouTube Channel, Spills a Little Tea |paşnav=Street |pêşnav=Mikelle |tarîx=8 kanûna paşîn 2021 |malper=Out |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- | Harvey Fierstein |[[Harvey Fierstein]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav='Hairspray' drag queen to play Mrs. Claus at Macy's parade |pêşnav=Mark J. |paşnav=Terrill |periodical=[[USA Today]] |tarîx=27 çiriya paşîn 2003 |url=https://www.usatoday.com/news/nation/2003-11-27-parade-mrs-claus_x.htm |roja-gihiştinê=2008-10-24 }}</ref> |- |[[Heather Haldane]] | Phil Berglin | Amerîkî | |- |[[Hedda Lettuce]] | Steven Polito | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Nice Job!: The Guide to Cool, Odd, Risky, and Gruesome Ways to Make a Living |pêşnav1=Jake |paşnav1=Brooks |pêşnav2=Jamie |paşnav2=Rosen |weşanger=Ten Speed Press |sal=1999 |isbn=978-1-58008-033-0 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9781580080330/page/68 68] |url=https://archive.org/details/isbn_9781580080330/page/68 }}</ref> |- |[[Heidi N Closet]] | Trevien Anthonie Cheek | Amerîkî | |- |[[Heklina]] |Stefan Grygelko | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Old Ain't So Bad |pêşnav=Reyhan |paşnav=Harmanci |roja-gihiştinê=2008-10-26 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/05/10/NSG0IP24441.DTL |tarîx=10 gulan 2007 |periodical=[[San Francisco Chronicle]] |roja-arşîvê=2007-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070525182809/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2007%2F05%2F10%2FNSG0IP24441.DTL |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Honey Davenport]] |James Heath-Clark | Amerîkî |<ref name="poac">{{Jêder-nûçe |url=https://www.pressofatlanticcity.com/life/miss-d-america-to-crown-fiercest-of-them-all-tonight/article_fc5b6ed6-3e87-5d50-a9ae-a47e3780da66.html |sernav=Miss'd America to crown fiercest of them all tonight |paşnav=Reil |pêşnav=Maxwell |tarîx=7 çiriya pêşîn 2017 |rojname=[[The Press of Atlantic City]] |weşanger=Mark L. Blum |roja-gihiştinê=26 kanûna paşîn 2019 |roja-arşîvê=11 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171211153858/https://www.pressofatlanticcity.com/life/miss-d-america-to-crown-fiercest-of-them-all-tonight/article_fc5b6ed6-3e87-5d50-a9ae-a47e3780da66.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- |[[Honey Mahogany]] | Alpha Mulugeta | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eastbayexpress.com/oakland/will-honey-mahogany-become-americas-next-drag-superstar/Content?oid=3441882 |sernav=Will Honey Mahogany Become America's Next Drag Superstar? |paşnav=Ghorayshi |pêşnav=Azeen |malper=East Bay Express |tarîx=23 kanûna paşîn 2013 |ziman=en |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}</ref> |- |[[Larry Edwards (entertainer)|Hot Chocolate]] | Larry Edwards | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.ifqmag.com/?albdesign_popup_cpt=larry-edwards |sernav=Larry Edwards |xebat=ifqmag |roja-gihiştinê=2020-09-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2022-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721143921/http://www.ifqmag.com/?albdesign_popup_cpt=larry-edwards |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | Huysuz Virjin | [[Seyfi Dursunoğlu]] | Tirk | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/son-dakika-haberler-seyfi-dursunoglu-huysuz-virjin-87-yasinda-hayatini-kaybetti-41567151 |sernav=Son dakika haberler: Seyfi Dursunoğlu (Huysuz Virjin) 87 yaşında hayatını kaybetti |xebat=[[Hürriyet]] |tarîx=17 tîrmeh 2020 |roja-gihiştinê=17 tîrmeh 2020 |pêşnav=İsmail |paşnav=Bayrak |ziman=tr }}</ref> |- | ICEIS Rain |[[Massey Whiteknife]] | Kenedayî |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/aboriginal-music-awards-host-two-spirited-performer-1.2763666 |sernav=Aboriginal music awards host two-spirited performer |malper=[[CBC News]] |tarîx=11 îlon 2014 |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- | Issan Dorsey |[[Issan Dorsey]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Gay Religion |pêşnav1=Scott |paşnav1=Thumma |pêşnav2=Edward R. |paşnav2=Gray |weşanger=Rowman Altamira |sal=2005 |isbn=978-0-7591-0326-9 |rûpel=[https://archive.org/details/gayreligion0000unse/page/144 144] |url=https://archive.org/details/gayreligion0000unse/page/144 }}</ref> |- |[[Ivy Winters]] |Dustin Winters | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.creepmagazine.com/ivy-winters-drag-race/ |sernav=Ivy Winters: Drag Race |malper=CREEP MAGAZINE |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2018-04-22 |roja-arşîvê=2014-10-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141003072919/http://www.creepmagazine.com/ivy-winters-drag-race/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Jackie Beat]] | Kent Fuher | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Getting the beat on dirty Jackie |pêşnav=Daniel A. |paşnav=Kusner |tarîx=15 sibat 2007 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |periodical=[[Dallas Voice]] |url=http://www.dallasvoice.com/artman/publish/article_4699.php }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2017 }}</ref> |- |[[Jackie Cox (drag queen)|Jackie Cox]] | Darius Rose | Amerîkî | <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Thompson |pêşnav1=Lucas |sernav='Drag Race' stars slam Republican attempts to ban drag queen library events |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/drag-race-stars-slam-republican-attempts-ban-drag-queen-library-n1144396 |roja-gihiştinê=4 tebax 2020 |xebat=NBC News |tarîx=27 sibat 2020 |ziman=en }}</ref> |- |[[Jade Elektra]] |Alphonso King Jr. | Amerîkî-kenedayî |<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2019-10-16 |sernav=How This Drag Queen Ignited a Global U=U Conversation |url=https://www.hivplusmag.com/uuu/2019/10/16/how-drag-queen-ignited-global-uu-conversation |roja-gihiştinê=2020-06-21 |malper=www.hivplusmag.com |ziman=en }}</ref> |- |[[Jaida Essence Hall]] | Jared Johnson | Amerîkî |<ref>{{Jêder |paşnav=Malone |pêşnav=Chris |sernav=Lip Sync Herstory: 5 Things You Didn't Know About Destiny's Child's 'Survivor' |xebat=Billboard |tarîx=2020-06-08 |url=https://www.billboard.com/articles/news/pride/9397866/destinys-child-survivor-lip-sync-herstory |roja-gihiştinê=2020-05-17 }}</ref> |- |[[James St. James]] | James Clark | Amerîkî |<ref>{{Jêder |tarîx=25 gulan 2007 |sernav=A Guide Book for Teenage Freaks |url=http://nyblade.com/2007/5-25/arts/books/ |weşanger=[[New York Blade]] |roja-gihiştinê=2008-10-25 |paşnav=Visco |pêşnav=Gerry |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140322083925/http://nyblade.com/2007/5-25/arts/books/ |roja-arşîvê=22 adar 2014 }}</ref> |- | [[Jan Sport]] | Charlie Mantione | Amerîkî | |- |[[Jasmine Masters]] |Martell Robinson | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.gaystarnews.com/article/rupaul-fights-back-after-death-threats-are-sent-drag-race-queen190315/ |sernav=RuPaul fights back after death threats are sent to Drag Race queen |tarîx=2015-03-19 |xebat=Gay Star News |roja-gihiştinê=2018-04-21 |ziman=en-GB |roja-arşîvê=2020-05-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519075032/https://www.gaystarnews.com/article/rupaul-fights-back-after-death-threats-are-sent-drag-race-queen190315/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Jaymes Mansfield]] |James Wirth | Amerîkî | |- |[[Jazzmun]] | Nichcalo Dion Crayton | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Queen Jazzmun |pêşnav=Leah |paşnav=Melby |periodical=La2Day.Com |tarîx=13 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |url=http://www.la2day.com/fashion/queen_jazzmun |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100124022205/http://www.la2day.com/fashion/queen_jazzmun |roja-arşîvê=24 kanûna paşîn 2010 }}</ref> |- | Jean Malin |[[Gene Malin]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Chauncey |pêşnav=George |lînka-nivîskar=George Chauncey |sernav=[[Gay New York: Gender, Urban Culture, and the Making of the Gay Male World, 1890–1940]] |cih=New York |weşanger=Basic Books |sal=1994 |rûpel=[https://archive.org/details/gaynewyork00geor/page/314 314] }}</ref> |- |[[Jessica Wild]] | José David Sierra | Portorîkoyî |<ref name=":0" /> |- |[[Jiggly Caliente]] |Bianca Castro | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.abs-cbn.com/global-filipino/06/23/15/meet-pinoy-plus-size-barbie-new-york-0 |sernav=Meet the Pinoy plus size 'Barbie of New York' |paşnav=Bureau |pêşnav=By Steve Angeles, ABS-CBN North America News |xebat=ABS-CBN News |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}</ref> |- | Jim Bailey |[[Jim Bailey (entertainer)|Jim Bailey]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Brian Fairbanks Is Gay |pêşnav=Brian |paşnav=Fairbanks |weşanger=Lulu.com |sal=2005 |isbn=978-1-4116-2053-7 |rr=67–8 }}</ref> |- |[[Jimbo (drag queen)|Jimbo]] | James Insell | Kenedayî |<ref name="devlin">{{Jêder-malper |url=https://www.timescolonist.com/entertainment/victoria-s-jimbo-seeks-drag-queen-crown-1.24163502 |sernav=Victoria's Jimbo seeks drag-queen crown |tarîx=2 tîrmeh 2020 |malper=times Colonist |roja-gihiştinê=17 gulan 2021 }}</ref> |- |[[Jinkx Monsoon]] | Jerick Hoffer | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.pdxmonthly.com/articles/2013/4/18/interview-jinkx-monsoon-from-rupaul-drag-race-april-2013 |sernav=Q&A: Jinkx Monsoon from 'RuPaul's Drag Race' |xebat=Portland Monthly |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}</ref> |- |[[Joan Jett Blakk]] | Terence Smith | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=The Drag Queen who Ran for President |pêşnav=Owen |paşnav=Keehnen |periodical=[[glbtq.com]] |roja-gihiştinê=2008-10-24 |sal=1992 |url=http://www.glbtq.com/sfeatures/interviewjjblakk.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080513073135/http://www.glbtq.com/sfeatures/interviewjjblakk.html |roja-arşîvê=2008-05-13 }}</ref> |- |[[Joe Black (drag queen)|Joe Black]] |Joseph Black | Brîtanî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.portsmouth.co.uk/arts-and-culture/theatre-and-stage/portsmouths-joe-black-life-star-rupauls-drag-race-uk-season-2-big-interview-3095071 |sernav=Portsmouth's joe Black on life as star of RuPaul's Drag Race UK season 2 |paşnav=Broom |pêşnav=Chris |tarîx=14 kanûna paşîn 2021 |malper=The News |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- |[[Joey Arias]] |[[Joey Arias]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=The Daring Young Man Off the Flying Trapeze |pêşnav=Sarah |paşnav=Kaufman |periodical=[[The Washington Post]] |tarîx=21 çiriya pêşîn 2004 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50125-2004Oct20.html }}</ref> |- |[[Jujubee (drag queen)|Jujubee]] | Airline Inthyrath | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.out.com/entertainment/popnography/2013/05/06/jujubee-drag-race-airline-inthyrath |sernav=Catching Up With Jujubee |tarîx=2013-05-06 |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[Julian Eltinge]] | William Julian Dalton | Amerîkî |<ref name="changingroom">{{Jêder |sernav=The Changing Room: Sex, Drag and Theatre |pêşnav=Laurence |paşnav=Senelick |weşanger=Routledge |sal=2000 |isbn=978-0-415-15986-9 }}</ref> |- |[[Kameron Michaels]] |Dane Young | Amerîkî |<ref name="tn">{{Jêder-nûçe |url=https://www.tennessean.com/story/entertainment/2018/02/23/nashville-contestant-compete-rupauls-drag-race/366085002/ |sernav=Nashville contestant to compete on 'RuPaul's Drag Race' |paşnav=Thanki |pêşnav=Juli |rojname=[[The Tennessean]] |weşanger=Laura Hollingsworth |tarîx=23 sibat 2018 |roja-gihiştinê=18 tîrmeh 2018 }}</ref> |- |[[Karen from Finance]] | Richard Chadwick | Awstralî | |- |[[Katya Zamolodchikova]] |Brian McCook | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://russianchicagomag.com/katya_zamo_eng/ |sernav=His name is Katya |malper=RUSSIAN CHICAGO MAGAZINE |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2018-04-22 |roja-arşîvê=2018-08-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180804045736/https://russianchicagomag.com/katya_zamo_eng/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | Kelly |[[Liam Kyle Sullivan]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav="Uber-fabulous" Liam Kyle Sullivan |pêşnav=Padraic |paşnav=Maroney |periodical=EDGE (Boston) |tarîx=29 îlon 2008 |url=http://www.edgeboston.com/index.php?ch=entertainment&sc=celebrities&sc2=features&id=81046 |roja-gihiştinê=2008-10-25 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2023 }}</ref> |- |[[Kelly Mantle]] | Kelly Mantle | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://variety.com/2016/film/awards/oscars-gender-fluid-actor-kelly-mantle-1201938597/ |sernav=Gender-Fluid Actor Kelly Mantle Makes Oscar History |paşnav=Tapley |pêşnav=Kristopher |tarîx=2016-12-10 |xebat=Variety |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}</ref> |- |[[Kennedy Davenport]] |Reuben Asberry Jr. | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.newnownext.com/shangela-latrice-royale-kasha-davis-raise-the-roof-to-save-kennedy-davenports-home/12/2015/ |sernav=Shangela, Latrice Royale, Kasha Davis Raise The Roof To Save Kennedy Davenport's Home |xebat=LOGO News |roja-gihiştinê=2018-04-21 }}</ref> |- |[[Kevin Aviance]] | Eric Snead | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Drifting Toward Love: Black, Brown, Gay, and Coming of Age on the Streets of New York |pêşnav=Kai |paşnav=Wright |weşanger=Beacon Press |sal=2008 |isbn=978-0-8070-7968-3 |rûpel=[https://archive.org/details/driftingtowardlo00wrig/page/85 85] |url=https://archive.org/details/driftingtowardlo00wrig/page/85 }}</ref> |- |[[Kiara (drag queen)|Kiara]] | Dimitri Nana-Côté | Kenedayî | |- |[[Kiki and Herb|Kiki DuRane]] | Justin Bond | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Drag Kings |pêşnav=Amy |paşnav=Linn |tarîx=27 îlon 1995 |url=http://www.sfweekly.com/1995-09-27/news/drag-kings/1 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |periodical=[[San Francisco Weekly]] |roja-arşîvê=2011-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110610084925/http://www.sfweekly.com/1995-09-27/news/drag-kings/1/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Kim Chi (drag queen)|Kim Chi]] | Sang-Young Shin | Koreyî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.asiaone.com/showbiz/drag-queen-kim-chi-hopes-spread-korean-culture-world |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170720215439/http://www.asiaone.com/showbiz/drag-queen-kim-chi-hopes-spread-korean-culture-world |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=20 tîrmeh 2017 |sernav=Drag queen Kim Chi hopes to spread Korean culture to world |xebat=AsiaOne |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}</ref> |- |[[Kimora Blac]] |Von Nguyen | Amerîkî | |- |[[Kita Mean]] | Nick Nash | Nûzelendî | |- |[[Lady Bunny]] | Jon Ingle | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=The Lady Bunny at the forefront of Wigstock Flamboyant? Certainly, From Head to Heels |paşnav=Wadler |pêşnav=Joyce |roja-gihiştinê=2008-10-24 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C03EED8153AF930A3575AC0A96F958260 |periodical=[[New York Times]] |tarîx=1999-09-03 }}</ref> |- |[[Lady Clover Honey]] | Kevin Clover Welsh | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Opening for "Bright Lights Queer City" at Leslie Lohman Gay Art Foundation |roja-gihiştinê=2012-01-29 |url=http://artefuse.com/2011/07/opening-for-bright-lights-queer-city-at-leslie-lohman-gay-art-foundation/ |tarîx=14 tîrmeh 2010 |periodical=Arte Fuse |roja-arşîvê=2011-08-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110821005441/http://artefuse.com/2011/07/opening-for-bright-lights-queer-city-at-leslie-lohman-gay-art-foundation/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Laganja Estranja]] | Jay Jackson | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.advocate.com/arts-entertainment/television/2014/04/11/last-words-rupauls-drag-races-laganja-estranja |sernav=Last Words With RuPaul's Drag Race's Laganja Estranja |tarîx=2014-04-11 |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[Latrice Royale]] | Timothy Wilcots | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://articles.sun-sentinel.com/2012-01-28/entertainment/fl-features-rupaul-drag-race-locals-012912-20120128_1_rupaul-prize-money-gay-audience |sernav=Two local female impersonators compete on |xebat=tribunedigital-sunsentinel |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180422202127/http://articles.sun-sentinel.com/2012-01-28/entertainment/fl-features-rupaul-drag-race-locals-012912-20120128_1_rupaul-prize-money-gay-audience |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Lawrence Chaney]] |Lawrence Maidment | Skotî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://metro.co.uk/2021/01/21/who-is-lawrence-chaney-from-rupauls-drag-race-uk-series-2-13944860 |sernav=Who is Lawrence Chaney, the Glasgow queen on RuPaul's Drag Race UK series 2 |paşnav=Kelly |pêşnav=Emma |tarîx=21 kanûna paşîn 2021 |malper=Metro |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- |[[Lia Clark]] |Rhael Lima de Oliveira | Brazîlî | |- | Lily Savage |[[Paul O'Grady]] | Brîtanî |<ref name="changingroom" /> |- |[[House of LeMay|Lucy Belle LeMay]] | Johnnie McLaughlin | Amerîkî |<ref name="Resmer" /> |- | Lypsinka |[[John Epperson]] | Amerîkî | |- |[[Madea]] |[[Tyler Perry]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Black Comedians on Black Comedy: How African-Americans Taught Us to Laugh |pêşnav=Darryl |paşnav=Littleton |weşanger=Hal Leonard Corporation |sal=2006 |isbn=978-1-55783-680-9 |rûpel=[https://archive.org/details/blackcomedianson00litt/page/300 300] |url=https://archive.org/details/blackcomedianson00litt/page/300 }}</ref> |- |[[Mado Lamotte]] | Luc Provost | Kenedayî |<ref>{{Jêder |sernav=Six divas dans une villa |pêşnav=Sébastien |paşnav=Diaz |tarîx=14 îlon 2005 |periodical=[[Canadian Online Explorer|canoe.ca]] |url=http://www2.canoe.com/divertissement/tele-medias/entrevues/2005/09/13/1749709-ca.html |roja-gihiştinê=2008-10-24 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080709005835/http://www.canoe.com/divertissement/tele-medias/entrevues/2005/09/13/1749709-ca.html |roja-arşîvê=9 tîrmeh 2008 }}</ref> |- | [[Maisie Trollette]] | David Raven | Brîtanî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-england-sussex-45063228/ |sernav=Brighton Pride veteran Maisie Trollette, 84, set for parade |malper=[[BBC]] |tarîx=3 tebax 2018 |roja-gihiştinê=17 gulan 2021 }}</ref> |- | Maj Gadd |[[After Dark (drag act)|Roger Jönsson]] | Swêdî |<ref>[[Christer Lindarw]] & Christina Kellberg in ''This Is My Life'' {{ISBN|978-91-7424-533-2}} pp. 75-76</ref> |- |[[Manila Luzon]] | Karl Westerberg | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffingtonpost.com/brad-hammer/15-questions-manila-luzon_b_8131266.html |sernav=15 Questions: Manila Luzon |paşnav=Hammer |pêşnav=Brad |tarîx=2015-09-14 |malper=Huffington Post |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}</ref> |- |[[Margo Howard-Howard]] | Robert Hesse | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=I Was a White Slave in Harlem |pêşnav1=Margo |paşnav1=Howard-Howard |pêşnav2=Abbe |paşnav2=Michaels |weşanger=[[Four Walls Eight Windows]] |cih=New York |sal=1988 |isbn=978-0-941423-68-7 }}</ref> |- |[[Mariah Paris Balenciaga]] |Elijah Kelly | Amerîkî | |- |[[Mario Montez]] | René Rivera | Portorîkoyî |<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Stevenson |pêşnav1=Verity |sernav=Mario Montez, a Warhol Glamour Avatar, Dies at 78 |url=https://www.nytimes.com/2013/10/04/arts/mario-montez-a-warhol-glamour-avatar-dies-at-78.html |roja-gihiştinê=17 adar 2018 |xebat=[[New York Times]] |tarîx=3 çiriya pêşîn 2013 }}</ref> |- |[[House of LeMay|Marguarite LeMay]] | Michael Hayes | Amerîkî |<ref name="Resmer" /> |- |[[Marsha P. Johnson]] | Malcolm Michaels | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Between the Sheets, in the Streets: Queer, Lesbian, and Gay Documentary |pêşnav1=Chris |paşnav1=Holmlund |pêşnav2=Cynthia |paşnav2=Fuchs |weşanger=U of Minnesota Press |sal=1997 |isbn=978-0-8166-2774-5 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780816627752/page/220 220] |url=https://archive.org/details/isbn_9780816627752/page/220 }}</ref> |- | Mary Dale |[[Charles Busch]] | Amerîkî |<ref name="anthology">{{Jêder |beş=Wigs, Laughter, and Subversion |sernav=The Drag Queen Anthology: The Absolutely Fabulous But Flawlessly Customary World of Female Impersonators |pêşnav=Richard |paşnav=Niles |weşanger=Haworth Press |sal=2004 |isbn=978-1-56023-285-8 |rr=35–9 |pêşnavê-edîtor=Lisa |paşnavê-edîtor=Underwood }}</ref> |- |- | May McFettridge |[[John Linehan (entertainer)|John Linehan]] | Brîtanî | |- |[[Maya the drag queen]] |Alex Mathew | Hindî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vogue.in/culture-and-living/content/maya-indian-drag-queen-alex-mathew-inspire-educate |sernav=How Maya the Drag Queen is using Drag to Educate and Empower Indian Audiences |paşnav=Siganporia |pêşnav=shahnaz |tarîx=19 îlon 2019 |malper=Vogue |roja-gihiştinê=17 gulan 2021 }}</ref> |- |[[Mayhem Miller (drag queen)|Mayhem Miller]] |Dequan Johnson | Amerîkî | |- |Michele Bruno |[[Michele Bruno]] |Başûrafrîkî |<ref name="Gevisser2016">{{Jêder-malper |paşnav=Gevisser |pêşnav=Mark |tarîx=2016-05-19 |sernav=Gay rights pioneer who blazed a trail in Jozi leaves SA richer |url=https://mg.co.za/article/2016-05-19-gay-rights-pioneer-who-blazed-a-trail-in-jozi-leaves-sa-richer/ |roja-gihiştinê=2020-06-14 |malper=The Mail & Guardian |ziman=en-ZA }}</ref> |- |[[Michelle DuBarry]] |Russell Alldread | Kenedayî |<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Stevenson |pêşnav1=Verity |sernav=Toronto's oldest drag queen takes world record |url=https://www.thestar.com/news/gta/2015/11/29/torontos-oldest-drag-queen-takes-world-record.html |roja-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2015 |xebat=[[Toronto Star]] |tarîx=29 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- |[[Michelle Ross (drag queen)|Michelle Ross]] |Earl Barrington Shaw | Kenedayî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/drag-queen-michelle-ross-death-tributes-social-media-1.5969148 |sernav=A Toronto drag queen who 'wowed audiences' has died and people are paying tribute |malper=[[CBC News]] |tarîx=29 adar 2021 |roja-gihiştinê=17 gulan 2021 }}</ref> |- |[[Milk (drag queen)|Milk]] |Daniel Donigan | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.newnownext.com/milk-madonna-mdna-skincare/11/2017/ |sernav=Milk Is The New Face Of Madonna's MDNA Skincare Line |xebat=LOGO News |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}</ref> |- |[[Mimi Imfurst]] | Braden Chapman | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/38588341/rupauls-drag-race-star-mimi-imfurst-makes-history-in-cuba |sernav=RuPaul's Drag Race star Mimi Imfurst makes history in Cuba - BBC Newsbeat |tarîx=2017-11-01 |malper=BBC Newsbeat |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}</ref> |- |[[Miss Coco Peru]] | Clinton Leupp | Amerîkî |<ref name="Huffington 2013-05">{{Jêder-malper |url=https://www.huffingtonpost.com/nicholas-snow/miss-coco-peru-reflects-o_b_3202364.html |sernav=Miss Coco Peru Reflects on Her Recent Conversation With Jane Fonda |pêşnav=Nicholas |paşnav=Snow |tarîx=3 gulan 2013 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2013 |xebat=[[The Huffington Post]] }}</ref> |- |[[Miss Fame]] | Kurtis Dam-Mikkelsen | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.refinery29.com/2015/03/84609/miss-fame-drag-race-youtube-tutorials |sernav=This RuPaul's Drag Race Contestant Is Also A YouTube Makeup STAR |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- | Miss J |[[J. Alexander (model)|J. Alexander]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Girlfriend: Men, Women, and Drag |pêşnav1=Holly |paşnav1=Brubach |pêşnav2=Michael James |paşnav2=O'Brien |weşanger=Random House |sal=1999 |isbn=978-0-679-41443-8 |rûpel=74 }}</ref> |- | Miss Opal Foxx |[[Benjamin Smoke]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Benjamin Smoke |pêşnav=David |paşnav=Noh |roja-gihiştinê=2008-10-26 |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/reviews/article_display.jsp?vnu_content_id=1000697246 |periodical=[[Film Journal]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070926232258/http://www.filmjournal.com/filmjournal/reviews/article_display.jsp?vnu_content_id=1000697246 |roja-arşîvê=2007-09-26 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Miss Shangay Lily]] | Enrique Hinojosa Vázquez | Spanî |<ref>{{Jêder |sernav=Gays y lesbianas en reality shows |periodical=Corrientes Noticias |tarîx=29 gulan 2006 |ziman=es |url=http://www.corrientesnoticias.com.ar/interior.php?nid=43010 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070511083932/http://www.corrientesnoticias.com.ar/interior.php?nid=43010 |roja-arşîvê=11 gulan 2007 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2021 }}</ref> |- |[[Miz Cracker]] |Maxwell Heller | Amerîkî | |- |[[Mrs. Kasha Davis]] |Ed Popil | Amerîkî | |- |Mrs. Shufflewick |[[Rex Jameson]] | Brîtanî | |- |[[Monét X Change]] |Kevin Bertin | Amerîkî | |- |[[Monica Beverly Hillz]] | Monica DeJesus Anaya | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/02/05/monica-beverly-hillz-transgender_n_2617975.html |sernav=Monica Beverly Hillz, 'RuPaul's Drag Race' Contestant, Discusses Coming Out As Transgender |paşnav=Michelson |pêşnav=Noah |tarîx=2013-02-05 |xebat=Huffington Post |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}</ref> |- |[[Monique Heart]] |Kevin Richardson | Amerîkî | |- |[[Morgan McMichaels]] | Thomas White | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.advocate.com/television/2016/5/05/morgan-mcmichaels-life-drag |sernav=For Morgan McMichaels, Life Is a Drag |tarîx=2016-05-05 |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[Mrs Brown (character)|Mrs Brown]] |[[Brendan O'Carroll]] | Îrlendî | |- |[[Naomi Smalls]] |Davis Heppenstall | Amerîkî | |- |[[Natalia Pliacam]] |Assadayut Khunviseadpong | Taylendî | |- |[[Nina Bo'nina Brown|Nina Bo'Nina Brown]] |Pierre Leverne Dease | Amerîkî | |- |[[Nicky Doll]] |Karl Sanchez | Fransî-emerîkî | |- |[[Nina Flowers]] | Jorge Luis Flores Sanchez | Portorîkoyî |<ref name=":0" /> |- |[[Nina West]] |Andrew Levitt | Amerîkî | |- |[[Ongina]] |Ryan Ong Palao | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/rupauls-drag-race-star-ongina-talks-all-things-drag_us_596507bce4b0911162fc2f24 |sernav='RuPaul's Drag Race' Star Ongina Talks All Things Drag |paşnav=Qween |pêşnav=Hey |tarîx=2017-07-12 |malper=Huffington Post |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}</ref> |- |[[Pabllo Vittar]] | Phabullo Rodrigues da Silva | Brazîlî | |- |[[Pandora Boxx]] | Michael Steck | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://boston.edgemedianetwork.com/entertainment/television///110117/catching_up_with_pandora_boxx |sernav=Catching up with Pandora Boxx |malper=EDGE Media Network |ziman=en-us |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2023 }}</ref> |- |[[Panti]] | Rory O'Neill | Îrlendî |<ref name="ireland" /> |- |[[Patruni Sastry]] |Patruni Chidananda Sastry | Hindî |<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Ramadurai |pêşnav=Charukesi |tarîx=2021-06-25 |sernav='Drag is political': the pioneering Indian event uniting art and activism |url=http://www.theguardian.com/global-development/2021/jun/25/drag-is-political-the-pioneering-indian-event-uniting-art-and-activism |roja-gihiştinê=2021-08-03 |malper=the Guardian |ziman=en }}</ref> |- |[[Patsy Vidalia]] | Irving Ale | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=http://queermusicheritage.com/drag-vidalia.html |sernav=Patsy Vidalia |malper=QueerMusicalHeritage.com |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- |[[Pauline Pantsdown]] | Simon Hunt | Awstralî |<ref>{{Jêder |sernav=Dissent Events: Protest, the Media, and the Political Gimmick in Australia |pêşnav=Sean |paşnav=Scalmer |weşanger=UNSW Press |sal=2002 |isbn=978-0-86840-651-0 |rûpel=169 }}</ref> |- |[[Peaches Christ]] | Joshua Grannell | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=A decade of drag |pêşnav=Reyhan |paşnav=Harmanci |tarîx=12 tîrmeh 2007 |periodical=[[San Francisco Chronicle]] |roja-gihiştinê=2008-10-24 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/07/12/NSGGUQUC3T1.DTL |roja-arşîvê=2007-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070809234023/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2007%2F07%2F12%2FNSGGUQUC3T1.DTL |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Pearl (drag queen)|Pearl Liaison]] | Matthew James Lent | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.dazeddigital.com/artsandculture/article/26316/1/pearl-venus-as-a-boy |sernav=Pearl is the face of drag's future |paşnav=Dazed |tarîx=2015-09-17 |xebat=Dazed |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[Peppermint (drag queen)|Peppermint]] | Agnes Moore | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://people.com/tv/rupauls-drag-race-exclusive-clip-peppermint-bullying/ |sernav=How a Violent Attack Unexpectedly Helped Transgender RuPaul's Drag Race Queen Peppermint Realize 'I Was Loved' |xebat=PEOPLE.com |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[Phi Phi O'Hara]] |Jaremi Carey | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.queerty.com/photos-phi-phi-ohara-successfully-completed-365daysofdrag-project-20170102 |sernav=PHOTOS: Phi Phi O'Hara successfully completed her #365DaysOfDrag project |paşnav=Winfred |pêşnav=Tim |tarîx=2017-01-02 |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}</ref> |- |[[Pollo Del Mar]] | Paul E. Pratt | Amerîkî |<ref>{{Jêder |url=http://www.sfbg.com/blogs/gsf/2008/02/pollo_del_mar_explains_it_all.html |sernav=Pollo Del Mar explains it all for you |paşnav=Juul |pêşnav=Justin |tarîx=13 sibat 2008 |periodical=[[San Francisco Bay Guardian]] |roja-gihiştinê=2008-07-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080404220209/http://www.sfbg.com/blogs/gsf/2008/02/pollo_del_mar_explains_it_all.html <!-- Bot retrieved archive --> |roja-arşîvê=2008-04-04 }}</ref> |- |[[Pollyfilla]] | Colin McLean | Nûzelendî |<ref>{{Jêder |paşnav=Stuart |pêşnav=Jaimee |tarîx=24 nîsan 2006 |url=http://www.salient.org.nz/arts/theatre/the-life-and-times-of-the-divine-miss-p |sernav=The Life and Times of the Divine Miss P (review) |periodical=Salient |weşanger=Victoria University |cih=Wellington, NZ |roja-gihiştinê=2008-10-25 |roja-arşîvê=2007-09-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928000201/http://www.salient.org.nz/arts/theatre/the-life-and-times-of-the-divine-miss-p |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Priyanka (drag queen)|Priyanka]] | Mark Suknanan | Kenedayî |<ref>{{Jêder-malper |pêşnav=Suzanne |paşnav=Lapointe |url=https://www.theloop.ca/canadas-drag-race-makes-herstory-with-its-first-ever-queen-of-the-north/ |sernav='Canada's Drag Race' makes herstory with its first ever Queen of the North |weşanger=[[eTalk]] |tarîx=3 îlon 2020 }}</ref> |- |[[Pussy Tourette]] |Mark Cliser | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Images in the Dark: An Encyclopedia of Gay and Lesbian Film and Video |pêşnav=Raymond |paşnav=Murray |weşanger=Plume |sal=1996 |isbn=978-0-452-27627-7 |rûpel=[https://archive.org/details/imagesindarkency00murr_0/page/431 431] |url=https://archive.org/details/imagesindarkency00murr_0/page/431 }}</ref> |- |[[The Kinsey Sicks|Rachel]] | Ben Schatz | Amerîkî | |- |[[Rae Bourbon]] | Hal Wadell | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Don't Call Me Madam - the life and work of Ray Bourbon |pêşnav=Randy A. |paşnav=Riddle |sal=2005 |roja-gihiştinê=2013-05-30 |url=http://www.coolcatdaddy.com/bourbon.html }}</ref> |- | Raja |[[Sutan Amrull]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://alivemag.com/interview-drag-queen-raja-talks-about-his-start-in-drag-coming-out-to-his-family-and-his-favorite-beauty-tip/ |sernav=Interview: Drag Queen Raja Talks About His Start In Drag, Coming Out To His Family and His Favorite Beauty Tip |xebat=Alive |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180801012924/http://alivemag.com/interview-drag-queen-raja-talks-about-his-start-in-drag-coming-out-to-his-family-and-his-favorite-beauty-tip/ |roja-arşîvê=2018-08-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Sushant Divgikar|Rani Ko-HE-Nur]] |[[Sushant Divgikar]] | Hindî |<ref>{{Jêder |sernav=Sushant Divgikar |tarîx=2021-11-10 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sushant_Divgikar&oldid=1054577669 |xebat=Wikipedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-11-12 }}</ref> |- |[[Raven (drag queen)|Raven]] | David Petruschin | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.mtv.com/news/2883778/delete-your-account-rupauls-shade-queens-and-the-real-petty-housewives/ |sernav=Delete Your Account: RuPaul's Shade Queens And The Real Petty Housewives |xebat=MTV News |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180422004609/http://www.mtv.com/news/2883778/delete-your-account-rupauls-shade-queens-and-the-real-petty-housewives/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | Regina Fong |[[Reg Bundy]] | Brîtanî |<ref>{{Jêder |sernav=Damn Fine Art by New Lesbian Artists: By New Lesbian Artists |pêşnav=Cherry |paşnav=Smyth |weşanger=Cassell |sal=1996 |isbn=978-0-304-33364-6 |rûpel=48 }}</ref> |- | Regina Gently |[[Gentleman Reg|Reg Vermue]] | Kenedayî |<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Benson |pêşnav1=Denise |sernav=Gentleman Reg gets Fired up |url=http://www.thegridto.com/culture/music/gentleman-reg-gets-fired-up/ |xebat=[[The Grid (newspaper)|The Grid]] |tarîx=22 tîrmeh 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120518201253/http://www.thegridto.com/culture/music/gentleman-reg-gets-fired-up/ |roja-arşîvê=18 gulan 2012 }}</ref> |- |[[Rhea Litré]] |Joshua Miller | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newnownext.com/drag-race-queens-walk-l-a-fashion-week-runway-for-marco-marco/10/2013 |sernav="Drag Race" Queens Walk L.A. Fashion Week Runway For Farco Marco |paşnav=Avery |pêşnav=Dan |tarîx=18 çiriya pêşîn 2013 |malper=New Now Next |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- | Rickard Engfors |[[Rickard Engfors]] | SwêdÎ |<ref>{{Jêder |sernav=Swede Charity |pêşnav=Jason |paşnav=Lamphier |periodical=[[Out.com]] |url=http://out.com/detail.asp?id=23557 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |roja-arşîvê=2008-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080614044905/http://www.out.com/detail.asp?id=23557 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Rita Baga]] | Jean-François Guèvremont | Kenedayî | <ref name="dumas">{{Jêder-malper |pêşnav=Hugo |paşnav=Dumas |url=https://www.lapresse.ca/arts/television/2020-08-19/la-future-reine-quebecoise-du-nord.php |sernav=La future reine québécoise du Nord? |malper=[[La Presse (Canadian newspaper)|La Presse]] |tarîx=19 tebax 2020 |ziman=fr |roja-gihiştinê=17 gulan 2021 }}</ref> |- |[[Robbie Turner (drag queen)|Robbie Turner]] |Jeremy Baird | Amerîkî | |- |[[Roxxxy Andrews]] | Michael Feliciano | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ambiente.us/050013RoxxxyAndrews.html |sernav=AMBIENTE MAGAZINE {{!}} REVISTA {{!}} LGBT {{!}} LATINO {{!}} HISPANIC |malper=www.ambiente.us |roja-gihiştinê=2018-04-22 |roja-arşîvê=2021-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210114224601/http://www.ambiente.us/050013RoxxxyAndrews.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[RuPaul]] | RuPaul Andre Charles | Amerîkî |<ref>{{Jêder |paşnav=Gianoulis |pêşnav=Tina |sernav=RuPaul (RuPaul Andre Charles) |periodical=[[glbtq.com]] |sal=2002 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |url=http://www.glbtq.com/arts/rupaul.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090304185159/http://www.glbtq.com/arts/rupaul.html |roja-arşîvê=2009-03-04 }}</ref> |- |[[Russella]] | Russell David | Brîtanî |<ref>{{Jêder-nûçe |pêşnav=Emma |paşnav=Bartholomew |sernav=Flip Side of Drag Star | url =http://edition.pagesuite-professional.co.uk/launch.aspx?referral=other&pnum=16&refresh=9n1PF2x0e18Z&EID=a142bbd3-ea57-4d9b-8fcb-0f0a26183697&skip=&p=16 |xebat=Hackney Gazette |tarîx=19 kanûna paşîn 2012 }}</ref> |- |[[Rusty Ryan (actor)|Rusty Ryan]] | Robert Timbrell | Kenedayî |<ref name="xtra">{{Jêder-malper |url=http://dailyxtra.com/toronto/rusty-ryan |sernav=Rusty Ryan |paşnav=East |pêşnav=Penny |malper=[[Xtra!]] |tarîx=20 tebax 2003 |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140221141727/http://dailyxtra.com/toronto/rusty-ryan |roja-arşîvê=21 sibat 2014 }}</ref> |- |[[Sahara Davenport]] | Antoine Ashley | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.yahoo.com/entertainment/news/rupauls-drag-race-star-sahara-davenport-dies-141147899.html |sernav='RuPaul's Drag Race' Star Sahara Davenport Dies |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}</ref> |- | Samantha |[[Sammy Duddy]] | Îrlendî |<ref>{{Jêder |sernav=Sammy Duddy |periodical=[[The Guardian]] |roja-gihiştinê=2008-10-25 |tarîx=22 çiriya pêşîn 2007 |url=https://www.theguardian.com/news/2007/oct/22/guardianobituaries.northernireland |pêşnav=Anne |paşnav=McHardy |cih=London }}</ref> |- |[[Sasha Velour]] | Sasha Steinberg | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Doyle-Burr |pêşnav1=Nora |sernav=The Upper Valley Has Launched a Drag Star |url=http://www.vnews.com/Drag-Queen-with-Upper-Valley-Connections-Appears-on-RuPaul-s-Drag-Race-9019057 |roja-gihiştinê=18 îlon 2017 |xebat=Valley News |tarîx=7 nîsan 2017 }}</ref> |- |[[Scarlet Envy]] | Jacob James | Amerîkî |<ref>{{Jêder |paşnav=Montero |pêşnav=Roytel |sernav=Meet The Amazing Queens Competing On Season 11 Of RuPaul's Drag Race |xebat=Forbes |tarîx=2019-01-25 |url=https://www.forbes.com/sites/roytelmontero/2019/01/25/meet-the-amazing-queens-competing-on-season-11-of-rupauls-drag-race/#4ed34d1c5be5 }}</ref> |- |[[Shangela Laquifa Wadley]] | D.J. Pierce | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.out.com/entertainment/interviews/2011/11/17/catching-shangela |sernav=Catching Up With Shangela |tarîx=2011-11-17 |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[Shannel]] |Bryan Watkins | Amerîkî | |- |[[Sharon Needles]] | Aaron Coady | Amerîkî |<ref name="Entertainment Weekly 3">{{Jêder-malper |url=http://popwatch.ew.com/2012/04/30/rupauls-drag-race-season-4-winner-q-and-a/ |sernav='RuPaul's Drag Race' winner America's Next Drag Superstar speaks out |nivîskar=Tanner Stransky |tarîx=30 nîsan 2012 |malper=Entertainment Weekly |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2021 |roja-arşîvê=14 kanûna pêşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141214044854/http://popwatch.ew.com/2012/04/30/rupauls-drag-race-season-4-winner-q-and-a/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Shea Couleé]] |Jaren Merrell | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.chicagotribune.com/entertainment/ct-rupaul-drag-race-chicago-ent-0330-20170329-story.html |sernav=Chicago drag queen gets chance at being 'RuPaul' royalty |paşnav=Greene |pêşnav=Morgan |xebat=chicagotribune.com |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}</ref> |- |[[Shequida]] | Gary Hall | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Imagining Transgender: An Ethnography of a Category |pêşnav=David |paşnav=Valentine |weşanger=Duke University Press |sal=2007 |isbn=978-0-8223-3869-7 |rûpel=13 }}</ref> |- |[[Sherry Vine]] | Keith Levy | Amerîkî | |- | Shirley |[[Ed Wood]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Let Me Die in Drag |pêşnav=Ed |paşnav=Wood, Jr. |weşanger=Gorse |sal=1995 |isbn=978-1-899006-02-1 }}</ref> |- | Shirley Q. Liquor |[[Chuck Knipp]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Controversial drag queen coming to D.C |pêşnav=Brian |paşnav=Moylan |tarîx=16 nîsan 2004 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |periodical=[[Washington Blade]] |url=http://www.washblade.com/2004/4-16/news/localnews/drag.cfm |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090216130815/http://washblade.com/2004/4-16/news/localnews/drag.cfm |roja-arşîvê=16 sibat 2009 }}</ref> |- | Shirley Temple Bar |[[Declan Buckley]] | Îrlendî |<ref name="ireland">{{Jêder |sernav=Ireland |nivîskar1=Fionn Davenport |nivîskar2=Charlotte Beech |nivîskar3=Tom Downs |nivîskar4=Des Hannigan |nivîskar5=Fran Parnell |nivîskar6=Neil Wilson |weşanger=Lonely Planet |sal=2006 |isbn=978-1-74059-968-9 |url=https://archive.org/details/lonelyplanetirel00fion }}</ref> |- |[[Shuga Cain]] |Jesus Martinez | Amerîkî | |- |[[Silvetty Montilla]] | Silvio Cássio Bernardo | Brazîlî |<ref>{{Jêder |sernav=Uma Paixão Nordestina |pêşnav=Cristiano |paşnav=Tosi |tarîx=7 kanûna paşîn 2005 |url=http://mixbrasil.uol.com.br/cultura/musica/silvetty_cd/silvetty.asp |periodical=Mix Brasil |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080517092151/http://mixbrasil.uol.com.br/cultura/musica/silvetty_cd/silvetty.asp <!-- Bot retrieved archive --> |roja-arşîvê=2008-05-17 |roja-gihiştinê=2008-10-26 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Sister Boom Boom]] | Jack Fertig | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Who Will Win the White House? |periodical=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |pêşnav=Norman |paşnav=Ornstein |tarîx=30 çiriya pêşîn 1995 |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1995/10/30/207202/index.htm |roja-gihiştinê=2008-10-24 |roja-arşîvê=2008-05-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080508020630/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1995/10/30/207202/index.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Sister Roma]] | Michael Williams | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=My Undoing: Love in the Thick of Sex, Drugs, Pornography, and Prostitution |pêşnav=Aiden |paşnav=Shaw |weşanger=Carroll & Graf Publishers |sal=2006 |isbn=978-0-7867-1743-9 |rûpel=250 }}</ref> |- |[[Sister Sister (drag queen)|Sister Sister]] |Philip Doran | Brîtanî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.radiotimes.com/tv/entertainment/reality-tv/sister-sister-rupauls-drag-race-uk-contestant |sernav=Who is Sister Sister? Meet the RuPaul's Drag Race UK star with absurd comedy timing |paşnav=Julians |pêşnav=Joe |tarîx=4 sibat 2021 |malper=RadioTimes |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- |[[Sky Gilbert]] | Schuyler Lee Gilbert, Jr. | Kenedayî |<ref>{{Jêder |sernav=Sky Gilbert plans new Hamilton Theatre project |url=https://www.cbc.ca/news/entertainment/sky-gilbert-plans-new-hamilton-theatre-project-1.656383 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |periodical=[[CBC News]] |tarîx=29 kanûna paşîn 2007 }}</ref> |- |[[Sonique (drag queen)|Sonique]] |Kylie Love | Amerîkî | |- | Sonja Sajzor |[[Sonja Sajzor]] | Serbî |<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=http://www.dazeddigital.com/artsandculture/article/33544/1/sonja-sajzor |sernav=The raw, unfiltered life story of Serbia's new queer icon |paşnav=Dazed |tarîx=1 çiriya paşîn 2016 }}</ref> |- |[[Sylvester (singer)|Sylvester]] | Sylvester James, Jr. | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Listening to the Sirens: Musical Technologies of Queer Identity from Homer to Hedwig |pêşnav=Judith Ann |paşnav=Peraino |weşanger=University of California Press |sal=2006 |isbn=978-0-520-21587-0 |rûpel=192 }}</ref> |- |[[Symone (drag queen)|Symone]] |Reggie Gavin | Amerîkî | |- | [[Tandi Iman Dupree]] | | Amerîkî |- | Taboo! |[[Stephen Tashjian]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Trills, Thrills and Frills: "The Nightingale" @ Participant Inc |pêşnav=Rohin |paşnav=Guha |tarîx=29 îlon 2008 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |periodical=[[BlackBook Magazine]] |url=http://www.blackbookmag.com/article/trills-thrills-and-frills-the-nightingale-participant-inc/4307 |roja-arşîvê=2008-10-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081003012422/http://www.blackbookmag.com/article/trills-thrills-and-frills-the-nightingale-participant-inc/4307/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Tammie Brown]] | Keith Glen Schuber | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffingtonpost.com/michael-podell/an-interview-with-drag-ra_b_7995526.html |sernav=An Interview With Drag Race All-Star Tammie Brown |paşnav=Podell |pêşnav=Michael |tarîx=2015-09-03 |malper=Huffington Post |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}</ref> |- |[[Tatianna]] |Joey Santolini | Amerîkî | |- |[[Tayce]] |Tayce Szura-Radix | Walesî | |- |[[T. C. Jones]] | Thomas Craig Jones | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=The Impersonator |xebat=Time magazine |tarîx=1959-07-20 | url =http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,892771,00.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090510080556/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,892771,00.html |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=10 gulan 2009 |roja-gihiştinê=2009-01-26 }}</ref> |- |[[The Fabulous Wonder Twins]] | Carlos Eduardo Campos<br />Louis Alberto Campos | Salvadorî |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dragqueenregistry.com/the-drag-queen-hall-of-fame.htm |sernav=The Drag Queen Hall Of Fame |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101225064152/http://dragqueenregistry.com/the-drag-queen-hall-of-fame.htm |roja-arşîvê=25 kanûna pêşîn 2010 }}</ref> |- |[[The Lady Chablis]] | Benjamin Edward Knox | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Hiding My Candy: The Autobiography of the Grand Empress of Savannah |pêşnav1=Lady |paşnav1=Chablis |pêşnav2=Theodore |paşnav2=Bouloukos |weşanger=Pocket Books |sal=1996 }}</ref> |- |[[The Vivienne]] |James Williams | Brîtanî | |- |[[The Vixen (drag queen)|The Vixen]] |Anthony Taylor | Amerîkî | |- | The Widow Norton |[[José Sarria]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |paşnav=Pettis |pêşnav=Ruth M. |sernav=Sarria, José |periodical=[[glbtq.com]] |sal=2004 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/sarria_j.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203005833/http://www.glbtq.com/social-sciences/sarria_j.html |roja-arşîvê=2013-12-03 }}</ref> |- |[[Thorgy Thor]] |Shane Galligan | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.huffingtonpost.com/2014/04/13/thorgy-thor-brooklyn_n_5126340.html |sernav=Queer New World: Meet Brooklyn's Thorgy Thor |paşnav=Nichols |pêşnav=JamesMichael |tarîx=2014-04-13 |xebat=Huffington Post |roja-gihiştinê=2018-04-23 |ziman=en-US }}</ref> |- |[[Tia Kofi]] |Lawrence Bolton | Brîtanî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.radiotimes.com/tv/entertainment/reality-tv/tia-kofi-rupauls-drag-race-uk-contestant |sernav=Who is Tia Kofi? Meet the RuPaul's Drag Race UK "queen of Clapham" |paşnav=Julians |pêşnav=Joe |tarîx=28 kanûna paşîn 2021 |malper=RadioTimes |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}</ref> |- |[[Tracey Lee (female impersonator)|Tracey Lee]] | Maxwell Ritchie | Awstralî |<ref name="traceylee">{{Jêder-malper |weşanger=State Library of New South Wales |url=http://acms.sl.nsw.gov.au/item/itemDetailPaged.aspx?itemID=152200 |sernav=Tracey Lee Papers: Biographical Note |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 |archive-date=2012-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531071921/http://acms.sl.nsw.gov.au/item/itemDetailPaged.aspx?itemID=152200 |url-status=dead }}</ref> |- |[[The Kinsey Sicks|Trampolina]] | Chris Dilley<br />Charles Romain<br />Spencer Brown | Amerîkî | |- |[[Trinity K. Bonet]] |Joshua Jones | Amerîkî | |- |[[Trinity Taylor|Trinity "The Tuck" Taylor]] |Ryan Taylor | Amerîkî | |- |[[The Kinsey Sicks|Trixie]] | Maurice Kelly<br />Kevin Kirkwood<br />Tom Gualtieri<br />Jeff Manabat | Amerîkî | |- |[[Trixie Mattel]] | Brian Firkus | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.milwaukeemag.com/qa-trixie-mattel/ |sernav=Point of View: Trixie Mattel |tarîx=2015-09-08 |xebat=Milwaukee Magazine |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}</ref> |- |[[Tynomi Banks]] | Sheldon McIntosh | Kenedayî | |- |[[Tyra Sanchez]] | James Ross | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.advocate.com/arts-entertainment/television/2010/04/27/tyra-sanchez-tiara-snatch-rupauls-drag-race |sernav=Tyra Sanchez: Tiara Snatch, RuPaul's Drag Race |tarîx=2010-04-27 |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[Vaginal Davis]] | Clarence Dennis Williams | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Disidentifications: Queers of Color and the Performance of Politics |pêşnav=José Esteban |paşnav=Muñoz |weşanger=U of Minnesota Press |sal=1999 |isbn=978-0-8166-3015-8 |rûpel=99 }}</ref> |- |[[Valentina (drag queen)|Valentina]] |James Andrew Leyva | Amerîkî | |- |[[Vanessa Vanjie Mateo]] |Jose Cancel | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bustle.com/p/how-vanessa-vanjie-mateos-drag-mom-alexis-helped-the-rupauls-drag-race-star-bounce-back-from-that-heartbreaking-elimination-8569404 |sernav=How Vanessa Vanjie Mateo's Drag Mom Came To Her Rescue After That 'RuPaul' Elimination |paşnav=Koch |pêşnav=Drew |xebat=Bustle |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[Varla Jean Merman]] | Jeffery Roberson | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Varla Jean's a New Gal, But Life's Still a Drag |pêşnav=Anita |paşnav=Gates |tarîx=29 sibat 2000 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0DE3DA1539F93AA15751C0A9669C8B63 |periodical=[[New York Times]] |roja-gihiştinê=2008-10-25 }}</ref> |- |[[The Kinsey Sicks|Vaselina]] | Jerry Friedman | Amerîkî | |- |[[Venus D Lite|Venus D-Lite]] |Adam Guerra | Amerîkî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/socal/daily-pilot/news/tn-wknd-et-venus-dlite-20170427-story.html |sernav='Drag Race' ex-contestant hung up on playing Madonna now has a business plan |paşnav=Beale |pêşnav=Margherita |malper=[[Los Angeles Times]] |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}</ref> |- |[[Verka Serduchka]] | Andriy Mykhailovych Danylko | Ûkraynî |<ref>{{Jêder |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6516927.stm |sernav=Eurovision act angers Ukrainians |roja-gihiştinê=2008-10-25 |periodical=[[BBC News]] |pêşnav=Helen |paşnav=Fawkes |tarîx=2 nîsan 2007 }}</ref> |- |[[Veronica Green]] |Kevin Grogan | Brîtanî |<ref>{{Jêder-malper |url=https://screenrant.com/rupauls-drag-race-uk-interview-veronica-green-shocking-covid-elimination |sernav=RuPaul's Drag Race UK: The Story Behind Veronica Green Not Coming Back |paşnav=Sim |pêşnav=Bernardo |tarîx=13 sibat 2021 |malper=ScreenRant |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 |roja-arşîvê=2021-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210214085317/https://screenrant.com/rupauls-drag-race-uk-interview-veronica-green-shocking-covid-elimination/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Victoria "Porkchop" Parker]] |Victor Bowling | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.advocate.com/arts-entertainment/film/2008/12/25/other-white-meat |sernav=The Other White Meat |tarîx=2008-12-25 |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}</ref> |- |[[Violet Chachki]] | Jason Dardo | Amerîkî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.theadvocate.com/new_orleans/news/article_c7eaa54a-7230-11e6-94a4-eb6d58eae8ae.html |sernav=Violet Chachki has advice for other would-be drag performers: 'Do it now' |paşnav=Advocate |pêşnav=KATY RECKDAHL {{!}} Special to The |xebat=The Advocate |roja-gihiştinê=2018-04-21 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161030032617/http://www.theadvocate.com/new_orleans/news/article_c7eaa54a-7230-11e6-94a4-eb6d58eae8ae.html |roja-arşîvê=2016-10-30 |url-status=dead }}</ref> |- |[[Walterina Markova]] | Walter Dempster, Jr. | Fîlîpînî |<ref>{{Jêder |sernav=Walterina Markova: The 'Comfort Gay' |pêşnav=Aubrey SC |paşnav=Makilan |url=https://www.bulatlat.com/news/5-29/5-29-markova.htm |periodical=Bulatlat |tarîx=28 tebax 2005 |roja-gihiştinê=2008-10-25 }}</ref> |- |[[Wanda Wisdom]] | Bradley Traynor | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Tricks of the Podcasting Masters |pêşnav1=Rob |paşnav1=Walch |pêşnav2=Mur |paşnav2=Lafferty |weşanger=Que Publishing |sal=2006 |isbn=978-0-7897-3574-4 |rr=[https://archive.org/details/tricksofpodcasti00walc/page/78 78–9] |url=https://archive.org/details/tricksofpodcasti00walc/page/78 }}</ref> |- |[[Willam Belli|Willam]] |[[Willam Belli]] | Amerîkî |<ref>{{Jêder |sernav=Willam Belli Stops By Jonny McGovern's 'Hey Qween!' |pêşnav=JamesMichael |paşnav=Nichols |tarîx=27 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=5 gulan 2015 |periodical=The Huffington Post |url=https://www.huffingtonpost.com/2014/07/27/william-belli-hey-qween_n_5617875.html }}</ref> |- |[[The Kinsey Sicks|Winnie]] | Irwin Keller<br />Nathan Marken | Amerîkî | |- |[[Yara Sofia]] | Gabriel Burgos Ortiz | Portorîkoyî |<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.billboard.com/articles/news/pride/8022331/puerto-rico-benefit-rupauls-drag-race-queens |sernav=Puerto Rican 'Drag Race' Alumni Talk Show's Impact on the Island Ahead of Benefit Concert |xebat=Billboard |roja-gihiştinê=2018-04-21 }}</ref> |- |[[Yuhua Hamasaki]] |Yuhua Ou | Amerîkî | |- |[[Yvie Oddly]] |Jovan Bridges | Amerîkî | |- | Zsa Zsa Shakespeer |[[Christer Lindarw]] | Swêdî |<ref>{{Jêder |sernav=Nu ska dragkings också bli folkkära |periodical=[[Aftonbladet]] |tarîx=30 tîrmeh 2004 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/article225332.ab |ziman=sv }}</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Drag]] [[Kategorî:Dragqueen]] [[Kategorî:Lîste]] 6am9aygm646y2wkcrznjobcff4d52ig 0 124114 2096221 1821356 2026-09-27T16:35:49Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096221 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Hormonên handerê endamên zaûzê ku.png|thumb|531x531px|Derdana hormonên zaûzê yê nêr û mêyan]] '''Hormona handerê çikildanê''' (bi inglîzî: ''follicle-stimulating hormone (FSH)'') yek ji gonoadotropînan e ko di [[Hîpofîz|hîpofîza pêş]] a mê û nêran de tê berhemkirin û derdan. == Pêkhateya FSHyê == Koma hormonên ko di hîpofîza pêş de tên derdan û bandor li ser [[rijên]]ên zaûzê ([[hêkdank]] an jî [[gun]]) dikin, wekî gonadotiropîn tên navkirin. Hormona handerê çikildanê (FSH) û [[hormona handerê tenê zer]] (LH), hormonên gonadotropîn in.<ref>Utiger, Robert D.. "gonadotropin". ''Encyclopedia Britannica'', 24 Jan. 2012, [https://www.britannica.com/science/gonadotropin]. Accessed 21 January 2022.</ref> Ji bo hormona handerê çikildanê kurtenavê FSH tê bikaranin. FSH hormonek proteînî ye, ji zincîra polîpeptîdan pêk te, lê ji ber ko koma karbohîdrat jî li zincîra polîpeptîdan girêdayî ye, FSH wekî hormona glîkoproteînî tê navkirin.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> Glîkoproteîna FSHyê ji du polîpeptîdan pêk tê; bêşa- α û bêşa- β . Bêşa- β ji 118 [[asîdên amînî]], bêşa- α jî ji 92 asîdên amînî pêk tê.<ref name="Essentials of Medical Physiology">Sembulingam, K., and Prema Sembulingam. Essentials of Medical Physiology. 6th ed., Jaypee Brothers Medical Publishers, 2012.</ref> FSH bi bandora hormona derpirandinê (bi înglîzî: ''gonadotropin-releasing hormone (GnRH))'' di hîpofîza pêş de tê berhemkirin û derdan.<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref> Temenê nîvbûnê (bi înglîzî: ''half-life'') bo FSHyê bi qasî 3 heta 4 saet e.<ref name="Essentials of Medical Physiology" /> Ango FSH di laş de tê têkşikestin û her 3-4 saetan carek, mêjara wê dadikeve nîvê. Bi vê awayê bandora wê jî kêm dibe. FSH li nêran û mêyan de bi temenê pêgihîştênê şûnve, di heman cihê de; di hîpofîzê de tê berhemkirin û derdan, lê [[Endam (biyolojî)|endama]] armanc ji bo FSHya mê û nêrê ne yek e. FSH navê xwe ji erkê xwe ya di laşê mêyan de digire. Di [[hêkdank]]an de bandor li ser perisîna çikildanan dike, loma ev hormon wekî hormona handerê çikildanê tê navkirin.<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Bi temenê pêgihîştinê şûnve di laşê mê û nêran de rêjeya FSHyê zêde dibe. Ji bo derdana FSHyê, ji [[hîpotalamus]]ê hormona derpirandinê (GnRH) tê derdan, ev hormon hîpofîzê han dike bo derdana FSH. Hormona handerê çikildanê ji hîpofîzê, bi navbeynkariya [[xwîn]]ê ber bi rijênên zaûzê ve tê veguhêztin. == Erkê FSHyê di laşê nêran de == Ji bo FSHya nêran endama armanc gun e. FSH ji hîpofîzê bi navbeynkariya xwînê tê guhêztin bo gunan. Di gunên nêran de bandora FSHyê li ser xaneyên Sertolî yên li dîwarê spermeborrîkeyan e. FSH bi wergirên ser xaneyên Sertolî ve tê girêdan û [[spermatogenesîs]]ê dide destpêkirin.<ref name="medical physiology">Guyton, A. and Hall, J., 2011.Guyton And Hall Textbook Of Medical Physiology. Philadelphia: Saunders Elsevier.</ref> FSH û [[testosteron]] bi hev re kar dikin bo perisîna xaneyên [[sperm]]ê. Herwisa FSH [[xane]]yên Sertolî han dike bo derdana hormona [[înhîbîn]]. Înhîbîn bandor li hîpofîzê dike û rê li ber derdana FSHyê digire, bi vî awayê derdana FSH tê rêkxistin.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> == Erkê FSHyê di laşê mêyan de == Endama armanc a FSHya mêyan [[hêkdank]] e. FSH di nav xwînê de ji hîpofîzê digihîje hêkdankan. FSH di hêkdankan de perisîna [[xaneya hêkê]] û çikldanan han dide.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Xaneyên hêkê bi xaneyên granuloza dorpêçî ne. Li ser xaneyên granuloza wergirên taybet hene ji bo FSHyê. FSH bi wergirên li ser xaneyên granuloza ve tê girêdan û perisîna xaneya hêkê û çikildanê dide destpêkirin. Her wisa FSH ji çikildanan, derdana hormona êstrocen jî han dike.<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> Ji xaneyên çikildanê li gel hormona êstrocenê, hormona înhîbîn jî tê berhemkirin. Înhîbîn derdana FSHyê kêm dike.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Rêkxistina asta FSHya xwînê == Rêjeya FSHya nav xwînê bi rêbaza paş ragîhandinê tê rêkxistin. === Di laşê mêyan de === Di mêyan de derdana FSH ji aliyê hormona êstrocen (bi înglîzî: ''estrogen''), procesteron (bi înglîzî: ''progesterone'') û înhîbîn (bi înglîzî: ''inhibin'') ve tê rêkxistin. Gava rêjeya êstrocen a nav xwînê piçek nizm be, ev rewş hîpotalamusê han dike bo derdana FSHyê, eva [[paşragihandina erenî|paşragihandina erênî]] ye (bi înglîzî: ''positve feedback''). Lê dema asta rêjeya êstrocen an ji înhîbîna xwînê bilind dibe, vê gavê bi [[paşragihandina neyînî]] (bi înglîzî: ''negative feedback'') rê li ber derdana hormona derpirandinê tê girtin.<ref name="Physiology">Costanzo, Linda S. Physiology. Sixth edition, Elsevier, 2018.</ref> Yek ji rêbazên rêgirtina ducaniyê jî bi navbeynkariya heban, avakirina paşragihandina neyî ya destkarî ye. Dermanên ji hormona êstrocen û procesteron pêk tê, bi şêweyê heb tên bikaranin. Gava ev heban tên xwarin, di xwîna mêyê de rêjeya êstrocen zêde dibe. Bi kêmbûna FSH û LHê xaneya hêkê û çikildan naperisin, bi vî awayê egera rûdana dûcaniyê namîne<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref>. === Di laşê neran de === Heke di xwînê de asta rêjeya testosteron bilind bibe, ev rewş rê li ber hîpotalamusê digire ko hormona derpirandinê der nede. Bi kêmbûna derdana hormona derpirandinê, ji hîpofîzê derdana FSH jî kêm dibe. Herwîsa zêdebûna testosteronê jî bandora paşaragihandina neyînî dike ji bo derdana FSH. Heke asta testosteronê ya nav xwînê bilind be, testosteron bi tena serê xwe dikare jî hîpofîzê derdana FSHyê rawestîne.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Gava xaneyên Sertolî tên handerkirin, ji van xaneyan hormona Înhîbîn tê derdan. Hormona înhîbîn bi paşragîhandina neyînî derdana FSHyê dide rawestandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] atg0dyutv0953yftnfbogmo7pjjv24v 0 124241 2096248 1828523 2026-09-27T17:33:40Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096248 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Hormonên handerê endamên zaûzê ku.png|thumb|430x430px|LH û [[Hormona handerê çikildanê|FSH]] ji hîpofîza pêş tên derdan.]] '''Hormona handerê tenê zer''' (bi înglîzî: ''luteinizing hormone(LH)'') hormonek gonadotropî ye, ji [[hîpofîz]]a pêş a mê û nêran tê derdan û [[hêkdank]] û [[gun]] ji xwe re dike armanc. Kurtenavê hormona handerê tenê zer “'''LH'''” ye. Di destpêkê de ji zanyaran wetrê LH tenê di laşê mêyan de tê berhemkirin û bandor li ser çêbûna tenê zer dike. Loma ji ber erkê wê ya di laşê mêyan de, ev hormon wekî hormona handerê tenê zer hatiyê navkirin.<ref name="visualizing-human-biology" /> Îro êdî em dizanin dama mirov dikeve temenê pêgihîştinê, LH di laşê mê û nêran detê berhemkirin.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> Ji hîpotalamusa nêr û mêyan, hormona derpirandinê (bi înglîzî: ''gonadotropin-releasing hormone (GnRH'')) tê derdan, bi bandora hormona derpirandinê, ji hîpofîza pêş LH tê berhemkirin û derdan. == Pêkhate == Hormonên ko çalakiya hêkdank û gunan han dikin û rêk dixin, wekî hormonên gonadotropîn tên navkirin. LH û [[Hormona handerê çikildanê|FSH]] hormonên gonadotropîn in.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref>LH ji polîpeptîdan û koma [[karbohîdrat]]ê pêk tê ango LH hormonek glîkoproteînî ye. LH jî wekî mîna FSH ji du beşan pêk te, glîkoproteîna-α û glîkoproteîna-β. Polîpeptîda-α ji 89 [[asîdên amînî]], polîpeptîda-β jî ji 115 asîdên amînî pêk tê.<ref name="medical physiology">Guyton, A. and Hall, J., 2011.Guyton And Hall Textbook Of Medical Physiology. Philadelphia: Saunders Elsevier.</ref> == Di laşê mêyan de == LH perisîna tenê zer (bi latînî: ''corpus luteum'') han dide. Ji tenê zer hormona êstrocen, procesteron û înhîbîn tên derdan.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref>Her ko xaneya hêkê di çikildanê de diperise, xaneyên çikildanê hê pirtir ji hormona êstrocen der didin. Zêdebûna rêjeya êstrocena xwînê, li ser [[hîpotalamus]] û hîpofîzê bandorek paşaragihandina erênî dike, Ji hîpofîzê bi mêjerek zedê LH tê derdan, di [[xwîn]]ê de asta LH ji nişkê ve zê dibe. Ji ber zêdebûna asta LHyê, çikildan diqelişe, [[xaneya hêkê]] ji hêkdankê der dikeve û derbasê [[coga hêkê]] dibe.<ref name="McGraw-Hill" /> Ji wê gavê şûnve paşargîhandina erênî bi dawî dibe. Piştî [[hêkdan]]ê (bi înglîzî: ''ovulation''), paşmayîyên çikildanê di hêkdankê de dimînin û diguherên bo tenê zer. Ji tenê zer procestron û êstrocen tê derdan evan hormonan bi [[Paşragihandina neyînî|paşaragihandina neyînî]] derdana LH û FSHyê kêm dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> == Di laşê nêran de == LH di [[gun]]an de xaneyên Sertoli han dike bo derdana [[testosteron]]ê, testosteron giring e ji bo perisîna [[sperm]]an û peydabûna sîfetên zayendî yên duyem.<ref name="McGraw-Hill" /> Di gunan de xaneyên Leydig heye. Xaneyên Leydig di navbera spermeborrîkeyan de cih digirin. LH bi wergirên xaneyê leydig girê dibe û derdana testosteronê rêk dixe. Loma di nêran de li dewsa LH, hin caran “'''hormona handerê xaneyên navber'''” (bi înglîzî:i ''ntersti-tial cell stimulating hormone (ICSH)'')tê bikaranîn.<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> Testosteron jî bi [[paşragihandina erenî|paşragihandina erênî]] û neyînî berhemanîn û derdana LH û FSHyê rêk dixe. Dema rêjeya testosteron di xwînê de kêm be, çalakiya hîpotalamus û hîpofîzê zêde dibe bo derdana FSH û LHyê, her ko LH zêde dibe di xaneyên leydig de berhemanîna testosteron zêde dibe.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Bi zêdebûna rêjeya testosteronê, rê li ber berhemanîna LH Û FSH tê girtin.<ref name="Cell Biology and Histology">Cell biology and histology / Leslie P. Gartner, James L. Hiatt, Judy M. Strum. — 6th ed. </ref> Bi vî awayê hormonên testosteron û LH rêjeya hev rêk dixin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] 5kicaddlj98pmov037fzgbvfr81uokh 0 124529 2096212 1987874 2026-09-27T16:32:04Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096212 wikitext text/x-wiki [[Wêne:MenstrualCycle_ku.svg|thumb|657x657px|Di laşê meyên temenê pêgihîştî de çerxa mehane 28 roja carek dubare dibe.]] '''Çerxa mehane''' (bi înglîzî: ''menstrual cycle'') navê pêvajoya bûyerên rîtmî ne ko di koendama zaûzê ya mêyan de, di destpêka temenê pêgihîştinê heta menopozê, mehê carek dûbare dibin. [[Hêkdank]] û [[malzarok]] du pêkhateyên bingehîn in ji bo [[Koendama zaûzê ya mêyê|koendama zaûzê ya mêyan]]. Ji bo rûdana ducanîbûnek biserkeftî, divê hêkdank û malzarok di nav têkilîyê de bin û bi awayekî ahengî kar bikin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Mînak: heke xaneya hêkê di hêkdankê de biperise û di [[coga hêkê]] de were [[pîtandin]], lê navpoşê malzarokê bi têra xwe stûr nebe, hêkapîtandî nikare xwe li navpoşê malzarokê biçeqînê. Ango derfeta ducanîmayinê peyda nabe. Hemahengiya xebatên hêkdank û malzarokê ji aliyê hormonan ve tê rêkxistin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Çerxa mehane ya cara ewil, nîşana destpêka temenê pêgihîştinê (herzekarî) ye û bi gelemperî di temenê 12 - 14 salî de dest pê dike.<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref>Destpêka temenê pêgihîştinê (bi înglîzî: ''puberty'') ji ber zanyariyên bomaweyî û bandorên hawirdorê dibe ko li nav mirovan de ne yek be. Çerxa mehane heta temenê 45-50 salî bi awayekî asayî didome, paşê hêdî hêdî rîtma wê xira dibe, di salên menopozê de çerxa mehane bi awayekî mayînde radiweste.<ref name="Essentials of Medical Physiology" /> Çerxa mehane di roja yekem a [[xwîndîtin]]ê dest pê dike heta roja yekem a xwîndîtina meha din didome. Ango hejmara rojên di navbera roja destpêk a xwîndîtinek heta xwîndîtina meha din, dirêjiya dema çerxa mehaneyê diyar dike.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> Dirêjiya dema çerxa mehaneyê bi gelemperî 28 roj e.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Lê dibe ko ji ber hin sedeman, dirêjiya vê demê biguhere bo 20 heta 40 rojan.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork</ref> Di mêyan de du hêkdank heye, lê di her çerxa mehaneyê de yek hêkdank çalak dibe. Ango hêkdank dor bi dor di pêvajoya çerxa mehne ya de cih digirin. Çerxa mehane ji du çerxên cuda; çerxa hêkdankê( bi înglîzî: ''ovarian cycle'') û çerxa malzarokê (bi înglîzî: ''uterine cycle'') pêk tê. Çerxa hêkdankê guherînên çikildanên hêkadankê rêk dixe, li gel karê perisîn û derdana hêkê, karê amedekirina şaneyên rijênan jî bi rê ve dibe. Çerxa hêkdankê ji qonaxa çikildanê, qonaxa hêkdananê û qona [[tenê zer]] pêk tê. Çerxa malzarokê guherînên navpoşê malzarokê rêk dixe, karê amadekirin û domandina stûriya navpoşê malzarokê bi rê ve dibe.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref>Çerxa malzarokê ji qonaxa xwîndîtinê, qonaxa stûrbûne û qonaxa derdanê pêk tê.<ref name="Human Physiology">Fox, Stuart Ira.Human Physiology. McGraw-Hill Education, 2016.</ref> Her çiqas çerxa mehane ji çerxa hêkdank û çerxa malzarokê pêk were jî, bi gelemperî pêvajoya çerxa mehane di çar qonaxan de tê pêşkêşkirin. Ev çar qonax guherînên li hêkdank û yên li malzarokê lixwe digirin. == Qonaxa xwîndîtinê == Heke xaneya hêkê di coga hêkê de rastê [[sperm]]an neyê, ango pîtîn rû nede, [[tenê zer]] hildiweşe<ref name="Anatomy and physiology" />. Bi hilweşîna tenê zer, asta rêjeya hormonên [[procesteron]] û [[êstrocen]] ji nişka ve dadikeve. Ji ber kêmbûna hormonan, [[xwînber]]ên firehbûyî yên navpoşê malzarokê (bi latînî: ''endometrium'') teng dibin, herrika [[xwîn]]ê kêm dibe, navpoşê malzarokê ji xwînê bêpar dimîne. Kêmbûna herrika xwînê dibe sedema hilweşîna navpoşê malzarokê. Di heman demê de [[masûlke]]yên malzarokê girj dibin. Xwîn ji xwînberan belavê nav şane û şileya navpoşê malzarokê dibe. Di encamê de xwîndîtin (bi înglîzî: ''menstruation'') rû dide. Şileya xwînditinê ji derdanên [[rijên]]ên navpoşê malzarokê, [[xane]]yên navpoşê malzarokê, xwîna ji xwînberên malzarokê û [[xaneya hêkê]] ya nepîtandî pêk tê.<ref name="Anatomy and physiology" /> Di qonaxa xwîndîtina asayî de bi qasî 25 heta 60 mîlîlître xwîn ji laş tê avêtin.<ref>Bruce A. Lessey, Steven L. Young, in Yen & Jaffe's Reproductive Endocrinology (Seventh Edition), 2014</ref> Pirraniya xwînê di sê rojên ewil a xwîndîtinê de tê berdan.<ref>Shlomo Melmed MB ChB, MACP, in Williams Textbook of Endocrinology, 2020</ref> Şileya xwîndîtinê ji malzarokê ber bi [[zê]]yê tê derdan. Qonaxa xwîndîtinê bi qasî 3 heta 5 roj didome<ref name="human physiology">Roberts S. Human Physiology. Global Media, 2007.</ref>, di heman demê de di hêkdankê de çikildanên nû dest bi perisînê dikin. Di roja yekem a xwîndîtinê de çerxa mehane bi dawî dibe û roja yekem a çerxa mehane ya nû dest pê dike.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Heke ducanî rû bide, çerxa mehane radiweste. Piştî zarokanînê heke dergûş tenê bi şîrê dayikê were xwedîkirin, dibe ko çerxa mehane heta ji şîr ve kirinê (dawî anîna mijandinê) dest pê neke. == Qonaxa çikildanê == [[Wêne:Qonaxa_çikildanê_ku.png|thumb|Hormonên FSH û LH perisînan çikildanê didin destpêkirin]] === Guhrînên li hêkadankê === Çikildanên hêkdankê pêkhateyên derdanî ne û di tûkila hêkdankê de cih digirin. Her çikildanek dişibe kîsikek. Dîwarê kîsikê ji xaneyên granuloza pêk tê. Di hundirê kîsikê de xaneya hêkê ya negihîştî cih digire.<ref name="Human anatomy">McKinley, M., & O'Loughlin, V. (2011). Human Anatomy (3rd ed.). New York, NY: McGraw-Hill </ref> Di her hekdankek de bi hezaran çikildanên hêkdankê cih digirin. Di destpêka vê qonaxê de çikildanên hêkdankê ji çikldanên pêşîn û çikildanên yekem pêk tê<ref name="Human Physiology" /> Qonaxa çikildanê bi qonaxa xwnîdîtinê dest pê dike heta roja hêkdananê didome.<ref>Reed BG, Carr BR. The Normal Menstrual Cycle and the Control of Ovulation. [Updated 2018 Aug 5]. In: Feingold KR, Anawalt B, Boyce A, et al., editors. Endotext [Internet]. South Dartmouth (MA): MDText.com, Inc.; 2000-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279054/]></ref> Ango dirêjiya qonaxa çikildanê bi qasî 14 roj e. Qonaxa çikildanê bi derdana hîpotalamusê dest pê dike. Ji hîpotalamusê hormona derpirandinê ya rijênên zaûzê (GnRH) tê derdan. Hormona derpirandinê [[hîpofîz]]a pêş han dike bo derdana hinek FSH û [[Hormona handerê tenê zer|LHyê]]. [[Hormona handerê çikildanê]] (FSH) bandor li çikildanên hêkdankê dike<ref name="Campbell" />, bi qasî 20 çikildan diperisin.<ref name="visualizing-human-biology" /> Di roja heftan a qonaxa çikildanê de ji nav 20 çikildanan, çikildanek ji yên din hê pirtir diperise û dibe çikildana serdest.<ref name="Essentials of Medical Physiology" /> Ji vê çikildanê hinek êstrocen û înhîbîn tên derdan. [[Êstrocen]] bi [[paşragihandina neyînî]] bandor li ser [[hîpotalamus]] û hîpofîzê dike û rê li ber derdana FSH û LHyê digire, bi vî awayê di xwînê de rêjeya FSH û LH di astek nizim de dimîne. Kêmbûna xestiya FSHyê perisîna çikildanên din radiwestîne. Çikildana serdest hê pirtir diperise, gir dibe û êstrocen der dide. Xestiya êstrocena nav xwînê her diçe zêdetir dibe. Zêdebûna êstrocenê bi [[paşragihandina erenî|paşragihandina erênî]] bandor li ser hîpotalamus û hîpofîzê dike bo derdana FSH û LHyê. Bi taybetî derdana [[hormona handerê tenê zer]] (LH) hê zêdetir dibe. Li ser xaneyên çikildanê, wergirên bo hormona LHyê hene. Bi bandora LHyê perisîna çikildanê didome û çikildanek pêgihîştî peyda dibe. Çikildana pêgihîştî ber bi rûyê derve yê tûkila hêkdankê dilive, qonaxa çikildanê dawî dibe û qonaxa hêkdananê dest pê dike.<ref name="Campbell" /> Oosîta yekem a çikildana serdest, di qonaxa çikildanê de pêvajoya [[miyoz]]a yekemê diqedîne û [[Oogenesîs|oosîda]] duyem a haploîdî peyda dibe. Paşê di oosîda duyem de miyoza duyem dest pê dike, lê miyoza duyem di qonaxa metafazê de radiweste.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ango gava xaneya hêkê ji hêkdankê tê derdan, miyoza duyem hê temam nebûye. Heke di coga hêkê de, xaneya hêkê rastê spermê were û pîtîn rû bide, miyoza duyem jî didome, lê heke pîtîn rû nede vê gavê, oosîda duyem beyî ko miyoza duyem temam bibe, ji laş tê avêtin. === Guherînên li malzarokê === Di nav xwînê de bilindbûna xestiya êstrocenê, birînên navpoşê malzarokê û xwînberên ziyangirtî yên ji çerxa mehaneya berê baş dike<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" />. Herwisa êstrocen di xaneyên navpoşê malzarokê de dabeşbûna [[Dabeşbûna xaneyê|mîtozê]] dide destpêkirin. Derdana lincemade zêde dibe. Di vê qonaxê de rijênên malzarokê jî diperisin lê çalak nabin. Ji ber ko xaneyên navpoşê malzarokê pir dibin, [[Lûleya xwînê|lûleyên xwînê]] zêde dibin, dîwarê malzarokê stûr dibe û dişibe îsfencê, ev qonax wekî qonaxa stûrbûnê (bi înglîzî: ''proliferative phase'') tê navkirin.<ref name="visualizing-human-biology" /> Qonaxa stûrbûnê di malzarokê de, qonaxa çikildanê jî di hêkdankê de di heman demê de rû dide. Qonaxa stûrbûnê li dawiya qonaxa xwîndîtinê dest pê dike heta hêkdananê, bi qasî 10 roj didome.<ref>Clayton, Stanley George. "menstruation". ''Encyclopedia Britannica'', 8 Aug. 2019, [https://www.britannica.com/science/menstruation]. Accessed 18 February 2022.</ref> == Qonaxa hêkdananê == [[Wêne:Qonaxa_hêkdananê_ku.png|thumb|Bilindbûna xestiya LHyê hêkdananê han dike.]]Berê hêkdananê, hormonên [[procesteron]] û êstrocen malzarokê han didin bo amadekirina çeqîna embriyoyê û destpêkirina ducaniyê<ref name="Campbell" /> Di xwînê de zêdebûna xestiya êstrocenê, hîpotalamusê han dike ko hê zêdetir GnRH der bide. Zêdebûna GnRH bandor li hîpofîza pêş dike, bi vî awayê hê zêdetir hormona handerê tenê zer (LH) tê derdan. Xestiya LHyê zêde dibe, ji ber bandora LHyê çikildana pêgihîştî dipeqe, xaneya hêkê (oosîta duyem) û şileya çikildanê ji çikildana qelişî, ber bi coga hêkê tên berdan. Peqîna çikildan û avêtina hêkê wekî [[hêkdanan]] (bi înglîzî: ''ovulation'') tê navkirin. Bi gelemperî qonaxa hêkdananê di roja 14mîn a çerxa mehaneyê de rû dide. Di qonaxa hêkdananê de êşa zik peyda dibe. Kîjan hêkdank çalak be ew beşa zik diêşê. Herwisa di dema hêkdananê de asta germahiya laş jî piçek bilind dibe<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> == Qonaxa tenê zer == [[Wêne:Qonaxa_tenê_zer_ku.png|thumb|Ji tenê zer procesteron tê derdan bo navpoşê malzarokê]] === Guherînên li hêkdankê === Piştê hêkdananê, paşmayiyên çikildanê (xaneyên çikildanê) diguherin bo pêkhateyek derdanî ya bi navê [[tenê zer]]. Bi hankirina LHyê, ji tenê zer hormona procesteron û êstrocen tê berhemkirin û derdan. Bi vî awayê her ko diçe rêjeya êstrocen û procesteronê zêde dibe. Zêdebûna van hormonan, bi paşragihandina neyînî bandor li hîpotalamus û hîpofîzê dike, derdana LH û FSHyê kêm dike. Temenê tenê zer 14 roj e. Qonaxa tenê zer ji roja 15mîn heta roja 28mîn a çerxa mehane didome.<ref name="Essentials of Medical Physiology">Sembulingam, K., and Prema Sembulingam. Essentials of Medical Physiology. 6th ed., Jaypee Brothers Medical Publishers, 2012.</ref> Ber bi dawiya qonaxa tenê zer, ji ber rêjeya kêm a FSH û LHyê tenê zer hildiweşe. Hilweşîna tenê zer dibe sedema kêmbûna xestiya êstrocen û procesteronê. Kêmbûna xestiya FSH û LHyê, hîpotalamus û hîpofîzê ji bandora neyînî ya van hormonan xilas dike. Bi vî awayê ji hîpofîzê bi têra xwe FSH tê derdan ko bandor li ser hêkdanê bike bo perisîna çikildanên nû.<ref name="Campbell" /> === Guherînên li malzarokê === Bi bandora hormonên êstrocen û procesteronê, xwînberên malzarokê bi şêweyê lûlpêç fireh dibin, rijênên malzarokê gir dibin. Ji van rijênan bo embriyoyê şilemeniya xurek tê derdan. Şileya derdanê bi glîkocen dewlemend e.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref>Loma ev qonaxa malzarokê wekî qonaxa derdanê (bi înglîzî: ''secretory phase'')tê navkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Derdana xurek hê ko embriyo li nav diwerê malzarokê cih nebûye dest pê dike. Bi taybetî di xwînê de xestiya bilind a procesteronê hê pirtir bandor li ser qonaxa derdanê ya malzarokê dike. == Bi kurtî pêvajoya çerxa mehane == [[Wêne:MenstrualCycle2_ku.svg|thumb|491x491px|Çerxa mehane ji çerxa hêkdank û çerxa malzarokê pêk tê.]] Di laşê mêyan de çerxa mehane bi destpêka salên temenê pêgihîştinê dest pê dike heta salên menopozê didome. Di laşê mêyan de berhemkirina xaneya hêkê û amadekirina laşê mêyê bo ducaniyê, du erkên sereke yê çerxa mehane ye. Çerxa mehane ji qonaxa xwîndîtine, qonaxa çikildanê, qonaxa hêkdananê û qonaxa tenê zer pêk tê. Ji ber ko di qonaxa xwînditinê de ji zêyê xwîn tê, qonaxa xwîndîtinê qonaxa herî berçav a çerxa mehane ye.<ref name="Human Physiology" /> Roja yekem a dîtina xwînê wekî destpêka çerxa mehaneyek nû tê hesîbandin. Her Çerxek mehane bi qasî 28 roj didome. Di qonaxa xwîndîtinê de hêka nepîtandî, şaneya navpoşê malzarokê û hinek xwîn tê avêtin. Qonaxa çikildanê bi derdana hormonên FSH û LHyê dest pê dike. Di hêkdankê de komek çikildan dest bi geşbûnê dikin û êstrocen der didin. Di heman demê de navpoşê malzarokê jî dest bi stûrbûnê dike. Di xwînê de xestiya LHyê zêde dibe, di hêkdankê de çikildanek diperise û dibe çikildana pêgihîştî. Çikildana pêgihîştî dipeqe, xaneya hêkê ya nav çikildanê derbasê nav coga hêkê dibe. Xaneyên çikildana peqiyayî di hêkdankê de dimînin û diguherin bo tenê zer. Di qonaxa tenê zer de, ji tenê zer procesteron tê derdan, procesteron stûriya navpoşê malzarokê diparêze. Heke xaneya hêkê di coga hêkê de rastê spermê were, pîtîn rû dide zîgot derbasê malzarokê dibe û xwe di navpoşê malzarokê de diçeqîne, bi vî awayê ducanî dest pê dike û çerxa mehane radiweste. Na heke sperm tune be û xaneya hêkê neyê pîtandin, tenê zer hildiweşe, xestiya procesteronê kêm dibe loma navpoşê malzarokê ji rûyê malzarokê diqete, ango xwîndîtin rû dide. Bi dîtina xwînê çerxa mehaneyek nû dest pê dike. Xwîndîtin bi qasî 5 roj didome. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] q9qtarahj6pojrrvkhxnfjt42nssqo2 0 124934 2096361 2004691 2026-09-28T04:55:12Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096361 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Efsane Balıklı Göl.jpg|thumb|Gola Xelîl Îbrahîm]] [[Wêne:Aynzeliha Gölü.jpg|thumb|Gola Zelîha (ku keça Nemrûd e)]] '''Gola Masiyan''' yan jî '''Gola Xelîl Îbrahîm''', goleke li başûrê rojavayê navenda bajarê [[Riha]]yê ye û wekî cihê ku dema [[Îbrahîm|Îbrahîm Pêxember]] hatiye avêtin a nava agirê, tê zanîn. Gol ji du beşan, Gola Masiyan (Gola Xelîl Îbrahîm) û Gola Zelîha (ku keça Nemrûd tê zanîn) pêk tên. Jiber ber vê yekî gol û şûnwarên wî pîroz tê qebûlkirin û ji çar aliyên cîhanê geştiyar serlêdana golê dikin. Dirêjahiya golê 150 mêtre, kûrahî 3-5 mêtre û firehiya golê 30 mêtre ye.<ref name=":0" /> == Dîrok == Ji bo ku li wir peykerek hatiya dîtin tê pêşbînîkirin ku ji [[Neolîtîka berî Cervaniyê|serdema Neolîtîk]] a [[Pre-Pottery]] (bi qasî 8000 sal Berî Zayînê) ê, xuya ye ku şûnwarên Gola Masiyan berî serdema [[Îbrahîm|Birahîm]] ve de jî cihekî pîroz e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/edessa-anl-urfa/ |sernav=Edessa (Şanlı Urfa) - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2022-03-10 }}</ref> Dema ku bajar ji aliyê hêzên Makedonî ve di bin destê [[Îskenderê Mezin]] de hate zeft kirin û ji hêla general [[Seleucus I]] ve navê [[Edessa]] (navê bajarê [[Riha]] ya berê) hate guherandin, mîna bajarê [[Riha]]yê bi xwe, dîroka paşerojê ya şûnwarê Gola Xelîl Îbrahîm heta [[Serdema helenîstî|serdema Helenîstîk]] nediyar e. Di [[Serdema helenîstî|serdema Helenîstîk]] de, Edessa yek ji cihên pîroz ên xwedawend [[Atargatis]] bû ku di heman demê de li seranserê herêma [[Şam]]ê li deverên wekî [[Hierapolis]] û [[Ashkelon]] xwedî navendên girîng bûn. Li van deran jî golên masiyan cihên pîroz bûn û xwarina wan ji mirovan re qedexe bûn. Digel ku Lucian bixwe bi eşkere behsa [[Edessa]] wekî cîhek pîroz a [[Atargatis]] nake, ji ber hebûna berbelav a golên pîroz li seranserê herêmê, sipekilasîyonek maqûl heye. Di [[Serdema Dereng a Antîk]] de, cîh bi dîroka [[Îbrahîm|Birahîm]] û rûbirûbûna wî bi [[Nemrûd]] re ve girêdayî bû. Ev pêwend di eslê xwe de vedigere sedsala yekem a Piştî Zayîn a Hagada Cihûyan ji hêla [[Pseudo-Philo]] ve ku nexşeya bingehîn a çîrokê vedibêje ku di dawiyê de pir girîng be, li cihê ku [[Nemrûd]], ji ber redkirina [[Îbrahîm|Birahîm]] ji perizîna pûtan û avakirina [[Birca Babîlê]] hêrs dibe û hewl dide ku wî bi saxî bişewitîne û ew bi awayekî mûcîzeyî ji nav agirê xilas dibe. == Mîtolojî == Li gorî mîtolojiyê piştî ku Brahîm avêtine nav agir, keça Nemrûd Zelîha ji ber ku pir ji Îbrahîm hez dike û baweriya xwe pê tîne, jiber avêtina Îbrahîm nava agirê ew jî tebat nake xwe diavêje nav agirê û cihê ku ew li erdê dikeve, di be gol.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/sanliurfa/gezilecekyer/balikligol |sernav=www.kulturportali.gov |paşnav=kulturportali.gov.tr |pêşnav=kulturportali.gov.tr |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210413203619/https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/sanliurfa/gezilecekyer/balikligol |roja-gihiştinê=2022-03-10 |roja-arşîvê=2021-04-13 |url-status=dead }}</ref> Mîna dilsozên berê yên Atargatis, di roja îro de jî masiyên golê pîroz têne hesibandin û destûr nayê dayîn ku mirov wan bigirin an bixwin. Li gorî baweriya herêmî kesek yek ji van masiyan bixwe kor dibe. Li navenda gola Zelîha kaniyeke heye û tê bawerkirin ku herikîna ava vî kaniyê bi hêsirên Zelîha ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newyorker.com/magazine/2011/12/19/the-sanctuary |sernav=Turkey’s Ancient Sanctuary |paşnav=Nast |pêşnav=Condé |tarîx=2011-12-12 |malper=The New Yorker |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-03-10 }}</ref> Heta niha jî, populerbûna Gola Masiyan bi giranî xwe dispêre rabirdûya Mizgîniyê, ku di heman demê de hinek kevneşopiyên alternatîf ên ku li dora wê di dîroka xwe de pêş ketine jî diparêze. == Wêne == <gallery widths="200"> Aynzeliha Gölü.jpg Şanlıurfa balıklı göl.jpg Balikli Göl 01.jpg Balikli Göl 03.jpg Balıklı Göl... - panoramio.jpg BALIKLI GÖL - panoramio.jpg Efsane Balıklı Göl.jpg Balikli Göl 02.jpg Balıklı göl..Urfa... - panoramio.jpg </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gol|Masiyan, Riha]] [[Kategorî:Golên Bakurê Kurdistanê|Masiyan, Riha]] [[Kategorî:Golên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Îbrahîm]] [[Kategorî:Nemrûd (key)]] [[Kategorî:Riha]] 4entgu9jpbyfruga12wu1fz3jxrtpf6 0 125012 2096213 1836213 2026-09-27T16:32:57Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096213 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Rêkxistina germahiya laş ku.jpg|thumb|483x483px|Ji bo laşê mirov xala asayî ya germahiyê 37⁰C e. Germahiya laş bi rêbaza paşragihandina neyînî tê rêkxistin.]] '''Paşragihandina neyînî''' (bi înglîzî: n''egative feedback'') rêbazek [[hevsengiya navekî]] ye ko berhema dawî ya rêzeçalakiyê, rê li ber heman rêzeçalakiyê digire.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Ji ber zîndeçalakiyên [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] zîndwerê an jî ji ber hawîrdora derve ya zîndewerê, di hawirdora navî ya zîndewerê de kêmbûn an jî zêdebûna hin tiştan peyda dibe. Ango di hawirdora navî ya zîndewerê de asta asayî (bi înglîzî: ''set point'') ya hin tiştan diguhere, lê divê hemû guherîn bêne sererastkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo hevsengiya navekî, divê zîndewer ji guherînên hawirdora derveye û hawirdora navî ya laşê xwe agahdar be. Zîndewer bi wergirên xwe ji hawirdora xwe agahî tov dike.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Zîndewer ji bo hevsengiya navekî du cor paşragihandin bi kar tînin: paşragihandina neyînî û [[paşragihandina erenî|paşragihandina erênî]] (bi înglîzî: ''positive feedback)''.<ref name="Human anatomy">McKinley, M., & O'Loughlin, V. (2011). Human Anatomy (3rd ed.). New York, NY: McGraw-Hill </ref> Paşragihandina neyînî rêbaza bingehîn e bo rêkxistina hevsengiya navekî ya ajalan.<ref name="Biology with Physiology" /> Paşragihandina neyînî di kontrolkirina hevsengiya navekî de, pêvajoya guhertina aresteya kartêkirê dabîn dike.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Guherînên wekî mîna [[Nirxa pH|pH]] a xwînê, asta [[glukoz]]a xwînê, germahiya laş, rêjeya kalsiyuma laş û hvd bi rêbaza paşragihandina neyînî, ber bi nêzîkê xala asayî ve tên zivirîn.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Heke guherîn ber bi jorê xala asayî be, paşragihandina neyînî guherînê dadixîne xala asayî. Na heke guherîn ber bi jêrê xala asayî be, vê gavê paşragihandina neyînê guherînê ber bi asta xala asayî bilind dike.<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref> Wekî mînak, xala asayî ya glukoza xwîna mirov 90 mg / 100 ml ye, heke di xwînê de ji ber hin sedeman asta glukozê ji xala asayî bilindtir bibe, ango rêjeya [[Nexweşiya şekir|şekira xwînê]] zêde bibe, bi alîkariya hormona [[însulîn]]ê asata glukozê ber bi xala asayî tê nizimkirin. Ev çalakî paşragihandina neyînî ye. Herwisa heke asta glukoza xwînê ji xala asayî nizimtir bibe, vê gavê bi alîkariya hormona [[glukagon]]ê asta glukoza xwînê ber bi xala asayî tê zêdekirin, ev çalakî jî paşragihandina neyînî ye. Pêvajoya hevsengiya navekî bi rêzeçalakiyan rû dide, dawiyê de berhemek peyda dibe. Ev berhema dawî bandor li ser gava yekem a rêzeçalakiyê dike û arasteya rêzeçalakiyê diguherîne. Ji bo rêkxistina piraniya hormonan, paşragihandina neyînî tê bikaranîn. Bi vî awayê rê li ber zêdebûna asta hormonên xwînê tê girtin<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>. Sê pêkhateyên serkî yên hevsengiya navekî heye: wergir, navenda kontrolê û pekhateya armanc. Wergir (bi înglîzî: ''sensor'') ji guherînên hawirdora navî agahdar dibe û agahî dişîne navenda kontrolê. Navenda kontrolê (bi înglîzî: ''control center'') agahiyên ji wergiran û xala asayî dide ber hev, heke di navbera agahiya wergir û xala asayî de cudahî hebe, navenda kontrolê pekhateya armanc çalak dike. Pêkhateya armanc (bi înglîzî: ''effector'') xane, şane an jî [[Endam (biyolojî)|endamên]] taybet in û guherînan ber bi xala asayî sererast dikin.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Piştê sererastkirinê êdî çalakiya wergirê radiweste. Ango hebûna paşragihandina neyînî bi dabînkirina hevsengiya navekî ve diqede.<ref name="Human biology15ed" /> Wekî mînak, gava di laşê mirov de asta pestoya xwînê bilind dibe, wergirên hestê (pestanewergir) navenda kontrolê ([[Demaxê mirov|demax]] ) ji bilindbûna pestoyê agahdar dike. Navend, şandina sînyalan bo masûlkeyan diwarê [[xwînber]]an dide sekandin. Xwînber xav dibin û fireh dibin bi vî awayê qebareya xwînberan zêde dibe, pestoya xwîna nav xwînberan kêm dibe. Gava pestoya xwînê daket asta asyî, êdî hestewergir sînyal naşînin navenda kontrolê.<ref name="Human biology15ed" /> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Sîbernetîk]] 1rtp8nevv2ca4og46eo5bklxv0tsyeh 0 125060 2096249 1686423 2026-09-27T17:34:11Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Paşragihandina erenî]] weke [[Paşragihandina erênî]] guhart 1686423 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Rêbaza paşragihandina erenî ku.png|thumb|Bi paşragihandina erenî bandora kartêkira destpêkê gav bi gav zêde dibe.]] '''Paşragihandina erenî''' (bi înglîzî: ''positive feedback''); mekanîzmayek taybet e ko bi xurtkirina bandora kartêkirê, lezandin an jî bihêztirkirina zîndeçalakiyê dabîn dike. Ji [[rijên]]ek derdana hormon, di laş de bersîvek sirûştî peyda dike. Hin pêkhateyên vê bersîvê bi ragihandinên xwe bi awayekî rasterast an jî nerasterast bandor dikin li ser heman rijênê hormonçêker, ev rewş wekî paşragihandin tê navkirin<ref name="Physiology">Costanzo, Linda S. Physiology. Sixth edition, Elsevier, 2018.</ref> Di laşê zîndeweran de koendama hormonan û [[Koendama demarê|koendama demar]], bi hev re bo çerxa paşragihandinê kar dikin. Di piraniya paşragihandinan de erkê sereke yê [[hormon]]an e. Lê di laşê mirov de hin çerxên paşaragihandinê tenê bi navbeynkariya koendama demarê rû dide. Wekî mînak; germahiya laşê mirov bi mekanîzmaya paşaragihandinê tê rêkxistin. Di rêkxistina germahiya laş de ne hormon lê koendama demar kar dikin bo dabînkirina hevsengiyê. Du corê paşragihandinê heye; [[paşragihandina neyînî]] û paşragihandina erenî.<ref name="Essentials of Medical Physiology">Sembulingam, K., and Prema Sembulingam. Essentials of Medical Physiology. 6th ed., Jaypee Brothers Medical Publishers, 2012.</ref> Paşragihandina neyînî ji bo rêkxistina [[hevsengiya navekî]] kar dike. Bi bandora paşragihandina neyînî aresteya çalakiyê diguhere. Ango heke tiştek di laş de zêde bûye, wê kêm dike, na heke kêm bûye wê zêde dike û asta wê tiştê nêzîkê xala asayî dike. Di laşê zîndeweran de piraniya zîndeçalakî bi paşragihandina neyînî tên kontrolkirin. == Rêbaza paşragihandina erenî == Berevajiyê paşragihandina neyînî, paşragihandina erenî di laşê mirov de hevsengiyê rêk naxe, lêza çalakiyê kêm nake, lê bandora kartêkirê xurt dike.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Ango erkê paşragihandina erenî, ne ji bo dabînkirina sabitmayina rewşa laş û hevsengiya navekî ya laş e.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> Di mekanîzmayên paşragihandina erenî de bandora kartêkira destpêkê gav bi gav zêde dibe<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref>, loma her ko kartêkir çalakiya xwe didomîne, di şane an jî endama armanc de bertek jî her ko diçe zêde dibe.<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref> Paşragihandina erenî bandor li ser çalakiya destpêkirî dike, ango zîndeçalikiyê ji nûve nade destpêkirin. An berdewamiya çalakiyê dabîn dike an jî leza çalakiyê zêde dike bi vî awayê çalakiyê taw dike<ref name="Human anatomy" />(bi înglîzî: to accelerate). Di laşê zîndeweran de hejmara zindeçalakiyên ko bi navbeynkariya paşragihandina erenî rû didin, hindik in. == Mînakên paşragihandina erenî di laşê mirov de == [[Wêne:Qonaxa hêkdananê ku.png|thumb|283x283px|Derdana FŞ û LH dibin sedema derdana êstrocenê, estrocen bi paşragihandina erenî hê pirtir FŞ û LH dide derdan.]] Hin mînakên paşragihandina erenî di laşê mirov de: * Di dema birîndarbûyînê de rûdana xwînmeyînê, * Di dema [[zarokanîn]] de girjbûna masûlkeyên malzarokê. * Kontrola derdana şîrê dayikê bi şîrmijîna dergûşê * Kontrola hêkdanê bi zêdebûna rêjeya hormona êstrocênê Dema di laş de birindarbûn rû dide, [[Lûleya xwînê|lûleyên xwînê]] dipelixin an jî diqelişin. Di nav xwînê de [[perikên xwînê]] (bi latinî: ''platelets'') heye. Perikên xwînê li derdora beşa ziyangirtî de kom dibin. Derdanên kîmyayî yên ji perikên xwînê bi paşragihandina erenî hê pirtir perikên xwînê li ser xwe kom dikin. Paşê koma perikan bi rêzeçalakiyên kîmyayî, bi meyîna [[xwîn]]ê, li ser birînê qalikek ava dikin û rê li ber xwînberbûnê tê girtin.<ref name="Campbell" /> Dema zarokanînê ji ber paldana serê dergûşê, li dîwarê [[Malzarok|stuyê malzarokê]] de pesto peyda dibe, pesto wekî kartêkirek kar dike. Wergirên li stuyê malzarokê( bi latînî: ''cervix'') kartêkirê ber bi [[Demaxê mirov|demaxê]] dişîne. Ji demax, hormona [[oksîtosîn]] (bi grekî: ''oxytocin'') tê derdan bo girjbûna malzarokê.<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Girjbûna malzarokê pestoya li stuyê malzarokê zêdetir dike, pestoya stuyê malzarokê jî dîsa wergiran han dike ko ji [[hîpotalamus]]ê hê pirtir oksîtosîn were berhemkirin û bi navbeynkariya [[hîpofîz]]ê were derdan. Derdana oksîtosînê [[Masûlkeşane|masûlkeyên]] malzarokê hê pirtir girj dike, masûlkeyên girjbûyî, dergûşê ber bi [[zê]]yê pal didin. Bi vê awayê masûlkeyên stuyê malzarokê hê pirtir vedikêşin, pestoyek hê zêdetir peyda dibe, ev pesto jî dîsa ji aliyê wergiran ve ber bi demax ve tê şandin. Ev çerx heta dawiya zayîna dergûşê didome. Piştê zayînê, kartêkir (vekêşina stuyê malzarokê) namîne, loma derdana oksîtosînê jî radiweste.<ref name="Anatomy and physiology" /> Di vê mînakê de em dibînin ko paşragihandina erenî alîkarî dike bo temambûna çalakiyê, heke masûlkeyên malzarokê bi têra xwe girj nebin, zayîna dergûşê (çalakî) jî temam nabe.<ref name="Campbell" /> Şîrê dayikê jî bi paşragihandina erenî tê derdan. Li derdora gopika memikê de wergir hene. Gava dergûş memik dimije, wergir sinyal dişînin hîpotalamusê. Hîpotalmus, hîpofîza pêş han dike bo derdana [[prolaktîn]]ê, hîpofîza paş jî han dike bo derdana oksîtosînê.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Ev herdu hormon bi navbeynkariya xwînê digihîjin memikan. Prolaktîn berhemkirina şîr, oksîtosîn jî derdana şîr rêk dixe. Her ko şîr tê derdan, dergûş jî memikan dimije û hîpotalamusê han dike. Bi vê awayê çerxa paşragihandina erenî didome heta ko di memikan de şîr nemîne an jî dergûş dev ji mijînê berde, paşê derdana şîr diqede.<ref name="Human anatomy">McKinley, M., & O'Loughlin, V. (2011). Human Anatomy (3rd ed.). New York, NY: McGraw-Hill </ref> Di [[Çerxa mehane|qonaxa çikildanê]] ya [[çerxa mehane]] de ji ber hormona derpirandinê, ji hîpofîza pêş hormonên [[Hormona handerê çikildanê|FSH]] û LH tê derdan. Hormona FSH û [[Hormona handerê tenê zer|LH]] di [[hêkdank]]ê de bandor li çikildanan dike û perisîna çikildnan dest pê dike. Ji xaneyên granuloza yên çikildanan, hormona [[êstrocen]] tê derdan. Êstrocen bi paşragihandina erenî bandor li hîpotalamusê dike ko hê pirtir ji hormona derpirandina der bide.<ref name="Human Physiology">Fox, Stuart Ira.Human Physiology. McGraw-Hill Education, 2016.</ref> Bi derdana hormona derpirandinê hê pirtir FSH û LH ji hîpofîzê tê derdan. Derdana FSH û LH jî dibe sedema derdana hê pirtirîn êstrocen. Ev rewş dibe sedema zêdebûna xestiya LHyê. Çerxa paşragihandina erenî heta [[Çerxa mehane|hêkdananê]] didome. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Sîbernetîk]] rppm685mzktposdjk0sy7gw3x682bkf 2096251 2096249 2026-09-27T17:35:46Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096251 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Rêbaza paşragihandina erenî ku.png|thumb|Bi paşragihandina erênî bandora kartêkira destpêkê gav bi gav zêde dibe.]] '''Paşragihandina erênî''' (bi înglîzî: ''positive feedback''); mekanîzmayek taybet e ko bi xurtkirina bandora kartêkirê, lezandin an jî bihêztirkirina zîndeçalakiyê dabîn dike. Ji [[rijên]]ek derdana hormon, di laş de bersîvek sirûştî peyda dike. Hin pêkhateyên vê bersîvê bi ragihandinên xwe bi awayekî rasterast an jî nerasterast bandor dikin li ser heman rijênê hormonçêker, ev rewş wekî paşragihandin tê navkirin<ref name="Physiology">Costanzo, Linda S. Physiology. Sixth edition, Elsevier, 2018.</ref> Di laşê zîndeweran de koendama hormonan û [[Koendama demarê|koendama demar]], bi hev re bo çerxa paşragihandinê kar dikin. Di piraniya paşragihandinan de erkê sereke yê [[hormon]]an e. Lê di laşê mirov de hin çerxên paşaragihandinê tenê bi navbeynkariya koendama demarê rû dide. Wekî mînak; germahiya laşê mirov bi mekanîzmaya paşaragihandinê tê rêkxistin. Di rêkxistina germahiya laş de ne hormon lê koendama demar kar dikin bo dabînkirina hevsengiyê. Du corê paşragihandinê heye; [[paşragihandina neyînî]] û paşragihandina erênî.<ref name="Essentials of Medical Physiology">Sembulingam, K., and Prema Sembulingam. Essentials of Medical Physiology. 6th ed., Jaypee Brothers Medical Publishers, 2012.</ref> Paşragihandina neyînî ji bo rêkxistina [[hevsengiya navekî]] kar dike. Bi bandora paşragihandina neyînî aresteya çalakiyê diguhere. Ango heke tiştek di laş de zêde bûye, wê kêm dike, na heke kêm bûye wê zêde dike û asta wê tiştê nêzîkê xala asayî dike. Di laşê zîndeweran de piraniya zîndeçalakî bi paşragihandina neyînî tên kontrolkirin. == Rêbaza paşragihandina erênî == Berevajiyê paşragihandina neyînî, paşragihandina erênî di laşê mirov de hevsengiyê rêk naxe, lêza çalakiyê kêm nake, lê bandora kartêkirê xurt dike.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Ango erkê paşragihandina erênî, ne ji bo dabînkirina sabitmayina rewşa laş û hevsengiya navekî ya laş e.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> Di mekanîzmayên paşragihandina erênî de bandora kartêkira destpêkê gav bi gav zêde dibe<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref>, loma her ko kartêkir çalakiya xwe didomîne, di şane an jî endama armanc de bertek jî her ko diçe zêde dibe.<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref> Paşragihandina erênî bandor li ser çalakiya destpêkirî dike, ango zîndeçalikiyê ji nûve nade destpêkirin. An berdewamiya çalakiyê dabîn dike an jî leza çalakiyê zêde dike bi vî awayê çalakiyê taw dike<ref name="Human anatomy" />(bi înglîzî: to accelerate). Di laşê zîndeweran de hejmara zindeçalakiyên ko bi navbeynkariya paşragihandina erênî rû didin, hindik in. == Mînakên paşragihandina erênî di laşê mirov de == [[Wêne:Qonaxa hêkdananê ku.png|thumb|283x283px|Derdana FŞ û LH dibin sedema derdana êstrocenê, estrocen bi paşragihandina erênî hê pirtir FŞ û LH dide derdan.]] Hin mînakên paşragihandina erênî di laşê mirov de: * Di dema birîndarbûyînê de rûdana xwînmeyînê, * Di dema [[zarokanîn]] de girjbûna masûlkeyên malzarokê. * Kontrola derdana şîrê dayikê bi şîrmijîna dergûşê * Kontrola hêkdanê bi zêdebûna rêjeya hormona êstrocênê Dema di laş de birindarbûn rû dide, [[Lûleya xwînê|lûleyên xwînê]] dipelixin an jî diqelişin. Di nav xwînê de [[perikên xwînê]] (bi latinî: ''platelets'') heye. Perikên xwînê li derdora beşa ziyangirtî de kom dibin. Derdanên kîmyayî yên ji perikên xwînê bi paşragihandina erênî hê pirtir perikên xwînê li ser xwe kom dikin. Paşê koma perikan bi rêzeçalakiyên kîmyayî, bi meyîna [[xwîn]]ê, li ser birînê qalikek ava dikin û rê li ber xwînberbûnê tê girtin.<ref name="Campbell" /> Dema zarokanînê ji ber paldana serê dergûşê, li dîwarê [[Malzarok|stuyê malzarokê]] de pesto peyda dibe, pesto wekî kartêkirek kar dike. Wergirên li stuyê malzarokê( bi latînî: ''cervix'') kartêkirê ber bi [[Demaxê mirov|demaxê]] dişîne. Ji demax, hormona [[oksîtosîn]] (bi grekî: ''oxytocin'') tê derdan bo girjbûna malzarokê.<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Girjbûna malzarokê pestoya li stuyê malzarokê zêdetir dike, pestoya stuyê malzarokê jî dîsa wergiran han dike ko ji [[hîpotalamus]]ê hê pirtir oksîtosîn were berhemkirin û bi navbeynkariya [[hîpofîz]]ê were derdan. Derdana oksîtosînê [[Masûlkeşane|masûlkeyên]] malzarokê hê pirtir girj dike, masûlkeyên girjbûyî, dergûşê ber bi [[zê]]yê pal didin. Bi vê awayê masûlkeyên stuyê malzarokê hê pirtir vedikêşin, pestoyek hê zêdetir peyda dibe, ev pesto jî dîsa ji aliyê wergiran ve ber bi demax ve tê şandin. Ev çerx heta dawiya zayîna dergûşê didome. Piştê zayînê, kartêkir (vekêşina stuyê malzarokê) namîne, loma derdana oksîtosînê jî radiweste.<ref name="Anatomy and physiology" /> Di vê mînakê de em dibînin ko paşragihandina erênî alîkarî dike bo temambûna çalakiyê, heke masûlkeyên malzarokê bi têra xwe girj nebin, zayîna dergûşê (çalakî) jî temam nabe.<ref name="Campbell" /> Şîrê dayikê jî bi paşragihandina erênî tê derdan. Li derdora gopika memikê de wergir hene. Gava dergûş memik dimije, wergir sinyal dişînin hîpotalamusê. Hîpotalmus, hîpofîza pêş han dike bo derdana [[prolaktîn]]ê, hîpofîza paş jî han dike bo derdana oksîtosînê.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Ev herdu hormon bi navbeynkariya xwînê digihîjin memikan. Prolaktîn berhemkirina şîr, oksîtosîn jî derdana şîr rêk dixe. Her ko şîr tê derdan, dergûş jî memikan dimije û hîpotalamusê han dike. Bi vê awayê çerxa paşragihandina erênî didome heta ko di memikan de şîr nemîne an jî dergûş dev ji mijînê berde, paşê derdana şîr diqede.<ref name="Human anatomy">McKinley, M., & O'Loughlin, V. (2011). Human Anatomy (3rd ed.). New York, NY: McGraw-Hill </ref> Di [[Çerxa mehane|qonaxa çikildanê]] ya [[çerxa mehane]] de ji ber hormona derpirandinê, ji hîpofîza pêş hormonên [[Hormona handerê çikildanê|FSH]] û LH tê derdan. Hormona FSH û [[Hormona handerê tenê zer|LH]] di [[hêkdank]]ê de bandor li çikildanan dike û perisîna çikildnan dest pê dike. Ji xaneyên granuloza yên çikildanan, hormona [[êstrocen]] tê derdan. Êstrocen bi paşragihandina erênî bandor li hîpotalamusê dike ko hê pirtir ji hormona derpirandina der bide.<ref name="Human Physiology">Fox, Stuart Ira.Human Physiology. McGraw-Hill Education, 2016.</ref> Bi derdana hormona derpirandinê hê pirtir FSH û LH ji hîpofîzê tê derdan. Derdana FSH û LH jî dibe sedema derdana hê pirtirîn êstrocen. Ev rewş dibe sedema zêdebûna xestiya LHyê. Çerxa paşragihandina erênî heta [[Çerxa mehane|hêkdananê]] didome. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Sîbernetîk]] sjcpq90raa5th6jilslq5b5u9gb2cir 0 133387 2096409 1972268 2026-09-28T08:58:36Z Avestaboy 34898 2096409 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Josip Broz Tito''' (bi kurdî wek '''Tîto'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=33:2}}</ref> jî tê nasîn, jdb. 7ê gulanê 1892, Kumrovec, îro [[Xirwatistan]] - m. 4ê gulanê 1980, Ljubljana, îro [[Slovenya]]), dewletparêz û siyasetmedarekî [[Yûgoslavya|Yugoslavyayê]] xwedî nêrînên [[Marksîzm-Lenînîzm|Marksîst-Lenînîst]] bû. Fikrên wî bi navê "Tîtoîzmê" têne zanîn. == Esîl == Ew zarokê heftem ê malbateke gundî ya feqîr e û panzdeh zarokên wî hene. Bavê xwe [[Kroat]]î ye û diya xwe Slovenî ye. Di sêzdeh saliya xwe de li bajarê Sîsak bi cih bû. Li vir dest bi karê şagirtê qeflefiroşiyê kir. Di xortaniya xwe de li [[Trieste]], [[Awistirya]], [[Bohemya]] û [[Almanya]]yê karê metalê kiriye. Bi beşdarbûna di çalakiyên sendîkayan de cihê ku lê dixebitî û tevlî Partiya Sosyal Demokrat a Kroatya bû, rolên aktîf girt.<ref>Pero Simić: TITO – Fenomen stoljeća. Prva politička biografija 2009. S. 29. </ref><ref>Ulla Hoffmann: Wo Jugoslawiens Staatschef am Schraubstock stand. In: IHK – Wirtschaftsmagazin Rhein-Neckar. 7/8. 2008, S. 41–42.</ref> == Mijarên têkildar == * [[Yugoslavya|Komara Sosyalîst ya Yugoslavya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1892]] [[Kategorî:Mirin 1980]] [[Kategorî:Komunîstên xirwat]] [[Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] [[Kategorî:Siyasetmedarên yûgoslavî]] [[Kategorî:Şoreşgerên xirwat]] 9sz6yxtztnpubuzza9jk9b3jiiljzgv 2096414 2096409 2026-09-28T09:08:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2096414 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Josip Broz Tito''' (bi kurdî wek '''Tîto'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=33:2}}</ref> jî tê nasîn, jdb. 7ê gulanê 1892, Kumrovec, îro [[Xirwatistan]] - m. 4ê gulanê 1980, Ljubljana, îro [[Slovenya]]), dewletparêz û siyasetmedarekî [[Yûgoslavya|Yugoslavyayê]] xwedî nêrînên [[Marksîzm-Lenînîzm|Marksîst-Lenînîst]] bû. Fikirên wî bi navê "Tîtoîzmê" têne zanîn. == Esîl == Ew zarokê heftem ê malbateke gundî ya feqîr e û panzdeh zarokên wî hene. Bavê xwe [[Kroat]]î ye û diya xwe Slovenî ye. Di sêzdeh saliya xwe de li bajarê Sîsak bi cih bû. Li vir dest bi karê şagirtê qeflefiroşiyê kir. Di xortaniya xwe de li [[Trieste]], [[Awistirya]], [[Bohemya]] û [[Almanya]]yê karê metalê kiriye. Bi beşdarbûna di çalakiyên sendîkayan de cihê ku lê dixebitî û tevlî Partiya Sosyal Demokrat a Kroatya bû, rolên aktîf girt.<ref>Pero Simić: TITO – Fenomen stoljeća. Prva politička biografija 2009. S. 29. </ref><ref>Ulla Hoffmann: Wo Jugoslawiens Staatschef am Schraubstock stand. In: IHK – Wirtschaftsmagazin Rhein-Neckar. 7/8. 2008, S. 41–42.</ref> == Mijarên têkildar == * [[Yugoslavya|Komara Sosyalîst ya Yugoslavya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1892]] [[Kategorî:Mirin 1980]] [[Kategorî:Komunîstên xirwat]] [[Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] [[Kategorî:Siyasetmedarên yûgoslavî]] [[Kategorî:Şoreşgerên xirwat]] 1niq2gibga7t6clbpldzlwux2ysnlil 0 133426 2096247 1742062 2026-09-27T17:32:56Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096247 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Oksîtosîn û paşragîhandina erenî ku.png|thumb|490x490px]] '''Oksîtosîn''' di laşê nêr û mê yan de di demarexaneyên derdanî (bi înglîzî: ''neurosecretory cells'') yên [[hîpotalamus]]ê de tê berhemkirin, di [[hîpofîz]]a paş de tê embarkirin û derdan. Herwisa li gel [[Demaxê mirov|demaxê]], li [[gun]], [[malzarok]] û [[plasenta]]yê de jî oksîtosîn tê berhemkirin û derdan.<ref>Rogers, Kara. "oxytocin". ''Encyclopedia Britannica'', 21 Sep. 2022, [https://www.britannica.com/science/oxytocin]. Accessed 11 October 2022.</ref> Oksîtosîn hormonek pepetîdî ye û ji neh [[asîdên amînî]] pêk tê.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>Temenê nîvbûnê ya oksîtosînê bi qasî 6 xulek e.<ref name="Essentials of Medical Physiology">Sembulingam, K., and Prema Sembulingam. Essentials of Medical Physiology. 6th ed., Jaypee Brothers Medical Publishers, 2012.</ref>Di laşê mêyan de oksîtosîn bandor li ser girjbûna malzarokê û [[rijên]]ên şîrê dike.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> == Oksîtosîn û zarokanîn == Di dirêjiya [[Ducanî|ducaniyê]] de derdana oksitosînê ji aliyê [[êstrocen]] û [[procesteron]]ê ve tê astengkirin. Di dawiya ducaniyê de derdana herdu hormonan ji nişka ve dadikeve û derdana oksîtosînê jî zêde dibe.<ref name="Essentials of Medical Physiology" />Ber bi qonaxên dawî yên ducaniyê de peresîna korpeleyê temam dibe. Di diwarê malzarokê de hejmara wergirên oksîtosînê zêde dibe. Loma hestiyariya malzarokê bo oksîtosînê zêdetir dibe. Oksîtosîn stûyê malzarokê sist dike, loma stûyê malzarokê fire dibe û dergûş dikeve coga zarokanînê. Firehbûna stûyê malzarokê jî derdana oksîtosînê zêde dike.<ref name="Physiology" /> Dema serê dergûşê bi stûyê malzarokê ve temas dike, wergirên stûyê malzarokê han dibin û demareragihandin dişînin bo hîpotalamusê. Hîpotalamus hê pirtir oksîtosîn berhem dike û der dide. Di nav [[xwîn]]ê de zêdebûna rêjeya oksîtosînê, girjbûna masûlkeyên malzarokê bihêztir dike û dergûş ber bi coga zarokanînê ve tê tehnkirin. Oksîtosîn bandor li ser plasentayê dike û ji plasentayê prostaglandin dide derdan. Prostaglandîn girjbûna masûlkeyên malzarokê hê xurttir dike.<ref name="Essentials of Medical Physiology" /> == Oksîtosîn û derdana şîr == Oksitosîn girjbûna xaneyên lûsemasûlkeyê yên derdora rijênên şîrê han dike, bi vî awayê şîr ji gopikê memikê diherike.<ref name="Human Physiology">Fox, Stuart Ira.Human Physiology. McGraw-Hill Education, 2016.</ref>Ji bo derdana oksîtosînê kartêkira (bi înglîzî: ''stimulus'') sereke, mijîna memikan e. Li derdora gopika memikê de gellek ji wergirên temasê hene. Gava nûza (dergûş) gopika memikê dimije, wergirên temasê han dibin. Wergir demareragihandin dişînin hîpotalamusê. Hîpotalamus ji mijînê agahdar dibe û sinyal dişine hîpofîza paş ko oksîtosîna embarkirî der bide nav xwînê. Gava oksîtosîn bi navbeynkariya xwînê digihîje rijênên şîrê, xaneyên navpoşê cogên rijênên şîrê girj dike, şîr ji cogên şîrê ber bi gopika memik diherike, der dikeve derve.<ref name="Essentials of Medical Physiology" />Heke mijîna dergûşê bidome, di [[demarexane]]yên hîpotalamusê de oksîtosîna nû tê berhemkirin û tê şandin bo hîpofîza paş. Li gel mijînê, deng, bêhn an jî dîmena korpeleyê jî dibe sedema derdana oksîtosînê.<ref name="Physiology" /> Piştî [[zarokanîn]]ê, heta ko dergûş ji şîr tê berdan û ango dawî bi şîrmijîna dergûş tê, bi qasî çend mehan derdana oksîtosînê jî didome. Di vê demê da derdana oksîtosînê qebareya malzarokê bi qasî malzaroka jina neducan kêm dike.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> == Derdana oksîtosînê bi rêbaza paşragihandina erênî == Di dema zarokanînê de an jî di dema şîrmijîna dergûşê de derdana oksîtosînê bi rêbaza [[paşragihandina erenî|paşragihandina erênî]] (bi înglîzî: ''positive feedback'') tê rêkxistin.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Oksîtosîn di qonaxa zarokanînê de bi rêbaza paşragihandina erênî bi awayekî bênavber tê derdan.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Oksîtosîn girjbûna masûlkeyên malzarokê han dike û serê korpeleyê ber bi stûyê malzarokê ve tehn dide. Ji ber tehndanê, şaneya malzarokê ji hev tên kişandin. Kişîn wekî kartêkirek, bandor li ser wergiran dikin. Wergir bi sînyalên demarî hîpotalamusê ji rewşê agahdar dike. Hîpotalamus hê pirtir oksîtosîn berhem dike û bi navbeynkariya hipofîza paş ve der dide nav xwînê. Zêdebûna rêjeya oksîtosînê lez û tundiya girjbûna malzarokê zêdetir dike, korpele hê bihêztir ber bi stûyê malzarokê ve tê tehnkirin. Serê korpeleyê stûyê malzarokê fireh dike, loma şaneya stûyê malzarokê hê pirtir ji hev tên kişandin, ev rewş hê pirtir wergir han dike. Wergir jî hîpotalamusê han dikin ko hê pirtir oksîtosîn berhem bike. Bi kurtasî, firehbûna stûyê malzarokê, ji hîpofîza paş oksîtosîn dide derdan. Oksîtosîn jî girjbûna malzarokê han dike, ev rewş jî stûyê malzarokê hê pirtir fireh dike.<ref name="Physiology">Costanzo, Linda S. Physiology. Sixth edition, Elsevier, 2018.</ref> Ev çerxa paşragihandina erênî heta zarokanînê didome.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> Oksîtosîn li gel mêyan di laşê nêran de jî tê berhemkirin û derdan. Di laşê mêyan de ne tenê dema dûcaniyê de lê mêyên neducan jî oksîtosîn berhem dikin û der didin. Di laşê mêyên neducan de dema têkiliya zayendî de, oksîtosîn tê derdan. Oksîtosîn malzarokê girj dike, guheztina sperman a ber bi cogên hêkê hêsantir dike. Di laşê nêran de derdana oksîtosînê di dema avêtinê (bi înglîzî: ''ejaculation'') de zêde dibe. Oksîtosîn di laşê nêran de bi taybetî [[lûleya guhêzer]] girj dike bo deravêtina [[sperm]]an.<ref name="Essentials of Medical Physiology" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Vexweşîn]] 51m7oklk1343wyskdtcrtj1684c60qm 0 134152 2096217 1909316 2026-09-27T16:34:53Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096217 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} Di dawiya [[Ducanî|ducaniyê]] de, ji malzaroka dayikê derkirina yek an jî zêdetir korpele wekî '''zarokanîn''' (bi înglîzî: ''childbirth /parturition'') tê navkirin. Ji bo ajalan peyva '''zayîn''' tê bikaranîn. Pîştî jidayikbûnê, êdî korpele wekî nûza (bi înglîzî: ''newborn'') tê navkirin. Di dema ducaniyê de korpele di hawirdorek avî, di nav şileya seravê de dijî. Korpele di bin parastina dayikê de ye û heta dawiya pêvajoya zarokanînê, hemû pêdiviyên korpeleyê ji aliyî dayikê ve tên dabînkirin. Di rewşa asayî de ducaniya 9 mehî bi zarokanînê dawî dibe. Piştî jidayikbûnê, korpele di hawirdorek zuha de, hema hemû pêdiviyên xwe bi tena serê xwe dabîn dike. Ango divê piştî jidayikbûnê, hemû [[Endam (biyolojî)|endam]] û koendamên nûza çalak bibin û destek bidin bo berdewemiya jiyana wî. Piraniya endamên korpeleyê heta dawiya zarokanînê an hîç çalak nin in, an jî çalakiya wan sinordar e. Gava jidayikbûn rû dide, hemû endam û koendamên korpeleyê dest bi çalakiya asayî dikin. Wekî mînak; bere ko [[navikebendik]] were jêkirin, divê [[Pişika mirovî|pişik]] dest bi [[Alûgorkirina gazên henasedanê|alûgorkirina gazên henaseyê]] bikin. Bi mijîna şîrê, divê [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisê]] dest bi çalakiyê bike. Divê [[Dilê mirov|dil]] bi têra xwe û bi pestoya guncav [[xwîn]]ê pompe bike. Divê [[Çermê mirov|çerm]], laşê korpeleyê ji ziyanên hawirdorê biparêze û divê çîna çewriya binçerm germahiya laşê rêk bixe.<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> Lê ji bo rûdana van çalakiyan, divê korpele ji malzarokê were derxistin, ango divê zarokanîn rû bide. [[Hormon]]ên korpeleyê pêvajoya zarokanînê didin destpêkirin<ref name="visualizing-human-biology" />, lê paşê hormon û [[koendama demarê]] ya dayikê pêvajoya zarokanînê birêve dibe. Pirraniya zarokanînan bi awayekî asayî rû didin, korpele ji malzarokê derbasî coga zarokanînê dibe û ji [[zê]]yê derdikeve derve. == Nîşanên zarokanînê == Di dirêjiya ducaniyê de, di coga stûyê [[malzarok]]ê de bergirkek ji lîncî peyda dibe. Bergirk devê malzarokê girtî dihêle. Bi qasî 1-2 roj berê destpêkirina zarokanînê, ev bergirk sist dibe û li gel hinek xwînê, ji stûyê malzarokê der dikeve. Hilweşîna bergirkê, nîşana nêzîkbûna dema zarokanînê ye. Di heman demê de hestiyariya [[Lûsemasûlke|masûlkeyên]] malzarokê ya bo [[oksîtosîn]]ê zêde dibe.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> Bi qasî mehek berê rûdana zarokanînê, di malzarokê de girjbûnên hêdî û lawaz dest pê dike. Paşê, hêza girjbûna masûlkeyên malzarokê roj bi roj zêdetir dibe û êdî wekî girjbûnên zarokanînê tên navkirin. Hokara ko dibe sedema destpêkirina girjbûnên zarokanînê hê jî tam nayê zanîn. Lê hin nîşanên girîng hene ko, sinyêlên bo destpêkirina zarokanînê, ji laşê korpeleyê tên şandin. Carek pêvajoya zarokanînê dest pê kir, êdî girjbûna malzarokê û firehbûna stûyê malzarokê bandorek girîng a erênî li ser zarokanînê dikin.<ref name="Essentials of Medical Physiology" /> Ber bi nêzikbûna zarokanînê oksîtosîn bi awayekî xurttir bandor li malzarokê dike, êdî li gel girjbûnên bihêz, êşa (sancî) zarokanînê jî zêde dibe. Gava zarokanîn dest pê dike, girjbûna malzarokê her 3 heta 30 xulekê de carek rû dide û bi qasî 20 heta 40 çîrkeyan didome. Lê ber bi dawiya qonaxa zarokanînê de dubarebûna girjbûna malzarokê di her 1.5 – 2 xulekê de rû dide û her girjbûnek bi qasî xulekek didome.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> Di qonaxa sêyeka sêyema (bi înglîzî: ''third trimester'') a ducaniyê de, serê korpeleyê arasteyê stûyê malzarokê dibe. Di destpêka ducaniyê de, ji ber pestoya serê korpeleyê perdeya seravê diqelişe, şileya seravê ji nişka ve vala dibe. Hatina avê yek ji nîşanên herî girîng e ko pêvajoya zarokanînê hatiye destpêkirin.<ref name="Biology" /> == Pêvajoya zarokanînê == [[Wêne:Zarokanin.png|thumb|Pêvajoya zarokanînê bi sê gavan de rû dide.]] Rêbaza zarokanînê di sê qonaxan de rû dide<ref name="visualizing-human-biology" />: Qonaxa yekem dema berê zarokanînê ye û wekî firehbûna stûyê malzarokê (bi înglîzî: ''dilation'') tê navkirin. Qonaxa duyem, bûyerên dema zarokanînê lixwe digire û wekî derkirina korpeleyê (bi înglîzî: ''expulsion'') tê navkirin. Qonaxa sêyem piştî jidayikbûna korpeleyê dest pê dike û wekî derkirina pizdanê (bi înglîzî: ''afterbirth /placental stage'') tê navkirin. === Qonaxa firehbûnê === Zarokanîna asayî, zarokanîna ji zêyê ye (bi înglîzî: ''vaginal delivery''). Di zarokanîna asayî de korpele ji coga stûyê malzarokê derbasî zêyê dibe, ji wir jî jidayik dibe. Loma divê tîreya stûyê malzarokê bi têra xwe fireh bibe ko serê korpeleyê di nav de derbas bibe. Di pêvajoya zarokanînê de qonaxa firehbûna stûyê malzarokê, qonaxa herî dirêj e û bi gelemperî bi qasî 6 heta 12 saetan didome. Lê ev mawe di hemû dayikan de ne yek e. Ducaniya cara yekem de firehbûna stûyê malzarokê hêdî rû dide, lê heke dayik berê jî zarok anîbe, dibe ko ev dem kurttir be.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> Ber bi dawiya sêyeka sêyem, asta bilind a êstrocenê dibe sedema geşbûna wergirên oksîtosînê di malzarokê de.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di vê demê dê serê korpele ber bi stûyê malzarokê ve araste dibe. Dema serê korpeleyê stûyê malzarokê tehn dide, [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] stûyê malzarokê ji hev tên kişandin, ji ber hêza kişînê hestewergir han dibin û demareragihandin dişînin [[hîpotalamus]]ê. Hîpotalamus [[hîpofîz]]a paş han dike bo derdana hormona oksîtosînê. Oksîtosîn lûsemasûlkeyên li diwarê malzarokê girj dike. Di heman demê de [[plasenta]] prostoglandîn der dide nav malzarokê. Prostoglandîn girjbûna [[masûlke]]yan xurttir dike.[[Wêne:Bookmiller 1954 176.png|thumb|Pêşî beşek piçûk ji serê korpeleyê ji coga zarokanînê der dikeve. Rûyê korpeleyê ber bi aliyê [[dirkepetik]]a dayikê de dizivire û serê korpeleyê di coga zarokanînê de derbas dibe.]]Di qonaxa firehbûnê de stûyê malzarokê kin dibe, tenik dibe û fireh dibe. Sistbûna stûyê malzarokê her ko zêde dibe, devê stûyê malzarokê bi qasî 10 cm fireh dibe.<ref name="human physiology">Roberts S. Human Physiology. Global Media, 2007.</ref> Ev firehbûn girîng e ji bo derketina korpele û pizdanê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Di vê qonaxê de di malzarokê de girjbûnên bihêz dest pê dike, ji van girjbûnan re tê gotin “girjbûnên zarokanînê”. Girjbûnên zarokanînê ji binê (fundus) malzarokê dest pê dike, ber bi jêr didome. Bi vî awayî serê korpeleyê ber bi stûyê malzarokê ve tê tehnkirin. Paldana serê korpeleyê dibe sedema firehbûna stûyê malzarokê û coga zarokanînê.<ref name="Essentials of Medical Physiology" /> Gava serê korpeleyê stûyê malzarokê tehn dide, di navbera korpele û hawirdora derveyî laşê dayikê de perdeya seravê cih digire. Ji ber pestoya paldana serê korpeleyê, [[Perdeya seravê|perdeya serav]] diqelişe û şileya serav ji zêyê diherike derve. Bi nemana şileya seravê, korpele êdî ji hin ziyanên hawirdorê nayê parastin, loma divê ji malzarokê derkirina korpeleyê di demek kurt de, di nav 24 saetan de dest pê bike.<ref name="visualizing-human-biology" />Hin caran zarokanîn ji qonaxa yekem derbasî qonaxa duyem nabe, vê gavê oksîtosîna destkarî didin dayikê ko pêvajoya zarokanînê bidome. === Qonaxa derkirina korpeleyê === Qonaxa derkirina korpeleyê gava serê korpeleyê dikeve coga zarokanînê dest pê dike û bi jidayikbûnê bi dawî dibe.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> [[Wêne:Human placenta 001.jpeg|thumb|Pizdana mirov ji plasenta, navikebendik û perdeya seravê pêk tê]] Di vê qonaxê de êşgirtina zarokanînî her ko diçe tundtir dibe. Korpele hê bihêztir ber bi stûyê malzarokê ve tê tehnkirin, serê korpeleyê ji coga zarokanînê derbas dibe û ji zêyê der dikeve derve.<ref name="Physiology" /> Pêşî beşek piçûk ji serê korpeleyê ji coga zarokanînê der dikeve. Rûyê korpeleyê ber bi aliyê [[dirkepetik]]a dayikê de dizivire û serê korpeleyê di coga zarokanînê de derbas dibe.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref>Paşê sermil, [[Hestiyên mil û dest|mil û dest]] û tewahiya laş ji coga zarokanînê derbas dibe. Bi vî awayî tewahiya korpeleyê ji dayikê derdikeve, korpele li derveyî laşê dayikê bi navbeynkariya [[Navikebendik|navkebendikê]] bi dayikê re girêdayî dimîne. Zêdetirê %95ê zarokanînan de, pêşî ne ling, lê serê korpeleyê ji coga zarokanînê de derdikeve derve.<ref name="medical physiology" />Bi gelemperî ev qonax bi qasî 2 saetan didome, lê dibe ko derketina korpeleyê hin caran hê derengtir an jî hê zûtir rû bide. === Qonaxa derkirina pizdanê === Di vê qonaxê de pizdan (plasenta + navkebendik û serav) ji malzarokê tê avêtin. Piştî zarokanînê bi gelemperî di nav 10 heta 15 xulekan de plasenta ji malzarokê diqete û cihê dibe. Plasenta, navikebendik û perdeya servavê ji coga zorokanînê de derdikevin, bi vî awayî pêvajoya zarokanînê diqede.<ref name="Essentials of Medical Physiology" /> == Rêkxistina girjbûna malzarokê bi sîstema paşragîhandina erênî == [[Wêne:Rêbaza paşragihandina erenî ku.png|thumb|Hêz û leza girjbûna masûlkeyên malzarokê bi rêbaza paşragihandina erênî tê rêkxistin.]] Sîstema [[Paşragihandina erenî|paşragîhandina erênî]] bandor li ser pêvajoya zarokanînê dike<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Gava korpele bi têra xwe geşe dibe û diperise, ango ber bi dawiya sêyek a sêyam a ducaniyê, serê korpeleê ber bi stûyê malzarokê araste dibe. Dema serê korpeleyê bi stûyê malzarokê ve temas dike, û tehn dide, masûlkeyên malzarokê ji hev tên kişandin. [[Hestewergir]]ên li stûyê malzarokê, pestana ji ber tehnkirina serê korpeleyê hest dikin û sînyal dişînîn hîpotalamusê. Hîpotalamus jî hîpofîza paş han dike bo derdana oksîtosînê. Oksîtosîn bi wergirên taybet ên [[lûsemasûlke]]yên malzarokê ve tên girêdan. Bi bandora oksîtosînê, girjbûnên malzarokê hê xurttir dibe. Xurtbûna girjbûna masûlkeyan, korpeleyê ber bi stûyê malzarokê ve hê pirtir tehn dide û pestoya li stûyê malzarokê berztir dibe. Zêdebûna pestoyê, hê pirtir hestewergir han dike. Ji hestewergiran hê pirtir sînyal tê şandin bo hîpotalamusê. Hîpotalamus jî hê pirtir oksîtosîn dide derdan. Ev çerx heta dawiya zarokanînê didome.<ref name="Concepts and Applications" /> == Bandora hormonan li ser zarokanînê == '''Hormonên dayikê''' 1. [[Oksîtosîn]] 2. Prostaglandîn 3. Kortîzol (cortisol) 4. Relaksîn (relaxin) '''Hormonên korpeleyê''' 1. Oksîtosîn 2. Kortîzol 3. Prostaglandîn '''Hormonên plasentayê''' 1. [[Êstrocen]] 2. [[Procesteron]] 3. Prostaglandîn === Oksîtosîn === Oksîtosîn lûsemasûlkeyên malzarokê dide girjkirin bi vî awayî zarokanînê han dike. Ber bi dawiya qonaxa ducaniyê de, li diwarê malzarokê de bi bandora [[êstrocen]]ê hejmara wergirên oksîtosînê zêde dibe. Loma malzarok hê pirtir hestiyar dibe bo oksîtosînê. Herwiha oksîtosîn navpoşê malzarokê han dike bo derdana prostaglandînan. === Prostaglandîn (prostaglandins) === Prostaglandîn molekulên taybet in ko di [[xane]]yê de ji asîda [[Lîpîd|çewrî]] ya bi navê asîda arekîdonîk (bi înglîzî: ''arachidonic acid'') tê bi destxistin.<ref>Ricciotti E, FitzGerald GA. Prostaglandins and inflammation. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 2011 May;31(5):986-1000. doi: 10.1161/ATVBAHA.110.207449. PMID: 21508345; PMCID: PMC3081099</ref> Gelek cor û erkên prostaglandînan hene, ji vana prostaglandina bi navê PGE₂ taybet e bo xurtkirina girjbûna masûlkeyên malzarokê. Prostaglandîn xestiya kalsiyuma nav xaneyên lûsemasûlkeyê zêde dike, loma girjbûna masûlkeyan bihêztir dibe.<ref name="Physiology">Costanzo, Linda S. Physiology. Sixth edition, Elsevier, 2018.</ref> Di dema ducaniyê de ji şaneyên malzarokê, [[Perdeyên derveyî embriyoyê|perdeyên korpeleyê]] (bi înglîzî: ''fetal membranes'') û ji plasentayê, prostaglandîn tê derdan<ref name="Essentials of Medical Physiology" /> === Kortîzol (''cortisol'') === Di dema zarokanînê de ji hîpotalamusê bi rêjeyek zêde ji hormona derpirandina tûkila adrenal (bi înglîzî: ''corticotropin-releasing hormone (CRH)'') tê deredan. Ji ber bandora vê hormonê ji hîpofîza pêş hormona handera tûkila adrenal (ACTH)tê derdan. Ev hormon, ji tûkila rijênê adrenalê, kortîzol dide derdan. Kortîzol girjbûna malzarokê zêde dike û alîkariya dayikê dike ko dema zarokanînê li dij stresê dayik li ber xwe bide.<ref name="Essentials of Medical Physiology" /> === Rîlaksîn (''relaxin'') === Rîlaksîn di destpêka ducaniyê de di [[hêkdank]]ê dayikê de, ji [[tenê zer]] (bi latînî: ''corpus luteum'') tê derdan. Lê di dema zarokanînê de ji plasentayê û ji rijênên şîrê, bi rêjeyek zêde rîlaksîn tê derdan. Rîlaksîn stûyê malzarokê nerm dike. Herwiha ji bo firehbûna stûyê malzarokê, besterên (bi înglîzî: ''ligament'') di navbera [[Piştêna hewzê|hestiyên rûvê]] sist dike ko derbasbûna korpeleyê hêsan bibe. Rîlaksîn li malzarokê de wergirên oksîtosînê zêdê dike. Bandora [[procesteron]]ê ya ji bo negirjbûna malzarokê betal dike. Di laşê dayikê de geşebûna rijênên memikan (geşebûna memikan) jî bi alîkariya rîlaksînê rû dide.<ref name="Essentials of Medical Physiology">Sembulingam, K., and Prema Sembulingam. Essentials of Medical Physiology. 6th ed., Jaypee Brothers Medical Publishers, 2012.</ref> === Êstrocen === [[Êstrocen]] û procesteron di dirêjiya qonaxa ducaniyê de bênavber tên derdan. Lê gava dema zarokanînê nêzik dibe, derdana procesteron kêm dibe û derdana êstrocenê jî zêde dibe. Êstrocen hêza girjbûna malzarokê zêde dike, li ser diwarê malzarokê de wergirên oksîtosînê zêde dike.<ref name="OpenStax, Biology" />Herwisa êstrocen malzarokê han dike ko hê bileztir prostaglandîn berhem bike. === Procesteron === Ji destpekê heta meha heftem a ducaniyê, rêjeya procesterornê zêde ye û rê li ber girjbûna malzarokê digire. Herwiha procesteron rê li ber berhemanîna enzîma bo berhemkirina prostaglandînê (PGE₂₎ jî digire. Ji meha heftêmê şûnve asta rêjeya procesterona xwînê êdî zêde nabe û hinek dadikeve. Lê di heman demê de di xwîna dayikê de asta êstrocenê hê jî bilind dibe. Zêdebûna êstrocenê û kêmbûna procesteronê masûlkeyên malzarokê hê pirtir hestiyar dike ji bo kartêkirin ko girjbûna masûlkeyên malzarokê han dikin.<ref name="medical physiology">Guyton, A. and Hall, J., 2011.Guyton And Hall Textbook Of Medical Physiology. Philadelphia: Saunders Elsevier.</ref> Kêmbûna procesteronê, girjbûna malzarokê zêde dike û berhemkirina prostaglandînê han dike. == Sezeryan == Hin caran li dewsa zarokanîna asayî, bi niştergeriya sezeryenê (bi înglîzî: ''cesarean section'') korpele ji malzarokê tê derxistin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Sezeryan ne şeweyek asayî ya zarokanînê ye. Gava jiyana dayikê an jî ya korpeleyê di bin metirsiyê de be û zarokanîna asayî ya ji zêyê negengaz be, rêbaza sezeryanê tê bikaranîn. Wekî mînak: Dibe ko serê korpeleyê pir gir be û nikaribe di nav coga zarokanînê de derbas bibe.<ref name="visualizing-human-biology" /> Hin caran navikebendik li stûyê korpeleyê de badayî dimîne û nahêle korpele jidayik bibe. Dibe ko serê korpeleyê arasteyê stûyê malzarokê nebûbe û lingê korpeleyê ketibe coga zarokanînê Di neştergeriya sezeryanê de, beşa zikê dayikê ya di navbera navik û jorê rûv de tê qelîştin, paşê dîwarê malzarokê tê jêkirin û korpele tê derxistin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 5lvup54v76leytxnv3ssvucavhkmdw8 0 134305 2096236 2028475 2026-09-27T16:57:56Z Avestaboy 34898 2096236 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Pablo Ruiz Picasso'''<ref name="PCp15">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=H-DqAAAAMAAJ |sernav=Pablo Picasso: His Life and Times |paşnav1=Cabanne |pêşnav1=Pierre |tarîx=1977 |weşanger=Morrow |isbn=978-0-688-03232-6 |rûpel=15 |ziman=en }}</ref> (jdb. 25ê çiriya pêşîn 1881an - m. 8ê nîsana 1973an) [[wênesaz]], [[peykervan]], [[çapker]], [[seramîkîst]] û sêwiranerê [[şano]]yê yê [[spanî]] bû ku piraniya jiyana xwe ya mezin li [[Fransa]]yê derbas kir. Ew yek ji [[hunermend]]ên herî bibandor ê sedsala 20an e, ew bi hev-damezrênerkirina tevgera [[Kubîzm|kubîst]], dahênana peykerên çêkirî,<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vbZIAQAAIAAJ |sernav=Pablo Picasso: The Man and the Image |paşnav1=Lyttle |pêşnav1=Richard B. |tarîx=1989 |weşanger=Atheneum |isbn=978-0-689-31393-6 |rûpel=2 |ziman=en }}</ref> hev-îcadkirina [[kolaj]]ê, û ji bo cûrbecûr şêwaz tê zanîn, ku wî alîkariya pêşkeftin û lêkolînê kir. Di nav berhemên wî yên herî navdar de [[Les Demoiselles d'Avignon]] a proto-kubîst (1907), û [[tablo]]ya dijî şer [[Guernica (tablo)|Guernica]] (1937), wêneyek dramatîk a Guernica ye, bajarê ku ji hêla hêzên hewayî yên [[Almanyaya Nazî|alman]] û [[Îtalyaya faşîst|îtalî]] ve di dema [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] de dihate [[bombebaran]]din. Picasso di salên xwe yên destpêkê de jêhatîbûna hunerî ya awarte nîşan da, di zarokatî û xortaniya xwe de bi rengekî xwezayî xêz dikir. Di dehsala yekem a sedsala 20an de, şêwaza wî guherî dema ku wî bi [[teorî]], [[teknîk]] û ramanên cûda ceribandin. Piştî sala 1906an, xebata [[Fauvîzm|Fauvist]] a hunermendê piçekî kevintir [[Henri Matisse]], Picasso teşwîq kir ku şêwazên radîkaltir bikole, lewra ew dest bi hevrikiyek fêkî di navbera her du hunermendan de kirin, yên ku paşê bi gelemperî ji hêla rexnegiran ve wekî serokên hunera nûjen dihatin hev kirin. Karê Picasso bi gelemperî di serdeman de têne dabeş kirin. Navên gelek serdemên wî yên paşîn têne nîqaş kirin, di nav wan de demên herî gelemperî yên ku di xebata wî de têne pejirandin [[Serdema Şîn]] (1901-1904), [[Serdema Gulê]] (1904-1906), [[Serdema bi bandor a Afrîkayê]] (1907-1909), [[Kubîzma Analîtîk]] (1909-1912), û [[Kubîzma Sentetîk]] (1912-1919) ne, Serdema Kubîzma Sentetik wek [[serdema Krîstal]] jî tê binavkirin. Piraniya xebatên Picasso yên dawiya salên 1910an û destpêka salên 1920an bi şêwazek [[Neoklasîzm|neoklasîk]] in û xebata wî ya di nîvê salên 1920an de bi gelemperî taybetmendiyên [[surrealîzm]]ê hene. Xebata wî ya paşîn bi gelemperî hêmanên şêwazên wî yên berê tevdigere. Picasso di dirêkiya hemû jiyana xwe de, bi taybetî bi serfirazî, ji ber serkeftinên xwe yên hunerî yên [[şoreşger]]î navûdengek gerdûnî û dewlemendiyek mezin bi dest xist û bû yek ji kesayetiyên herî naskirî yê hunera sedsala 20an. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1881]] [[Kategorî:Katolîkên romayî yên berê]] [[Kategorî:Komunîstên spanî]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Wênesazên spanî yên mêr]] 28905an1qe762kq2dlqtju60q6sxkub 0 136079 2096207 1810968 2026-09-27T16:28:26Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096207 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Gregor Mendel 2.jpg | sernavê_wêne = Gregor Johann Mendel (1822-1884) | bernav = Bavê bomawezaniyê | pîşe = Qeşe, biyolog, bomawezanist, mêşvan, matematîkzan, riweknas, meteorolog }} '''Gregor Johann Mendel''' (1822-1884) yekem kes bû ko bi rêkûpêk lêkolîn kir li ser veguheztina taybetmendiyên bomaweyî ji bavan bo weçeyan (nifşên nû). Mendel xebatên xwe li ser riweka polkeyê (bezelye) kir û encamên taqîkirinên xwe bi rêbazên matematîkî şîrove kir. Bi van xebatên xwe Mendel bû damezînerê qanunên bingehîn ên bomaweyî yê. Johann Mendel di 22ê tîrmeha, 1822 de, li Heinzendorf, ko wê demê beşek ji împaratoriya Hapsburgê (niha Hynčice, Komara Çek) bû, hat dinê. Bavê wî wek cotkarekî gundî debara malbata xwe dikir. Mendel, hestê hezkirina riwekan, ji diya xwe girtîbû. Du xwîşkên Mendel hebû, yek mezintirê Mendel, a din jî ji Mendel piçûktir bû. Mendel hê di piçûktiya xwe de dabû nîşankirin ko mereqdarê zanistê ye.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Di sala 1833yê de mamosteyê wî pêşniyar kir ko Mendel biçe dibistanek pêşketîtir a bi navê “Dibistana Navîn a Piarist” a li Leipnikê. (niha Lipnik). Pêşweçûnên Mendel di warê akademîk de berdewam kir, û di 1834ê de xwe li Gymnasium a li Troppau (Opava), tomar kir. Dilê Mendel hebû bibe mamoste. Piştî qedandina şeş salan li Gymnasiumê, hê divê du sal jî [[felsefe]] bixwenda ko mafê tomarkirina xwe ya zanîngehê bi dest xista. Lê dêûbavên wî nikaribûn pere dabîn bikin ji bo xwendina wî ya pêşdetir. Xwişka wî ya piçûk beşek ji cihêzê xwe da ko Mendel bikaribe xwendina xwe bidomîne. Herwisa Mendel di heman demê de ji bo qezenckirina pere, mamostetiyê jî kir û dersên taybet da hin xwendekaran. Di sala 1841ê de Mendel dest bi perwerdeya xwe ya Enstîtuya Felsefeyê ya Olmütz (niha Olomouc) kir. Mendel bi taybetî bi zanistên xwezayî re eleqedar bû.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Piştî du salên li Enstîtuya Felsefeyê, êdî mafê xwetomarkirina zaningehê bi dest xistîbû, lê ew ji ber aboriya xwe ya nebaş, ji xwendina li zanîngehê dilsar bibû. Loma ji bo debara jiyana xwe, biryara serîlêdana Keşîşxaneya Augustinian ya St.Brünn (niha Brno) da. Pêşniyara profesorê wî ew qas erênî bû ko Mendel bêyî hevpeyivîn, ji bo keşîşxaneyê hate pejirandin. Johann Mendel di cotmeha 1843yê de di keşîşxaneyê de dest bi ceribandinê(staj) kir, herwisa di vê demê de navê Gregor girt. Di dirêjiya dema qonaxa stajê de, Mendel bi gelemperî mijarên klasîk dixwend, lê di demên xwe yê vala de xwendina xwe ya li ser [[riwek]] û mîneralan domand. Ji ber ko xwedîkirina pez, çandina fêkî û şerab bingeha aboriya Brno bû, wî di heman demê de pirtûkên di derbarê zanista çandiniyê jî xwend. Serqeşeyê keşîşxaneyê C. F. Napp, lêkolînên serbixwe teşwîq dikir loma li keşîşxaneyê baxçeyek teqîkarî û herbariumek (herbarium) da avakirin. Di sala 1847ê de Mendel wek qeşe (keşîş) hat destnîşankirin. Wî heta sala 1848ê xwendina îlahiyatê domand, di wê demê de ew bû qeşeyê civata keşîşxaneyê. Lêbelê, Mendel pir şermok û hesas bû ko bi awayekî bibandor ji civatên nexweş û êşkêş re xizmet bike, û bi nexweşiya [[koendama demarê]] ket. Gunehê serqeşeyê keşîşxaneyê bi Mendel hat, wî tayîn kir ko li bajarê Znojmo (Znaim), li başûrê Moravyayê, dersên klasîk û matematîkê bide xwendekarên pola heftemîn. Mendel karên xwe baş bi cih anî û di sala 1849ê de li Gymnasiumê Znojmo wek mamosteyê cîgir hat erkdarkirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Ew mamosteyekî bêhnfireh bû û bi xebatên xwe li fakulteyê bandorek erênî kir. Lêbelê, ji bo ko Mendel bibe mamosteyê asayî, divê ji ezmûnek jêhatîbûnê derbas biba û bida nîşankirin ko zanyariyên wî ji bo mamostatiyê bes e. Mixabîn, bidestxistina sertîfîkaya mamostetiyê de astengî derket. Mendel di ezmûnên xwe yên fîzîk û meteorolojiyê de bi ser ket lê di beşên zoolojî û jeolojiyê de bi ser neket. Sedemê biserneketina wî ev bû ko ew ji avantajên xwendina zanîngehê bêpar bû. Herwisa hewl dabû ko bi tena serê xwe amadekariya azmûnê bike, lê ji ber ko wekî mamosteyê cîgir dixebitî, pirraniya demên wî bi dersdayînê derbas dibû, loma ji bo azmûnê nikarîbû bi têra xwe xwe amade bike. Digel vê bêhêvîbûnê, Mendel wek mamoste, xwedî navûdengek baş bû. Salek şûnve wî li Dibistana Teknîkî ya Brno de li dewsa mamosteyekî nexweş, dest bi mamostetiyê dersên dîroka xwezayî kir. Di dema vê karê xwe de, Mendel bû endamê awarte ji bo beşa Zanistên Xwezayî ya Civaka Çandiniyê. Dema ko Mendel 29 salî bû, Serqeşeyê keşîşxaneyê C. F. Napp wî şand Zanîngeha Viyanayê da ko ji bo ezmûna mamostetiyê xwe bêtir amade bike. Di heyama 1851-1853yê de, Mendel bi piranî fîzîk dixwend, lê di heman demê de dersên [[matematîk]], [[kîmya]], zoolojî, botanîk, fîzyolojiya riwekan û paleontolojî jî girt. Ew bi taybetî bi botanîk û duregkirina (hîbrîdkirin) riwekan re eleqedar bû, lê xwendina wî ya di warê fîzîk û matematîkê de jî bandorek mezin li xebata wî ya paşîn kir. Di fîzîkê de wî sadetiya qanûnên xwezayî keşf kir, û di matematîkê de fêrî bikaranîna teoriya egerê (îhtîmal) û analîza îstatîstîkî bû. Piştî ko perwerdeya xwe li Viyanayê qedand, Mendel di tîrmeha 1853yê de vegeriya keşîşxaneyê. Nayê zanîn ko çima wî di heman demê de dubare serî li ezmûne mamostetiyê nekir. Li dibistanek teknîkî ya bi navê Realschule de ji bo Mendel karê mamostayî peyda bû. Mendel 14 sal li wir fêrî fîzîk û dîroka xwezayî kir. Mendel di heman demê de berpirsiyariya koleksiyonên zanistiya xwezayî jî girt. Mendel di sala 1855ê de hewl da ko ji nû ve serî li azmûna mamostatiyê bide, lê ew di cara duyemîn jî têk çû. Dibe ko nexweşiya wî rê li ber serketina wî girtî be. Mendel karê mamostetiyê berdewam kir, lê, wî ne tam lê nîv mûçe werdigirt. == Bomawe di riweka polkeyê de == Mendel demên xwe yê vala terxan kir ko li keşîşxaneyê çend lêkolînên serbixwe pêk bîne. Di destpêka salên 1850yê de, wî di riweka polkeyê, ''Pisum sativum'' de dest bi xebatên perîna destkarî kir, da ko diyar bike ka çawa sîfet ji nifşek diguhaze bo nifşên nû. Di sala 1854ê de Mendel bû endamek resen a Beşa Zanistiya Xwezayî ya Civata Çandiniyê li Brno, ko navê wê paşê wekî Civata Zanistiya Xwezayî hat guhertin. Li civînên civakê de mijara duregkirina riwekan ji aliyê aboriyê ve dihat nîqaşkirin. Mendel bi riweka polkeyê dest bi rêza taqiyan kir û hewl da ko çawaniya veguheztina taybetmendiyan di navbera nifşan de diyar bike. Encamên taqiyên Mendel rê li ber damezrandina qanunên bomaweyê ve kir. Mendel encamên xebatên xwe û dîtinên xwe, li ber Civata Zanistên Xwezayî de bi du konferans, di sibat û adara 1865ê de pêşkêş kir. Mendel bi baldariyek mezin, riweka polkeyê hilbijart ko taqîkirinên xwe yê derbarê çêbûna nifşên nû saz bike. [[Wêne:Mendels peas ku.png|center|thumb|799x799px|Mendel ji bo taqîkirinê, 7 sîfetên polkeyê hilbijart û çawaniya veguhaztina sîfetan ji bavan bo weçeyê çavderî kir.]] Hin taybetmendiyên riweka polkeyê, * Riweka polke xwediyê gellek corên cihêreng e. * Çerxa jiyana wê kurt e. * Çandina wê hêsan e, pirraniya tovên wê bi serkeftî zîl didin. * Riweka polkeyê di xwezayê de bi perîna xweyî zêde dibe lê perîna wê dikare were kontrolkirin. Mendel xebatên xwe de bi awayekî destkarî, perîna têkel bi kar anîbû. Mendel bi qasî du salan xebat li ser polkeyê kir û piştrast kir ko 34 celebên polkeyê yên wê di taqîkirinê de werên bikaranîn yekreg in (bi înglîzî: ''true breeding'').<ref>Olby, Robert. "Gregor Mendel". ''Encyclopedia Britannica'', 6 Oct. 2022, [https://www.britannica.com/biography/Gregor-Mendel]. Accessed 23 December 2022.</ref> Ango Mendel di destpêka xebatên xwe de ji bo her sîfetek diyarkirî polkeyên yekreg bi dest xist. Mendel ji bo taqîkirinê, 7 sîfetên polkeyê hilbijart û çawaniya veguhaztina sîfetan ji bavan bo weçeyê çavderî kir. Mendel sîfetên wisa hilbijartîbû ko rûxsarê wan di weçeyê de bi hêsanî dihat dîtin. Wekî mînak, dirêjiya qedê ( kurt - dirêj ), rengê tov (kesk - zer), rûyê tov (lûs- qurmiçî) rengê kulîlkê ( spî - mor) , cihê kulîlkan (li kotahiya qedê - li tewereyê qedê), rengê meweyê (kesk- zer), şeweyê mêweyê (givaştî – werimî).<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Mendel bi mêjerek gellek zêde dane berhev kir ko şansê bandorên hawirdorê bêbandor bihêle. Di heyama heft salan de, wî çandin û lekolîna bi qasî 30,000 riwekê polke kir.<ref name="OpenStax, Biology" /> Di taqîkirinên xwe de her carê çavderiya sîfetek kir. Mendel bi perîna destkarî, riwekên polkeyê yên rûyê tovê wan lûs, bi tozkulîlkên (polen) ji rîweka polke ya rûyê tovê wî qurmiçî ve lêk da. Riwekên ko bi vî lêkdanê peyda bibûn, hemû tovên wan lûs bû. Dema ko Mendel lêkdana beravajî pêk anî, ango riwekên tovên wan qurmiçî bi tozkulîlkên riweka tovên wê lûs ve lêk da, encam neguherî, hemû weçe bi tovên lûs peyda bûn. Weçeyên bi lêkdana destpêk peyda bûne, dureg in û wekî nifşa yekem (F1) (bi înglîzî: ''F1 generation'') tên navkirin. Di qonaxa duyem a taqîkirinê de Mendel tovên dureg ên lûs çand baxçeyê û hîşt bo perîna xweyî rû bide. Weçeyên ji lêkdana bavanên dureg peyda bûne wekî nifşa duyem (F2) (bi înglîzî: ''F2 generation'') tê navkirin. Ji lêkdana perîna xweyî 5474 tovên lûs û 1850 tovên qurmiçî peyda bû. Her çend ko tovên qurmiçî di nifşa berê de (F1) winda bûbûn, lê di nifşa duyem de (F2) ew ji nû ve xuya bûn. Mendel, rûxsara ko di lêkdana yekem de hebûna xwe domand û winda nebû, wekî “zal” (bi înglîzî: ''dominant'') bi nav kir. Herwisa rûxsra ko di nifşa yekem de winda bibû û di nifşa duyem de dîsa peyda bibû jî wekî “bezîw” (bi înglîzî: ''recessive'') bi nav kir.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Mendel xebatên xwe domand û taqîkirina şeş sîlfetên din ê riweka polkeyê jî kir. Mendel ji hemû ceribandinan heman encamê bi dest xist. Her carê, ji bo her sîfetê, rûxsarek zal rûxsara din jî bezîw bû. Ya balkêştir, di hemû weçeyên nifşa F1ê de rêjeya hokara zal a bi hokra bezîw 3 : 1 bû. Ango rûxsara zal ji rûxsara bezîw sê car zêdetir xuya dibû. Ev encam gellek girîng bû, ji ber ko heta wê rojê zanyar bawer dikirin ko taybetmendiyên bomaweyî yên bavan têkilê hev dibin, piştî têkilbûnê zanyariyên bomaweyî bi şêweyek nû lê bi heman rêjeyê de di weçeyê de xuya dibin. Encamên xebata Mendel bi awayekî zelal da nîşankirin ko rûxsarên deûbav di rûxsarên dureg de tevlihev nabin.<ref name="Campbell" /> Mendel lêkolînên xwe domand, û rê da ko perîna xwêyî ya riwekên nifşa duyem (F2) rû bide û ji wan nifşa F3 peyda bibe. Mendel hemû weçeyên nifşa F3yê kontrol kir û encamên taqîkirinê bi hûrgilî tomar kir. Ji daneyên bi destxistî, Mendel pê derxist ko rêjeya 3 :1 a rûxsarên nifşa F2yê de xuya bibû, bi eslê xwe rêjeyek 1:2:1 a veşatî bû. Mendel bi van xebatên xwe, hin agahiyên nû bi dest xist. Encama taqîkirinên wî dabû nîşankirin ko her sîfetêk zîndewerê bi hevkariya cotek yekeyên ji hev cihê peyda dibe.(îro êdî ev yeke wekî [[allel]] tên navkirin). Her dêûbav ji bo her sîlfetek, yekîneyek diguhazîne bo weçeyê, bi vî awayî weçe ji bo her sîfetê du yeke lixwe digire. Yeke bi navbeynkariya xaneyên zayendê (gamet) tên guhaztin bo weçeyê. Ji ber ko her dêûbav ji bo her sîfetek taybet du allel lixwe digire, her yek ji van allelan bi egera % 50 ji bavan diguhaze bo weçeyê. Mendel rêbazeke nîşankirina alfabetîk afirand ko îro jî tê bikaranîn. Her yeke an allel bi tîpek hate nîşankirin. Mînak, wî "A" ji bo rûxsarê tovên lûs û qurmiçî bikar aniye. Tîpa mezin "A" allelê zal nîşan dide, di vê rewşê de, allelê ko rûxsara (fenotîpa) lûs kod dike. Tîpa piçûk "a" jî rûxsara bezîw nîşan dide, di vê mînakê de allelê ko rûxsara qurmiçî kod dike. Ango riweka polke ( herwisa hemû zîndewerên firexaneyî) cotek allel lixwe digire, rûxsara sîfetê (tovê lûs an tovê qurmiçî) ji aliyê van herdu allelan ve tê diyarkirin. Di polkeyê de egera hebûna yek ji sê bomawebabet (genotip) mimkin e. Ango divê allelên polkeyê yek ji sê corê van allelan bin. AA, Aa, aa. Ji vana herdu allelên ko ji heman yekeyê pêk tên (AA, aa) wekî yekreg (bi înglîzî: ''homozygous'') tê navkirin. Allela ko ji du yekeyên cuda pêk tê (Aa) jî wekî dureg (bi înglîzî: ''heterozygous'') tê navkirin. Bomawebabeta (genotîp) dureg dibe sedema peydabûna rûxsarebabeta (fenotîp) zal. Bi gotinek din, polkeyên bi bomawebabeta Aa xwediyê tovên lûs in. Ji bo allelan bikaranîna nîşan û termînolojiyê, hêsantir kir ko mirov tiştên ko dema Mendel lêkdana polkeyan kir, rave bike. Mendel bi polkeyên yekreg dest bi xebatên xwe kiribû, ango bomawebabeta polkeyan AA an jî aa bû. Gava mendel lêkdana bavanên yekreg kir, wekî mînak, gava lêkdana polkeyên bi tovên zer bi polkeyên tovê kesk ve kir (AA x aa), hemû weçeyên nifşa yekem dureg bûn û bomawebabeta tovê wan Aa , rûxsarebabeta tovê wan jî zer bû. Di qonaxa duyemîn a lêkdanê de, Mendel weçeyên dureg ên ji nifşa yekem (F1) wekî bavan hilbijart û lêkdanê di navbera wan da kir (Aa xAa). Ji ber ko evan herdu bavan jî xwediyê herdu alelan bûn, wan karîbûn ko alelê zal an jî allalê bezîw biguhazînin weçeyên xwe. Li gor vê rewşê di nifşa duyem de (F2) egera çêbûna sê cor bomawebabet hebû: AA, Aa û aa. Bomawebabetên AA û Aa herdu jî kar dikin ji bo peydabûna rûxsarebabetazer, lê bomawebabeta aa dibû sedema peydabûna rûxserebabeta bezîw, ango tovên kesk peyda dibû. Tovên kesk di nifşa yekem de winda bibûn lê di nifşa duyem de dîsa peyda bibûn. Rûxsarebabeta F2 wekî: 3 zer : 1 kesk bû. Mendel xwedan têgihîştinek berbiçav bû ko bomawebabeta 1 AA: 2 Aa: 1 aa ya di nav rûxsarebabeta 3:1 de veşartî nas bike. Ji bo piştraskirina bomawebabetan, Mendel [[lêkdana taqîkarî]] (bi înglîzî: test ''cross'') bi kar anî. Mendel weçeya nifşa yekem( F1) a rûxsarebabtê zer bi bavanê xwe yê bezîw (aa) ve lêkda. Ji ber ko bavana yekreg a bezîw tenê dikare allelê bezîw biguhazîne weçeyê, divê hêmû weçe bi rûxsarebabeta zer peyda bibana, lê weçeyên rûxsarebabetê kesk jî peyda bû. Peydabûna rûxsarebabetê bezîw (kesk), dide nîşankirin ko bavanê din ê bi rûxsarebabetê zer, dureg e. Bi kurtasî, Mendel bi vê lêkdana taqîkarî de piştrast kir ko hemû weçeyên nifşa yekem a bi lêkdana bavanên AA x aa peyda bûne, dureg in û bomawebabetê wan Aa ye. Mendel piştî gellek taqîkirinan, '''qanuna cudabûnê''' (bi înglîzî: ''law of segregation'') pêşkeş kir. Li gor vê qanunê (zagon), cota allelan di dema çêbûna gametan de (bi dabeşbûna [[miyoz]]ê) ji hev cihê dibin û diçin gametên cuda. Dema [[pîtîn]]ê, bi yekbûna gametên mê û nêrê bi awayekî rasthatinî (tesadufî) tên ba hev û dîsa cota allelan pêk tînin.<ref name="McGraw-Hill" /> Mendel piştî gellek taqîkirinan, rêbaza guhaztina sîfetek bo weçeyan fam kiribû. Paşê di hişê Mendel de pirsek peyda bû, gelo ne yek lê heke du sîfet di carekî de were lêkdan wê encam bi çi awayî be? Ji bo taqîkirinê, Mendel du sîfetê yekreg bijart, rengê tovê û rûyê tovê. Riweka bi tovê wê zer û rûyê tovê wê lûs (AABB) bi rîweka tovê wê kesk û rûyê tovê wê qurmiçî (aabb) ve lêk da. Bi lêkdana van polkeyan nifşê yekem (F1) peyda bû, hemû weçe bi rûxsarebabeta zal bûn, ango rengê tovan zer, rûyê tovan jî lûs bû. Mendel têgihîşt ko bomawebabeta wan AaBb ye, ango hemû weçeyên yekem ji bo herdu sîfetan jî dureg bûn. Mendel tovên weçeyên dureg çand û di polkeyên nû bi perîna xweyî rû da. Perîna xweyî ya weçeyên bi du sîfetên dureg, wekî '''[[lêkdana coteduregbûn]]''' (bi înglîzî: ''dihybrid cross'') tê navkirin. Mendel bi taqîkirina lêkdana coteduregbûnê, di weçeyên duyem (F2) de tovên bi çar cor rûxsarebabet bi dest xist. Rêjeya rûxsarebabetên tovan: 9 lûs û zer : 3 lûs û kesk : 3 qurmiçî û zer : 1 qurmiçî û kesk bû. Ango dema bala xwe bidî rûxsarebabetên herdu sîfetan, ji bo her sîfetek rêjeya rûxsarebabet dîsa 3:1 e. Ji bo ko di derheqê bomawebabetên weçeyên duyem (F2) de agahdarî werbigire, Mendel bo perîna xweyî rê da polkeyên F2. Ji vê ceribandinê, mendel dît ko di weçeyên F2 de neh bomawebabetên cihêreng hebû ko bi rêjeya 1 AABB: 2 AABb: 1 Aabb: 2 AaBB: 4 AaBb: 2 Aabb: 1 aaBB: 2 aaBb: 1 aabb pêk dihatin. Her sîfet serbixwe hema mîna '''[[lêkdana tekeduregbûn]]''' (bi înglîzî: ''monohîbrîd cross'') allalên xwe digûhezîne weçeyan. Guheztina allelan bo sîfatek, bandor li ser guhaztina allelên sîfeta duyem nake.<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> Mendel heman taqîkirinê bi cotên hemû sîfetên din jî kir. Her carê cihêbûna sîfetan di weçeyên duyem (F2) de bi rêjeya rûxsarebabeta 9:3:3:3 û bi rêjeya bomawebabeta 1:2:1:2:4:2:1:2:1 pêk hat. Zanyariyên ko Mendel ji van taqîkirinan bi dest xistî, îro wekî '''qanuna dabeşkirina serbixwe''' (bi înglîzî: ''law of independent assortment'') tê zanîn. Qanûna dabeşkirina serbixwe diyar dike ko her cotek allel di dema peydabûna gametan de bi awayekî serbixwe dabeş dibin û ji hev cihê dibin. Îro em dizanin ko ev qanûn tenê dema ko du sîfetên ko têne lêkolînkirin li ser heman [[kromozom]]e nebin, li ser kromozomên cihê bin, an jî heke li ser yek kromozomê bin jî divê ev herdu sîfet bi têra xwe ji hev dûr bin ko şertên qanunê were cih. Zanyariyên ko Mendel di sala 1865ê de li ber Cîvata Zanistên Xwezayî pêşkeş kiribû, salek şûnve, di 1866ê de di kovara Civaka Zanistên Xwezayî de hatin weşandin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ne pêşkeşên Mendel ne jî gotara li kovarê eleqeyek mezin nekişand. Kovar ne kovarek bi navûdeng bû loma bala kesî nekişand. Herwisa, ne endamên civakê û ne jî mirovahî ji aliyê rewşenbîrî ve ji bo metodolojiya matematîkî an jî encamên dûrûdirêj ên lêkolîna Mendel amade nebûn. Dîroknas dizanin ku teorîsyenê peresanê [[Charles Darwin]] kopiyek ji kovarê wergirtiye, lê dibe ku wî gotara Mendel qet nexwendîbe. Sernavê gotara Mendel a di Kovara Civaka Zanistên Xwezayî de “Taqîkirin di duregkirina riwekan“ bû.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Kurteya hin beşên girîng ên gotarê wekî ya li jêr bû. * Di xwezayê de diyarkerên bomaweyî taybet e ji bo her zîndewerê. Îro evan diyerkeran êdî wekî “gen” tên naskirin. * Hebûna genan bi cot in. Her riwekek pêgihîştî ji bo her sîfetek taybet, du kopî an jî allelên genan lixwe digire. * Allel dibe ko du cor bin, zal an jî bezîw. * Di kesek de dibe ko du alellên heman corê an jî kopiyek ji her yekê hebe.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> * Cotên genan di dema diristkirina gametan de bi awayekî yeksan ji hev cihê dibin û belavê gametan dibin. Ji ber vê yekê, her gamet tenê yek endamêk ji cota genê hildigire. * Yekbûna gametan, ango pîtîn tesadufî ye. Ev têgîn prensîbên bingehîn ên bomawezaniyê pêk tînin. Lê ji dema Mendel heta îro gellek rewşên îstîsnayî hatine kefşkirin. == Qanunên Mendel ên bomaweyê == === '''Qanuna cudabûnê''' (bi înglîzî: ''law of segregation'') === Li gor vê qanunê (zagon), di zîndewerên dîploîdî de ji bo rûxsarek diyarkiri du allel heye. Her allelek li ser kromozoma homolog e. Di dema çêbûna gametan de (bi dabeşbûna miyozê) kromozomên homolog, herwisa alellên li ser wan ji hev cihê dibin û diçin gametên cuda. Dema pîtînê, bi yekbûna gametên mê û nêrê allelên ji dê û bav bi awayekî rasthatinî (tesadufî) tên ba hev û dîsa cota allelan pêk tînin.<ref name="McGraw-Hill"/> === '''qanuna dabeşkirina serbixwe''' (bi înglîzî: ''law of independent assortment'') === Qanûna dabeşkirina serbixwe diyar dike ko her cotek allel a ji bo sîfetek cuda, di dema peydabûna gametan de bi awayekî serbixwe dabeş dibin û ji hev cihê dibin. Cihêbûna cota allelên bo sîfetek diyarkirî bandor li ser cota allelek din a sîfetek din nake. Ango bomaweya genek, bandor li ser bomaweya genek din nake. Qanuna dabeşkirina serbixe di metefaza yekem a miyozê de rû dide. Îro em dizanin ko ev qanûn tenê dema genên du sîfetên ko têne lêkolînkirin li ser heman kromozome nebin, li ser kromozomên cihê bin, an jî heke li ser yek kromozomê bin jî divê genên ev herdu sîfetan bi têra xwe ji hev dûr bin ko şertên qanunê were cih. === '''Qanuna zalbûnê''' (bi înglîzî: ''law of dominance'') === Ji bo sîfetek diyarkirî, ji herdu allelên ji bavan hatiye wergirtin, allela bi rûxsara zal, her tim rûxsarebabaeta weçeyê de xuya dibe, allela bezîw jî veşartî dimîne. Îro êdî tê zanîn ko hin kêmasiyên vê qanunê hene. Hin caran ji bo sîfetek diyarkirî ne rewşa zalbûna tam, lê zalbûna netemam an jî hevzalbûn jî rû dide. == Meteorolojî û Mêşvanî == Her çend ew bi taqîkirinên xwe yên di çandiniya riwekan de herî navdar bû jî, Mendel di warê meteorolojiyê de jî wekî kesek zanyarê meteorolojiyê dihat hesibandin. Mendel endamê Civata Meteorolojiyê ya Viyanayê bû û li keşîşxaneyê çavdêriyên rojane dikir. Di destpêka sala 1857an de, wî bi hûrgulî daneyên wekî germahiya hewayê, baran, pestoya hewayê û asta ozonê tomar kir, Herwisa Mendel di heman demê de aresteya bayê û hêza bayê jî tomar kir. Mendel xebatên xwe di sala 1862yê de bi şeweyê grafîkan, pêşkêşî Civata Zanistên Xwezayî kir.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Mendel analîzên xwe ji bo pêşbînîkirina hewayê bi kar anî û bi cotkaran ve parve kir. Di 1863 de Mendel bû endamê Civata Çandiniyê ya Brno. Di sala 1868ê de serqeşeyê keşîşxaneyê C. F. Napp mir, li şûna wî Mendel wekî serqeşeyê keşîşxaneyê hate hilbijartin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Erkên pozîsyona wî ya nû pir wextê wî digirt, loma ji bo lêkolînên wî re hindik wext dima. Nêrînên wî yên li ser gellek mijarên siyasî ji nêrînên hikûmetê cuda bû, loma Mendel bi gelemperî kesayetiyek pir populer nebû. Mendel di sala 1870yê de beşdarî Komeleya mêşvanan bû û li ser bomaweyiya [[mêşhingiv]]an xebat kir. Wî dil dikir ko zanyariyên ji taqîkirana riweka polkeyê bi dest xistibû, li ser bomaweyiya mêşhingivan jî bi kar bîne. Lê ji ber ko reftarê cotbûna mêşhingivan aloz bû, hewldanên wî bi ser neket. Her çiqas ew qet nezewicî bû jî, lê ji bo Mendel malbat girîng bû. Bi xwarziyên xwe re ji lîstina satrancê kêfxweş dibû. Bi hemû endamên malbatê ve di nav têkiliyêde bû. Mendel ji bo perwerdeya zaningehê ji bo sê xawrziyên xwe re pere dabîn kir. Bi vî awayî deynê xwişka xwe ya piçûk, a ku ji bo piştgirîkirina perwerdeya Mendel cihêzê xwe firotûbû da.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Tenduristiya Mendel di dawiya sala 1883 de xera bû. [[Gurçik]] û [[Dilê mirov|dilê]] wî têk çûn. Di 6ê çileya1884 de mir. Mendel beyî ko ji bo xebatên xwe yên girîng ên li ser qanunên bomaweyi ve were nasîn mir. Laşê wî li goristana Keşîşxaneyê ya li Goristana Navendî de hat veşartin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolog]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1822]] [[Kategorî:Mirin 1884]] k4m9fb9t77sluebmcarwcp5f9pb0wxs 0 138581 2096336 1938682 2026-09-28T01:20:01Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096336 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | navê rastî = Barak Türkmenleri | navê rastî ziman = [[Zimanê tirkî|tirkî]] | ziman = Bi taybetî [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê kurdî|kurdî]] | herêm = {{Ala|Tirkiye}}: [[Girgamêş, Entab|Girgamêş]], [[Bêlqîs]], [[Tilbişar]]<br>{{Ala|Sûrî}}: [[Kaniya Dil]] | dîn = [[Sunîtî|Îslamê sunîtî]] | komên têkildar = [[Tirk]] }} Eşîra '''Barak''' an jî '''Barakî''',<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=yudlAAAAcAAJ&pg=PA114&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Dictionnaire abrege turc-francaise |paşnav=Artin |pêşnav=Hindoghlu |tarîx=1838 |weşanger=F. Beck |ziman=fr }}</ref> navê eşîrekî [[Tirkên oxizî|oxizî]] ye ku bi piranî li [[Anatolya|rojhilata Anatolyayê]] dijîn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.avrupaolay.com/kose-yazisi/280/ |sernav=Türkmen aşiretleri }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2023 }}</ref> Dora [[behra Aralê]] wek welatê wan ê heqîqî tê bawerkirin û tê gotin ku di salên 1100î de ew ji welatê xwe koçî [[Yozgad]]ê, [[Anatolya]]yê kirine. Lê ji ber ku di nava wan û dewletê nakokî diqewimin, ew mecbûr dimînin koçî herêma [[Entab (parêzgeh)|Entab]] û [[Riha]]yê bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-04-07 }}</ref> Di destpêkê de bi giranî xwe li başûrê parêzgeha Entabê di [[Tilbişar]]ê bi cih kirine. Ev herêm xwe li rojhilata Tilbaşarê heya [[Ferat|ava Ferêt]], li rojavayê xwe heya [[çiyayên Nûr]], li başûr û başûr-rojavayê xwe jî heya [[Heleb]] û [[deşta Amûqê]] xwe dirêj dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=NbhOAAAAcAAJ&dq=sadschur&pg=PA1681&redir_esc=y#v=onepage&q=sadschur&f=false |sernav=Die Erdkunde im Verhältniß zur Natur und zur Geschichte des Menschen, oder allgemeine, vergleichende Geographie, als sichere Grundlage des Studiums und Unterrichts in physikalischen und historischen Wissenschaften: Neunzehnter Theil Drittes Buch. West-Asien |paşnav=Ritter |pêşnav=Carl |tarîx=1855 |weşanger=Reimer |ziman=de }}</ref> Di nava Siltanê [[Silêman II.|Silêman II]] ê osmanî û barakiyên ku êdi li Entabê diman de dîsa nakokî derdikevin holê û ev yek carek din dibe sirgûnkirina beşeke mezin a êlê: tê gotin ku pirraniya barakiyên Entabê di salên 1690î de berva [[Reqa (parêzgeh)|Reqayê]] ([[Sûrî|Sûriyê]]) ve têne sirgûnkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ayhanaydin.info/soylesiler/bilim-insanlari-akademisyenler/224-cahit-tanyol |sernav= |tarîx= |malper=ayhanaydin.info |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-07 |roja-arşîvê=2022-11-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221110120534/https://ayhanaydin.info/soylesiler/bilim-insanlari-akademisyenler/224-cahit-tanyol |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îro çend neviyên barakî li Dîlokê li bajarên [[Îslahiye|Îslahiyê]], [[Girgamêş, Entab|Girgamêş]], [[Bêlqîs]] û Tilbişar, li [[Riha]]yê jî li [[Bêrecûk]] ([[Hobab]]) û [[Xelfetî (bajar)|Xelfetiyê]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nisanyanadlar.com/isim/barak |sernav=barak |malper=Nişanyan Adlar |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-07 |roja-arşîvê=2023-04-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230407122304/https://www.nisanyanadlar.com/isim/barak |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Yek ji beşa herî girîng a çanda barakiyan muzîka barak e (bi tirkî: ''barak uzun hava'') û evya îro wek tarza taybet a vê herêmê tê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://aregem.ktb.gov.tr/TR-12709/uzun-hava-bicimi-halk-muzigi.html#:~:text=Barak%20havalar%C4%B1,%20Barak%20T%C3%BCrkmenlerinin%20%C3%B6zg%C3%BC,yada%20oyun%20aralar%C4%B1nda%20s%C4%B1k%C3%A7a%20seslendirilir |sernav=Uzun Hava Biçimi Halk Müziği |malper=aregem.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2023-04-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230407122938/https://aregem.ktb.gov.tr/TR-12709/uzun-hava-bicimi-halk-muzigi.html#:~:text=Barak%20havalar%C4%B1,%20Barak%20T%C3%BCrkmenlerinin%20%C3%B6zg%C3%BC,yada%20oyun%20aralar%C4%B1nda%20s%C4%B1k%C3%A7a%20seslendirilir |roja-arşîvê=2023-04-07 |url-status=dead }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Tirkmen (denonîm)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîr]] [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê]] [[Kategorî:Tirk]] ewsi37hfkrxfmt1jucck66rj5q52dkd 0 138846 2096152 2037693 2026-09-27T13:31:19Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2096152 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = Hafida El Khabchi | zimanê_navê_rastî = | wêne = Yasmine Lafitte at AVN Adult Entertainment Expo 2009.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = Yasmine | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1973|10|01}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tahar Souk]], [[Maroko]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Pornostêrk]] (2004-2011), [[model]], [[lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | bejn = {{Bejn|m=1,68}} | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | karder = [[Wicked Pictures]], [[Marc Dorcel]] | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = Xelata Venusê - Lîstikvana herî baş a ewropî | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Yasmine Lafitte''' (jdb. 1ê çiriya pêşîn a 1973 li Tahar Souk, Maroko bi navê rastî ''Hafida El Khabchi'' pornostêrkeke berê ya fransî-marokan e. == Jiyan û kariyera wê == Lafitte di malbateke misilmanên oldar de li Thar Es-Souk, gundekî piçûk ê Marokoyê ji dayik bû, dema ku ew tenê pênc mehî bû bi malbata xwe re çû Fransayê û li derûdora Lyonê mezin bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://beaute.afrik.com/Yasmine-de-la-blouse-blanche-au.html |sernav=Yasmine: de la blouse blanche au latex noir |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160105050842/http://beaute.afrik.com/Yasmine-de-la-blouse-blanche-au.html |roja-arşîvê=2016-01-05 |roja-gihiştinê=2023-05-19 }}</ref><ref name="Plasse2009">{{Jêder-nûçe |url=http://www.afrik.com/article18203.html |sernav=Yasmine: sexe, islam et blouse blanche |paşnav=Plasse |pêşnav=Stéphanie |tarîx=2009-12-12 |weşanger=afrik.com |ziman=fr |roja-gihiştinê=2023-05-19 }}</ref><ref name="Hassan2011">{{Jêder-malper |url=https://www.telquel-online.com/296/couverture_296.shtml |sernav=Enquête. Les Marocains et le X. Une histoire charnelle |paşnav=Hassan |pêşnav=Hamdani |tarîx=2011-01-11 |malper=[[TelQuel]] |ziman=fr |roja-arşîvê=2016-03-05 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2023-05-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305135204/http://telquel-online.com/296/couverture_296.shtml }}</ref> Dema ew 18 salî bû, piştî qedandina dibistanê, wê dev ji malbata xwe berda; Di vê demê de wê wek hemşîre perwerde kir û ji bo darayîkirina xwendina xwe wek sifrevan xebitî.<ref name=":0" /><ref name="Plasse2009" /> Di sala 2004an de, ew bi hevalê xwe re di wê demê de ket nav pîşesaziya erotîkê, piştî ku bersiv da reklamek kovarek pargîdaniyek hilberîna piçûk a ku coteyarên amator digeriyan.<ref name="Plasse2009" /><ref name="Hassan2011" /><ref name="Mouna2007">{{Jêder-nûçe |url=http://www.maghress.com/fr/marochebdo/76019 |sernav=La nouvelle Dorcel Girl marocaine |paşnav=Mouna |pêşnav=Izzdine |tarîx=2007-09-28 |weşanger=[[:fr:Maroc Hebdo|Maroc Hebdo]] |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140201202358/http://www.maghress.com/fr/marochebdo/76019 |roja-arşîvê=2014-02-01 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2023-05-19 }}</ref> Di sala 2006an de, ew di beşa pêşandana axaftinê ya TF1 La Méthode Cauet de hate pêşandan, paşê ew di hevpeyivînên rojnameyê, bergê kovaran û bûyerên sosyeteyê de hate xwestin, û ew bû reklamgera kovara [[FHM]]ê.<ref name="Mouna2007" /> Di sala 2007an de, wê bi hilberînerê [[Marc Dorce]] re peymaneke taybetî navîşand.<ref name="Hassan2011" /><ref name="Mouna2007" /><ref name="Sallin2008">{{Jêder-nûçe |url=http://archives.tdg.ch/archives/zone/yasmine-2008-05-01 |sernav=Zone Yasmine |paşnav=Sallin |pêşnav=Jean-Daniel |tarîx=2008-04-01 |weşanger=[[Tribune de Genève]] |format=dmy-all |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140201171723/http://archives.tdg.ch/archives/zone/yasmine-2008-05-01 |roja-arşîvê=2014-02-01 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2023-05-19 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |sernav=Exclusive: Complete 2008 eLINE Award Winners from Venus Berlin |url=http://business.avn.com/articles/Exclusive-Complete-2008-eLINE-Award-Winners-from-Venus-Berlin-55443.html |kovar= |ziman=en |weşanger=AVN |roja-gihiştinê=2023-05-19 |roja-arşîvê=2014-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140416021504/http://business.avn.com/articles/Exclusive-Complete-2008-eLINE-Award-Winners-from-Venus-Berlin-55443.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman salê de, wê di fîlma dramayê ya Danielle Arbid ''[[Un homme perdu]]'' de, ku di 60emîn [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] de pêşan da, rolek sereke lîst.<ref name="Hassan2011" /><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://evene.lefigaro.fr/celebre/biographie/yasmine-lafitte-29927.php |sernav=Yasmine Lafitte Actrice française |weşanger=[[Le Figaro]] |roja-gihiştinê=2023-05-19 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.lesinrocks.com/cinema/films-a-l-affiche/un-homme-perdu/ |sernav=Un homme perdu |paşnav=Serge |pêşnav=Kaganski |tarîx=2007-09-19 |weşanger=[[Les Inrocks]] |roja-gihiştinê=2023-05-19 |roja-arşîvê=2014-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140201182804/http://www.lesinrocks.com/cinema/films-a-l-affiche/un-homme-perdu/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2008an de, wê di dramaya sûcê ya [[Olivier Marchal]] ''[[MR-73 (fîlm)|MR-73]]'' de roleke piştgirî lîst.<ref name=":0" /><ref name="Plasse2009" /><ref name="Hassan2011" /><ref name="Sallin2008" /> Piştî ku di gelek berhemên navneteweyî de xuya bû, ew ji lîstikvaniya pornoyê di sibata 2009an de berda bû ji ber ku balê bikişîne ser fîlm û hilberîna kevneşopî.<ref name="Plasse2009" /><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.lesinrocks.com/2011/01/09/actualite/yasmine-ex-egerie-dorcel-maintenant-je-sais-pourquoi-je-suis-devenue-hardeuse |sernav=Yasmine, ex-égérie Dorcel: "Maintenant je sais pourquoi je suis devenue hardeuse" |paşnav=Vecchi |pêşnav=Philippe |weşanger=[[Les Inrocks]] |roja-gihiştinê=2023-05-19 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2023 }}</ref> Di sala 2005an de wê bi Olivier Lafitte re bi navê "Alko Productions" pargîdaniya xwe ya hilberînê damezrand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lyon.cci.fr/annuaire/fiche.asp?cle=20058080 |sernav=// Fichier des 62000 entreprises lyonnaises de la CCI de Lyon |malper=lyon.cci.fr |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081219202616/http://www.lyon.cci.fr/annuaire/fiche.asp?cle=20058080 |roja-arşîvê=2008-12-19 |roja-gihiştinê=2023-05-19 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.societe.com/societe/alko-productions-487512204.html |sernav=Alko Productions |malper=societe.com |roja-gihiştinê=2023-05-19 }}</ref> == Xelat û berendamî == * 2007 [[Xelata Venusê]] '''xelatgir''' - Lîstikvana herî baş a ewropî<ref name="Venus Award Winners Announced">{{Jêder-malper |url=http://business.avn.com/articles/video/Venus-Award-Winners-Announced-28262.html |sernav=Venus Award Winners Announced |tarîx=2007-10-24 |malper=AVN |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-05-11 |roja-arşîvê=2014-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141209073724/http://business.avn.com/articles/video/Venus-Award-Winners-Announced-28262.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2007 [[Xelatên X]] - Lîstikvana herî baş * 2008 Xelatên X - Lîstikvana herî baş * 2008 [[Xelata Eroticline]] - Lîstikvana herî baş a ewropî<ref name=":5" /> == Fîlmnîgarî (bijartî) == === Fîlmên pornografîk === * ''Éloge de la chair'', de [[Jack Tyler]] * ''[[Casino - No Limit]]'', d'[[Hervé Bodilis]] * ''Yasmine et les masseuses'' * ''Yasmine et les Sex Models'' * ''Mafia Girl'' * ''Hard Intrusions'' * ''Yasmine à la prison de femmes'', d'[[Alain Payet]] * ''Yasmine, pornochic 14'' * ''Yasmine, sex for cash'' * ''Yasmine, les trottoirs de l’est'' * ''Les Concubines'' * ''Phil de Nice'' * Go Oulji go * ''Fuck V.I.P Cockaine'' * ''La Nymphomane'', de [[Yannick Perrin]] * ''Le Barriodeur 4'' * Razaq el mgadar * ''Story of Yasmine'' * ''Story of Sophia'' * ''Urgences'', d' [[Alain Payet]] * ''L'Auto-École'' * ''The Nurse'' ( with tarra white) * ''Bordel de Luxe'', de Tony Del Duoma * ''[[French conneXion]]'', d'[[Hervé Bodilis]] * ''Dorcel Airlines 2 Paris / New York'' * ''Dorcel Airlines Flight N°DP 69'', d'[[Hervé Bodilis]] * ''L'Honneur des Mariani'' * ''Ultimate French Girls'' === Televîzyon === * [[2013]] : Oxygène, un épisode de ''[[Métal Hurlant Chronicles]]'' === Fîlmên nepornografîk === * [[2007 au cinéma|2007]] : ''[[Un homme perdu]]'' de [[Danielle Arbid]] * [[2008 au cinéma|2008]] : ''[[MR 73 (film)|MR-73]]'' d'[[Olivier Marchal]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Yasmine Lafitte}} * {{IMDb name|3184574|Yasmine Lafitte}} * [https://myspace.com/yasminedorcel Yasmine Lafitte] on [[Myspace]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fransiyên misilmanbûyî]] [[Kategorî:Jinên fransî]] [[Kategorî:Jinên marokan]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Pornostêrkên fransî yên jin]] [[Kategorî:Pornostêrkên marokan ên jin]] lyc0mhxwoknlyznpkveqk1qk9i0mrjl 0 139033 2096143 2096083 2026-09-27T13:14:52Z Avestaboy 34898 2096143 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank fîlm/wîkîdane | wêne = The Lion King logo.svg }} '''Keyê şêran''' (bi navê xwe yê orjînal: '''The Lion King''') 32mîn [[Fîlma anîmasyonê|fîlma anîmasyonîê]] ya [[Walt Disney Studios]] e ku di sala [[1994]]an de derket. Çîroka fîlmê li dora şêrê ciwan Simba dizivire, yê ku li cihê xwe yê di nav xeleka jiyanê (circle of life) de digere. Di sala [[2011]]an de, versyiona fîlmê ya [[3D]] hat weşandin. Di sala [[1998]]an de fîlmên ''The Lion King 2 - Simba's Pride'' û di sala [[2004]]an de fîlma ''The Lion King 3 - Hakuna Matata'' derketin. Di sala [[1997]]an de fîlm ji bo [[Muzîkal|şanoya muzîkal]] hate adaptekirin. Disney di heman demê de nûvekirinek [[anîmasyona komputerî]] jî çêkir, ku ji hêla [[Jon Favreau]] ve di sala [[2019]]an de ji bo 25emîn salvegera orjînal hat derhêner kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Fîlmên 1994an]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser balindeyan]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser berazan]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser keyan]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser şêran]] [[Kategorî:Fîlmên serpêhatiyê yên 1994an]] o9ewq0yvof36ulbhb9ae29zptoifss3 2096153 2096143 2026-09-27T13:44:56Z Avestaboy 34898 2096153 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank fîlm/wîkîdane | wêne = The Lion King logo.svg }} '''Keyê şêran''' (bi navê xwe yê orjînal: '''The Lion King''') 32mîn [[Fîlma anîmasyonê|fîlma anîmasyonîê]] ya [[Walt Disney Studios]] e ku di sala [[1994]]an de derket. Çîroka fîlmê li dora şêrê ciwan Simba dizivire, yê ku li cihê xwe yê di nav xeleka jiyanê (circle of life) de digere. Di sala [[2011]]an de, versyiona fîlmê ya [[3D]] hat weşandin. Di sala [[1998]]an de fîlmên ''The Lion King 2 - Simba's Pride'' û di sala [[2004]]an de fîlma ''The Lion King 3 - Hakuna Matata'' derketin. Di sala [[1997]]an de fîlm ji bo [[Muzîkal|şanoya muzîkal]] hate adaptekirin. Disney di heman demê de nûvekirinek [[anîmasyona komputerî]] jî çêkir, ku ji hêla [[Jon Favreau]] ve di sala [[2019]]an de ji bo 25emîn salvegera orjînal hat derhêner kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Fîlmên 1994an]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser balindeyan]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser berazan]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser keyan]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser şêran]] [[Kategorî:Fîlmên serpêhatiyê yên 1994an]] [[Kategorî:Fîlmên li ser bingeha Hamletê]] 7pglhu8485ljfu9occog5z1bc8iuikb 15 153290 2096445 1404806 2026-09-28T10:46:36Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Kesên ji Afrîkaya Başûr]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Başûrafrîkî]] guhart 1404806 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Demonîm == Êvar baş @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] . Pirsek min heye . Gelo demonîma (navê gel) gelê [[Afrîkaya Başûr]] bi kurdî çi ye ? Bi inglîzî South Africans tê gotin. Silav û rêz v [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:50, 10 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] başûrafrîkayî yan başûrafrîkî... şevbaş [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:31, 10 kanûna pêşîn 2023 (UTC) rapbdfbpy326v1ni8zef2tdmjntt76l 0 206440 2096209 1837033 2026-09-27T16:29:38Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096209 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Genetic code ku.svg|thumb|399x399px|Pêvajoya derbirîna gen.]] Pêvajoya çêbûna ARN an jî proteîn ji zanyariyên li ser beşek ADN-yê de kodkirî wekî '''derbirîna gen''' (bi înglîzî: ''gene expression'') tê navkirin.<ref name="Fundamental Molecular Biology">Allison, L. (2007). Fundamental Molecular Biology. Blackwell Publishing Limited.</ref> Berhema derbirîna gen bi gelemperî proteîn e. Proteîn bi navbeynkariya ARN-peyamberê di rîbozoman de bi pêvajoya [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] tê çêkirin. Lê dibe ko hin caran jî berhema derbirîna gen ne proteîn, lê ARN-yên nayên wergerandin (ARN-yên nekodkirinê) bin. Wekî mînak, ARN-guhêzer, ARN-rîbozomî, ARN ya piçûk a navikê (bi înglîzî: ''small nuclear RNA (snRNA'')).<ref name="MOLECULAR BIOLOGY" /> == Pêwendiya gen, ADN û proteînan == [[Gen]] yekeyek [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê ko zanyariyên ji bo çêkirina fîrepeptîdek an jî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yek lixwe digire.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Piraniya genan, zanyariyên ji bo avakirina [[proteîn]] lixwe digirin, zanyariyên bomaweyî bi şeweyê [[Koda bomaweyê|kodên bomaweyê]] tên guhaztin bo molekula ARN-peyamber.<ref name="Molecular Cell Biology"/> Gen di [[xane]]yê de bi şeweyê rêzeya [[nukleotîd]]an, li ser ADN-yê de cih digirin. [[Kromozom]]ên navikrasteqînan ji ADN û proteîna hîston pêk tên. Li ser kromozomek de dibe ku bi hezaran gen hebin. Ango genên mirov li ser kromozomên mirov de cih digirin.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> Pirraniya pêkhateyên xaneyan ji proteînan pêk tê an jî proteîn lixwe digirin û hemû kar û barên xaneyê bi alîkariya proteînan tê rêvebirin. Yek ji komên herî girîngtirînên proteînan enzîm in. [[Enzîm]] di nav xaneyê de lêza karlêkên kîmyayî kontrol dikin. Wekî mînak, duhendebûna ADN, çêbûna [[endamok]]ên nû, ji molekulên sakar çêkirina molekulên aloz, ji [[xurek]]an bidestxistina enerjî, têkşikestina molekulên aloz ji bo molekulên sakar, hin mînak in ji bo karlêkên ko enzîm bi kar tînin.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Ango ji bo zîndeçalakiya xwe, pêdiviya xaneyê bi proteînan û enzîman heye. Proteînên her cor xaneyê li gor erk û şêweyê wê ye. Bi derbirîna gen, zanyariyên bomaweyî ji gen ber bi proteînê tên arastekirin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Her yek ji genek ji bo proteînek diyarkirî, kodek taybet dabîn dike.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/> [[Wêne:DNA transcription ku.png|thumb|399x399px|Gen di xaneyê de bi şeweyê rêzeya nukleotîdan, li ser ADN-yê de cih digirin. Ango genên mirov li ser kromozomên mirov de cih digirin.]] Xaneyek [[Çavê mirov|çav]], xaneyek [[kezeb]]ê û xaneyek [[Hestî|hestiyê]] mirov, her çiqas erk û şêweyên wan ji hev gelek cuda bin jî, ji ber ko hemû xaneyên mirov bi dabeşbûna [[mîtoz]]î ya [[zîgot]]ê peyda bûne, bi eslê xwe hejmar û rêzeya ADN-yên hersê cor xaneyan jî heman in. Ji bilî hin istisnayan di hemû laşexaneyên (bi înglîzî: ''somatic cells'') mirov de hejmar û rêzeya ADN-yê heman e. Heke hejmar û rêzeya ADN-yên hemû xaneyan heman bin, divê hemû xane heman genan lixwe bigirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Hema hemû xaneyên laş 46 kromozom lixwe digirin, ango di her xaneyek de 46 molekulên ADN-yê heye. Mînakên ji bo hin istisnayan, [[Xiroka sor|xirokên sor]] û xaneyên [[Bergiriya xaneyî|koendama bergiriyê]] ne. Xirokên sor yek ji corek xaneyên [[xwîn]]ê ne. Gava di [[moxê hestî]] de tên berhemkirin xirokên sor ji her wekî mîna xaneyek asayî, xwediyê endamok û [[navik]] in, lê xiroka sor a pêgihîştî bênavik e, ango ADN lixwe nagire. [[Xiroka spî|Xirokên spî]] yên xwînê jî corek xaneyên xwînê ne. Di laş de li dij hokarên nexweşiyê bergiriya laş dabîn dikin. Hin corên xirokên spî, ji bo berhemkirina [[dijeten]], rêzeya ADNyên xwe diguherînin. Bi pêvajoya derbirîna gen, ji zanyariyên bomawebabet (genotîp), [[Fenotîp|rûxsarebabet]] (fenotîp) peyda dibe. Bi rêbaza [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] gen bi gelemperî bi şêweyê ARN-peyamber tê kopîkirin. ARN-peyamber di qonaxa wergeranê de ji bo çêkirna proteîn tê bikaranîn.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Proteîna nû çêbûyî an tevlê pêkhateya xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] laş dibe, an jî di laş de wekî enzîm, dijeten, [[hormon]] hvd tê bikaranîn. Gavên bingehîn ên ji bo derbirîna gen; 1. Enzîma ARN polîmeraz, beşek zincîra ADN ya qalib ji bo çêkirina molekula ARN-yê bi kar tîne. Kopîkirina rêzeya beşek nukleotîdên ADN-yê wekî libergirtin tê navkirin. Ango ji bo derbirîna gen, gava yekem qonaxa libergirtinê ye.<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> 2. Di xaneyên navikrasteqînan de, ARN-destpêk di navikê de tê sererastkirin, beşên întron ji ARN-yê tê cihêkirin, egzon bi hev re tên girêdan. 3.Rêzeya ARN-peyamber ji bo çêkirina molekulên proteînê tê bikaranîn. [[Asîda amînî|Asîdên amînî]] li gor kodonên ARN-yê bi avakirina bendên kîmyayî, li dû hev rêz dibin. Ango rêzeya nukleotîdên ADN û ARN-yê rêza zîncîra taybet a asîdên amînî diyar dike. Ji rêzeya ARN-peyamberê di [[rîbozom]]an de çêkirina proteîn, wekî wergeran tê navkirin. Proteîna hatî çekirin jî wekî berhema genê tê navkirin.<ref name="Genetics"/> == Libergirtin == {{Gotara bingehîn|Libergirtin (biyolojî)}} Bi alîkariya ARN-polîmeraz û bi bikaranîna bazên temamker, li ser zincîra qalib a ADN-yê de çêkirina ARN, wekî libergirtin tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Ango bi libergirtinê, beşek ji zincîra nukleotîdên ADN-yê ji bo çêkirina zîncîra ARN-yê tê kopîkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> [[Wêne:MRNA ku.svg|thumb|406x406px|Dema libergirtinê de ARN-polîmeraz zincîra qalib bi aresteya serê 3 ber bi serê 5 ve (3’-5’) bi kar tîne û şerîdek ARN-ya ko nukleotîdên wê temamkerên nûkleotîdên ADN-ya qalip e çêdike. Rêzeya nukleotîdên ARN-ya nûçêbûyî û ya zincîra kodkirinê heman in. ]] Heke beşa ADN-yê ji bo ARN-ya şîfre dide proteînan hatibe libergirtin (kopîkirin), ARN-ya nûçêbûyî wekî ARN-peyamber tê navkirin. ARN-peyamber (bi înglîzî: messenger RNA), ARN-ya kodkirinê ye. ARN-peyamber, di qonaxa wergeran de, ji bo çêkirina proteîn wekî qalib kar dike. Ji libergirtina ADN-yê de ARN-yên nekodkirinê jî tên çêkirin. ARN-guhêzer, ARN-rîbozomî, ARN-ya mîkro (bi înglîzî: microRNA), ARN-ya piçûk a navikê (bi înglîzî: small nuclear RNA), ARN-ya piçûk a navikokê (bi înglîzî: small nucleolar RNA) û rîbozîm (bi înglîzî: ribozymes) ARN-yên nekodkirinê ne. Hemû corên ARN di çêkirin, sererastkirin û guherîna proteînan de alîkarî dikin. Çalakiyên ji bo libergirtinê ji aliyê enzîma ARN-polîmeraz ve tê birêvebirin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY, FIFTH EDITION">Robert F. Weaver(2010).—5th ed.Published by McGraw-Hill</ref> ARN-polîmeraz di navbera rîbonukleotîdan de bendên fosfodîester didin avakirin, bi vî awayî zincîra ARN-yê peyda dibe.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> Di navikseretayîyan de yek cor ARN-polîmeraz, di xaneyên navikrasteqînan de sê cor ARN-polîmeraz kar dikin bo rûdana libergirtinê.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY">Clark, D. P. (2005). Molecular biology. Elsevier Academic Press.ISBN: 0-12-175551-7 </ref> Dema libergirtinê de ARN-polîmeraz zincîra qalib bi aresteya serê 3 ber bi serê 5 ve (3’-5’) bi kar tîne û şerîdek ARN-ya ko nukleotîdên wê temamkerên nûkleotîdên ADN-ya qalip e çêdike. Rêzeya nukleotîdên ARN-ya nûçêbûyî û ya zincîra kodkirinê heman in. Loma ev zincîra ADN-yê wekî zincîra kodkirinê (bi înglîzî: ''coding strand'') tê navkirin.<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Lê li dewsa [[Tîmîn]], li zincîra ARN-yê de nukleotîda Urasîl heye.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Bi kurtasî, di xaneyê de libergirtin ji van gavên serekî pêk tê: 1. ARN-polîmeraz û hokarên gelemperî yên libergirtinê li beşa promoter a ADN-yê ve tên girêdan. 2. ARN-polîmeraz bi têkşikestina bendên hîdrojenê yên di navbera bazên temamker ên ADN-ya lûlpêça hevcot, zîncîrên ADN-yê ji hev cihê dike û bilqa libergirtinê ava dike. 3. ARN-polîmeraz rîbonukleotîdên ko temamkerên bazên zincîra qalib in, li ser zîncîra ADN-ya qalip zêde dike. 4. Bi alîkariya ARN-polîmeraz, di navbera rîbonukleotîdan de bendên fosfodîester tên avakirin bi vî awayî şerîda ARN-ya ji zincîra şekir-fosfat peyda dibe. 5. Bendên hîdrojenê yên di navbera zincîra qalib a ADN-yê û zincîra ARN-ya nûçêbûyî têk dişkên, ARN-ya nûçêbûyî serbest dimîne. Heke xane yek ji xaneyên navikrasteqîn be, ARN-ya nûçêbûyî wekî ARN-destpêk tê navkirin. ARN-destpêk, piştê hin sererastkirin û guhertinan çalak dibe.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry">David L. NelsonMichael M. Cox(2013). Lehninger Principles of Biochemistry. : W. H. FREEMAN AND COMPANY • New York ISBN-13: 978-1-4641-0962-1 </ref> Lê di xaneyên navikseretayî de ARN-ya nûçêbûyî rasterast tevlê çalakiya çêkirina proteînan dibe. == Wergeran == {{Gotara bingehîn|Wergeran (biyolojî)}} [[Wêne:Protein synthesis ku.svg|thumb|453x453px|Ji bo wergeranê, ARN-peyamber wekî qalib kar dike. Wergeran di rîbozoman de rû dide.]] Piştê libergirtinê, zanyariyên li ARN-peyamber a ji ADN-yê hatiye kopîkirin, ji bo avakirina rêzeyek taybet a firêpeptîd (bi înglîzî: ''polypeptide'') tê bikaranîn. Ji bo wergeranê, ARN-peyamber wekî qalib kar dike. Wergeran di rîbozoman de rû dide.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Bi wergeranê, asîdên amînî di rîbozomê de, li gor zanyariyên bomaweyî yên ADN-yê ko bi qonaxa libergirtinê bi şêweyên rêzeya kodonan derbasî ARN-peyamberê bibûn, bi rêzeyek taybet bi hev re tên girêdan û polîpeptîdek peyda dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Çêbûna bendên peptîdî yên navbera asîdên amînî yên polîpeptîdê ji aliyê ARN-rîbozomî ve tê hankirin.<ref name="Concepts and Applications" /> Asîdên amînî yên bo çêkirina poroteînek nû ji [[sîtoplazma]]ya xaneyê tê bi destxistin. Di pêvajoya wergeranê de li gel ARN-peyamber, pêdivî bi rîbozom, ARN-guhêzer, asîda amînî, hin hokarên proteînî (hokarên destpêkirinê, hokarên dirêjbûne, hokarên berdanê) û hinek enzîman heye. Dema wergeranê, bazên (nukleotîd) ARN-peyamberê sisê bi sisê tên xwendin. Li zincîra ARN-peyamber de rêzeya sê nukleotîdên li dû hev, wekî kodon tê navkirin. Kodon asîdek amînî destnîşan dike, ango kodon ji bo asîda amînî şîfre ye.<ref name="VILLEE"/> Wekî mînak kodona ji bo asîda amînî ya fenîlalanîn, 5'- UUC- 3' ye. Xaneyên [[Bakterî|bakteriyan]] navik lixwe nagirin, ADN û rîbozomên wan di nav sîtoplazmayê de cih digirin, loma hê ko libergirtin bi dawî nebûye, li ARN-peyamberê wergeran jî dest pê dike. Di xaneyên navikrasteqînan de libergirtin di navikê de rû dide, ARN-peyamber derbasî sîtoplazmayê dibe, paşê wergeran dest pê dike.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di xaneyên navikrasteqîn (êkaryot) de her ARN-peyamberek tenê ji bo çêkirina yek corek proteîn şîfreya zanyariyên bomaweyî lixwe digire. Rîbozom kulavê 5′ nas dike, li ser ARN-peyamberê ber bi serê 3′ cih diguherîne, gava rastê kodona AUG yê tê, wergeran dest pê dike, şîfre ji bo çêkirina proteînek tê bikaranîn. Ango ji bo her corek proteîn, ARN-peyamberek bi genek taybet şîfrekirî tê avakirin.<ref>W T. Godbey, in Biotechnology and its Applications (Second Edition), 2022</ref> == Rêkxistina derbirîna gen == Çi di zîndewerek tekxaneyî de, çi jî di zîndewerek firexaneyî de her xane kontrol dike ka derbirîna gen çi çaxê û çiqas rû bide. Ji bo derbirîna gen pêdivî bi enerjî û cih heye. Loma heke di xaneyê de derbirîna hemû genan hertim rû bida, dibe ko enerjiya xaneyê têr nekira. ADN-ya pêçayî di beşa ko libergirtin wê rû bide, vedibe, lê heke libergirtina hemû genan di carek de rû bida, divê hemû ADN-yên pêçayî vebûna. Di rewşek wisa de valahiyên nav xaneyê bi şerîdên ADN-yê tijî dibû û ji bo çalakiya endamokên xaneyê bi têra xwe cih nedima. Herwisa heke di xaneyê de hemû gen bi carek ve bihatana derbirîn, qebareya xaneyê ji bo proteînên hatine çêkirin têr nedikir. Loma, divê di xaneyê de mekanîzmayek kontrolê hebe û biryar bide ka kîjan gen, kînga û çiqas tê derbirîn. Xirabûna mekanîzmaya kontrolê, [[şêrpence]] jî tê de, rê li ber gelek nexweşiyan vedike.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xaneyê de hemû gen bi hev re nayên derbirîn, pêdiviya xaneyê bi kîjan proteînan an jî ARN-yan hebe, tenê derbirîna wan genan rû dide, genên din girtî dimînin. Wekî mînak, hormona [[însulîn]] tenê di hinek xaneyên [[pankreas]]ê de, enzîma pepsînojen jî di xaneyên [[gede]]yê de tên berhemkirinrin. Di xaneyên pankreasê de genên bo berhemkirina pepsînojenê jî heye lê ji ber ko ev gen ne vekiri ye, xaneyên pankreasê pepsînojen berhem nakin. Lê genê ji bo çêkirina însulînê vekirî ye (çalak e), loma xaneyên pankreasê dikarin însulîn çêbikin. Bi heman awayê, di xaneyên gedeyê de jî genên bo berhemkirina pepsînojenê çalak in, lê genên bo berhemkirina însulînê girtî ne. Mînakek din jî proteîna [[hemoglobîn]] e. Tevê ko hemû xaneyên laş gena ji bo çêkirina hemoglobînê lixwe digirin, lê hemoglobîn tenê di xirokên sor ên xaneyên xwînê de heyê, Di xaneyên din de gena hemoglobînê girtî ye.<ref name=" Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref> Xaneyek kêm caran ji sedî 10ê genên xwe yekcar bikar tîne. Ango pirraniya genên xaneyê bi gelemperî bêdeng in. Gelek hokar bandor li xaneyê dikin ko kîjan gen, kînga were bikaranîn. Dibe ko hokar şertû mercên nav sîtoplazmayê be, şileya derveyê xaneyê be an jî cora xaneyê be. Ango derbirîna gen ji aliyê hin hokaran ve kontrolkirin. Hokarên bo kontrolkirina derbirîna gen, dibe ko derbirîna gen bide destpêkirin, pêvajoya derbirîna gen hêsantir bike, hêdî bike an jî rawestîne.<ref name="Concepts and Applications"/> Xane gava hevceyê berhemên genê ye, ji bo rêkxistina hevsengiyê di navbera berhemkirina proteîn û xerckirina enerjiyê de gelek stratejiyan bi kar tîne. Rêbazên ko ji bo bi cih anîna vê erkê de cih digirin, bi tevahî wekî '''rêkxistina derbirîna gen''' tê navkirin. Hinek corên gen di xaneyên çalak de hertim hema bi rêjeyek sabit tên derbirîn. Ev genan ji bo berdewamiya çalkiyên asayî yên xaneyê pêwist in. Wekî mînak, genên ARN-rîbozomî ji bo avakirina rîbozoman pêwist in. Di xaneyên zindî de hertim pêdivî bi çêkirina proteînan heye, rîbozom jî ji bo çêkirina proteîn kar dikin, loma di xaneyê de divê genên bo şîfrekirina ARN-rîbozomî hertîm vekirîbin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Lê derbirîna hinek genan tenê di bin şert û mercên taybet de rû dide. Dibe ko ev rewşên taybet, di dema peresîn, geşebûn an jî gorankariya xaneyê de be. Wekî mînak berî ko xane dabeş bibe, ji bo zêdekirina hejmara endamok, enzîm û rêjeya sîtoplazmayê pêdiviya wê bi proteînan heye loma bi gelemperî di xaneyê de di qonaxa S û qonaxa G2 ya înterfazê de derbirîna genan zêdetir dibe. Her çend mekanîzmayên ku derbirîna genan rêk dixin pir û tevlihev in jî, encama dawî ev e ku xane dema ku hewcedariya wan bi proteînan hebin, gen derdibirînin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> Ji bo rêkxistina derbirîna gen, du mekanîzmaya konrolê kar dikin. Di rêkxistina erênî (bi înglîzî: ''positive regulation'') de, gen girtiyê, heta ko sinyalên erênî wernegire çalak nabe û derbirîn dest pê nake. Di rêkxistina erênî de ji bo vekirina gen, pêdivî bi çalakkerek (bi înglîzî: ''activator'') heye. Di rêkxistina neyînî de gen vekirî ye û çalak e lê hin hokarên rêgir (hokarên westîner) (bi înglîzî: ''inhibitory factors'') bi genê ve giredayî ne û nahêlin derbirîna gen rû bide. Di rêkxistina neyînî de bi gelemperî gen ji aliyê pestanbarek (bi înglîzî: ''repressor'') hatiye girtin û gava pestanbar jê tê dûrxistin, derbirîna gen jî dest pê dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY" /> Zîndewerên navikseretayî (prokaryot) zîndewerên tekxaneyî ne û bênavik in, loma ADN-yên wan di nav sîtoplazmayê de cih digire. Ji bo çêkirina proteîn, pêvajoyên libergirtin û wergeran hama di heman demê de rû didin. Gava bi têra xwe proteîn hat berhemkirin, libergirtin radiweste. Wekî encam, kontrola serekî ya ji bo kîjan proteîn û çiqas proteîn tê çêkirin, bi rêkxistina libergirtina ADN-yê pêk tê. Gava pêdivî bi zêdetirîn proteîn hebe, rêjeya libergirtinê zêde dibe. Ango di xaneyên navikseretayiyan de derbirîna gen bi gelemperî di asta libergirtinê de tê kontrolkirin. [[Wêne:Operon ku.png|thumb|401x401px|Bi rêbaza operon, rêkxistina libergirtina hemû genên kodên enzîmên katalîzkirina karlêkên kîmyayî yên li dû hev in, bi hevdemkî tên kontrolkirin. Bi]] Di xaneyên navikseretayî de rêkxistina derbirîna genan de rêbazek cuda jî tê bikaranîn, kontrola derbirîna gen ji aliyê [[operon]] ve tê rêvebirin. Di xaneyê de karlêkek kîmyayî bi gelek gavên li pêyhev rû dide. Ango ji bo karlêkek kîmyayî dibe ko pêdivî bi çendan cor genan hebe. Bi rêbaza operon, rêkxistina libergirtina hemû genên kodên enzîmên katalîzkirina karlêkên kîmyayî yên li dû hev in, bi hevdemkî tên kontrolkirin. Bi vî awayî heke pêdivî hebe, hemû enzîm bi carek ve tên berhemkirin û heke pêdivî tune be vê gavê çêkirana hemû enzîmên karlêkê bi carek ve tên rawestandin, gen bêdeng dibin. Mekanîzmaya kontrola koma genên têkîldar rê dide bakteriyan ko li hember guherînên hawirdorê, bi lez bertek nîşan bidin.<ref>Ralston, A. (2008) Operons and prokaryotic gene regulation. Nature Education 1(1):216</ref> Di xaneyên navikrasteqînan de ADN di navikê de ye û li wir bi libergirtine ARN-peyamber çêdibe. ARN-peyamber derbasî sîtoplazmayê dibe, di rîbozoman de tê wergerandin bo çêkirina proteîn. Pêvajoyên libergirtinê û wergeranê bi parzûna navikê ji hev hatiye cihê kirin. Di xaneyên navikrasteqînan de rêkxistina derbirîna gen di gelek qonaxan de rû dide.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> 1.Dema ADN vedibe û bi hokarên libergirtinê ve girê dibe, 2.Di qonaxa libergirtinê de, 3.Piştî libergirtinê di qonaxa sererastkirina ARN-peyamber a destpêk de, 4. Dema ARN-peyamber tê wergerandin bo proteîn 5. Piştî çêbûna proteîn<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Girêdanên derve == Ferhenga Biyolojiyê [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 86xuss22b20o6a950tj2p9q9zth2hpv 1 209197 2096442 1578059 2026-09-28T10:42:14Z Avestaboy 34898 /* Reîscimhûr ? */ beşeke nû 2096442 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|bingehîn=erê|1= }} == Reîscimhûr ? == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Min çend kategoriyên nû çêkir û min du caran di danasîna Wîkîdaneyê (Wikidata) de peyva '''reiscimhur''' xwend. Piştî hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], tirk dibêjin '''Cumhurbaşkan''' û kurd jî peyva '''Serokkomar''' bi kar tînin. Ez peyva serok di zarokatiya xwe de nas dikim. Her kurd dibêje '''Bijî Serok Apo''' an jî '''Bijî Serok Barzanî''' û ne 'Bijî Reîs Apo' an 'Bijî Reîs Barzanî'. Piraniya medyayên kurd – wekî mînak [[Rûdaw]], [[Ronahî TV]] û hwd. – peyvên serok û serokkomar bikar tînin. Tenê osmanîperest û alîgirên [[Recep Tayyip Erdoğan]] bi tirkî û kurdî peyva reîs bi kar tînin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 28 îlon 2026 (UTC) hky4wiw0j00v400zrh36javqioiskvl 0 266230 2096419 1827641 2026-09-28T09:37:54Z Avestaboy 34898 2096419 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Diego Rivera''' (jdb. 8ê [[Kanûna pêşîn|berfanbarê]] 1886an - m. 24ê [[Çiriya paşîn|sermawezê]] 1957an) [[wênesaz]]ekî navdar ê [[meksîk]]î bû. Freskoyên wî yên mezin alîkariya damezrandina [[tevgera muralê]] di [[huner]]a meksîkî û [[navneteweyî]] de kir. Li gel [[David Alfaro Siqueiros]] û [[José Clemente Orozco]], ew wênesazê nûjen ê herî girîng ê Meksîkayê tê hesibandin. Her sê hunermend wekî [[Los Tres Grandes]] (Sê Mezin) dihatin binav kirin. Ew hevjîna [[Frida Kahlo]] bû, ku hunermenda [[jin]] a herî girîng a Meksîkayê tê hesibandin. Di navbera [[1922]] û [[1953]]an de, Rivera li [[Meksîko City]], [[Chapingo]], [[Cuernavaca]] (Meksîko), herwiha li [[San Francisco]], [[Detroit]], û [[New York City]] ([[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]]) mural neqişandin. Di sala [[1931]]an de, [[pêşangeh]]ek paşverû ya karên wî li [[Muzexaneya Hunera Nûjen a New Yorkê]] hate lidarxistin. Pêşangeh berî qedandina 27 muralên ku wekî [[Muralên Pîşesaziya Detroitê]] tê zanîn hat lidar xistin. Rivera çar [[jin]] û gelek [[zarok]] hebûn, di nav wan de herî kêm [[keç]]ek neqanûnî. Zaroka wî ya yekem, ku yekane kurê wî bû, di du saliya xwe de mir. Jina wî ya sêyem hunermenda meksîkî Frida Kahlo bû. Têkiliya wan hebû heya mirina wê berdewam kir. Ji ber girîngiya wî di dîroka hunera welêt de, hukûmeta Meksîkayê berhemên Rivera wekî ''monumentos históricos'' (berhemên dîrokî) ragihand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://inspiyr.com/top-10-most-expensive-paintings/ |sernav=Inspiyr.com {{!}} Top 10 Most Expensive Paintings |malper=Inspiyr.com |tarîx=2024-06-21 |roja-gihiştinê=2024-07-25 |ziman=en-US |paşnav=Jenkins |pêşnav=Scott}}</ref> Di sala [[2018]]an de wêneya The Rivals ([[1931]]), beşek ji Koleksiyona [[Peggy Rockefeller]] û [[David Rockefeller]], bi 9,76 mîlyon [[Dolar|dolarên amerîkî]] hate firotin. Rivera bi vê yekê di nav hunermendên [[Amerîkaya Latînî|Amerîkaya Latîn]] de [[rekor]]a herî bilind a bihayê digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/style/article/diego-rivera-painting-world-record-kalho/index.html |sernav=Diego Rivera painting becomes highest-priced Latin American art at $9.76 million |malper=CNN |tarîx=2018-05-10 |roja-gihiştinê=2024-07-25 |ziman=en |paşnav=Feingold |pêşnav=Spencer}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1886]] [[Kategorî:Mirin 1957]] [[Kategorî:Komunîstên meksîkî]] 23hy504470e6ixxywgip73xr023moe4 0 306987 2096364 2064573 2026-09-28T05:22:03Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096364 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hemedîxan | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|tr|Dağyanı}} | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Tirkiye]] | wîlayet = [[Riha (parêzgeh)|Riha]] | qeza = [[Xelîlî]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = 454 | sala_nifûsê = 2019 | çavkaniyên_nifûsê = <ref name = "TÜİK" >{{Jêder-malper |url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr |sernav=TUIK |malper=biruni.tuik.gov.tr |roja-gihiştinê=2018-08-17 |roja-arşîvê=2018-08-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | eşîr = Qubata, [[Şêxan (eşîr)|Şêxan]]<ref>{{Jêder-tez|paşnav=Bozkoyun|pêşnav=Mehmet|sernav=Çend çîrokên herêma şêxan (Metn – analîz)|tarîx=2018-08-06|degree=Master thesis|weşanger=Yaşayan Diller Enstitüsü|url=https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/71260|ziman=ku|access-date=2025-02-28|archive-date=2024-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240221005103/https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/71260|url-status=dead}}</ref> | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 63050 | koda_telefonê = (+90) 414 | nexşeya_reptiyeyê = Riha#Tirkiye | koordînat = }} '''Hemedîxan''' ({{1928|ts=Mehmedi Han}}, {{langx|tr|Dağyanı}}) gund û taxeke [[Xelîlî|Xelîliyê]] ye ku nêzîkî 50 km ji bajarê [[Riha]]yê dûr e.<ref name="Eskikurt2014" /> Li gund xaneke bi navê Mehmedi Han heye<ref name="Hicri2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Tarihin Adı Urfa |tercimeya-sernav=Navê Tarîxê: Urfa |paşnav=Hicri |pêşnav=Misbah |weşanger=Kent Yayınları |sal=2006 |rr=59 |çap=1 |cih=Stembol |ziman=tr |url=http://files.surkav.org.tr/2/191.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250320042237/http://files.surkav.org.tr/2/191.pdf |roja-arşîvê=2025-03-20 |access-date=2025-02-28 |url-status=dead }}</ref> ku texmînen xan di wextê [[Romaya kevnare|romayî]] de hatiye avakirin.<ref name="Eskikurt2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Eskikurt |pêşnav=Adnan |tarîx=2014-12-01 |sernav=ORTAÇAĞ ANADOLU TİCARET YOLLARI |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/215934 |kovar=Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi |hejmar=33 |rûpel=26 |rr=15–40 |issn=1302-7824 }}</ref> Ev xan di wextê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanî yê Yekê]] de wekî kampa civandinê ya [[Ermenî|ermeniyên]] ku hatine sirgûnkirin dihat bikaranîn. Niha wekî axur tê bikaranîn.<ref name="Hicri2006" /> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî |align=left |2013|458 |2014|471 |2015|468 |2016|467 |2017|442 |2018|485 |2019|454 |çavkanî=TUIK }} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Xelîliyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Rihayê]] [[Kategorî:Taxên Xelîliyê]] coir3xbj1624sntr29lj38arehz48pw 0 308375 2096358 1936100 2026-09-28T03:46:09Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096358 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2025}} '''Evdilê Îbrahîmê Şemoyî''', mamoste û rewşenbîr û nivîskar û helbestvanekî kurd bû li herêma [[Almatî|Almatiya]] [[Qazaxistan]]ê.<ref>http://berbang-nur.com/?p=5887</ref> == Berhem == * ''Êşa dil'', helbest, 2011, [[Bîşkek]]: [[Weşanxaneya Zengezûrê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/behter/68-serkare-wesanxaneya-zengezure-hejare-samil-we-xebata-zeng |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250908214659/https://www.nubihar.com/behter/68-serkare-wesanxaneya-zengezure-hejare-samil-we-xebata-zeng |roja-gihiştinê=2025-04-20 |roja-arşîvê=2025-09-08 |url-status=dead}}</ref> == Mirin == Şemoyî di 19ê nîsana 2025an di jiyê 72 saliyê de{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} mir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] qjc3bizgb2zlk7drxwokl136hnpx7a9 14 308464 2096365 1937074 2026-09-28T05:31:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2096365 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 0 310692 2096369 1993235 2026-09-28T05:56:20Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096369 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kadifekale''' an '''keleha Kadifekaleyê''' keleheke [[dîrok]]î yê li bajarê [[Îzmîr]]ê ye. Keleha ku akropola Smîrna ya kevnar e, li ser girê [[Pagos]]ê, li bilindahiyeke ku 186 mêtre ji asta [[derya]]yê bilind e ku li [[kendava Îzmîrê]] dinêre, hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/izmir/gezilecekyer/kadifekale |sernav=KADİFEKALE |malper=Kültür Portalı |roja-gihiştinê=2025-09-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251206033800/https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/izmir/gezilecekyer/kadifekale |roja-arşîvê=2025-12-06 |url-status=dead }}</ref> Keleh bi qasî 2 km ji xeta peravê dûr e ku ji kelehê ve dîmeneke giştî ya beşek mezin a bajarê Îzmîrê û her wiha dimîna kendava Îzmîrê tê dîtin. Keleha Kadifekakeyê di sedsala 3an a {{bz}} ji aliyê împeratoriya Romayê ve hatiye avakirin.<ref name=":0" /> Di sala 2007an de şaredariya bajarê mezin a Îzmîrê dest bi xebatên nûjenkirin û restorasyonê li Kadifekaleyê kiriye. Di sala 2020an de, Kadifekale wekî beşek ji "bajarê bender a dîrokî ya Îzmîrê" bûye cihê mîrateya cîhanê ya demkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6471/ |sernav=The Historical Port City of Izmir |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2025-09-19 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage }}</ref> == Dîrok == === Ji nû ve damezrandina bajarê Smîrnayê li ser çiyayê Pagosê === Yekem dîwarên parastinê ku li kelehê hatine çêkirin, xebata Lysimachos e ku "cîgirê" (diadochus) Îskenderê Mezin ku paşê bûye padîşahê (306 {{bz}}) li Trakya û Asyaya Biçûk. Ev avakirin bi ji nû ve damezrandina Smîrnayê re ku bi Îskender ve girêdayî ye û bajêr ji Smîrnaya Kevin veguhezandiye ser girekî li quncika başûrê rojhilatê kendava hundurîn ku tenê çend hezar kes dikarin lê bi cih bibin. Ev veguhestina ji bo bicihkirina bajarekî nû û mezintir di efsaneyekê de ku ji aliyê Pausanias ve hatiye vegotin bi navdar bûye ku li gorî wî Îskender, di dema bêhnvedanê de piştî nêçîra di bin dareke çinarê de li nêzîkî pîrozgeha li ser girê du Nemeseis ku ji aliyê smîrneiyan ve dihatin perestin, di xewa wî de xwedawendeke nêzîkî wî dibe û jê re dibêje ku li heman cihî bajarekî ava bike û niştecihên cihê berê veguhezîne wir. Piştre, bi kahîneya navdar a li Clarosê şêwir kirin û bersiva wergirtî wiha bû: <blockquote>Niştecihên ku li Pagusê li pişt Melesa pîroz dijîn, dê di pêşerojê de sê çar caran zêdetir bextewar bin.</blockquote> Her çiqas Îskender tenê dibe ku ev koçberî îlham kiribe û/an dest pê kiribe jî, kolandinên dawî yên li Îzmîra kevin nîşan dane ku niştecihbûna li wir dibe ku di dema jiyana wî de jî bi dawî bibe. Ev evsane pir caran li ser pereyên kevnar ên ku li herêmê hatine dîtin, hatine xêzkirin. === Çîroka herdu bajaran === Strabo di tomarên xwe de tomar kiriye ku tenê beşek piçûk ê ji Smîrnayê li ser girê ye û beşa mezin li dora bendera li deştên jêrîn kom bûye. Yarîgeh û şano li ser çiyayên di bin lûtkeyê de bûn. Niştecihbûnên li ser gir û nêzîkî peravê di hinek serdemên diyarkirî de xwedî dîrokên cuda bûn. Wek mînak keleha gir di sedsala 14an de ji aliyê ''aydınoğullariyan'' ve hatiye dagirkirin ku di heman demê de bajarê benderê heta ku di sala 1403an de ji aliyê Tîmûr ve hatiye dagirkirin, digel kelehek din, di destê cenovayan de maye. Dîwarên heyî yên kelehê di serdema navîn de hatine çêkirin. Hinek çavkanî îdîa dikin ku perçeyên kevirên serdema helenîstîk di bin dîwarên heyî de hatine dîtin lê ev yek bi gelemperî nehatiye pejirandin. Çala dirêj a li rojavayê kelehê cihê Stadyûma ku St. Polycarp lê hatiye kuştin nîşan dide û niha bi tevahî ji nû ve hatiye avakirin. Her çend hêjî çend şopên wê bi çavê tazî xuya bibe jî rewşa ji bo şanoya kevnar a Smîrnayê jî eynî ye ku li rojhilatê deriyên kelehê ye. Her du xebat jî hewldaneke ji nû ve avakirina piştî erdheja mezin a di sala 178an de ne. == Çalakiya keça kurd Rehşan == Keça ciwan a kurd [[Rahşan Demirel]] di 21ê adara sala 1992an de ji ber qedexeya Newroza sala 1992an û ji ber zextên Tirkiyeyê li ser kurdan li ber dîwarên keleha Kadifekaleyê bedena xwe şewitandiye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-mucadele-ile-sekillenen-newroz-161053 |sernav=NEWROZ bi têkoşînê hatiye şikilkirin |malper=YeniOzgurPolitika.com |tarîx=2022-03-24 |roja-gihiştinê=2025-09-18 |ziman=tr |roja-arşîvê=2022-07-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220707081025/https://www.ozgurpolitika.com/haberi-mucadele-ile-sekillenen-newroz-161053 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Rahşan Demirel berê xwe bişewitîne tomareke bideng û nameyeke kurt lê pey dihêle û serê sibeha 21ê adarê li vir xwe şewitandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newayajin.net/newrozun-atesten-kadinlari-zekiye-rahsan-berivan-ronahi-ve-sema/ |sernav=Jinên agirê Newrozê: Zekiye, Rahşan, Berîvan, Ronahî û Sema – Newaya Jin |malper=www.newayajin.net |roja-gihiştinê=2025-09-18 |ziman=tr }}</ref> == Avahîsazî == Dîwarên rojava û başûr û pênc bircên kelehê ku bi kevir û kerpîçên kevir hatine çêkirin, heta roja îro hatine. Bilindahiya bircên kelehê di navbera 20 û 35 mêtreyan de diguhere. Embara ava kelehê ku çil stûn ên embarê hene û bi kolandina kevirê sereke yê andezîtê hatiye çêkirin. Banê jorîn a embarê ji kemerên çargoşeyî pêk tê ku bi bîst lingên fîlan hatiye piştgirî kirin. Kapasîteya embara avê 2.650&nbsp;m³ e rûbera girtî embarê 750&nbsp;m² ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Arzu_Cilasun_Kunduraci/publication/299408692_IZMIR_ILI_KONAK_ILCESI_237_PAFTA_1625_ADA_2_PARSELDEKI_KADIFEKALE_SURLARI_ICINDE_KALAN_SARNIC_YAPISI_RESTORASYON_PROJESI/links/56f45ade08ae81582bf0a364/IZMIR-ILI-KONAK-ILCESI-237-PAFTA-1625-ADA-2-PARSELDEKI-KADIFEKALE-SURLARI-ICINDE-KALAN-SARNIC-YAPISI-RESTORASYON-PROJESI.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.researchgate.net |roja-gihiştinê=2025-09-20 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê]] 5a6dufiux0iv00e85jjq4kaqc2hd1mx 10 311667 2096133 1959709 2026-09-27T12:16:41Z Penaber49 39672 2096133 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{GH/navîgasyon}}</noinclude><!-- -->{{GH/format | gotar = Erdheja San Franciscoyê 1906 | nivîs = '''[[Erdheja San Franciscoyê 1906]]''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreasê derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. | wêne = Post-and-Grant-Avenue-Look.jpg | aliyê_wêne = left | mezinahiya_wêne = 120px | sernavê_wêne = Wêneyê gotarê |wênesaz = Yann }} {{GH/binnivîs|Arşîv=2026|GB=39}} 204ocirumv956cckmmnpenpduzbu7zb 0 312960 2096429 2082156 2026-09-28T10:08:13Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096429 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pir | wêne = Beğirdi köprüsü .. Osmanlı zamanında yapılan doğudaki ilk bağlantı.. - panoramio.jpg | wêne sernûçe = Wêneyekî pira Nehriyê ji adara 2009an | koordînat = | materyal = Kevir }} '''Pira Nehriyê''' pireke li gundê [[Nehrî]] yê navçeya [[Şemzînan]]ê ye ku di ser çemê Şemzînanê re derbas dibe. == Dîrok == Li gorî pirtûka bi navê ''Hekarî'' ku ji hêla nivîskarê kurd [[Mehmet Top]] ve di sala 2010an de hatiye nivîsandin,<ref name="Top2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Hakkari |paşnav=Top |pêşnav=Mehmet |weşanger=T.C. Hakkari Valiliği |tarîx=2011 |rr=24 |isbn=978-605-88309-3-6 |cih=Hakkari |series=T.C. Hakkari Valiliği}}</ref> behs dike ku dîroka avakirina pira ji hêla serokeşîr Mihemed Sidiq ve di sedsala 20an de hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NEHRİ TAŞ KÖPRÜ {{!}} Kültür Portalı |url=https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/hakkari/gezilecekyer/kizil-kumbet-zaviyesi |roja-gihiştinê=2025-12-17 |xebat=Kültür Portalı |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250312102306/https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/hakkari/gezilecekyer/kizil-kumbet-zaviyesi |roja-arşîvê=2025-03-12 |url-status=dead}}</ref> Avahiya ku bi biryara [[Lijneya Parastina Mîrata Çandî û Xwezayî ya Diyarbekirê]] ya di 5ê kanûna pêşîn a 1990an de hatiye tomarkirin û jimara wê 619 e, milkê Xezîneyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=III. Uluslararası Van Gölü Havzası Sempozyumu, 06-08 Haziran 2007 - Hakkari: = III. International Symposium of Van Lake Region, 06-08 June 2007 - Hakkari |weşanger=Hakkari Valiliği |tarîx=2008 |rr=236-237 |isbn=978-975-585-973-6 |cih=Hakkari |paşnavê-edîtor=Belli |pêşnavê-edîtor=Oktay |series=T.C. Hakkari Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Kültür Yayınları}}</ref> == Cih û mîmarî == Pir li gundê Nehrî ya bi ser navçeya Şemzînanê ya li parêzgeha Hekariyeyê ye û li ser Çemê Şemzînanê hatiye avakirin. Pir ber bi bakur û başûr ve dirêj dibe.<ref name="Top2011" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirên Kurdistanê]] goo8uwtnnlv69fenv7whzktog2pla4g 0 314676 2096335 2059263 2026-09-28T00:46:52Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096335 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} '''Antoine Laurent de Lavoisier''' (jdb. 26ê tebaxa 1743an – m. 8ê gulana 1794an; li [[Parîs]], [[Fransa]]) [[kîmyager]], zanyarê xwezayî, [[parêzer]], berpirsê gumrikê yê serekê, [[Aborînasî|aborînas]] û serokê rêveberiya barûtê ya [[Fransayî|fransî]] bû. Wî rêbazên pîvandina hejmarî xist nav [[kîmya]]yê ku rola [[oksîjen]]ê di şewitandinê û di pêvajoya oksîdasyonê de di dema nefesgirtinê de kifş kiriye û bi vî awayî teoriya [[flojîston]]ê ya wê demê ya serdest red kiriye. Lavoisier dîtinên lêkolînerên Black, Cavendish û Priestley di teoriyên hevgirtî de sentez kiriye û gelek bingehên kîmyaya nûjen daniye. Ew wekî damezrînerê wê û bavê ''şoreşa'' ''kîmyayî'' ya yekem tê hesibandin.<ref name="Schwinger">{{Jêder-kitêb |sernav=Einstein's Legacy |paşnav=Schwinger |pêşnav=Julian |lînka-nivîskar=Julian Schwinger |weşanger=Scientific American Library |sal=1986 |rûpel=[https://archive.org/details/einsteinslegacyu00schw/page/93 93] |isbn=978-0-7167-5011-6 |cih=New York |url=https://archive.org/details/einsteinslegacyu00schw/page/93 }}</ref> == Nivîsên bijartî == [[Wêne:SeimiKaisouChemistry.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SeimiKaisouChemistry.jpg|thumb|Xebata Lavoisier ku li Japonyayê di salên 1840ê hatiyê wergerandin, di dema doza Rangaku. Rûpel ji Seimi Kaisō, ji aliyê Udagawa Yōan‘s yê 1840ê.]] * ''[[commons:File:Lavoisier - Opuscules physiques et chimiques.djvu|Opuscules physiques et chimiques]]'' (Parîs: Chez Durand, Didot, Esprit, 1774). ([[iarchive:opusculesphysiq00goog|Çapa duyem, 1801]]) * ''L'art de fabriquer le salin et la potasse, publié par ordre du Roi, par les régisseurs-généraux des Poudres & Salpêtres'' (Parîs, 1779). * ''Instruction sur les moyens de suppléer à la disette des fourrages, et d'augmenter la subsistence des bestiaux, Supplément à l'instruction sur les moyens de pourvoir à la disette des fourrages, publiée par ordre du Roi le 31 mai 1785'' (Talîmat li ser rêbazên telafîkirina kêmbûna xwarinê bi xwarina ajalan û zêdekirina debara pez, Pêveka talîmata li ser rêbazên dabînkirina kêmbûna xwarinê bi xwarina ajalan ku bi fermana key di 31ê gulana 1785an de hatiye weşandin). * (bi Guyton de Morveau, Claude-Louis Berthollet, Antoine Fourcroy) ''[https://web.archive.org/web/20110721021630/http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=692&pos=3 Méthode de nomenclature chimique]'' (Parîs: Chez Cuchet, 1787) * (bi Fourcroy, Morveau, Cadet, Baumé, d'Arcet, and Sage) ''[https://books.google.com/books?id=-bM5AAAAcAAJ Nomenclature chimique, ou synonymie ancienne et moderne, pour servir à l'intelligence des auteurs.]'' (Parîs: Chez Cuchet, 1789) * ''[http://isnature.org/Files/Lavoisier1789-Traite_elementaire_de_chimie.htm Traité élémentaire de chimie, présenté dans un ordre nouveau et d'après les découvertes modernes]'' (Parîs: Chez Cuchet, 1789; Bruxelles: Cultures et Civilisations, 1965) (bi kurtasî: Gotara seretayî ya li ser kîmyayê, bi rêzek nû û li kêleka vedîtinên nûjen hatî pêşkêş kirin) jî [https://web.archive.org/web/20100109164241/http://www.lavoisier.cnrs.fr/ice/ice_book_detail-fr-text-lavosier-Lavoisier-89-6.html li vir] * (bi Pierre-Simon Laplace) "[http://www.lavoisier.cnrs.fr/ice/ice_page_detail.php?lang=fr&type=text&bdd=lavosier&table=Lavoisier&typeofbookDes=Memoires&bookId=38&pageChapter=M%E9moire%20sur%20la%20chaleur&pageOrder=1&facsimile=off&search=no&num=&nav=1 Mémoire sur la chaleur] {{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}," ''Mémoires de l'Académie des sciences'' (1780), rr.&nbsp;355–408. * ''[https://web.archive.org/web/20220130214005/http://www.lavoisier.cnrs.fr/ice/ice_page_detail.php?lang=fr&type=text&bdd=lavosier&table=Lavoisier&typeofbookDes=Memoires&bookId=65&pageChapter=Premier%20m%E9moire%20contenant%20les%20exp%E9riences%20faites%20sur%20la%20chaleur,%20pendant%20l%27hiver%20de%201783%20%E0%201784,%20par%20P.S.%20de%20Laplace%20et%20A.L.%20%20Lavoisier&pageOrder=1&facsimile=off&search=no&num=&nav=1 Mémoire contenant les expériences faites sur la chaleur, pendant l'hiver de 1783 à 1784, par P.S. de Laplace & A. K. Lavoisier]'' (1792) * ''Mémoires de Physique et de Chimie, de la Société d'Arcueil'' (1805: posthumous) === Di wergerê de === * ''[https://archive.org/details/essaysphysicala00lavogoog Essays Physical and Chemical]'' (London: ji bo Joseph Johnson, 1776; London: Frank Cass and Company Ltd., 1970) wergera Thomas Henry ji ''Opuscules physiques et chimiques'' * ''The Art of Manufacturing Alkaline Salts and Potashes, Published by Order of His Most Christian Majesty, and approved by the Royal Academy of Sciences'' (1784) wergera Charles Williamos<ref>See Denis I. Duveen and Herbert S. Klickstein, "[https://www.jstor.org/pss/1917020 The "American" Edition of Lavoisier's ''L'art de fabriquer le salin et la potasse'']," ''The William and Mary Quarterly, Third Series'' 13:4 (October 1956), 493–498.</ref> ji ''L'art de fabriquer le salin et la potasse'' * (bi Pierre-Simon Laplace) ''Memoir on Heat: Read to the Royal Academy of Sciences, 28 June 1783, by Messrs. Lavoisier & De La Place of the same Academy.'' (New York: Neale Watson Academic Publications, 1982) wergera Henry Guerlac ji ''Mémoire sur la chaleur'' * ''[https://archive.org/details/essaysoneffects00henrgoog Essays, on the Effects Produced by Various Processes On Atmospheric Air; With A Particular View To An Investigation Of The Constitution Of Acids]'', wergera Thomas Henry (London: Warrington, 1783) van gotaran berhev dike: # "Experiments on the Respiration of Animals, and on the Changes effected on the Air in passing through their Lungs." (Xwendina Académie des Sciences, 3 May 1777) # "On the Combustion of Candles in Atmospheric Air and in Dephlogistated Air." (Ragihandine Académie des Sciences, 1777) # "On the Combustion of Kunckel's Phosphorus." # "On the Existence of Air in the Nitrous Acid, and on the Means of decomposing and recomposing that Acid." # "On the Solution of Mercury in Vitriolic Acid." # "Experiments on the Combustion of Alum with Phlogistic Substances, and on the Changes effected on Air in which the Pyrophorus was burned." # "On the Vitriolisation of Martial Pyrites." # "General Considerations on the Nature of Acids, and on the Principles of which they are composed." # "On the Combination of the Matter of Fire with Evaporable Fluids; and on the Formation of Elastic Aëriform Fluids." * "Reflections on Phlogiston", wergera Nicholas W., ya herî baş ji "Réflexions sur le phlogistique, pour servir de suite à la théorie de la combustion et de la calcination" (Xwendina Académie Royale des Sciences ji du şewan, 28ê hezîran û 13ê tîrmeha 1783an). Weşandinên du parçeyan: # {{Jêder-kovar |doi=10.1007/s10698-015-9220-5 |sernav=Lavoisier's "Reflections on phlogiston" I: Against phlogiston theory |url=https://www.academia.edu/12373360 |kovar=Foundations of Chemistry |cild=17 |hejmar=2 |rr=361–378 |sal=2015 |paşnav1=Best |pêşnav1=Nicholas W. |s2cid=170422925 }} # {{Jêder-kovar |doi=10.1007/s10698-015-9236-x |sernav=Lavoisier's "Reflections on phlogiston" II: On the nature of heat |kovar=Foundations of Chemistry |cild=18 |hejmar=1 |rr=3–13 |sal=2016 |paşnav1=Best |pêşnav1=Nicholas W. |s2cid=94677080 }} * ''Method of chymical nomenclature: proposed by Messrs. De Moreau, Lavoisier, Bertholet, and De Fourcroy'' (1788) [http://web.lemoyne.edu/~giunta/nomenclature.html Dictionary] * ''Elements of Chemistry, in a New Systematic Order, Containing All the Modern Discoveries'' (Edinburgh: William Creech, 1790; New York: Dover, 1965) wergera Robert Kerr ji ''Traité élémentaire de chimie''. {{ISBN|978-0-486-64624-4}}. ** [[iarchive:elementschemist00kerrgoog|Çapa 1799]] ** Çapa 1802: [[iarchive:elementschemist01lavogoog|Cilde 1]], [[iarchive:elementschemist00lavogoog|Cilde 2]] ** [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b21000856.r=lavoisier.langEN Some illustrations] ji çapa 1793 ** [http://othmerlib.sciencehistory.org/record=b1034183~S2 Some more illustrations] ji Enstîtûya Zanyarî yê Dîrokê ** [http://othmerlib.sciencehistory.org/record=b1034193~S2 More illustrations] (ji berhêmên berhevkirî) ji ji Enstîtûya Zanyarî yê Dîrokê <gallery> File:Lavoisier-1.jpg|Nusxeyek ji sala 1790ê a "Hemanên Kîmyayî bi Rêzeke Sîstematîk ku Hemû Vedîtinên Nûjen Dihewîne" File:Lavoisier-2.jpg|Sernavê rûpelê "Hêmanên Kîmyayê di Rêzeke Sîstematîk de ku Hemû Vedîtinên Nûjen Dihewîne" (1790) File:Lavoisier-3.jpg|alt=Preface to "Elements of Chemistry in a Systematic Order Containing All the Modern Discoveries" (1790)|Pêşgotina "Hêmanên Kîmyayê bi Rêzeke Sîstematîk ku Hemû Vedîtinên Nûjen Dihewîne" (1790) File:Lavoisier-4.jpg|Rûpela yekem a “Hemanên Kîmyayî bi Rêzeke Sîstematîk ku Hemû Vedîtinên Nûjen Dihewîne” </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyologên fransî]] [[Kategorî:Endamên Akademiya Fransî ya Fenê]] [[Kategorî:Endamên Civaka Felsefeyê ya Amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1743]] [[Kategorî:Kîmyagerên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1794]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî]] [[Kategorî:Parêzerên fransî]] 734q6r557q78qlqvy6mhlsk5xa3717b 0 328957 2096201 2082998 2026-09-27T16:22:38Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096201 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Phototropism in Solanum lycopersicum.gif|thumb|399x399px|Di riweka ''Solanum lycopersicum'' de berevçûna ronahiyê ya êrenî.]] '''Berevçûna ronahiyê''' an jî '''fototropîzm''' (bi înglîzî: ''photothropism''), livîn an jî geşebûna arastekî ya zîndewerê ya ber bi çavkaniya ronahiyê an jî pêçewaneyê arasteya çavkaniya ronahiyê.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Ji bo jiyana riwekan, hestkirina ronahiya hawirdorê meseleya man û neman e. Ronahiya jîngehê ji bo şiyana pêşbazîkirina riwekê û saxmayîna riwekê girîng e. Heke tîrojên ronahiyê ji yek aliyekî ve werin ser riwekê, [[qed]] an jî [[pel]]ên riwekê lez û arasteya geşebûna xwe wisa rêk dixin ko riwek ber bi aliyê çavkaniya ronahiyê geşe dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Bi berevçûna ronahiyê pel û qedê riwekê ber bi ronahiya rojê ve geşe dibin ko hê pirtir tîrojên ronahiyê bimijînin û ji bo karlêkên [[fotosentez]]ê bi kar bînin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Ji [[serxes]]an heta riwekên kulîlkdar de berevçûna ronahiyê tê dîtin. Herwisa li gel riwekan hin [[karok]] jî bi berevçûnê bersîvdana ronahiyê didin.<ref name="Plant Physiology" /> Ber bi aliyê çavkaniya ronahiyê ve livîn, wekî '''berevçûna ronahiyê ya erenî''' tê navkirin.  Heke livîn an jî geşebûna riwekê berevajî arasteya çavkaniya ronahiyê be, vê gavê wekî '''berevçûna ronahiyê ya neyînî''' tê navkirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Bersîvdana ji ronahiyê re, di serikê (lûtke) ajê piraniya riwekan de bi berevçûna ronahiya erenî rû dide. [[Reg]]ên riwekan an bertek nîşanê ronahiyê nakin, an jî ji ronahiyê re bersîva wan bi şêweyî berevçûna ronahiyê ya neyînî ye.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> == Fototropîn == Ji bo riwek berteka biyolojîkî bidin ronahiyê, divê xwediyê madeyên ko ronahiyê hest dikin û dimijînin bin, ango divê ronahiyewergir (bi înglîzî: ''photoreceptor'' ) lixwe bigirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Bersîva riwekan a bo ronahiyê, ji aliyê ronahiyewergirên cuda ve tên rêkxistin. Ronahiyewergir ji [[proteîn]] û pîgmenta bi navê kromofor pêk tê. Kromofor ronahiyê dimijîne. Proteîn û kromofor bi bendê kovalendî girêdayî nê û ev herdû pêkhate bi hev re, wekî kromoproteîn tê navkirin. Ronahiyewergir fotonên tîrojên ronahiyê dimijînin û enerjiya ji fotonê wek sînyala bo destpêkirina bersîvdana ronahiyê bi kar tînin.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> Ronahiya şîn a dirêjiya pêlê wê ji 500 nanometreyê kêmtir dikare berevçûnê ronahiyê bide destpêkirin.<ref name="VILLEE"/> Ronahiyewergira ronahiya şîn dimijîne û bersîvdana berevçûna ronahiyê û bersîvdanên din (wekî mînak, vekirina stomayan) dike, ji koma pîgmentên zer in ko wekî fototropîn (bi înglîzî:''phototropin'') tên navkirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Fototropîn wergirên proteîn-bingehîn in û berpirsiyarê navbeynkariya bersivdana fototropîk in. Fototropîn di nav [[parzûna plazmayê]] de cih digirin û gava bi ronahiya şîn ve rûbirû dimînin xwe vedikin û ji bo dirêjbûna [[xane]]yê çalakiyên rêzê didin destpêkirin.<ref name="plant biology" /> Wekî hemû ronahiyawergirên riwekan, fototropîn jî ji beşa proteîn û beşa mijerê ronahiyê ya bi navê kromofor pêk tê. Di fototropînan de, kromofor molekula flavîn a bi bendê kovelendî girêdayî ye, loma fototropîn di nav koma proteînên bi navê flavoproteîn de cih digirin. Li gel bersîvdana berevçûnê, vebûn û girtina pelan, livîna [[kloroplast]]an di nav [[sîtoplazma]]yê de û vekirina [[stoma]]yan jî di bin kontrola fototropînan de ne.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> Herçiqas ev hemû bersîvdan ji aliyê fototropînan ve werin kontrolkirin jî, ji vana, herî zêde li ser berevçûnê xebatên kûr û dirêj hatine kirin û rêbaza berevçûnê baş hatiye famkirin. Du cor flavoprotein, fototropîn1 û fototropîn2 berevçûna ronahiyê rêk dixin.<ref name="Plant physiology and development" /> Di bin ronahiya şîn a lawaz de fototropîn1 wergira serekê ye bo kontrolkirina berevçûna ronahiyê. Lê di ronahiya şîn a bi hêza asayî an jî ronahiya şîn a xurt de, herdu fototropîn bi hev re kar dikin.<ref>Liscum E, Askinosie SK, Leuchtman DL, Morrow J, Willenburg KT, Coats DR. Phototropism: growing towards an understanding of plant movement. Plant Cell. 2014 Jan;26(1):38-55. doi: 10.1105/tpc.113.119727. Epub 2014 Jan 30. PMID: 24481074; PMCID: PMC3963583.</ref> == Keşifa berevçûna ronahiyê == [[Wêne:Phototrophic Response to Stimulus.svg|thumb|398x398px|Ronahiya ji lambê (1) guherînek hawirdorê ye û riwek dikare vê guherînê hest bike. Wekî encam riwek berteka bersîdayîna berevçûna ronahiyê dide(2) û ber bi çavkaniya ronahiyê gêşe dibe.]] Di sala 1880yê de di gotra bi navê “Şiyana Livînê di Riwekan de”, [[Charles Darwin|Charls Darwin]] û kurê wî Francis, cara pêşîn berevçûnê wekî “tewîna şitilan a ber bi ronahiyê ve” pênase kirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Darwin xebata xwe li ser şitila riweka xamkêsan û hin giyayên din de saz kirin. Gava giya şîn dibin û ji axê derdikevin, ajê giya ji bo were parastin, bi pelên guhertî ve pêçayî yê, ji wê pêkhateya parezvan re tê gotin koleoptîl (bi înglîzî:''coleoptile'').‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> Darwîn di çavderiya şînbûna şitilê de ditibûn ko şitila xamkêsanê ya ko di nav koleoptîlê de şîn dibe, tenê heke serikê (lûtke) şitilê hebe dikare xwe ber bi aliyê çavkaniya ronahiyê bitewîne. Heke serikê şitilê jê were birîn, koleoptîl natewe. Herwisa heke serik bi kulavek zelal (ron) were pêçandin şitil ber bi ronahiyê ditewe lê heke bi kulavek lêl (opak) ko rê nade derbasbûna ronahiyê ve were pêçandin, vê gavê şitil ber bi ronahiyê ve dirêj nabe. Herwisa heke jêrê serikê koleoptîlê bi tiştek zelal jî were pêçandin, an jî bi tiştek lêl jî wêre pêçandin, rê li ber tewîna ber bi ronahiyê nayê girtin. Darwîn di xabata xwe de dîtin ko ronahî ji aliyê lûtkeya riwekê ([[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]]) ve tê hestkirin, lê bersîvdan (tewandin) di beşek din a riwekê de rû dide. Ew ji vê rewşê gihîştin encame ko; divê ji bo bersîvdanê, sînyal ji merîstema lûtkeyî ber bi jêrê riwekê ve biçin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di sala 1913yê de riwekzan Peter Boysen Jensen diyar kir ko sînyalên kîmyayî yên di lûtkeya riwekê de tên berhemkirin, berpirsiyar e bo tewîna beşên jêrê riwekê. Di xebata xwe de Boysen serikê şitilê jê kir, çînek jeletînê danî ser cihê jêkirî û serikê jî danî ser jelatînê. Gava şitil bi ronahiya arastekî (yekalî) hat ronîkirin, demek şûnve şitil xwe ber bi ronahiyê ve tewand. Lê gava di navbera serik û beşa jêrîna riwekê de li dewsa jelatînê, lewheya ji mîkayê hat cihkirin û şitil di bin ronahiya arstekî de hat ronîkirin, vê carê şitil ber bi ronahiyê netewiya. Gava lewheya mîkayê di beşa ronî de hat cihkirin, riwek xwe ber bi ronahiyê ve tewand. Piştî çendan ceribandinan aşkere bû ko sînyal ji lûtkeyê, di aliyê tarî (sîber) de derbasî jêrê riwekê dibin. Ji ber ko di bersîvdana berevçûna ronahiyê de xaneyên beşa sîber li gor xaneyên bin ronahiyê, hê pirtir dirêj dibin, sînyala kîmyayî ya di lûtkeyê de tê çêkirin, handerkerê geşebûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology"/> Madeya ko hebûna wê ji aliye riwekzan Peter Boysen Jensen hatibu keşifkirin ko wek sînyalên kîmyayî kar dikir û berpirsiyarê tewîna riwekê bû, di salên 1920an de ji aliyê riwekzan Frits Went ve wekî [[oksîn]] (bi înglîzî: ''auxin'') hat navkirin.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Her çiqas pêkhateya kîmyayî ya oksînê heta sala 1934ê nehatibe keşifkirin jî, lê dîsa jî Frits Went gelek ezmûn saz kir û di xebatên xwe de nîşan kir ka oksîn çawa dixebite. Di encama xebatên xwe de Frits Went da destnîşankirin ko ronahî dibe sedem ko oksîn ji aliyê ronî ber bi aliyê sîber ve cih biguhere. Di riwekê de belavbûna asîmetrî ya oksînê dibe sedema tewîna riwekê ber bi ronahiyê ve.<ref name="Biology"/> Îro êdî em dizanin ko hormona oksîn navê ne yek lê komek hokarên geşebûna riwekan e û kar dikin bo dirêjbûna xaneyan, şînbûna regê, bersîvdanên bervçûnê yên wekî berevçûna ronahiyê û berevçûna erdê. Di nav koma hormona oksînê de hormona sereke, hormona bi navê asîda asetî ya îndîol ê (bi înglîzî: ''Indole-3-acetic acid (IAA)'').<ref name="Campbell"/> == Mekanîzmaya berevçûna ronahiyê == [[Wêne:Phototropism Diagram.svg|thumb|399x399px|Di riwekê de belavbûna asîmetrî ya oksînê dibe sedema tewînê.1.Tîrojên rojê rasterast ji jor ve tên ser riwekê. Oksîn ( xalên pembeyî) geşebûna riwekê ber bi jor ve han dike.2,3,4. Tîrojên rojê ji aliyê rastê ve tên ser riwekê. Oksîn li aliyê sîber de kom dibe geşebûna qedê ya ber bi çavkaniya ronahiyê han dike, riwek ber bi aliyê ronahiyê ditewe.]] Di riwekan de berevçûna ronahiyê bi sê qonaxên serekî rû dide: 1. Qonaxa seretayî de, wergir çavkaniya ronahiyê ya ji aliyek ve tê ser riwekê, hest dikin. 2. Di qonaxa duyem de, veguherîna hormona IAA ji aliyê ronî ber bi aliyê sîber(tarî) ve pêk tê. 3. Di qonaxa dawî de, ji ber ko xaneyên li aliyê sîber hê pirtir dirêj dibin, êw beşa riwekê ber bi xaneyên kurt in li aliyê ronî ve ditewe. Gava ronahî di nav qedê riwekê de derbas dibe, tê şikestin û belav dibe, li seranserê qedê de fototropînê dide çalakkirin. Berevçûna ronahiyê ji ber bersîvdana ronahiya şîn peyda dibe. Pîgmentên nefotosentezî yên bi navê flavoproteîn ronahiya şîn dimijînin û enerjiya wê wediguherînin sînyalên taybet ko oksînê (IAA) ji beşa ronî dişîne beşa sîdar a ajê an jî koleoptîlê. Piraniya çalakiyên berevçûnê li aliyê ronî de rû dide. Di encamê de xaneyên aliyê sîber ji ber hormona oksînê, li gor xaneyên aliyê ronî hê zûtir dirêj dibin. Ji ber dirêjbûna xaneyên aliyê sîber, ajê riwekê an jî di koleoptîl ber bi aliyê xaneyên kurt, ango ber bi aliyê ronî ve ditewin.<ref name="Concepts and Applications"/> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Ronahî (fizîk)]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] idtr7s1fvin8g45rxyucovw1xprkzxj 2096203 2096201 2026-09-27T16:23:36Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096203 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Phototropism in Solanum lycopersicum.gif|thumb|399x399px|Di riweka ''Solanum lycopersicum'' de berevçûna ronahiyê ya êrenî.]] '''Berevçûna ronahiyê''' an jî '''fototropîzm''' (bi înglîzî: ''photothropism''), livîn an jî geşebûna arastekî ya zîndewerê ya ber bi çavkaniya ronahiyê an jî pêçewaneyê arasteya çavkaniya ronahiyê.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Ji bo jiyana riwekan, hestkirina ronahiya hawirdorê meseleya man û neman e. Ronahiya jîngehê ji bo şiyana pêşbazîkirina riwekê û saxmayîna riwekê girîng e. Heke tîrojên ronahiyê ji yek aliyekî ve werin ser riwekê, [[qed]] an jî [[pel]]ên riwekê lez û arasteya geşebûna xwe wisa rêk dixin ko riwek ber bi aliyê çavkaniya ronahiyê geşe dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Bi berevçûna ronahiyê pel û qedê riwekê ber bi ronahiya rojê ve geşe dibin ko hê pirtir tîrojên ronahiyê bimijînin û ji bo karlêkên [[fotosentez]]ê bi kar bînin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Ji [[serxes]]an heta riwekên kulîlkdar de berevçûna ronahiyê tê dîtin. Herwisa li gel riwekan hin [[karok]] jî bi berevçûnê bersîvdana ronahiyê didin.<ref name="Plant Physiology" /> Ber bi aliyê çavkaniya ronahiyê ve livîn, wekî '''berevçûna ronahiyê ya erênî''' tê navkirin.  Heke livîn an jî geşebûna riwekê berevajî arasteya çavkaniya ronahiyê be, vê gavê wekî '''berevçûna ronahiyê ya neyînî''' tê navkirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Bersîvdana ji ronahiyê re, di serikê (lûtke) ajê piraniya riwekan de bi berevçûna ronahiya erênî rû dide. [[Reg]]ên riwekan an bertek nîşanê ronahiyê nakin, an jî ji ronahiyê re bersîva wan bi şêweyî berevçûna ronahiyê ya neyînî ye.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> == Fototropîn == Ji bo riwek berteka biyolojîkî bidin ronahiyê, divê xwediyê madeyên ko ronahiyê hest dikin û dimijînin bin, ango divê ronahiyewergir (bi înglîzî: ''photoreceptor'' ) lixwe bigirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Bersîva riwekan a bo ronahiyê, ji aliyê ronahiyewergirên cuda ve tên rêkxistin. Ronahiyewergir ji [[proteîn]] û pîgmenta bi navê kromofor pêk tê. Kromofor ronahiyê dimijîne. Proteîn û kromofor bi bendê kovalendî girêdayî nê û ev herdû pêkhate bi hev re, wekî kromoproteîn tê navkirin. Ronahiyewergir fotonên tîrojên ronahiyê dimijînin û enerjiya ji fotonê wek sînyala bo destpêkirina bersîvdana ronahiyê bi kar tînin.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> Ronahiya şîn a dirêjiya pêlê wê ji 500 nanometreyê kêmtir dikare berevçûnê ronahiyê bide destpêkirin.<ref name="VILLEE"/> Ronahiyewergira ronahiya şîn dimijîne û bersîvdana berevçûna ronahiyê û bersîvdanên din (wekî mînak, vekirina stomayan) dike, ji koma pîgmentên zer in ko wekî fototropîn (bi înglîzî:''phototropin'') tên navkirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Fototropîn wergirên proteîn-bingehîn in û berpirsiyarê navbeynkariya bersivdana fototropîk in. Fototropîn di nav [[parzûna plazmayê]] de cih digirin û gava bi ronahiya şîn ve rûbirû dimînin xwe vedikin û ji bo dirêjbûna [[xane]]yê çalakiyên rêzê didin destpêkirin.<ref name="plant biology" /> Wekî hemû ronahiyawergirên riwekan, fototropîn jî ji beşa proteîn û beşa mijerê ronahiyê ya bi navê kromofor pêk tê. Di fototropînan de, kromofor molekula flavîn a bi bendê kovelendî girêdayî ye, loma fototropîn di nav koma proteînên bi navê flavoproteîn de cih digirin. Li gel bersîvdana berevçûnê, vebûn û girtina pelan, livîna [[kloroplast]]an di nav [[sîtoplazma]]yê de û vekirina [[stoma]]yan jî di bin kontrola fototropînan de ne.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> Herçiqas ev hemû bersîvdan ji aliyê fototropînan ve werin kontrolkirin jî, ji vana, herî zêde li ser berevçûnê xebatên kûr û dirêj hatine kirin û rêbaza berevçûnê baş hatiye famkirin. Du cor flavoprotein, fototropîn1 û fototropîn2 berevçûna ronahiyê rêk dixin.<ref name="Plant physiology and development" /> Di bin ronahiya şîn a lawaz de fototropîn1 wergira serekê ye bo kontrolkirina berevçûna ronahiyê. Lê di ronahiya şîn a bi hêza asayî an jî ronahiya şîn a xurt de, herdu fototropîn bi hev re kar dikin.<ref>Liscum E, Askinosie SK, Leuchtman DL, Morrow J, Willenburg KT, Coats DR. Phototropism: growing towards an understanding of plant movement. Plant Cell. 2014 Jan;26(1):38-55. doi: 10.1105/tpc.113.119727. Epub 2014 Jan 30. PMID: 24481074; PMCID: PMC3963583.</ref> == Keşifa berevçûna ronahiyê == [[Wêne:Phototrophic Response to Stimulus.svg|thumb|398x398px|Ronahiya ji lambê (1) guherînek hawirdorê ye û riwek dikare vê guherînê hest bike. Wekî encam riwek berteka bersîdayîna berevçûna ronahiyê dide(2) û ber bi çavkaniya ronahiyê gêşe dibe.]] Di sala 1880yê de di gotra bi navê “Şiyana Livînê di Riwekan de”, [[Charles Darwin|Charls Darwin]] û kurê wî Francis, cara pêşîn berevçûnê wekî “tewîna şitilan a ber bi ronahiyê ve” pênase kirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Darwin xebata xwe li ser şitila riweka xamkêsan û hin giyayên din de saz kirin. Gava giya şîn dibin û ji axê derdikevin, ajê giya ji bo were parastin, bi pelên guhertî ve pêçayî yê, ji wê pêkhateya parezvan re tê gotin koleoptîl (bi înglîzî:''coleoptile'').‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> Darwîn di çavderiya şînbûna şitilê de ditibûn ko şitila xamkêsanê ya ko di nav koleoptîlê de şîn dibe, tenê heke serikê (lûtke) şitilê hebe dikare xwe ber bi aliyê çavkaniya ronahiyê bitewîne. Heke serikê şitilê jê were birîn, koleoptîl natewe. Herwisa heke serik bi kulavek zelal (ron) were pêçandin şitil ber bi ronahiyê ditewe lê heke bi kulavek lêl (opak) ko rê nade derbasbûna ronahiyê ve were pêçandin, vê gavê şitil ber bi ronahiyê ve dirêj nabe. Herwisa heke jêrê serikê koleoptîlê bi tiştek zelal jî were pêçandin, an jî bi tiştek lêl jî wêre pêçandin, rê li ber tewîna ber bi ronahiyê nayê girtin. Darwîn di xabata xwe de dîtin ko ronahî ji aliyê lûtkeya riwekê ([[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]]) ve tê hestkirin, lê bersîvdan (tewandin) di beşek din a riwekê de rû dide. Ew ji vê rewşê gihîştin encame ko; divê ji bo bersîvdanê, sînyal ji merîstema lûtkeyî ber bi jêrê riwekê ve biçin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di sala 1913yê de riwekzan Peter Boysen Jensen diyar kir ko sînyalên kîmyayî yên di lûtkeya riwekê de tên berhemkirin, berpirsiyar e bo tewîna beşên jêrê riwekê. Di xebata xwe de Boysen serikê şitilê jê kir, çînek jeletînê danî ser cihê jêkirî û serikê jî danî ser jelatînê. Gava şitil bi ronahiya arastekî (yekalî) hat ronîkirin, demek şûnve şitil xwe ber bi ronahiyê ve tewand. Lê gava di navbera serik û beşa jêrîna riwekê de li dewsa jelatînê, lewheya ji mîkayê hat cihkirin û şitil di bin ronahiya arstekî de hat ronîkirin, vê carê şitil ber bi ronahiyê netewiya. Gava lewheya mîkayê di beşa ronî de hat cihkirin, riwek xwe ber bi ronahiyê ve tewand. Piştî çendan ceribandinan aşkere bû ko sînyal ji lûtkeyê, di aliyê tarî (sîber) de derbasî jêrê riwekê dibin. Ji ber ko di bersîvdana berevçûna ronahiyê de xaneyên beşa sîber li gor xaneyên bin ronahiyê, hê pirtir dirêj dibin, sînyala kîmyayî ya di lûtkeyê de tê çêkirin, handerkerê geşebûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology"/> Madeya ko hebûna wê ji aliye riwekzan Peter Boysen Jensen hatibu keşifkirin ko wek sînyalên kîmyayî kar dikir û berpirsiyarê tewîna riwekê bû, di salên 1920an de ji aliyê riwekzan Frits Went ve wekî [[oksîn]] (bi înglîzî: ''auxin'') hat navkirin.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Her çiqas pêkhateya kîmyayî ya oksînê heta sala 1934ê nehatibe keşifkirin jî, lê dîsa jî Frits Went gelek ezmûn saz kir û di xebatên xwe de nîşan kir ka oksîn çawa dixebite. Di encama xebatên xwe de Frits Went da destnîşankirin ko ronahî dibe sedem ko oksîn ji aliyê ronî ber bi aliyê sîber ve cih biguhere. Di riwekê de belavbûna asîmetrî ya oksînê dibe sedema tewîna riwekê ber bi ronahiyê ve.<ref name="Biology"/> Îro êdî em dizanin ko hormona oksîn navê ne yek lê komek hokarên geşebûna riwekan e û kar dikin bo dirêjbûna xaneyan, şînbûna regê, bersîvdanên bervçûnê yên wekî berevçûna ronahiyê û berevçûna erdê. Di nav koma hormona oksînê de hormona sereke, hormona bi navê asîda asetî ya îndîol ê (bi înglîzî: ''Indole-3-acetic acid (IAA)'').<ref name="Campbell"/> == Mekanîzmaya berevçûna ronahiyê == [[Wêne:Phototropism Diagram.svg|thumb|399x399px|Di riwekê de belavbûna asîmetrî ya oksînê dibe sedema tewînê.1.Tîrojên rojê rasterast ji jor ve tên ser riwekê. Oksîn ( xalên pembeyî) geşebûna riwekê ber bi jor ve han dike.2,3,4. Tîrojên rojê ji aliyê rastê ve tên ser riwekê. Oksîn li aliyê sîber de kom dibe geşebûna qedê ya ber bi çavkaniya ronahiyê han dike, riwek ber bi aliyê ronahiyê ditewe.]] Di riwekan de berevçûna ronahiyê bi sê qonaxên serekî rû dide: 1. Qonaxa seretayî de, wergir çavkaniya ronahiyê ya ji aliyek ve tê ser riwekê, hest dikin. 2. Di qonaxa duyem de, veguherîna hormona IAA ji aliyê ronî ber bi aliyê sîber(tarî) ve pêk tê. 3. Di qonaxa dawî de, ji ber ko xaneyên li aliyê sîber hê pirtir dirêj dibin, êw beşa riwekê ber bi xaneyên kurt in li aliyê ronî ve ditewe. Gava ronahî di nav qedê riwekê de derbas dibe, tê şikestin û belav dibe, li seranserê qedê de fototropînê dide çalakkirin. Berevçûna ronahiyê ji ber bersîvdana ronahiya şîn peyda dibe. Pîgmentên nefotosentezî yên bi navê flavoproteîn ronahiya şîn dimijînin û enerjiya wê wediguherînin sînyalên taybet ko oksînê (IAA) ji beşa ronî dişîne beşa sîdar a ajê an jî koleoptîlê. Piraniya çalakiyên berevçûnê li aliyê ronî de rû dide. Di encamê de xaneyên aliyê sîber ji ber hormona oksînê, li gor xaneyên aliyê ronî hê zûtir dirêj dibin. Ji ber dirêjbûna xaneyên aliyê sîber, ajê riwekê an jî di koleoptîl ber bi aliyê xaneyên kurt, ango ber bi aliyê ronî ve ditewin.<ref name="Concepts and Applications"/> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Ronahî (fizîk)]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] rsd8y28t661h6pup5r1z90fzn5j83vt 0 329025 2096214 2083026 2026-09-27T16:33:42Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096214 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Geotropism ku.png|thumb|399x399px|Berevçûna erdê, geşebûna ajê ya ber bi jorê rûyê erdê û geşebûna regan a ber bi jêrê rûyê erdê dabîn dike. ]] Di riwek û hin [[karok]]an de geşeya arastekî ya endamên zîndewerê ya ji ber bersîvdana erdkêşê wekî '''berevçûna erdê''' (bi înglîzî: ''gravitropism'') tê navkirin.<ref name="Biology with Physiology" /> Li her derê dinyayê de hêza erdkêşê riwek jî di nav de, li ser geşebûn û arastebûna hemû zîndeweran de bandor dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> Berevçûna erdê, geşebûna ajê (bi înglîzî: ''shoot'') ya ber bi jorê rûyê erdê û geşebûna regan a ber bi jêrê rûyê erdê dabîn dike. Ber bi jorê ve geşebûna [[Qed|lûtkeya ajê]] wekî berevçûna erdê ya neyînî, û geşebûna regan a ber bi jêr ve jî wekî berevçûna erdê ya erênî tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Bi berevçûna erdê ya erênî [[reg]] ber bi aresteya erdkêşê, ber bi jêrê erdê ve geşe dibe ko xwe bigihîne av û mîneralan. Bi heman awayî ajê riwekan jî bi awayekî stûnî, ber bi jorê rûyê erdê ve geşe dibin ko ji bo karlêkên [[fotosentez]]ê hê pirtir ronahî û karbona dîoksîd werbigirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Riwek bi çar gavên serekî bersîvdana berevçûna erdê saz dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> 1. [[Xane]] erdkêşê hest dikin. 2. Sînyalek mekanîkî di xaneyên hestkerê erdkêşê de tê veguhaztin bo sînyala fîzyolojîkî. 3. Sînyala fîzyolojîkî di nav xaneyê de û herwisa ji bo xaneyên din ên derve jî tê veguhaztin 4. Di navbera xaneyan de cudahiya dirêjbûnê çêdibe, ko bandorê li xaneyên li aliyên "jor" û "jêr" ên reg an jî ajê dike. Bi zîldana [[tov]]ê, di embriyoyê de berevçûna erdê jî peyda dibe û piştrast dike ko pozîsyona tovê di nav axê de çawa dibe bila be, reg di nav axê de ber bi jêr, ajê riwekê jî ber tîrojên ronahiyê, ber bi jor ve geşe bibin.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> == Mekanîzmaya berevçûna erdê == [[Wêne:Gravitropism in Roots.gif|thumb|299x299px|Di serikê regê de, li aliyê bînî de, xestiya bilind a oksînê, rê li ber geşebûna xaneyên regê digire, lê xaneyên aliyê jor bi awayekî asayî dirêj dibin, loma reg ber bi aliyê jêrê ve ditewe.]] Di reg de, [[kulavê regê]] navenda têgihîştina erdkêşê ye. Bersîvdana berevçûna erdê ji aliyê xaneyên bi navê statosît (bi înglîzî: ''statocyte'') ve tê dabînkirin. Di nav statosîtan de hebikên nîşayê hene û wekî statolît tên navkirin. [[Şane (biyolojî)|Şaneyên]] ko statosît lixwe digirin, wekî şaneya statenkîma (bi înglîzî: ''statenchyma'') tê navkirin. Statosît ji xaneyên stûnî yên [[kulavê regê]] ne.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Gava kulavê regê were jêkirin, geşebûna regê didome, lê şiyana wê ya têgihîştina erdkêşê winda dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di aj û koleoptîlê de, bersîvdana erdkêşê di çînek xaneyên ko [[şaneya lûleyî]] dipêçîne û wekî kalanê nîşayê (bi înglîzî: ''starch sheath'') tê navkirin de peyda dibe. Amîloplast di xaneyên kalanê nîşayê de cih digirin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> Di rewşa asayî de riwek di arasteya hêza erdkêşê de bi stûnî geşe dibin û diperisin. Amîloplast (ko wekî statolît jî tên zanîn) plastîdên taybet in ko hebikên nîşayê lixwe digirin. Hebikên nîşayê ji [[sîtoplazma]]yê girantir in, loma di sîtoplazmaya xaneyê de li aliyê jêr de noq dibin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Dema riweka stûnî ji ber hêzek, ber bi aliyek ve tê tewandin, ji arasteya hêza erdkêşê dûr dikeve, bi berevçûna erdê, çendan saetan şûnve, xaneyên ajê riwekê an jî regê riwekê, di arasteya stûnî ya nû de dest bi geşebûnê dikin. [[Wêne:Gravitropism in Shoots.gif|thumb|299x299px|Li ajê riwekê de bandora oksînê beravajî ye. Li aliyê jêrê ajê de, oksîna bi xestiya bilind, dirêjbûn û geşebûna xaneyan han dike, li aliyê jor de xane bi têra xwe dirêj nabin, xaneyên aliyê jêr li ser xaneyên aliyê jor ve ditewin û aj ber bi jorê ve geşe dibe.]] Gava riweka stûnî ber bi aliyek ve xwar dibe, statolît ji ber hêza erdkêşê dilivin û ji jêrê xaneyê, ber bi aliyê “jêrê nû” yê xaneyê ve cih diguherin. Di nav xaneyan de cihê statolîtan, bandor li ser belavkirina hormonên geşê (IAA) dike.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Gava amîloplast li aliyê jêrê xaneyê de cih dibin, rasterast temasê [[retîkûlûma endoplazmî]] dikin, û dibin sedema berdana îyonên kalsiyumê ji nav retîkûlûma endoplazmî. Îyonên kalsiyumê wekî sinyal kar dikin, hormona riwekê ya bi navê [[oksîn]] (IAA), ji ber sînyalan di xaneyên aliyê jêr de kom dibe. Xestiya zêde ya IAA di regan de rê li ber dirêjbûna xaneyê digire. Li aliyê bînî de, xestiya bilind a [[oksîn]]ê, rê li ber geşebûna xaneyên regê digire, lê xaneyên aliyê jor bi awayekî asayî dirêj dibin, loma reg ber bi aliyê jêrê ve ditewe.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Li ajê riwekê de bandora IAA beravajî ye. Li aliyê jêrê ajê de, IAA ya bi xestiya bilind, dirêjbûn û geşebûna xaneyan han dike, li aliyê jor de xane bi têra xwe dirêj nabin, xaneyên aliyê jêr li ser xaneyên aliyê jor ve ditewin û aj ber bi jorê ve geşe dibe.<ref name="OpenStax, Biology"/> Hîpotezên din jî hene ji bo berevçûna erdê. Di hin hîpotezan de tê pêşniyarkirin ko ne tenê amîloplast, lê tevahiya xaneyê kar dike bo bersivdana erdkêşê. Di hin xaneyên mutant de amîloplast tune lê dîsa jî di van riwekan de berevçûna erdê ya lawaz çêdibe. Bi hin lêkolînan hatiye nîşankirin ko hin riwekên ko di kulavê regê wan de amîloplast tune, hê jî dikarin erdkêşê hest bikin û berevçûna erdê saz bikin.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Lêkolînek din jî pêşniyar dike ko proteînên li derveyî [[Parzûna plazmayê|parzûnê plazmayê]] yên kêleka dîwarê xaneyê, dibe ko ji bo hestkirina erdkêşê girîng bin û ne amîloplst tenê, lê tevahiya protoplastê di çêbûna berevçûna erdê de cih bigire.<ref name="plant biology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] hxmz4zk4zy63cl9uo4sxtij7i76stkl 0 330002 2096206 2095395 2026-09-27T16:27:37Z Biyolojiyabikurdi 31567 2096206 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ethylene.svg|thumb|Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.]] '''Etîlen''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''ethylene'') fîtohormonek (hormona riwekan) bêreng û di forma gazê de ye ko di peresîn, gihîştin û bersivên bergiriyê yên riwekan de roleke serekî dilîze. == Puxte == Etîlen bi gihîştina fêkiyan, bi çilmisîna kûlîlkan û bi weşîna pelan ve têkildar e. Berevajî hormonên din ên mîna [[oksîn]] an jî [[gîberellîn]], etîlen ji ber ko gaz e, dikare bi hêsanî di navbera [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] de û herwisa di navbera riwekên cîran de belav bibe. Ev taybetmendî rê dide etîlenê ko ew mîna peyamberekî hawirdorê bixebite. Di salên 1800an de dema lembeyên kolanan ên gazê li kolanên bajêran hatin danîn, paşê hat dîtin ko [[Qed|qurmê]] darên nêzîkê lembeyan, li gor darên din hê pirtir stûr, badayî û tewiyayî ne û dar pelên xwe ji darên din zûtir diweşînin. Paşê hat famkirin ko ji lembeyan ber bi hewayê ve belevbûna etîlênê, bibû sedema van guherînên daran.<ref name="OpenStax, Biology"/> [[Reg]], [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]], [[Kulîlk|kulîlkên]] gihîştî, [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî, [[Pel|pelên]] kevn (gihîştî) û girêyên qedê etîlen berhem dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref><ref name="OpenStax, Biology" /> Bandora herî naskirî ya hormona etîlenê, hankirina gihîştina fêkiyan e. Di riwekan de guherîna nîşa û asîdan bo şekiran, bi hankirina etîlenê rû dide û çêja fêkiyê şîrîntir dibe.  Hin kes fêkiyên xag (negihîştî), wekî mînak avakadoyên xag, di kîsikek kaxizî de vedişêrin da ko gihîştina fêkiyan zûtir rû bide. Di kîsikê de gaza (etîlen) ji aliyê fêkiya yekem a gihîştî ve tê berdan, gihîştina fêkiyên mayî leztir dike. Herwisa etîlen weşîna pel û rijîna fêkiyan, çilmisîn û ketina kulîlkan, şînbûna hin dexlan û zîldana pîvaz û kartolan jî han dike. Etîlen di warê çandiniyê de bi berfirehî tê bikaranîn. Cotkarên fêkiyên bazirganiyê, bi sepandina gazê, dikarin dema gihîştina fêkiyan bigirin bin kontrola xwe. Baxçevan etîlênê bi fanên hewayê ji serayan dûr dixin ko rê li ber pelweşîna riwekên xemlandinê bigirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Dîrok == Çavdêriyên destpêkê yên derbarê keşîfa etîlenê, ji raporeke George Fahnestock a sala 1858an pêk tê. Di wê raporê de dihat gotin ku tişta ko ji şewata gaza lembeyên ronahiyê yên kolanan derdikeve ziyan dide riwekan. Di sala 1896ê de ji zanîngeha Sen Petersburgê Dimitry Neljubow destnîşan kir ko etîlen pêkhateyek çalak a nav gaza lembeyane ko bandor li ser geşebûna riwekan dike.<ref>Chang C. Q&A: How do plants respond to ethylene and what is its importance? BMC Biol. 2016 Jan 27;14:7. doi: 10.1186/s12915-016-0230-0. PMID: 26819080; PMCID: PMC4730734</ref> Neljubow di berdewamiya xebatên xwe de, di sala 1901ê de da ravekirin ko etîlen geşebûna şitilên polkeya etiyolekirî (şitilên di bêronahiyê de geşe dibin û bê klorofîl in) diguherîne û dibe sedema çêbûna hîpokotîlên kintir û stûrtir. Herwisa şitil ne stûnî lê pêşî bi berwarkî dirêj dibin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Eva yekem bandora biyolojîkî ya etîlenê ya li ser riwekan bû ko hatibû ragihandin. Ev bandora etîlenê paşê wekî “'''bersivdayina sêalî''' (bi înglîzî: ''triple response'') ya şitilên bêronahîmayî (bi înglîzî:''etiolated'') li hember etîlenê” hat naskirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Di sala 1913yê de Crocker û hevkarên wî, bersiva sêaliyê ji bo analîzkirina etîlenê wekî rêbazek biyolojîkî ya hesas destnîşankirin. Di sala 1910ê de kîmyazanê brîtanî Herbert H. Cousins bo cara yekem diyar kir ko riwek bi karlêkên kîmyayî etîlen berhem dikin. Wî bi xebatên xwe diyar kir ko porteqelên tûşê [[karok]] bûne (bi kufikê ketine), gazek berhem dikin ko gihîştina fêkiyê [[mûz]]<nowiki/>ê leztir dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Di sala 1934ê de biyologê înglîzî Richard Gane da nîşankirin ko di [[Sêv|sêvê]] de etîlen tê berhemkirin. Ango beyî ko hokarên derveyî yên wekî birîndarbûna riwekê an jî tûşbûna bi karokan, sêv di çerxa jiyana xwe ya asayî de etîlen berhem dikirin. Di sala 1935ê de William Crocker û hevkarên wî Alfred Hitchcock û Percy Zimmerman pêşniyar kirin ko etîlen yek ji hormonek riwekan e.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Lêbelê, piştî ku kromatografiya gazê di lêkolînên etîlenê de di sala 1959ê de hat bikaranîn, girîngiya etîlenê ji nû ve hat keşîfkirin û erkê wê yê di rêkxistina geşebûna riwekan, hat pêjîrandin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Pêkhate û taybetmendî == Di riwekên kulîlkdar de, piraniya endamên riwekê dikarin etîlen berhem bikin. Şaneyên kevn (pîrbûyî) û fêkiyên gihîştî ji şaneyên ciwan zêdetir etîlen berhem dikin. Riwekên tovrût, riwekên sade yên wekî [[serxes]], [[hezaz]] û hin siyanobakterî jî dikarin etîlen berhem bikin.<ref name="Plant Physiology"/> Etîlen awêteya herî sade ya pêkhateya endamî ya ji koma alkenan e ko cotbendên karbon-karbon lixwe digire. Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.Etîlen ji hewayê siviktir e, bi rêbaza kromotografiyê dikare were tesbîtkirin û pîvandin.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen gazek bêreng, agirgir û bi [[Çêja şîrîn|çêj]] û behna şîrîn e, di riwekan de wekî hormon tê berhemkirin lê, di xwezayê de gaza sirûştî û petrol çavkaniyên sirûştî yên etîlenê ne.<ref>Carey, Francis A.. "ethylene". Encyclopedia Britannica, 7 Aug. 2026, [https://www.britannica.com/science/ethylene.] Accessed 11 September 2026.</ref> Di xaneyê de ji [[asîda amînî]] ya metîonîn, bi karlêkên kîmyayî etîlen tê berhemkirin. Etîlen dikare di [[parzûna xaneyê]] de û di nav [[Sîtoplazma|sîtoplazmayê]] de bi hêsanî belav bibe. Di nav xaneyê de etîlen bi wergirên di [[Retîkûlûma endoplazmî|retîkuluma endoplazmî]] ve tê girêdan. Gava wergir ji aliyê etîlênê ve tên çalakkirin, proteîn kînazek bi navê CTR1-ê bêçalak dikin. Ev rewş di dawiyê de hokarên libergirtinê (bi înglîzî: ''transcription factors'') han dike bo libergirtina genên corbicor.<ref name="Biology" /> Di bin stresên hawirdorê yên wekî hişkahî, lehî, sermahî, rûbirûmayîna bi ozonê, an jî birîndarbûnê de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Etîlena stresê di destpêkirina bersivdayînên bo stresê yên wekî pelweşîn, pîrbûn, başkirina bîrînan û zêdebûna bergiriya nexweşiyan de cih digire.<ref name="Plant Physiology"/> Di riwekên lûleyî de hema di hemû beşên girîng ên wekî pel, qed, reg, kulîlk, fêkî û [[tov]] de etîlen tê berhemkirin. Berhemkirina etîlenê ji aliyê hokarên peresînê û hokarên hawirdorê ve tê rêkxistin. Di dirêjiya jiyana riwekê de di hin qonaxên geşe û peresînê de, wekî mînak, zîldan û şînbûna tovê, gihîştina fêkiyan, weşîna pelan û çilmisîna (hişkbûn) kulîlkan de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Di riwekê de çêkirina etîlênê ji ber hin hokarên derveyî (hawirdor) jî han dibe. Birîndarbûna riwekê, stresên hawirdorê yên wekî zêdebûna şoriya axê, hin madeyên kîmyayî yên wekî oksîn û rêkxistinêrên din, hokarên hawirdorê ne ko bandor li ser çêbûna etîlenê dikin.<ref>Yang SF, Hoffman 1984 Ethylene biosynthesis and its regulation in higher plants. Plant Physiol.volume=35.issue=1 pages=155–89 |doi=10.1146/annurev.pp.35.060184.001103 </ref> Hin cudahiyên etîlenê ji hormonên negazî (bi înglîzî: ''nongaseous'') yên riwekan heye, evana: I. Etîlen li gor hawira avî, di nav parzûna xaneyê ya lîpîda duqatî de hê baştir dihele û bi serbestî di parzûna xaneyê de derbas dibe.<ref name="Plant Physiology" /> II. Ji bo xwe bigihîne xaneyên armanc, pêdiviya etîlenê bi proteînên guhezer ve tune. III. Berevajî hormonên din ên riwekan, etîlen ji bo embarkirina navxaneyî an jî bêçalakkirinê, bi madeyên din ve nayê girêdan. Gava pêdivî pê nema, ji riwekê tê berdan.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> IV. Etîlen dikare were hilweşandin bo karbona dioksîdê an jî bo etîlen oksîdê<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" /> == Erk == Etîlen, weşîna pel, fêkî û kulîlkan kontrol dike, gihîştina fêkiyan han dike û dirêjbûna qed û regan asteng dike. Zîldana tovê û zalbûna lûtkeyî han dike Li dijî hokarên nexweşiyê, birindarbûnê an jî giyaxuran, bersivdana bergiriyê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill"/><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Fêkiyên wekî avakado, mûz, firingî, sêv û [[Hejîr|hêjîr]], fêkiyên klîmakterî (bi înglîzî: ''climacteric fruits'') in. Evan fêkiyan hedî bi hêdî digihêjin lê ber bi dawiya qonaxên peresînê de gelek guherînên peresînê bi lez rû didin. Nîşa tên hilweşîn bo şekirên sade, dîwarê xaneyan hildiweşîn û nerm dibin, çêj û bêhna fêkiyê baştir dibe, reng diguhere. Ev hemû guherîn ji aliyê etîlenê ve tên hankirin, di destpêkê de xestiya etîlenê hindik e, loma guherîn hêdî rû didin. Lê di van riwekan de bandorek din a etîlenê jî heye, etîlen bi sîstema paşragihandina erênî (bi înglîzî: ''positive feedback system''), riwekê han dike ko hê zêdetir etîlen çêbike. Xestiya etîlenê di nav demek kurt de pir zêde dibe û gihîştina fêkiyê rû dide. Fêkiyên wekî trî, lîmon, gêlaz û porteqal, fêkiyên neklîmakterî ne.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref><ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref> Di van fêkiyan de etîlen çêkirina xwe han nake, loma di van fêkiyan de asta etîlenê sabît dimîne û berê gihîştinê pir zêde nabe, ji nişka ve guherîn çênabin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> === Bersivdayîna sêalî bo stresa mekanîkî === Gava tov di bin axê de zîl dide û şitil geşe dibe, şitil axê ber bi jor ve tehn dide ko axê biqelişîne û xwe bigihîne ronahiyê. Dema şitil di nav axê de rastê astengek were, wekî mînak, rastê kevirek were an jî rastê axa hişk û zexm were, şitil zorê dide xwe ko ew astengê tehn bike. Her ko şitil astengê tehn dike, stresa ser şitilê, çêkirina etîlenê han dike. Bi zêdebûna etîlenê, di riwekê de pêvajoya geşebûnê ya bi navê bersivdana sêalî dest pê dike û ajê riwekê xwe ji astengê dûr dixe.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di pêvajoya bersivdayina sêalî de wekî gava yekem, etîlen rê li ber dirêjbûna qed û regê digire. Di gava duyem de hormon reg û qedê han dike ko biwerimin û stûriya wan zêde bibe. Di gava sêyem de qedê şitilê wisa diteve ko pelen embriyonî û merîstema nazik bi berwarkî geşe bibin. Bi kêmbûna bandora destpêkê ya etîlenê, beşek qedê ditewe, mîna çengelek ber bi jorê axê ve dirêj dibe û axê diqelişîne. Bi vî awayî pel û [[Şaneya merîstemî|merîstem]] ji axê ziyan nagirin û derdikevin derve.<ref name="Biology" /> === Gihîştina fêkiyan === [[Wêne:Fruit ripening of Ziziphus jujuba.jpg|thumb|367x367px|Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, rengê kesk diguhere bo rengên wekî sor, zer an jî binefşî, fêkî nerm dibin û çêja wan şîrîntir dibe.]] Fêkiyên goştî yên xag (fêkiyên negihîştî) bi gelemperî [[Çêja tirş|tirş]], hişk û kesk in û tovê negihîştî lixwe digirin. Ev taybetmendiya fêkiyê, tovê ber gihîştinê, ji giyaxuran diparêze.<ref name="Campbell" /> Piştî gihîştina tovê, fêkî edî bala ajalan dikişîne ko giyaxur fêkiyê bixwin û tovên fêkiyê belavê hawirdorê bikin.Bi gelemperî ji nişkê ve zêdebûna etîlenê, di fêkiyê de kiryarên bo gihîştinê han dike. Dîwarê xaneyan ji aliyê enzîman ve tê hilweşandin, bi vî awayê fêkî nerm dibe. Nîşa û asîd tên guhertin bo şekirên wekî [[fruktoz]] û [[Glukoz|glukozan]], loma çêja fêkiyê şîrîn dibe. Rengê kesk ber bi rengên wekî zer, sor, binefşî diguhere.Ev reng ji dûr ve bala ajalan dikişînin ser fêkiyê. Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, fêkiyên gihîştî jî hê zêdetir etîlen berhem dikin. Ji ber ko etîlen hormonek gazî ye, sînyala gihîştînê ji fêkiyek ber bi fêkiyên din ve belav dibe. === Weşîna pelan === Weşîna pelan ji aliyê du hormonên dijhev, etîlen û oksîn ve tê kontrolkirn. Gava payîz nêzîk dibe, pelên darên pelweşan (bi înglîzî: ''deciduous trees'') jî êdî pîr dibin, xestiya oksînê di pelan de kêm dibe.Di heman demê de xaneyên di tebeqeya qetînê ya binikê bistîka pelê (cihê ko wê pel ji qedê biqete), dest bi berhemkirina etîlenê dikin.<ref name="VILLEE"/> Di pelên ciwan de oksîn hestiyariya xaneyan bo etîlenê kêm dike û rê li ber weşîna pelê digire.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/>Payîzê kinbûna rojê û kêmbûna germahiyê, hokarên hawirdorê ne ko karlêkên bo pelweşînê didin destpêkirin.Weşîna pelan ji ber bandora etîlenê rû dide.Guherînên demsala payîzê dibin sedema guherîna hevsengiya oksîn û etîlenê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Etîlen, berhemkirina oksînê dide kêmkirin, guhaztina oksînê hêdî dike û hilweşîna oksînê han dike ko çalakiyên oksînê asteng bike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Pelên kevn (pîr) her diçe hê kêmtir oksîn berhem dikin. Di binika bistîka pelê de (beşa ko bistîk bi qedê ve girêdayîye) hestiyariya xaneyan bo etîlenê zêdetir dibe û xane enzîmên herisê berhem dikin. Enzîm seluloz û pêkhateyên din ên dîwarê xaneyê hildiweşînin.<ref name="Campbell" />Ji ber hilweşîna dîwarê xaneyan, di binikê bistîkê de sistî peyda dibe. Ji ber giraniya pelê û bayê payîzê, pel ji beşa binikê ya bistîkê de diqete û ji riwekê diweşe.<ref name="Biology with Physiology" />Hê ko pel neweşiyaye, li aliyê qedê de derdora beşa ko wê pel biqete de çînek tepedorî ya parezvan tê çêkirin. Ev tebeqe piştî pelweşînê rê li ber hokarên nexweşiyê digire ko nekevin hundirê riwekê.<ref name="Campbell" /> == Pîşesazî == Ji bo fêkî bi awayekî yeksan bigihîjin, di bazirganiyê de etîlen tê bikaranîn. Wekî mînak, [[Bacansork|firingî]] û mûz dema hê kesk in tên berhevkirin û tên şandin bo heremên ko wê werin firotin. Berî ko li firoşgehan werin belavkirin, etîlen direşînin ser fêkiyan û fêkî digihîjin.<ref name="VILLEE"/> Ji ber ko di atmosferê de zû belav dibe, etîlen raste rast di zevî û baxçeyan de nayê bikaranîn. Hin awêteyên wekî etefon (bi înglîzî: ethephon), an jî asîda 2-kloroetîlfosfonî (bi înglîzî:2-chloroethylphosphonic acid) ji bo reşendina etîlenê tên bikaranîn. Ji bo van awêteyan di warê bazirganiyê de çendan nav tên bikaranîn, ethrel ya herî navdar e. Ethrel di nav avê de li ser riwekê tê reşandin, ji aliyê riwekê ve tê mijîn û bi karlêkên kîmyayî etîlen ber dide. Etîlen jî erkê xwe cih tîne.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen ji ber ku gihîştina fêkiyan û pîrbûna kulîlkan lez dike, temenê refê kurt dike. Ev yek bi taybetî di dema barkirin, veguhastin û depokirinê de dibe sedema zirarên mezin ên aborî ji bo kulîlkfiroş û bazaran. Ji bo ku rê li ber vê zerarê were girtin, astengkerên etîlenê (yên wekî ''Aminoethoxyvinylglycine (AVG''), asîda amînoksalî an xwêyên zîvê) tên bikar anîn.<ref>Cassells AC, Gahan PB (2006). Dictionary of plant tissue culture. Haworth Press. p. 77. ISBN .978-1-56022-919-3</ref><ref>Constabel F, Shyluk JP (1994). "1: Initiation, Nutrition, and Maintenance of Plant Cell and Tissue Cultures". Plant Cell and Tissue Culture. Springer. p. 5. ISBN .978-0-7923-2493-5</ref> Rêyek din a bi bandor jî astengkirina têgihîştina etîlenê ye; ji bo vê yekê pêkhateya ''1-methylcyclopropene (1-MCP)'' tê bikar anîn ko hestiyariya fêkî û kulîlkan li hember gaza etîlenê (çi ya ji hundir dertê çi jî ya ji derve) kêm bibe. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] s7fdeypuy84d79bw3c26pmgrg54qqi6 0 330093 2096357 2095641 2026-09-28T03:43:30Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096357 wikitext text/x-wiki '''Eugen Prym''' ({{Jidayikbûn|15|12|1843|j=1}} li Dürenê, {{Mirin|06|05|1913|m=1}} li [[Bonn|Bonnê]]) şerqzanekî almanî bû ku bêhtir li ser [[zimanên samî]] dişuxilî, xaseten [[Zimanê erebî|erebî]] û [[aramî]]. Ew birayê [[Friedrich Prym]] bû û kalikê kalikê tarîxzan, felsefevan û endamê MacArthur Fellows Program Jacob Soll bû. Wî di ûnîversîteyên [[Ûnîversîteya Berlînê|Berlîn]], [[Ûnîversîteya Leipzigê|Leipzig]] û [[Ûnîversîteya Bonnê|Bonnê]] de ilmê zimên ê miqayeseyî û zimanên şerqê xwend, û di 1868an de doktoraya xwe li ser tezeke li ser matematîkzanê misilman ê [[Îbn Xelikan]] stand. Wextê ku telebe bû, di nav tesîrkerên wî de [[Heinrich Leberecht Fleischer|Heinrich Leberecht Fleischerê]] Leipzigê û [[Johann Gildemeister|Johann Gildemeisterê]] Ûnîversîteya Bonnê hebûn. Ji tişrîna talî ya 1869an ve, wî bi [[Albert Socin]] re salek û nîv li [[Rojhilata Navîn|rojhilata navîn]] tehqîqa ilmê zimên kir. Piştî vegera wî yî Bonnê, wî li ûnîversîteyê derzên zimanên samî da, û di 1890 pirofesoriya timam stand. Ji xeynî zimanên samî, wî derzên [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] dida.<ref>[http://www.eifelzeitung.de/redaktion/kinder-der-eifel/eugen-prym-orientalist-aus-duren-29912/ Eugen Prym - Orientalist aus Düren] {{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Eifel - Zeitung</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=HGemDAAAQBAJ&dq=%22Prym%2C+Eugen%22+1875+1890+Bonn&pg=RA1-PA532 Hermann Diels, Hermann Usener, Eduard Zeller Briefwechsel] edited by Dietrich Ehlers</ref> == Eserên neqandî == * ''Der neu-aramäische Dialekt des Tur Abdin'', 1881 &#x2013; [[Turoyo|Şîveyê Torê ê aramiya nû]]. * ''Kurdische Sammlungen'' (2 volumes 1887–90, with Albert Socin) &#x2013; Koleksiyonên kurdî. * ''Annales quos scripsit Abu Djafar Mohammed Ibn Djarir At-Tabari'', (bi gelek cildan, 1879–1901); neşra [[Teberî (zanyar)|El-Teberî]]; bi Michael Jan de Goeje û kesên dî. * ''Neuaramäische Märchen und andere Texte aus Malula in deutscher Übersetzung, hauptsächlich aus der Sammlung E. Prym's und A. Socin's'', 1915 (bi Albert Socin, neşirker Gotthelf Bergsträsser) &#x2013; Çîrokên aramiya rojavayî û metinên dî jî Me'lûla.<ref>[https://catalog.hathitrust.org/Search/Home?lookfor=%22Prym,Eugen,1843-1913,%22&type=author&inst= HathiTrust Digital Library] published works</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Mirin 1913]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1843]] 4w6hgav8fc11w78k34v9h81fx6ppae2 1 330100 2096351 2095884 2026-09-28T02:20:44Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Gotûbêj:Allium]] hat sererastkirin 2096351 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Allium]] jtjcmwyl67lst2gydrfpfd1pivqtt0n 0 330111 2096311 2096025 2026-09-27T19:54:19Z Kurê Acemî 105128 /* Heyata berê */ 2096311 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Newroz Uysal Aslan''' (jdb. 1992 li [[Şirnex]]) avûqat û siyasetmedarê [[Partiya Çep a Kesk]] e. Di gulana 2023an de wekî endama [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] hatiye hilbijartin ku tê de bajarê Şirnexê temsîl dike. == Heyata berê == Newroz Uysal Aslan di sala 1992an de li gundê [[Gulindil|Gulindilê]] a navçeya Şirnexê de ji dayik bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F205408 |title=Yadê Gulê'nin vasiyetiyle Öcalan’ın avukatı olan Uysal Yeşil Sol Parti’den aday |website=[[Mezopotamya Agency]] |date=19 April 2023 |access-date=2023-05-29 |last=Durgut |first=Zeynep}}</ref> Wê û malbata wê ji gundê xwe hatin derxistin û piştre pêşî li Şirnexê û paşê jî li [[Cizîr|Cizîrê]] bi cih bûn.<ref name=":0" /> Daxwaza dayika wê ya ji bo azadiya [[Abdullah Öcalan]] pir tesîr li ser wê kir ku bibe avûqat.<ref name=":0" /> Wê di sala 2014an de ji Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] mezun bû.<ref name=":0" /> == Kariyera pirofesyonel == Wê ezmûnên destpêkê wekê avûqat di çaxa parastina qurbaniyên qedexeya derketina derve ya li wîlayeta Şirnexê ya sala 2015an de bi dest xistin.<ref name=":0" /> Wê tevlî Ofîsa Hiqûqê ya Asrinê bû û bû endama Komeleya Avûqatên ji bo Azadiyê (bi tirkî: ''Özgürlük için Hukukçular Derneği'', ÖHD).<ref name=":0" /> Wê bi parastina Abdullah Öcalan, rêberê berê û girtî yê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK), tê zanin.<ref>{{Cite web |url=https://www.freeocalan.org/articles/english/interview-with-newroz-uysal-on-2-may-consultation-with-ocalan |title=International Initiative "Freedom for Abdullah Öcalan - Peace in Kurdistan" |website=www.freeocalan.org |access-date=2023-05-29}}</ref> Bo [[Hilbijartinên giştî li Tirkiyeyê 2023|hilbijartinên parlamenterê ya Tirkiyeyê]] a sala 2023an, Newroz Uysal Aslan di meha nîsana 2023an de wekî namzeda rêza yekê li herêma wê ya hilbijartinê hate pêşkêşkirin. Di meha gulanê de, ew ji bo nûnertiya Şirnexê li ser navê YSPyê ji bo Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.yenisafak.com/en/secim-2023/sirnak-ili-secim-sonuclari |title=Şırnak Election Results - 2023 General Elections Şırnak Vote Shares {{!}} LIVE |website=Yeni Şafak |date=2023-05-29 |access-date=2023-05-29 |language=tr-TR |last=Şafak |first=Yeni}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1992]] [[Kategorî:Kesên ji Şirnexê]] iqrj4jtxohw19two49exhh3t7lcpjsm 0 330114 2096299 2096026 2026-09-27T19:06:04Z Ehmedbeg 47517 2096299 wikitext text/x-wiki '''Baktriya''' di dîroka kevnar de herêmekiye. Di navbera [[Çiyayên Hindokûşê]] û [[Amu Deryayê]] de ye.Îro herêm di nav sînorên [[Ûzbêkistan]], [[Tacîkistan]] û [[Efxanistan]]ê da ye. [[Wêne:Bactria-320BCE.png|thumb|rast]] ===Dîroka Herêmê=== Herêm destê Axamenişê bû û eyaleteke wan bu. Sedema navdarbûna herêmê piştî hilweşandina axamenişê ji eyaleteke dewamê şer kiribû. <ref>https://www.worldhistory.org/Bactria/</ref> [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] cbs4hp167sansx0wvfywp0e47dzw32l 2096300 2096299 2026-09-27T19:06:43Z Ehmedbeg 47517 /* Dîroka Herêmê */ 2096300 wikitext text/x-wiki '''Baktriya''' di dîroka kevnar de herêmekiye. Di navbera [[Çiyayên Hindokûşê]] û [[Amu Deryayê]] de ye.Îro herêm di nav sînorên [[Ûzbêkistan]], [[Tacîkistan]] û [[Efxanistan]]ê da ye. [[Wêne:Bactria-320BCE.png|thumb|rast]] ===Dîroka Herêmê=== Herêm destê Axamenişê bû û eyaleteke wan bu. Sedema navdarbûna herêmê piştî hilweşandina axamenişê ji eyaleteke dewamê şer kiribû. <ref>https://www.worldhistory.org/Bactria/</ref> ==Çavkanî == [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] l10qy6tb2j9u7tfrxjvre609d52t0sm 2096301 2096300 2026-09-27T19:07:41Z Ehmedbeg 47517 /* Dîroka Herêmê */ 2096301 wikitext text/x-wiki '''Baktriya''' di dîroka kevnar de herêmekiye. Di navbera [[Çiyayên Hindokûşê]] û [[Amu Deryayê]] de ye.Îro herêm di nav sînorên [[Ûzbêkistan]], [[Tacîkistan]] û [[Efxanistan]]ê da ye. [[Wêne:Bactria-320BCE.png|thumb|rast]] ===Dîroka Herêmê=== Herêm destê Axamenişê bû û eyaleteke wan bu. Sedema navdarbûna herêmê piştî hilweşandina axamenişê ji ev eyalet dewamê şer kiribû. <ref>https://www.worldhistory.org/Bactria/</ref> ==Çavkanî == [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] k92xg3j172721k4s4ini5nn2s6rheyh 2096302 2096301 2026-09-27T19:10:54Z Ehmedbeg 47517 /* Dîroka Herêmê */ 2096302 wikitext text/x-wiki '''Baktriya''' di dîroka kevnar de herêmekiye. Di navbera [[Çiyayên Hindokûşê]] û [[Amu Deryayê]] de ye.Îro herêm di nav sînorên [[Ûzbêkistan]], [[Tacîkistan]] û [[Efxanistan]]ê da ye. [[Wêne:Bactria-320BCE.png|thumb|rast]] ===Dîroka Herêmê=== Herêm destê [[Împeratoriya Hexamenişê|Împeratoriya Hexamenişî]] bû û eyaleteke wan bu. Sedema navdarbûna herêmê piştî hilweşandina Hrxamenişê ji ev eyalet dewamê şer kiribû. <ref>https://www.worldhistory.org/Bactria/</ref> ==Çavkanî == [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] 04woo4sqhe8fqzu8xrrpxv949e39igj 0 330135 2096136 2096125 2026-09-27T12:42:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096136 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Elia Kahvedijan.jpg|thumb|180px|Elia Kahvedijan]] '''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re ji [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew di sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir ve ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] [[Kategorî:Mirin 1999]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Wênegir]] krix6w7ezvi6hnmp8iip2wzpszm0ti8 2096137 2096136 2026-09-27T12:43:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096137 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Elia Kahvedijan.jpg|thumb|180px|Elia Kahvedijan]] '''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re ji [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew di sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir ve ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] [[Kategorî:Mirin 1999]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Wênegir]] gtur5vjzdvk1jtclc313lrkb9npqzkz 2096138 2096137 2026-09-27T12:44:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096138 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Elia Kahvedijan.jpg|thumb|180px|Elia Kahvedijan]] '''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re ji [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew di sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû û yekê çar ji hêla mielmê wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir ve ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] [[Kategorî:Mirin 1999]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Wênegir]] 4f38chmdhte2zicwgh6f4r5mturlbpf 2096140 2096138 2026-09-27T13:10:54Z Kurê Acemî 105128 2096140 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Elia Kahvedijan.jpg|thumb|180px|Elia Kahvedijan]] '''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re ji [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew di sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû û yekê car ji hêla mielmê wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir ve ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] [[Kategorî:Mirin 1999]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Wênegir]] 5rt2rfsstwnh87df2aegcg7qsdjnz6t 2096142 2096140 2026-09-27T13:14:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096142 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Elia Kahvedijan.jpg|thumb|180px|Elia Kahvedijan]] '''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) fotografekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re ji [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew di sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû û yekê car ji hêla mielmê wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir ve ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî fotograf bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] [[Kategorî:Mirin 1999]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Wênegir]] 95sm38l20advtfx8jbj4q7pbrkrw49x 1 330136 2096134 2096127 2026-09-27T12:32:43Z Kurê Acemî 105128 /* Peyva Resimçêker */ Bersiv 2096134 wikitext text/x-wiki == Peyva Resimçêker == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] peyva di kîjan ferheng de heye ? Ez ji bo photograph tenê '''wêneger''' , '''fotokêş''' û '''fotografkêş''' nas dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:35, 27 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawa î? Min wê kelîmê ji [https://ferhengkurdi.com/?q=kaxez resimçêkirin] birî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:32, 27 îlon 2026 (UTC) 33axtul4hhljjavss95o3r9zoiekq60 2096135 2096134 2026-09-27T12:33:22Z Kurê Acemî 105128 2096135 wikitext text/x-wiki == Peyva Resimçêker == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] peyva di kîjan ferheng de heye ? Ez ji bo photograph tenê '''wêneger''' , '''fotokêş''' û '''fotografkêş''' nas dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:35, 27 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawa î? Min wê kelîmê ji [https://ferhengkurdi.com/?q=resimçêkirin resimçêkirin] birî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:32, 27 îlon 2026 (UTC) 22pwi1j3t8s2z12toens0102haibfqd 2096139 2096135 2026-09-27T13:10:35Z Avestaboy 34898 /* Peyva Resimçêker */ Bersiv 2096139 wikitext text/x-wiki == Peyva Resimçêker == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] peyva di kîjan ferheng de heye ? Ez ji bo photograph tenê '''wêneger''' , '''fotokêş''' û '''fotografkêş''' nas dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:35, 27 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawa î? Min wê kelîmê ji [https://ferhengkurdi.com/?q=resimçêkirin resimçêkirin] birî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:32, 27 îlon 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Ez jî baş im. Gelek spas. Li gorî çavkaniya te, '''resimçêkirin''' tê wateya boyaxkirin û xêzkirinê, ne wateya wênekêşiyê (fotografkişandinê). [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:10, 27 îlon 2026 (UTC) hk3v66qv7k9x8mxgsu3c8uyae73d9kh 2096141 2096139 2026-09-27T13:12:27Z Kurê Acemî 105128 /* Peyva Resimçêker */ Bersiv 2096141 wikitext text/x-wiki == Peyva Resimçêker == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] peyva di kîjan ferheng de heye ? Ez ji bo photograph tenê '''wêneger''' , '''fotokêş''' û '''fotografkêş''' nas dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:35, 27 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawa î? Min wê kelîmê ji [https://ferhengkurdi.com/?q=resimçêkirin resimçêkirin] birî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:32, 27 îlon 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Ez jî baş im. Gelek spas. Li gorî çavkaniya te, '''resimçêkirin''' tê wateya boyaxkirin û xêzkirinê, ne wateya wênekêşiyê (fotografkişandinê). [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:10, 27 îlon 2026 (UTC) :::Sipas bo hişyarkirine, wê wextê ezê kelîmeya fotograf bikar bînim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:12, 27 îlon 2026 (UTC) adcbazhovjwr4tj6e7ufiaq3i6co065 14 330137 2096144 2026-09-27T13:15:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096144 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096145 2096144 2026-09-27T13:17:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2096145 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên serpêhatiyê li gorî salan]] pipcmjf9836nfi10is2ushhcaoma32z 14 330138 2096146 2026-09-27T13:18:12Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096146 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096147 2096146 2026-09-27T13:19:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2096147 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlm li gorî şêwe û salan]] 5j6jvdlldwk6ah9eatjs35w86u72ncn 2096148 2096147 2026-09-27T13:20:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2096148 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên serpêhatiyê]] [[Kategorî:Fîlm li gorî şêwe û salan]] 1tsele7qxp3cp3hxodn5kvoqfs311ca 2096149 2096148 2026-09-27T13:20:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2096149 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên serpêhatiyê| ]] [[Kategorî:Fîlm li gorî şêwe û salan]] dlwckkbdjdgyadidsqi5eckeudt9ujz 14 330139 2096150 2026-09-27T13:20:57Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096150 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096151 2096150 2026-09-27T13:30:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2096151 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlm li gorî şêweyan|serpêhatî]] g11wjod3413e0yf18hbzijifurhilsu 14 330140 2096154 2026-09-27T13:45:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096154 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096155 2096154 2026-09-27T13:47:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2096155 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser bingeha Hamletê]] 08nw2xialbuusbbzzjqie1qw60kyjrf 2096156 2096155 2026-09-27T13:48:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2096156 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser bingeha Hamletê| ]] ocwfk5twl2h5f2b1gf2ks4h72hhj42m 2096159 2096156 2026-09-27T13:53:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2096159 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser bingeha Hamletê| ]] [[Kategorî:Fîlmên li ser tolhildanê]] olca4k4iuv0l6kvy7bwu2tyfqzpnskh 14 330141 2096157 2026-09-27T13:48:36Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096157 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096158 2096157 2026-09-27T13:49:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2096158 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hamlet]] d8o0bdttyjdchtj2f6z7ef6b1mr38tu 14 330142 2096160 2026-09-27T13:54:26Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096160 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096161 2096160 2026-09-27T13:55:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2096161 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlm li gorî mijaran|Tolhildan]] hkn5gu1tetqt0vv06w6dmy3trdzlaqs 2096163 2096161 2026-09-27T13:59:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2096163 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlm li gorî mijaran|Tolhildan]] [[Kategorî:Honaka li ser tolhildanê]] h8upes2mlv679m6ex2rod6shq0xrws0 0 330143 2096162 2026-09-27T13:57:44Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2096162 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2096171 2096162 2026-09-27T14:06:41Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096171 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]]. Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn) bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn. Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin. 4te5cs59hyc0s3xk7u2ui2gw8khqqsp 2096172 2096171 2026-09-27T14:07:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096172 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]]. Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn) bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn. Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} p7w911zmc8pvjr2zf5jzvvj71pm1efh 2096174 2096172 2026-09-27T14:11:15Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096174 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manouchian portrait crop.jpg|thumb|180px|Manuşyan di salên 1930î]] '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=Claire Mouradian}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=[[The New York Times]] |authorlink1=Alan Riding}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=[[Le Parisien]] |language=fr |quote=...au héros de la résistance et militant communiste Missak Manouchian...}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} opzr8aupcrgsdotfnaazm91fr4fm9if 2096175 2096174 2026-09-27T14:11:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096175 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manouchian portrait crop.jpg|thumb|180px|Manuşyan di salên 1930î]] '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=Claire Mouradian}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=[[The New York Times]] |authorlink1=Alan Riding}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=[[Le Parisien]] |language=fr |quote=...au héros de la résistance et militant communiste Missak Manouchian...}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-missak-manouchian-et-ses-freres-d-armes-etrangers-entrent-au-pantheon-suivez-la-ceremonie-20240221 |title=EN DIRECT - Missak Manouchian et ses frères d'armes étrangers sont entrés au Panthéon |website=Le Figaro |date=2024-02-21 |access-date=2024-02-21 |language=fr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} el83sv69amo57du5ilj8td4xd502980 2096176 2096175 2026-09-27T14:11:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096176 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manouchian portrait crop.jpg|thumb|200px|Manuşyan di salên 1930î]] '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=Claire Mouradian}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=[[The New York Times]] |authorlink1=Alan Riding}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=[[Le Parisien]] |language=fr |quote=...au héros de la résistance et militant communiste Missak Manouchian...}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-missak-manouchian-et-ses-freres-d-armes-etrangers-entrent-au-pantheon-suivez-la-ceremonie-20240221 |title=EN DIRECT - Missak Manouchian et ses frères d'armes étrangers sont entrés au Panthéon |website=Le Figaro |date=2024-02-21 |access-date=2024-02-21 |language=fr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 97l4q5z3hszn61utocxapth6dn8y59h 2096177 2096176 2026-09-27T14:12:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096177 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manouchian portrait crop.jpg|thumb|200px|Manuşyan di salên 1930î]] '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=The New York Times |authorlink1=}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=[[Le Parisien]] |language=fr |quote=...au héros de la résistance et militant communiste Missak Manouchian...}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-missak-manouchian-et-ses-freres-d-armes-etrangers-entrent-au-pantheon-suivez-la-ceremonie-20240221 |title=EN DIRECT - Missak Manouchian et ses frères d'armes étrangers sont entrés au Panthéon |website=Le Figaro |date=2024-02-21 |access-date=2024-02-21 |language=fr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3cc3ctibynhqvpk7owiex49ev6y7edv 2096179 2096177 2026-09-27T14:12:44Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] 2096179 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manouchian portrait crop.jpg|thumb|200px|Manuşyan di salên 1930î]] '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=The New York Times |authorlink1=}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=[[Le Parisien]] |language=fr |quote=...au héros de la résistance et militant communiste Missak Manouchian...}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-missak-manouchian-et-ses-freres-d-armes-etrangers-entrent-au-pantheon-suivez-la-ceremonie-20240221 |title=EN DIRECT - Missak Manouchian et ses frères d'armes étrangers sont entrés au Panthéon |website=Le Figaro |date=2024-02-21 |access-date=2024-02-21 |language=fr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] aufxt6wga3zy8vpfzbbqi07zyz884fr 2096180 2096179 2026-09-27T14:12:58Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1944]] 2096180 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manouchian portrait crop.jpg|thumb|200px|Manuşyan di salên 1930î]] '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=The New York Times |authorlink1=}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=[[Le Parisien]] |language=fr |quote=...au héros de la résistance et militant communiste Missak Manouchian...}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-missak-manouchian-et-ses-freres-d-armes-etrangers-entrent-au-pantheon-suivez-la-ceremonie-20240221 |title=EN DIRECT - Missak Manouchian et ses frères d'armes étrangers sont entrés au Panthéon |website=Le Figaro |date=2024-02-21 |access-date=2024-02-21 |language=fr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1944]] 7xzg5i15oexflmf6a5zd226wbiz65x9 2096181 2096180 2026-09-27T14:13:09Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Semsûrê]] 2096181 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manouchian portrait crop.jpg|thumb|200px|Manuşyan di salên 1930î]] '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=The New York Times |authorlink1=}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=[[Le Parisien]] |language=fr |quote=...au héros de la résistance et militant communiste Missak Manouchian...}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-missak-manouchian-et-ses-freres-d-armes-etrangers-entrent-au-pantheon-suivez-la-ceremonie-20240221 |title=EN DIRECT - Missak Manouchian et ses frères d'armes étrangers sont entrés au Panthéon |website=Le Figaro |date=2024-02-21 |access-date=2024-02-21 |language=fr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1944]] [[Kategorî:Kesên ji Semsûrê]] ncabbobzmayc4cp3mfgfvnkheirfqrs 2096182 2096181 2026-09-27T14:13:28Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Şoreşgerên ermenî]] 2096182 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manouchian portrait crop.jpg|thumb|200px|Manuşyan di salên 1930î]] '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=The New York Times |authorlink1=}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=[[Le Parisien]] |language=fr |quote=...au héros de la résistance et militant communiste Missak Manouchian...}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-missak-manouchian-et-ses-freres-d-armes-etrangers-entrent-au-pantheon-suivez-la-ceremonie-20240221 |title=EN DIRECT - Missak Manouchian et ses frères d'armes étrangers sont entrés au Panthéon |website=Le Figaro |date=2024-02-21 |access-date=2024-02-21 |language=fr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1944]] [[Kategorî:Kesên ji Semsûrê]] [[Kategorî:Şoreşgerên ermenî]] 5z1h19n6hrexe290f2i0l0u1ehvoev3 2096183 2096182 2026-09-27T14:13:54Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên ermenî yên mêr]] 2096183 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manouchian portrait crop.jpg|thumb|200px|Manuşyan di salên 1930î]] '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=The New York Times |authorlink1=}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=[[Le Parisien]] |language=fr |quote=...au héros de la résistance et militant communiste Missak Manouchian...}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-missak-manouchian-et-ses-freres-d-armes-etrangers-entrent-au-pantheon-suivez-la-ceremonie-20240221 |title=EN DIRECT - Missak Manouchian et ses frères d'armes étrangers sont entrés au Panthéon |website=Le Figaro |date=2024-02-21 |access-date=2024-02-21 |language=fr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1944]] [[Kategorî:Kesên ji Semsûrê]] [[Kategorî:Şoreşgerên ermenî]] [[Kategorî:Helbestvanên ermenî yên mêr]] 3y8vdvviq9nsnvaxwr0phsinbgzo23a 2096184 2096183 2026-09-27T14:14:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096184 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Manouchian portrait crop.jpg|thumb|200px|Manuşyan di salên 1930î]] '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=The New York Times |authorlink1=}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=[[Le Parisien]] |language=fr |quote=...au héros de la résistance et militant communiste Missak Manouchian...}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-missak-manouchian-et-ses-freres-d-armes-etrangers-entrent-au-pantheon-suivez-la-ceremonie-20240221 |title=EN DIRECT - Missak Manouchian et ses frères d'armes étrangers sont entrés au Panthéon |website=Le Figaro |date=2024-02-21 |access-date=2024-02-21 |language=fr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1944]] [[Kategorî:Kesên ji Semsûrê]] [[Kategorî:Şoreşgerên ermenî]] [[Kategorî:Helbestvanên ermenî yên mêr]] 4n1up94x38939q47gb0xkspgn6u3msn 2096187 2096184 2026-09-27T14:14:30Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096187 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Manouchian portrait crop.jpg|thumb|200px|Manuşyan di salên 1930î]] '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=The New York Times |authorlink1=}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=Le Parisien |language=fr |quote=}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-missak-manouchian-et-ses-freres-d-armes-etrangers-entrent-au-pantheon-suivez-la-ceremonie-20240221 |title=EN DIRECT - Missak Manouchian et ses frères d'armes étrangers sont entrés au Panthéon |website=Le Figaro |date=2024-02-21 |access-date=2024-02-21 |language=fr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1944]] [[Kategorî:Kesên ji Semsûrê]] [[Kategorî:Şoreşgerên ermenî]] [[Kategorî:Helbestvanên ermenî yên mêr]] qlyxppt0tjfmadsxiucdaxw8387zibb 2096211 2096187 2026-09-27T16:30:32Z Avestaboy 34898 /* */ Agahîdank 2096211 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = | sernavê_wêne = Manuşyan di salên 1930î }} '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=The New York Times |authorlink1=}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=Le Parisien |language=fr |quote=}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-missak-manouchian-et-ses-freres-d-armes-etrangers-entrent-au-pantheon-suivez-la-ceremonie-20240221 |title=EN DIRECT - Missak Manouchian et ses frères d'armes étrangers sont entrés au Panthéon |website=Le Figaro |date=2024-02-21 |access-date=2024-02-21 |language=fr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1944]] [[Kategorî:Kesên ji Semsûrê]] [[Kategorî:Şoreşgerên ermenî]] [[Kategorî:Helbestvanên ermenî yên mêr]] fgah7ps9exs5btao1vw5it4l491n9qc 2096215 2096211 2026-09-27T16:33:55Z Avestaboy 34898 2096215 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = | sernavê_wêne = Manuşyan di salên 1930î }} '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=The New York Times |authorlink1=}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=Le Parisien |language=fr |quote=}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-missak-manouchian-et-ses-freres-d-armes-etrangers-entrent-au-pantheon-suivez-la-ceremonie-20240221 |title=EN DIRECT - Missak Manouchian et ses frères d'armes étrangers sont entrés au Panthéon |website=Le Figaro |date=2024-02-21 |access-date=2024-02-21 |language=fr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Komunîstên ermenî]][[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1944]] [[Kategorî:Kesên ji Semsûrê]] [[Kategorî:Şoreşgerên ermenî]] [[Kategorî:Helbestvanên ermenî yên mêr]] 6dcil2no0et66l59yx2ka07tdrbhl7q 14 330144 2096164 2026-09-27T13:59:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096164 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096165 2096164 2026-09-27T14:01:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2096165 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2096166 2096165 2026-09-27T14:02:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2096166 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Honak li gorî mijaran]] iboq8f9tqikv9wavb6izsyz3f3687as 2096167 2096166 2026-09-27T14:03:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2096167 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Honak li gorî mijaran]] [[Kategorî:Tolhildan]] 5bynuh048t6h46uu5wvzcrpbmttm1tn 2096168 2096167 2026-09-27T14:04:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2096168 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Honak li gorî mijaran]] [[Kategorî:Tolhildan|Honak]] spk4yeajw3xt659jf7sh8nfhdy620xc 14 330145 2096169 2026-09-27T14:04:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096169 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096170 2096169 2026-09-27T14:05:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2096170 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2096173 2096170 2026-09-27T14:07:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2096173 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Pirsgirêkên etîkê]] k9az49upr8qt6xanr0vtp8krh1af7t0 14 330146 2096178 2026-09-27T14:12:37Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096178 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096185 2096178 2026-09-27T14:14:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2096185 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kategorî:Helbestvanên ermenî]] je6g9uwbfkf6o32bbsq03pfcc76ijr5 2096186 2096185 2026-09-27T14:14:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2096186 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên ermenî]] tui90gm0cwpyja7p09sd296vts941wz 2096188 2096186 2026-09-27T14:14:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2096188 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên ermenî|+Mêr]] gi4taiodosrwzxedwjqpjuruajprp1k 2096189 2096188 2026-09-27T14:15:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2096189 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên ermenî|+Mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|ermenî]] fr1jnk0d6olz8dbtvejyg0vjlhgrtn1 2096200 2096189 2026-09-27T16:22:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2096200 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên ermenî|+Mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|ermenî]] [[Kategorî:Nivîskarên ermenî yên mêr]] olhpnje5wkyrg89763wjqsenf31rq5g 2096208 2096200 2026-09-27T16:28:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2096208 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Helbestvanên ermenî|+Mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|ermenî]] [[Kategorî:Nivîskarên ermenî yên mêr]] 4axoso62w2ehb89jcu6ijxrlnmwzc4u 14 330147 2096190 2026-09-27T15:12:30Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096190 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096191 2096190 2026-09-27T15:18:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2096191 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Helbestvan |netewe=ermenî |dewlet=ermenistan |serkategorî=nivîskar}} [[Kategorî:Helbestvanên asyayî|ermenî]] [[Kategorî:Helbestvanên ewropî|ermenî]] f9lcciria0s1u9nbnanzf8ljwn7icoo 14 330148 2096202 2026-09-27T16:22:41Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096202 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096205 2096202 2026-09-27T16:26:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2096205 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên ermenî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên ermenî||+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Ermenî]] fc3vuq1zgjllwbrqhl4b4du8rc0xml3 14 330149 2096216 2026-09-27T16:34:14Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096216 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096218 2096216 2026-09-27T16:35:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2096218 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2096219 2096218 2026-09-27T16:35:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2096219 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096223 2096219 2026-09-27T16:36:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2096223 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan]] 7hqultpi7mu198h1uzf2itj37vzoecb 2096224 2096223 2026-09-27T16:37:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2096224 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|Ermenî]] nobwkgdrq7ypmyjcvg0u39cndn4au5f 2096226 2096224 2026-09-27T16:37:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2096226 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|ermenî]] ew43o980y4hsk29l2wcfyqfjdanjiw8 14 330150 2096225 2026-09-27T16:37:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096225 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096227 2096225 2026-09-27T16:38:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2096227 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2096229 2096227 2026-09-27T16:39:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2096229 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst]] 36jpml27gz2ox19chxuxexsz5sm4yqu 2096230 2096229 2026-09-27T16:39:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2096230 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst| ]] bv7yw78eifjuazzlrls0pkrf7sob7zu 14 330151 2096232 2026-09-27T16:42:01Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}}" hat çêkirin 2096232 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2096233 2096232 2026-09-27T16:42:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2096233 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|alman]] rmipn4rbgw7zelpe2ewajq1gvom8iek 14 330152 2096235 2026-09-27T16:53:32Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|tirk]]" hat çêkirin 2096235 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|tirk]] 96g71xrv3hxfikt9da8roj7kt0nsveh 14 330153 2096237 2026-09-27T16:59:47Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|spanî]]" hat çêkirin 2096237 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|spanî]] h4p4ch9qofyeg9nvjuq1pdqjln9cgce 14 330154 2096239 2026-09-27T17:04:18Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|amerîkî]]" hat çêkirin 2096239 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|amerîkî]] glyn03l1p60y5e48noaj3gl9mvgqars 14 330155 2096241 2026-09-27T17:08:29Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|awistirî]]" hat çêkirin 2096241 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|awistirî]] jpq5n6f34vecwxif4n4hzx8v9t20yk4 14 330156 2096243 2026-09-27T17:15:06Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096243 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096244 2096243 2026-09-27T17:15:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2096244 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|fransî]] 028fcmg9l4mu0xu7b2r2oeyf89m1lx6 0 330157 2096250 2026-09-27T17:34:11Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Paşragihandina erenî]] weke [[Paşragihandina erênî]] guhart 2096250 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Paşragihandina erênî]] gt0jwxvxc90c7f0fknlpajfrcscpf31 14 330158 2096253 2026-09-27T17:54:11Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|arjentînî]]" hat çêkirin 2096253 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|arjentînî]] rp65tub9gdrc80ienfafhb88vh88niy 14 330159 2096255 2026-09-27T17:59:26Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "[[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|gurcî]]" hat çêkirin 2096255 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|gurcî]] a3hsxcsf1m4usc53yiiu73ekrdd9pk9 14 330160 2096257 2026-09-27T18:03:41Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "[[Kategorî:Komunîstên çînî]]" hat çêkirin 2096257 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komunîstên çînî]] 66ybriztaqksm5smrzjgti5fiv7a4fy 2096258 2096257 2026-09-27T18:04:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2096258 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}}[[Kategorî:Komunîstên çînî]] p59duiikbyl19gx5l7amxnpblqsn26p 14 330161 2096259 2026-09-27T18:06:42Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|çînî]]" hat çêkirin 2096259 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|çînî]] fjk035flgo8x7ihd9h6qxblj45yi7cb 14 330162 2096262 2026-09-27T18:14:52Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096262 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096263 2096262 2026-09-27T18:16:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2096263 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|portûgalî]] s2z2yhd1pdhbx89nefcw3guvawmyl1c 14 330163 2096266 2026-09-27T18:19:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096266 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096298 2096266 2026-09-27T18:58:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2096298 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên portûgalî|+Mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|portûgalî]] [[Kategorî:Nivîskarên portûgalî yên mêr|Helbestvan]] 2h6dkm3rdqe6x2c4vje000bciqwsr7r 14 330164 2096268 2026-09-27T18:24:02Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096268 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096270 2096268 2026-09-27T18:26:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2096270 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên portûgalî yên mêr|Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên portûgalî|+Mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan|portûgalî]] 6hwd03wau3oq8v5xs4ij95ujsy0vhnk 1 330165 2096269 2026-09-27T18:26:03Z Kurê Acemî 105128 /* Agahîdank */ beşeke nû 2096269 wikitext text/x-wiki == Agahîdank == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez dibînim ku te agahîdank zêde kir li ser wê gotarê. Bi min ew ne hewce ye bo ku danasîna gotar kurt e û ew rewşa gotarê bo versiyona kompûterê xirab dike, çunkî %90 ji gotarê dûve ji agahîdank pêk te. Dil hebû ku ez wê jêbikim dîsa, tu bi ve re memnûn î? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:26, 27 îlon 2026 (UTC) 260e3bftaitdwp16o57y1ha6nf6wwa4 2096274 2096269 2026-09-27T18:30:50Z Avestaboy 34898 /* Agahîdank */ Bersiv 2096274 wikitext text/x-wiki == Agahîdank == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez dibînim ku te agahîdank zêde kir li ser wê gotarê. Bi min ew ne hewce ye bo ku danasîna gotar kurt e û ew rewşa gotarê bo versiyona kompûterê xirab dike, çunkî %90 ji gotarê dûve ji agahîdank pêk te. Dil hebû ku ez wê jêbikim dîsa, tu bi ve re memnûn î? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:26, 27 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Weleh ez jî vê nizanim ? Gelo tu serî de dikarî @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] an jî @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] bipirsî ? Di Wîkîpediyaya bi îngilîzî jî agahîdank heye . Ez naxwazim bersiva çewt û xelet bidim te. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:30, 27 îlon 2026 (UTC) 3w23zkbbo4y2d5d5mc71mkj76wuslid 2096275 2096274 2026-09-27T18:31:10Z Avestaboy 34898 /* Agahîdank */ 2096275 wikitext text/x-wiki == Agahîdank == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez dibînim ku te agahîdank zêde kir li ser wê gotarê. Bi min ew ne hewce ye bo ku danasîna gotar kurt e û ew rewşa gotarê bo versiyona kompûterê xirab dike, çunkî %90 ji gotarê dûve ji agahîdank pêk te. Dil hebû ku ez wê jêbikim dîsa, tu bi ve re memnûn î? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:26, 27 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Weleh ez jî vê nizanim . Gelo tu serî de dikarî @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] an jî @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] bipirsî ? Di Wîkîpediyaya bi îngilîzî jî agahîdank heye . Ez naxwazim bersiva çewt û xelet bidim te. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:30, 27 îlon 2026 (UTC) 6q9etn8vw0p9adzkpykcm1ftfd3qo5l 2096280 2096275 2026-09-27T18:36:34Z Kurê Acemî 105128 /* Agahîdank */ Bersiv 2096280 wikitext text/x-wiki == Agahîdank == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez dibînim ku te agahîdank zêde kir li ser wê gotarê. Bi min ew ne hewce ye bo ku danasîna gotar kurt e û ew rewşa gotarê bo versiyona kompûterê xirab dike, çunkî %90 ji gotarê dûve ji agahîdank pêk te. Dil hebû ku ez wê jêbikim dîsa, tu bi ve re memnûn î? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:26, 27 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Weleh ez jî vê nizanim . Gelo tu serî de dikarî @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] an jî @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] bipirsî ? Di Wîkîpediyaya bi îngilîzî jî agahîdank heye . Ez naxwazim bersiva çewt û xelet bidim te. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:30, 27 îlon 2026 (UTC) ::Herkes min nedixwaz niha ku pirs bikim ;D, lê mesela li ser wîkîpediyaya almanî jî agahîdank pir kêm te bikaranîn, ew fikra min bû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:36, 27 îlon 2026 (UTC) 7w43ppt50np33sykppf89gwusgb801o 2096303 2096280 2026-09-27T19:13:34Z Avestaboy 34898 /* Agahîdank */ Bersiv 2096303 wikitext text/x-wiki == Agahîdank == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez dibînim ku te agahîdank zêde kir li ser wê gotarê. Bi min ew ne hewce ye bo ku danasîna gotar kurt e û ew rewşa gotarê bo versiyona kompûterê xirab dike, çunkî %90 ji gotarê dûve ji agahîdank pêk te. Dil hebû ku ez wê jêbikim dîsa, tu bi ve re memnûn î? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:26, 27 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Weleh ez jî vê nizanim . Gelo tu serî de dikarî @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] an jî @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] bipirsî ? Di Wîkîpediyaya bi îngilîzî jî agahîdank heye . Ez naxwazim bersiva çewt û xelet bidim te. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:30, 27 îlon 2026 (UTC) ::Herkes min nedixwaz niha ku pirs bikim ;D, lê mesela li ser wîkîpediyaya almanî jî agahîdank pir kêm te bikaranîn, ew fikra min bû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:36, 27 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi almanî ji bo kesan agahîdankan zêde bi kar nayne. Bikaranîna agahîdankan di jînenîgariyan de di nav civata almanîaxêv de bi salan e ku bi awayekî nakokî tê gotûbêjkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:13, 27 îlon 2026 (UTC) 4auk99iy3zk9v0zjptcpr696g09umlg 2096308 2096303 2026-09-27T19:40:56Z Kurê Acemî 105128 /* Agahîdank */ Bersiv 2096308 wikitext text/x-wiki == Agahîdank == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez dibînim ku te agahîdank zêde kir li ser wê gotarê. Bi min ew ne hewce ye bo ku danasîna gotar kurt e û ew rewşa gotarê bo versiyona kompûterê xirab dike, çunkî %90 ji gotarê dûve ji agahîdank pêk te. Dil hebû ku ez wê jêbikim dîsa, tu bi ve re memnûn î? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:26, 27 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Weleh ez jî vê nizanim . Gelo tu serî de dikarî @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] an jî @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] bipirsî ? Di Wîkîpediyaya bi îngilîzî jî agahîdank heye . Ez naxwazim bersiva çewt û xelet bidim te. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:30, 27 îlon 2026 (UTC) ::Herkes min nedixwaz niha ku pirs bikim ;D, lê mesela li ser wîkîpediyaya almanî jî agahîdank pir kêm te bikaranîn, ew fikra min bû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:36, 27 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Wîkîpediyaya bi almanî ji bo kesan agahîdankan zêde bi kar nayne. Bikaranîna agahîdankan di jînenîgariyan de di nav civata almanîaxêv de bi salan e ku bi awayekî nakokî tê gotûbêjkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:13, 27 îlon 2026 (UTC) ::::Min têne wê wekî mesela got, bi min agahîdank bo gotareke bi danasîneke kurt ne hewce ye, pirî jî bi inglîzî ye, bo wê yekê ez ne heyranê agahîdankan bo her gotar im. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:40, 27 îlon 2026 (UTC) nc371d8elkhfelo9viddm34yqg137nl 0 330166 2096271 2026-09-27T18:28:55Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2096271 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2096272 2096271 2026-09-27T18:30:46Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Serpuh Sargsyan]] weke [[Sepuh Sargsyan]] guhart 2096271 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2096279 2096272 2026-09-27T18:35:33Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096279 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Sepuh Sargsyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: {{lang|hy|Սեպուհ Սարգսեան}}) an jî '''Sebuh Sarkisiyan''' (Սեբուհ Սարկիսյան; bi [[Zimanê farisî|farisî]]: سبوه سرکیسیان; jdb. 1946an li [[Qamişlo]]) ruhaniyekî [[Dêra Apostolîk a Ermenî|apostolîk]] a [[ermenî]] ye. Ew niha [[prelat]] û serbîşopê Dîoseza Ermenî ya [[Tehran|Tehranê]] ye; merkeza wê dîosezê li [[Katedrala Saint Sarkis a Tehranê]] ye û ew di bin desthilata [[Katolîkosatiya Kîlîkiyayê]] de ye. ezfstklzx2zrvopu3ndhnaflgefr1ot 2096281 2096279 2026-09-27T18:37:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096281 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Sepuh Sargsyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: {{lang|hy|Սեպուհ Սարգսեան}}) an jî '''Sebuh Sarkisiyan''' (Սեբուհ Սարկիսյան; bi [[Zimanê farisî|farisî]]: سبوه سرکیسیان; jdb. 1946an li [[Qamişlo]]) ruhaniyekî [[Dêra Apostolîk a Ermenî|apostolîk]] a [[ermenî]] ye. Ew niha [[prelat]] û serbîşopê Dîoseza Ermenî ya [[Tehran|Tehranê]] ye; merkeza wê dîosezê li [[Katedrala Saint Sarkis a Tehranê]] ye û ew di bin desthilata [[Katolîkosatiya Kîlîkiyayê]] de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} a1uujhnxzbas1zcqrocq953yruomhtt 2096282 2096281 2026-09-27T18:38:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096282 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Sepuh Sargsyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: {{lang|hy|Սեպուհ Սարգսեան}}) an jî '''Sebuh Sarkisiyan''' (Սեբուհ Սարկիսյան;<ref>{{Jêder-malper |url=https://artsakhpress.am/arm/news/44011/bako-sahakyan-received-prelate-of--tehran-diocese-of-armenian-apostolic-church-archbishop-sepuh-sargsyan.html |sernav=Նախագահ Սահակյանը ընդունել է Հայ Առաքելական եկեղեցու Թեհրանի թեմի առաջնորդ Սեպուհ արքեպիսկոպոս Սարգսյանին |malper=artsakhpress.am |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> bi [[Zimanê farisî|farisî]]: سبوه سرکیسیان; jdb. 1946an li [[Qamişlo]]) ruhaniyekî [[Dêra Apostolîk a Ermenî|apostolîk]] a [[ermenî]] ye. Ew niha [[prelat]] û serbîşopê Dîoseza Ermenî ya [[Tehran|Tehranê]] ye; merkeza wê dîosezê li [[Katedrala Saint Sarkis a Tehranê]] ye û ew di bin desthilata [[Katolîkosatiya Kîlîkiyayê]] de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 7r7xpgtztrke5696c532o01n07icrdx 2096284 2096282 2026-09-27T18:39:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096284 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Sepuh Sargsyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: {{lang|hy|Սեպուհ Սարգսեան}})<ref name="tehranprelacy">[http://www.tehranprelacy.com/tehranprelate-hy Տ. Սեպուհ Արք. Սարգսեան` Առաջնորդ Թեհրանի Հայոց Թեմի]. Առաջնորդարան Թեհրանի Հայոց Թեմի (The Armenian Diocese of Tehran), 2015. Consulted 9 December 2017.</ref> an jî '''Sebuh Sarkisiyan''' (Սեբուհ Սարկիսյան;<ref>{{Jêder-malper |url=https://artsakhpress.am/arm/news/44011/bako-sahakyan-received-prelate-of--tehran-diocese-of-armenian-apostolic-church-archbishop-sepuh-sargsyan.html |sernav=Նախագահ Սահակյանը ընդունել է Հայ Առաքելական եկեղեցու Թեհրանի թեմի առաջնորդ Սեպուհ արքեպիսկոպոս Սարգսյանին |malper=artsakhpress.am |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> bi [[Zimanê farisî|farisî]]: سبوه سرکیسیان; jdb. 1946an li [[Qamişlo]]) ruhaniyekî [[Dêra Apostolîk a Ermenî|apostolîk]] a [[ermenî]] ye. Ew niha [[prelat]] û serbîşopê Dîoseza Ermenî ya [[Tehran|Tehranê]] ye; merkeza wê dîosezê li [[Katedrala Saint Sarkis a Tehranê]] ye û ew di bin desthilata [[Katolîkosatiya Kîlîkiyayê]] de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} bianpgr8u56mo1rje8nhdxxr76ncgeo 2096285 2096284 2026-09-27T18:41:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096285 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Sepuh Sargsyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: {{lang|hy|Սեպուհ Սարգսեան}})<ref name="tehranprelacy">[http://www.tehranprelacy.com/tehranprelate-hy Տ. Սեպուհ Արք. Սարգսեան` Առաջնորդ Թեհրանի Հայոց Թեմի]. Առաջնորդարան Թեհրանի Հայոց Թեմի (The Armenian Diocese of Tehran), 2015. Consulted 9 December 2017.</ref> an jî '''Sebuh Sarkisiyan''' (Սեբուհ Սարկիսյան;<ref>{{Jêder-malper |url=https://artsakhpress.am/arm/news/44011/bako-sahakyan-received-prelate-of--tehran-diocese-of-armenian-apostolic-church-archbishop-sepuh-sargsyan.html |sernav=Նախագահ Սահակյանը ընդունել է Հայ Առաքելական եկեղեցու Թեհրանի թեմի առաջնորդ Սեպուհ արքեպիսկոպոս Սարգսյանին |malper=artsakhpress.am |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> bi [[Zimanê farisî|farisî]]: سبوه سرکیسیان; jdb. 1946an li [[Qamişlo]]) keşîşekî [[Dêra Apostolîk a Ermenî|apostolîk]] a [[ermenî]] ye. Ew niha [[prelat]] û metranê Dîoseza Ermenî ya [[Tehran|Tehranê]] ye; merkeza wê dîosezê li [[Katedrala Saint Sarkis a Tehranê]] ye û ew di bin desthilata [[Katolîkosatiya Kîlîkiyayê]] de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} t1ciswjcqxzhul3qwg44eyvfevctmay 2096287 2096285 2026-09-27T18:42:01Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Keşe]] 2096287 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Sepuh Sargsyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: {{lang|hy|Սեպուհ Սարգսեան}})<ref name="tehranprelacy">[http://www.tehranprelacy.com/tehranprelate-hy Տ. Սեպուհ Արք. Սարգսեան` Առաջնորդ Թեհրանի Հայոց Թեմի]. Առաջնորդարան Թեհրանի Հայոց Թեմի (The Armenian Diocese of Tehran), 2015. Consulted 9 December 2017.</ref> an jî '''Sebuh Sarkisiyan''' (Սեբուհ Սարկիսյան;<ref>{{Jêder-malper |url=https://artsakhpress.am/arm/news/44011/bako-sahakyan-received-prelate-of--tehran-diocese-of-armenian-apostolic-church-archbishop-sepuh-sargsyan.html |sernav=Նախագահ Սահակյանը ընդունել է Հայ Առաքելական եկեղեցու Թեհրանի թեմի առաջնորդ Սեպուհ արքեպիսկոպոս Սարգսյանին |malper=artsakhpress.am |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> bi [[Zimanê farisî|farisî]]: سبوه سرکیسیان; jdb. 1946an li [[Qamişlo]]) keşîşekî [[Dêra Apostolîk a Ermenî|apostolîk]] a [[ermenî]] ye. Ew niha [[prelat]] û metranê Dîoseza Ermenî ya [[Tehran|Tehranê]] ye; merkeza wê dîosezê li [[Katedrala Saint Sarkis a Tehranê]] ye û ew di bin desthilata [[Katolîkosatiya Kîlîkiyayê]] de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Keşe]] nmekv4obhfkwclmal9797xcdanhwyy9 2096288 2096287 2026-09-27T18:42:24Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096288 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Sepuh Sargsyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: {{lang|hy|Սեպուհ Սարգսեան}})<ref name="tehranprelacy">[http://www.tehranprelacy.com/tehranprelate-hy Տ. Սեպուհ Արք. Սարգսեան` Առաջնորդ Թեհրանի Հայոց Թեմի]. Առաջնորդարան Թեհրանի Հայոց Թեմի (The Armenian Diocese of Tehran), 2015. Consulted 9 December 2017.</ref> an jî '''Sebuh Sarkisiyan''' (Սեբուհ Սարկիսյան;<ref>{{Jêder-malper |url=https://artsakhpress.am/arm/news/44011/bako-sahakyan-received-prelate-of--tehran-diocese-of-armenian-apostolic-church-archbishop-sepuh-sargsyan.html |sernav=Նախագահ Սահակյանը ընդունել է Հայ Առաքելական եկեղեցու Թեհրանի թեմի առաջնորդ Սեպուհ արքեպիսկոպոս Սարգսյանին |malper=artsakhpress.am |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> bi [[Zimanê farisî|farisî]]: سبوه سرکیسیان; jdb. 1946an li [[Qamişlo]]) keşekî [[Dêra Apostolîk a Ermenî|apostolîk]] a [[ermenî]] ye. Ew niha [[prelat]] û metranê Dîoseza Ermenî ya [[Tehran|Tehranê]] ye; merkeza wê dîosezê li [[Katedrala Saint Sarkis a Tehranê]] ye û ew di bin desthilata [[Katolîkosatiya Kîlîkiyayê]] de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Keşe]] bdjliqkm42ls8isufh7d8z6cmx87476 2096289 2096288 2026-09-27T18:43:29Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096289 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:16 مراسم مذهبی در کلیسای تادئوس و باردوقیمئوس مقدس.jpg|thumb|180px|Sepuh Sargsyan]] '''Sepuh Sargsyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: {{lang|hy|Սեպուհ Սարգսեան}})<ref name="tehranprelacy">[http://www.tehranprelacy.com/tehranprelate-hy Տ. Սեպուհ Արք. Սարգսեան` Առաջնորդ Թեհրանի Հայոց Թեմի]. Առաջնորդարան Թեհրանի Հայոց Թեմի (The Armenian Diocese of Tehran), 2015. Consulted 9 December 2017.</ref> an jî '''Sebuh Sarkisiyan''' (Սեբուհ Սարկիսյան;<ref>{{Jêder-malper |url=https://artsakhpress.am/arm/news/44011/bako-sahakyan-received-prelate-of--tehran-diocese-of-armenian-apostolic-church-archbishop-sepuh-sargsyan.html |sernav=Նախագահ Սահակյանը ընդունել է Հայ Առաքելական եկեղեցու Թեհրանի թեմի առաջնորդ Սեպուհ արքեպիսկոպոս Սարգսյանին |malper=artsakhpress.am |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> bi [[Zimanê farisî|farisî]]: سبوه سرکیسیان; jdb. 1946an li [[Qamişlo]]) keşekî [[Dêra Apostolîk a Ermenî|apostolîk]] a [[ermenî]] ye. Ew niha [[prelat]] û metranê Dîoseza Ermenî ya [[Tehran|Tehranê]] ye; merkeza wê dîosezê li [[Katedrala Saint Sarkis a Tehranê]] ye û ew di bin desthilata [[Katolîkosatiya Kîlîkiyayê]] de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Keşe]] h66x0tc4hnaigax4uxtol5k6runtcbi 2096291 2096289 2026-09-27T18:43:40Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] 2096291 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:16 مراسم مذهبی در کلیسای تادئوس و باردوقیمئوس مقدس.jpg|thumb|180px|Sepuh Sargsyan]] '''Sepuh Sargsyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: {{lang|hy|Սեպուհ Սարգսեան}})<ref name="tehranprelacy">[http://www.tehranprelacy.com/tehranprelate-hy Տ. Սեպուհ Արք. Սարգսեան` Առաջնորդ Թեհրանի Հայոց Թեմի]. Առաջնորդարան Թեհրանի Հայոց Թեմի (The Armenian Diocese of Tehran), 2015. Consulted 9 December 2017.</ref> an jî '''Sebuh Sarkisiyan''' (Սեբուհ Սարկիսյան;<ref>{{Jêder-malper |url=https://artsakhpress.am/arm/news/44011/bako-sahakyan-received-prelate-of--tehran-diocese-of-armenian-apostolic-church-archbishop-sepuh-sargsyan.html |sernav=Նախագահ Սահակյանը ընդունել է Հայ Առաքելական եկեղեցու Թեհրանի թեմի առաջնորդ Սեպուհ արքեպիսկոպոս Սարգսյանին |malper=artsakhpress.am |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> bi [[Zimanê farisî|farisî]]: سبوه سرکیسیان; jdb. 1946an li [[Qamişlo]]) keşekî [[Dêra Apostolîk a Ermenî|apostolîk]] a [[ermenî]] ye. Ew niha [[prelat]] û metranê Dîoseza Ermenî ya [[Tehran|Tehranê]] ye; merkeza wê dîosezê li [[Katedrala Saint Sarkis a Tehranê]] ye û ew di bin desthilata [[Katolîkosatiya Kîlîkiyayê]] de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Keşe]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] bgniaagmw6cltlylfi4emnb6thovg3h 2096292 2096291 2026-09-27T18:43:52Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] 2096292 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:16 مراسم مذهبی در کلیسای تادئوس و باردوقیمئوس مقدس.jpg|thumb|180px|Sepuh Sargsyan]] '''Sepuh Sargsyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: {{lang|hy|Սեպուհ Սարգսեան}})<ref name="tehranprelacy">[http://www.tehranprelacy.com/tehranprelate-hy Տ. Սեպուհ Արք. Սարգսեան` Առաջնորդ Թեհրանի Հայոց Թեմի]. Առաջնորդարան Թեհրանի Հայոց Թեմի (The Armenian Diocese of Tehran), 2015. Consulted 9 December 2017.</ref> an jî '''Sebuh Sarkisiyan''' (Սեբուհ Սարկիսյան;<ref>{{Jêder-malper |url=https://artsakhpress.am/arm/news/44011/bako-sahakyan-received-prelate-of--tehran-diocese-of-armenian-apostolic-church-archbishop-sepuh-sargsyan.html |sernav=Նախագահ Սահակյանը ընդունել է Հայ Առաքելական եկեղեցու Թեհրանի թեմի առաջնորդ Սեպուհ արքեպիսկոպոս Սարգսյանին |malper=artsakhpress.am |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> bi [[Zimanê farisî|farisî]]: سبوه سرکیسیان; jdb. 1946an li [[Qamişlo]]) keşekî [[Dêra Apostolîk a Ermenî|apostolîk]] a [[ermenî]] ye. Ew niha [[prelat]] û metranê Dîoseza Ermenî ya [[Tehran|Tehranê]] ye; merkeza wê dîosezê li [[Katedrala Saint Sarkis a Tehranê]] ye û ew di bin desthilata [[Katolîkosatiya Kîlîkiyayê]] de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Keşe]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] 35df3w9zzrbe5cs89jp43h2bsta6y1x 2096293 2096292 2026-09-27T18:44:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096293 wikitext text/x-wiki [[Wêne:16 مراسم مذهبی در کلیسای تادئوس و باردوقیمئوس مقدس.jpg|thumb|180px|Sepuh Sargsyan]] '''Sepuh Sargsyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: {{lang|hy|Սեպուհ Սարգսեան}})<ref name="tehranprelacy">[http://www.tehranprelacy.com/tehranprelate-hy Տ. Սեպուհ Արք. Սարգսեան` Առաջնորդ Թեհրանի Հայոց Թեմի]. Առաջնորդարան Թեհրանի Հայոց Թեմի (The Armenian Diocese of Tehran), 2015. Consulted 9 December 2017.</ref> an jî '''Sebuh Sarkisiyan''' (Սեբուհ Սարկիսյան;<ref>{{Jêder-malper |url=https://artsakhpress.am/arm/news/44011/bako-sahakyan-received-prelate-of--tehran-diocese-of-armenian-apostolic-church-archbishop-sepuh-sargsyan.html |sernav=Նախագահ Սահակյանը ընդունել է Հայ Առաքելական եկեղեցու Թեհրանի թեմի առաջնորդ Սեպուհ արքեպիսկոպոս Սարգսյանին |malper=artsakhpress.am |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> bi [[Zimanê farisî|farisî]]: سبوه سرکیسیان; jdb. 1946an li [[Qamişlo]]) keşekî [[Dêra Apostolîk a Ermenî|apostolîk]] a [[ermenî]] ye. Ew niha [[prelat]] û metranê Dîoseza Ermenî ya [[Tehran|Tehranê]] ye; merkeza wê dîosezê li [[Katedrala Saint Sarkis a Tehranê]] ye û ew di bin desthilata [[Katolîkosatiya Kîlîkiyayê]] de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Keşe]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] 9cjti2enhu5l0dm2x2lnj1c8uegkdbj 2096455 2096293 2026-09-28T11:33:25Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096455 wikitext text/x-wiki [[Wêne:16 مراسم مذهبی در کلیسای تادئوس و باردوقیمئوس مقدس.jpg|thumb|180px|Sepuh Sargsyan]] '''Sepuh Sargsyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: {{lang|hy|Սեպուհ Սարգսեան}})<ref name="tehranprelacy">[http://www.tehranprelacy.com/tehranprelate-hy Տ. Սեպուհ Արք. Սարգսեան` Առաջնորդ Թեհրանի Հայոց Թեմի]. Առաջնորդարան Թեհրանի Հայոց Թեմի (The Armenian Diocese of Tehran), 2015. Consulted 9 December 2017.</ref> an jî '''Sebuh Sarkisiyan''' (Սեբուհ Սարկիսյան;<ref>{{Jêder-malper |url=https://artsakhpress.am/arm/news/44011/bako-sahakyan-received-prelate-of--tehran-diocese-of-armenian-apostolic-church-archbishop-sepuh-sargsyan.html |sernav=Նախագահ Սահակյանը ընդունել է Հայ Առաքելական եկեղեցու Թեհրանի թեմի առաջնորդ Սեպուհ արքեպիսկոպոս Սարգսյանին |malper=artsakhpress.am |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190719034123/https://artsakhpress.am/arm/news/44011/bako-sahakyan-received-prelate-of--tehran-diocese-of-armenian-apostolic-church-archbishop-sepuh-sargsyan.html |roja-arşîvê=2019-07-19 |url-status=dead}}</ref> bi [[Zimanê farisî|farisî]]: سبوه سرکیسیان; jdb. 1946an li [[Qamişlo]]) keşekî [[Dêra Apostolîk a Ermenî|apostolîk]] a [[ermenî]] ye. Ew niha [[prelat]] û metranê Dîoseza Ermenî ya [[Tehran|Tehranê]] ye; merkeza wê dîosezê li [[Katedrala Saint Sarkis a Tehranê]] ye û ew di bin desthilata [[Katolîkosatiya Kîlîkiyayê]] de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Keşe]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] 7ycx8e3i97wuw84smb9tqto7ystqvrq 0 330167 2096273 2026-09-27T18:30:46Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Serpuh Sargsyan]] weke [[Sepuh Sargsyan]] guhart 2096273 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Sepuh Sargsyan]] 1bi4i3v1gp5rrgb7s7rny30k1utzatd 14 330168 2096276 2026-09-27T18:31:52Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096276 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096277 2096276 2026-09-27T18:34:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2096277 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Romannivîs |netewe=portûgalî |dewlet=portûgal |serkategorî=nivîskar}} f3dfft5jdqhgtr9fxupf50mxhc2qudq 14 330169 2096278 2026-09-27T18:35:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096278 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096283 2096278 2026-09-27T18:39:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2096283 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=portûgali |dewlet=portûgal |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên ewropî li gorî neteweyan|portûgali]] [[Kategorî:Wêjeya portûgalî]] lvih3709lv7d11vah76698zqgs0cvqz 2096286 2096283 2026-09-27T18:41:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2096286 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=portûgalî |dewlet=portûgal |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên ewropî li gorî neteweyan|portûgali]] [[Kategorî:Wêjeya portûgalî]] aeh53j754r1a4455lbzqhpxh8e3tic7 14 330170 2096290 2026-09-27T18:43:34Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096290 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096294 2096290 2026-09-27T18:45:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2096294 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên portûgalî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên portûgalî||+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Portûgalî]] 9he373qa98txblc5on846b4cn83fw9u 2096295 2096294 2026-09-27T18:46:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2096295 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên portûgalî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên portûgalî|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Portûgalî]] 4le852dt1kcbjwqfh715a5cnx96x07e 14 330171 2096296 2026-09-27T18:52:46Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096296 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096297 2096296 2026-09-27T18:55:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2096297 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Helbestvan |netewe=portûgalî |dewlet=portûgal |serkategorî=nivîskar}} [[Kategorî:Helbestvanên ewropî|portûgalî]] neif3eepbv0zme4xbpqi1r2qoi4v5zk 0 330172 2096312 2026-09-27T20:13:56Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2096312 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2096313 2096312 2026-09-27T20:24:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096313 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Feridun Yazar (jdb. 1944an li [[Riha]] - 12ê hezîrana 2016an li [[Enqere]]) reîsê [[Partiya Kedê ya Gel]] (PKG) di navbeya salên 1991 û 1992an de bû. Ew li Rihayê wekî avûqat dişuxilî. Gelek bi siyasetê re mijûl bû û bi endamtiya [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] hat tawanbar kirin. Ew heta sala 1974an de di zindanê de ma, wexta ku lêborîna giştî jê re derket. Wî di nav [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de îşê siyasetê dewam kir. Ew di nav salên 1977 û 1980ê li ser navê CHPyê reîsê belediyê Rihayê bû. Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 1980ê]] ew ji meqamê hat derxistin û du salan di zindanê de ma. Di sala 1988an de bû reîsê rêxistina parêzgeha Rihayê, lê ji ber dûrxistina parlamenterên kurd ji partiyê, wî dest ji îşê wî yê partiyê berda. Dûve ew dibe reîsê PKGê. Di sala 1998an de, ji ber kirina propagandaya li dijî yekparçeyiya dewletê, careke din dewleta tirk wî şandiye zindanê. Di kongreya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya cotmeha 2015an de, ew ji bo desteya şêwirmendiya siyasî û akademîk a partiyê hat hilbijartin. Feridun Yazar di 12ê hezîrana 2016an de di nexweşxaneyeke li Enqere koça dawî kir. bdynjl1386ombq1gex4xvep8998dojx 2096314 2096313 2026-09-27T20:25:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096314 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Feridun Yazar''' (jdb. 1944an li [[Riha]] - 12ê hezîrana 2016an li [[Enqere]]) siyasetmedar, avûqat û serokê [[Partiya Kedê ya Gel]] (PKG) di navbeya salên 1991 û 1992an de bû. Ew li Rihayê wekî avûqat dişuxilî. Gelek bi siyasetê re mijûl bû û bi endamtiya [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] hat tawanbar kirin. Ew heta sala 1974an de di zindanê de ma, wexta ku lêborîna giştî jê re derket. Wî di nav [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de îşê siyasetê dewam kir. Ew di nav salên 1977 û 1980ê li ser navê CHPyê reîsê belediyê Rihayê bû. Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 1980ê]] ew ji meqamê hat derxistin û du salan di zindanê de ma. Di sala 1988an de bû serokê rêxistina parêzgeha Rihayê, lê ji ber dûrxistina parlamenterên kurd ji partiyê, wî dest ji îşê wî yê partiyê berda. Dûve ew dibe reîsê PKGê. Di sala 1998an de, ji ber kirina propagandaya li dijî yekparçeyiya dewletê, careke din dewleta tirk wî şandiye zindanê. Di kongreya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya cotmeha 2015an de, ew ji bo desteya şêwirmendiya siyasî û akademîk a partiyê hat hilbijartin. Feridun Yazar di 12ê hezîrana 2016an de di nexweşxaneyeke li Enqere koça dawî kir. 17y7toqjdqkgxg91lmzbnt68rx8erf4 2096315 2096314 2026-09-27T20:25:39Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096315 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Feridun Yazar''' (jdb. 1944an li [[Riha]] - 12ê hezîrana 2016an li [[Enqere]]) siyasetmedar, avûqat û serokê [[Partiya Kedê ya Gel]] (PKG) di navbeya salên 1991 û 1992an de bû. Ew li Rihayê wekî avûqat dişuxilî. Gelek bi siyasetê re mijûl bû û bi endamtiya [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] hat tawanbar kirin. Ew heta sala 1974an de di zindanê de ma, wexta ku lêborîna giştî jê re derket. Wî di nav [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de îşê siyasetê dewam kir. Ew di nav salên 1977 û 1980ê li ser navê CHPyê reîsê belediyê Rihayê bû. Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 1980ê]] ew ji meqamê hat derxistin û du salan di zindanê de ma. Di sala 1988an de bû serokê rêxistina parêzgeha Rihayê, lê ji ber dûrxistina parlamenterên kurd ji partiyê, wî dest ji îşê wî yê partiyê berda. Dûve ew dibe reîsê PKGê. Di sala 1998an de, ji ber kirina propagandaya li dijî yekparçeyiya dewletê, careke din dewleta tirk wî şandiye zindanê. Di kongreya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya cotmeha 2015an de, ew ji bo desteya şêwirmendiya siyasî û akademîk a partiyê hat hilbijartin. Feridun Yazar di 12ê hezîrana 2016an de di nexweşxaneyeke li Enqere koça dawî kir. == Çavkanî == io09k8z48jau8qrw4jxyr8rew4swpoc 2096316 2096315 2026-09-27T20:25:51Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2096316 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Feridun Yazar''' (jdb. 1944an li [[Riha]] - 12ê hezîrana 2016an li [[Enqere]]) siyasetmedar, avûqat û serokê [[Partiya Kedê ya Gel]] (PKG) di navbeya salên 1991 û 1992an de bû. Ew li Rihayê wekî avûqat dişuxilî. Gelek bi siyasetê re mijûl bû û bi endamtiya [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] hat tawanbar kirin. Ew heta sala 1974an de di zindanê de ma, wexta ku lêborîna giştî jê re derket. Wî di nav [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de îşê siyasetê dewam kir. Ew di nav salên 1977 û 1980ê li ser navê CHPyê reîsê belediyê Rihayê bû. Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 1980ê]] ew ji meqamê hat derxistin û du salan di zindanê de ma. Di sala 1988an de bû serokê rêxistina parêzgeha Rihayê, lê ji ber dûrxistina parlamenterên kurd ji partiyê, wî dest ji îşê wî yê partiyê berda. Dûve ew dibe reîsê PKGê. Di sala 1998an de, ji ber kirina propagandaya li dijî yekparçeyiya dewletê, careke din dewleta tirk wî şandiye zindanê. Di kongreya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya cotmeha 2015an de, ew ji bo desteya şêwirmendiya siyasî û akademîk a partiyê hat hilbijartin. Feridun Yazar di 12ê hezîrana 2016an de di nexweşxaneyeke li Enqere koça dawî kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} poeayaq5ikt9esgmbrc9204ir69ytpt 2096317 2096316 2026-09-27T20:26:34Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1944]] 2096317 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Feridun Yazar''' (jdb. 1944an li [[Riha]] - 12ê hezîrana 2016an li [[Enqere]]) siyasetmedar, avûqat û serokê [[Partiya Kedê ya Gel]] (PKG) di navbeya salên 1991 û 1992an de bû. Ew li Rihayê wekî avûqat dişuxilî. Gelek bi siyasetê re mijûl bû û bi endamtiya [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] hat tawanbar kirin. Ew heta sala 1974an de di zindanê de ma, wexta ku lêborîna giştî jê re derket. Wî di nav [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de îşê siyasetê dewam kir. Ew di nav salên 1977 û 1980ê li ser navê CHPyê reîsê belediyê Rihayê bû. Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 1980ê]] ew ji meqamê hat derxistin û du salan di zindanê de ma. Di sala 1988an de bû serokê rêxistina parêzgeha Rihayê, lê ji ber dûrxistina parlamenterên kurd ji partiyê, wî dest ji îşê wî yê partiyê berda. Dûve ew dibe reîsê PKGê. Di sala 1998an de, ji ber kirina propagandaya li dijî yekparçeyiya dewletê, careke din dewleta tirk wî şandiye zindanê. Di kongreya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya cotmeha 2015an de, ew ji bo desteya şêwirmendiya siyasî û akademîk a partiyê hat hilbijartin. Feridun Yazar di 12ê hezîrana 2016an de di nexweşxaneyeke li Enqere koça dawî kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1944]] f3h3i9nzugd40xc6i4wigkrl3amkb3u 2096318 2096317 2026-09-27T20:26:42Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 2016]] 2096318 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Feridun Yazar''' (jdb. 1944an li [[Riha]] - 12ê hezîrana 2016an li [[Enqere]]) siyasetmedar, avûqat û serokê [[Partiya Kedê ya Gel]] (PKG) di navbeya salên 1991 û 1992an de bû. Ew li Rihayê wekî avûqat dişuxilî. Gelek bi siyasetê re mijûl bû û bi endamtiya [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] hat tawanbar kirin. Ew heta sala 1974an de di zindanê de ma, wexta ku lêborîna giştî jê re derket. Wî di nav [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de îşê siyasetê dewam kir. Ew di nav salên 1977 û 1980ê li ser navê CHPyê reîsê belediyê Rihayê bû. Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 1980ê]] ew ji meqamê hat derxistin û du salan di zindanê de ma. Di sala 1988an de bû serokê rêxistina parêzgeha Rihayê, lê ji ber dûrxistina parlamenterên kurd ji partiyê, wî dest ji îşê wî yê partiyê berda. Dûve ew dibe reîsê PKGê. Di sala 1998an de, ji ber kirina propagandaya li dijî yekparçeyiya dewletê, careke din dewleta tirk wî şandiye zindanê. Di kongreya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya cotmeha 2015an de, ew ji bo desteya şêwirmendiya siyasî û akademîk a partiyê hat hilbijartin. Feridun Yazar di 12ê hezîrana 2016an de di nexweşxaneyeke li Enqere koça dawî kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1944]] [[Kategorî:Mirin 2016]] c75jgd3xdmyicff6liwlq6vag91xay8 2096319 2096318 2026-09-27T20:26:51Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] 2096319 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Feridun Yazar''' (jdb. 1944an li [[Riha]] - 12ê hezîrana 2016an li [[Enqere]]) siyasetmedar, avûqat û serokê [[Partiya Kedê ya Gel]] (PKG) di navbeya salên 1991 û 1992an de bû. Ew li Rihayê wekî avûqat dişuxilî. Gelek bi siyasetê re mijûl bû û bi endamtiya [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] hat tawanbar kirin. Ew heta sala 1974an de di zindanê de ma, wexta ku lêborîna giştî jê re derket. Wî di nav [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de îşê siyasetê dewam kir. Ew di nav salên 1977 û 1980ê li ser navê CHPyê reîsê belediyê Rihayê bû. Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 1980ê]] ew ji meqamê hat derxistin û du salan di zindanê de ma. Di sala 1988an de bû serokê rêxistina parêzgeha Rihayê, lê ji ber dûrxistina parlamenterên kurd ji partiyê, wî dest ji îşê wî yê partiyê berda. Dûve ew dibe reîsê PKGê. Di sala 1998an de, ji ber kirina propagandaya li dijî yekparçeyiya dewletê, careke din dewleta tirk wî şandiye zindanê. Di kongreya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya cotmeha 2015an de, ew ji bo desteya şêwirmendiya siyasî û akademîk a partiyê hat hilbijartin. Feridun Yazar di 12ê hezîrana 2016an de di nexweşxaneyeke li Enqere koça dawî kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1944]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] pexe7rk1xcdeflnc2meu6qavs1kpg8w 2096320 2096319 2026-09-27T20:27:19Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Parêzerên kurd]] 2096320 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Feridun Yazar''' (jdb. 1944an li [[Riha]] - 12ê hezîrana 2016an li [[Enqere]]) siyasetmedar, avûqat û serokê [[Partiya Kedê ya Gel]] (PKG) di navbeya salên 1991 û 1992an de bû. Ew li Rihayê wekî avûqat dişuxilî. Gelek bi siyasetê re mijûl bû û bi endamtiya [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] hat tawanbar kirin. Ew heta sala 1974an de di zindanê de ma, wexta ku lêborîna giştî jê re derket. Wî di nav [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de îşê siyasetê dewam kir. Ew di nav salên 1977 û 1980ê li ser navê CHPyê reîsê belediyê Rihayê bû. Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 1980ê]] ew ji meqamê hat derxistin û du salan di zindanê de ma. Di sala 1988an de bû serokê rêxistina parêzgeha Rihayê, lê ji ber dûrxistina parlamenterên kurd ji partiyê, wî dest ji îşê wî yê partiyê berda. Dûve ew dibe reîsê PKGê. Di sala 1998an de, ji ber kirina propagandaya li dijî yekparçeyiya dewletê, careke din dewleta tirk wî şandiye zindanê. Di kongreya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya cotmeha 2015an de, ew ji bo desteya şêwirmendiya siyasî û akademîk a partiyê hat hilbijartin. Feridun Yazar di 12ê hezîrana 2016an de di nexweşxaneyeke li Enqere koça dawî kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1944]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] gvgwoszlsch70awi0ntkrtg0y7wpp7h 2096321 2096320 2026-09-27T20:27:28Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 2096321 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Feridun Yazar''' (jdb. 1944an li [[Riha]] - 12ê hezîrana 2016an li [[Enqere]]) siyasetmedar, avûqat û serokê [[Partiya Kedê ya Gel]] (PKG) di navbeya salên 1991 û 1992an de bû. Ew li Rihayê wekî avûqat dişuxilî. Gelek bi siyasetê re mijûl bû û bi endamtiya [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] hat tawanbar kirin. Ew heta sala 1974an de di zindanê de ma, wexta ku lêborîna giştî jê re derket. Wî di nav [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de îşê siyasetê dewam kir. Ew di nav salên 1977 û 1980ê li ser navê CHPyê reîsê belediyê Rihayê bû. Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 1980ê]] ew ji meqamê hat derxistin û du salan di zindanê de ma. Di sala 1988an de bû serokê rêxistina parêzgeha Rihayê, lê ji ber dûrxistina parlamenterên kurd ji partiyê, wî dest ji îşê wî yê partiyê berda. Dûve ew dibe reîsê PKGê. Di sala 1998an de, ji ber kirina propagandaya li dijî yekparçeyiya dewletê, careke din dewleta tirk wî şandiye zindanê. Di kongreya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya cotmeha 2015an de, ew ji bo desteya şêwirmendiya siyasî û akademîk a partiyê hat hilbijartin. Feridun Yazar di 12ê hezîrana 2016an de di nexweşxaneyeke li Enqere koça dawî kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1944]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] tkbhxalr95o59g2wggec9tk9vi58c9j 2096322 2096321 2026-09-27T20:30:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096322 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Feridun Yazar''' (jdb. 1944an li [[Riha]] - 12ê hezîrana 2016an li [[Enqere]]) siyasetmedar, avûqat û serokê [[Partiya Kedê ya Gel]] (PKG) di navbeya salên 1991 û 1992an de bû. Ew li Rihayê wekî avûqat dişuxilî. Gelek bi siyasetê re mijûl bû û bi endamtiya [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] hat tawanbar kirin.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://bianet.org/5/94/186048-almost-all-party-chairs-served-jail-term |title=Almost all party chairs served jail term |website=Bianet |date= |access-date=23 September 2019 |archive-url= |archive-date= |last= |first=}}</ref> Ew heta sala 1974an de di zindanê de ma, wexta ku lêborîna giştî jê re derket.<ref name=":0" /> Wî di nav [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de îşê siyasetê dewam kir. Ew di nav salên 1977 û 1980ê li ser navê CHPyê reîsê belediyê Rihayê bû.<ref>{{Cite book |title=Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey |last=Watts |first=Nicole F. |publisher=University of Washington Press |date=2011-07-01 |pages=64 |isbn=9780295800820 |location= |language=en |url=}}</ref> Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 1980ê]] ew ji meqamê hat derxistin û du salan di zindanê de ma.<ref name=":0" /> Di sala 1988an de bû serokê rêxistina parêzgeha Rihayê, lê ji ber dûrxistina parlamenterên kurd ji partiyê, wî dest ji îşê wî yê partiyê berda.<ref name=":0" /> Dûve ew dibe reîsê PKGê.<ref name=":0" /> Di sala 1998an de, ji ber kirina propagandaya li dijî yekparçeyiya dewletê, careke din dewleta tirk wî şandiye zindanê.<ref name=":0" /> Di kongreya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya cotmeha 2015an de, ew ji bo desteya şêwirmendiya siyasî û akademîk a partiyê hat hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://m.bianet.org/english/freedom-of-expression/141473-prosecutor-s-office-launches-probe-against-bdp-congress |title=Prosecutor's Office Launches Probe Against BDP Congress |website=[[Bianet]] |date=15 October 2012}}</ref> Feridun Yazar di 12ê hezîrana 2016an de di nexweşxaneyeke li Enqere koça dawî kir.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1944]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] beph9lk5vqqbno70hpdwf7z9scfkojf 2096323 2096322 2026-09-27T20:30:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096323 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Feridun Yazar''' (jdb. 1944an li [[Riha]] - 12ê hezîrana 2016an li [[Enqere]]) siyasetmedar, avûqat û serokê [[Partiya Kedê ya Gel]] (PKG) di navbeya salên 1991 û 1992an de bû. Ew li Rihayê wekî avûqat dişuxilî. Gelek bi siyasetê re mijûl bû û bi endamtiya [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] hat tawanbar kirin.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://bianet.org/5/94/186048-almost-all-party-chairs-served-jail-term |title=Almost all party chairs served jail term |website=Bianet |date= |access-date=23 September 2019 |archive-url= |archive-date= |last= |first=}}</ref> Ew heta sala 1974an de di zindanê de ma, wexta ku lêborîna giştî jê re derket.<ref name=":0" /> Wî di nav [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de îşê siyasetê dewam kir. Ew di nav salên 1977 û 1980ê li ser navê CHPyê reîsê belediyê Rihayê bû.<ref>{{Cite book |title=Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey |last=Watts |first=Nicole F. |publisher=University of Washington Press |date=2011-07-01 |pages=64 |isbn=9780295800820 |location= |language=en |url=}}</ref> Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 1980ê]] ew ji meqamê hat derxistin û du salan di zindanê de ma.<ref name=":0" /> Di sala 1988an de bû serokê rêxistina parêzgeha Rihayê, lê ji ber dûrxistina parlamenterên kurd ji partiyê, wî dest ji îşê wî yê partiyê berda.<ref name=":0" /> Dûve ew dibe reîsê PKGê.<ref name=":0" /> Di sala 1998an de, ji ber kirina propagandaya li dijî yekparçeyiya dewletê, careke din dewleta tirk wî şandiye zindanê.<ref name=":0" /> Di kongreya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya cotmeha 2015an de, ew ji bo desteya şêwirmendiya siyasî û akademîk a partiyê hat hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://m.bianet.org/english/freedom-of-expression/141473-prosecutor-s-office-launches-probe-against-bdp-congress |title=Prosecutor's Office Launches Probe Against BDP Congress |website=Bianet |date=15 October 2012}}</ref> Feridun Yazar di 12ê hezîrana 2016an de di nexweşxaneyeke li Enqere koça dawî kir.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1944]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] tqhtklhn2ul6m14mtg65vd22h3gr716 2096324 2096323 2026-09-27T20:30:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096324 wikitext text/x-wiki '''Feridun Yazar''' (jdb. 1944an li [[Riha]] - 12ê hezîrana 2016an li [[Enqere]]) siyasetmedar, avûqat û serokê [[Partiya Kedê ya Gel]] (PKG) di navbeya salên 1991 û 1992an de bû. Ew li Rihayê wekî avûqat dişuxilî. Gelek bi siyasetê re mijûl bû û bi endamtiya [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] hat tawanbar kirin.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://bianet.org/5/94/186048-almost-all-party-chairs-served-jail-term |title=Almost all party chairs served jail term |website=Bianet |date= |access-date=23 September 2019 |archive-url= |archive-date= |last= |first=}}</ref> Ew heta sala 1974an de di zindanê de ma, wexta ku lêborîna giştî jê re derket.<ref name=":0" /> Wî di nav [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de îşê siyasetê dewam kir. Ew di nav salên 1977 û 1980ê li ser navê CHPyê reîsê belediyê Rihayê bû.<ref>{{Cite book |title=Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey |last=Watts |first=Nicole F. |publisher=University of Washington Press |date=2011-07-01 |pages=64 |isbn=9780295800820 |location= |language=en |url=}}</ref> Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 1980ê]] ew ji meqamê hat derxistin û du salan di zindanê de ma.<ref name=":0" /> Di sala 1988an de bû serokê rêxistina parêzgeha Rihayê, lê ji ber dûrxistina parlamenterên kurd ji partiyê, wî dest ji îşê wî yê partiyê berda.<ref name=":0" /> Dûve ew dibe reîsê PKGê.<ref name=":0" /> Di sala 1998an de, ji ber kirina propagandaya li dijî yekparçeyiya dewletê, careke din dewleta tirk wî şandiye zindanê.<ref name=":0" /> Di kongreya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya cotmeha 2015an de, ew ji bo desteya şêwirmendiya siyasî û akademîk a partiyê hat hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://m.bianet.org/english/freedom-of-expression/141473-prosecutor-s-office-launches-probe-against-bdp-congress |title=Prosecutor's Office Launches Probe Against BDP Congress |website=Bianet |date=15 October 2012}}</ref> Feridun Yazar di 12ê hezîrana 2016an de di nexweşxaneyeke li Enqere koça dawî kir.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1944]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] cp9c10i9izdbq5exuub4nwa47lztnvv 2096325 2096324 2026-09-27T20:31:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096325 wikitext text/x-wiki '''Feridun Yazar''' (jdb. 1944an li [[Riha]] - 12ê hezîrana 2016an li [[Enqere]]) siyasetmedar, avûqat û serokê [[Partiya Kedê ya Gel]] (PKG) di navbeya salên 1991 û 1992an de bû. Ew li Rihayê wekî avûqat dişuxilî. Gelek bi siyasetê re mijûl bû û bi endamtiya [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] hat tawanbar kirin.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://bianet.org/5/94/186048-almost-all-party-chairs-served-jail-term |title=Almost all party chairs served jail term |website=Bianet |date= |access-date=23 September 2019 |archive-url= |archive-date= |last= |first=}}</ref> Ew heta sala 1974an de di zindanê de ma, wexta ku lêborîna giştî jê re derket.<ref name=":0" /> Wî di nav [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de îşê siyasetê dewam kir. Ew di nav salên 1977 û 1980ê li ser navê CHPyê reîsê belediyê Rihayê bû.<ref>{{Cite book |title=Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey |last=Watts |first=Nicole F. |publisher=University of Washington Press |date=2011-07-01 |pages=64 |isbn=9780295800820 |location= |language=en |url=}}</ref> Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 1980ê]] ew ji meqamê hat derxistin û du salan di zindanê de ma.<ref name=":0" /> Di sala 1988an de bû serokê rêxistina parêzgeha Rihayê, lê ji ber dûrxistina parlamenterên kurd ji partiyê, wî dest ji îşê wî yê partiyê berda.<ref name=":0" /> Dûve ew dibe reîsê PKGê.<ref name=":0" /> Di sala 1998an de, ji ber kirina propagandaya li dijî yekparçeyiya dewletê, careke din dewleta tirk wî şandiye zindanê.<ref name=":0" /> Di kongreya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (PAK) ya cotmeha 2015an de, ew ji bo desteya şêwirmendiya siyasî û akademîk a partiyê hat hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://m.bianet.org/english/freedom-of-expression/141473-prosecutor-s-office-launches-probe-against-bdp-congress |title=Prosecutor's Office Launches Probe Against BDP Congress |website=Bianet |date=15 October 2012}}</ref> Feridun Yazar di 12ê hezîrana 2016an de di nexweşxaneyeke li Enqere koça dawî kir.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1944]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 7tew782qzlqh8730snd9eiz2gx3qvep 14 330173 2096367 2026-09-28T05:42:29Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096367 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096368 2096367 2026-09-28T05:43:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2096368 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Leşker]] t0gm94i356dyvo4nliqlxse9lrgjhyo 14 330174 2096378 2026-09-28T07:24:46Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096378 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096379 2096378 2026-09-28T07:25:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2096379 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2096381 2096379 2026-09-28T07:27:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2096381 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîstên brîtanî]] 9t8usjkl2n5jl85whfu1bwc23i2ywcy 2096382 2096381 2026-09-28T07:28:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2096382 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîstên brîtanî|Îngilîz]] dx9csprlmnad5tgv8ry88dr4um5yvl8 14 330175 2096383 2026-09-28T07:28:39Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096383 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096384 2096383 2026-09-28T07:30:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2096384 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|brîtanî]] q1meylrap057ynswepx98ttxqrq0re1 14 330176 2096387 2026-09-28T08:08:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096387 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096388 2096387 2026-09-28T08:10:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2096388 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|rûs]] 0g42wvfvdnmyz8p5kdjyz487vmyn3j0 14 330177 2096390 2026-09-28T08:17:48Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096390 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096391 2096390 2026-09-28T08:18:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2096391 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîstên rûs]] p5vg2n0jcg7dnu1syc6lbj09s3jjzu3 2096392 2096391 2026-09-28T08:19:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2096392 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komunîstên rûs]] 9lo4d1ovgrb5zg0buby1z1kj52j93yy 14 330178 2096394 2026-09-28T08:30:00Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|alban]]" hat çêkirin 2096394 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|alban]] m210vp6ds5f1p08y34z1anhgrtmm35g 2096395 2096394 2026-09-28T08:31:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2096395 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|alban]] 4uucj8xl7hlksc5edipic46bfvk7fmv 0 330179 2096396 2026-09-28T08:39:49Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Ebdulselam Silêman''', bi nasnavê '''Ebo'' jî dihat naskirin (jdb. 1966 - m. 26 îlon 2026), hunermend û [[lîstikvanê komedyayê]] yê kurd bû. Ebdulselam Silêman di sala 1966an de li taxa [[Xaneqa]] ya bajarê [[Hewlêr]]ê hatiye dinyayê. Wî xebata xwe ya hunerî li piranî li [[Dihok]]ê meşand. == Mirin == Ebdulselam Silêman di 26ê îlona 2026an di temenê 60 saliyê di qezayekê de mir. {{Çk}} {{şitil}} Kategorî:" hat çêkirin 2096396 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Ebdulselam Silêman''', bi nasnavê '''Ebo'' jî dihat naskirin (jdb. 1966 - m. 26 îlon 2026), hunermend û [[lîstikvanê komedyayê]] yê kurd bû. Ebdulselam Silêman di sala 1966an de li taxa [[Xaneqa]] ya bajarê [[Hewlêr]]ê hatiye dinyayê. Wî xebata xwe ya hunerî li piranî li [[Dihok]]ê meşand. == Mirin == Ebdulselam Silêman di 26ê îlona 2026an di temenê 60 saliyê di qezayekê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî: 3kpspf24j30yeuolg5p29o6tel5o0rm 2096397 2096396 2026-09-28T08:40:08Z MikaelF 935 2096397 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Ebdulselam Silêman''', bi nasnavê '''Ebo''' jî dihat naskirin (jdb. 1966 - m. 26 îlon 2026), hunermend û [[lîstikvanê komedyayê]] yê kurd bû. Ebdulselam Silêman di sala 1966an de li taxa [[Xaneqa]] ya bajarê [[Hewlêr]]ê hatiye dinyayê. Wî xebata xwe ya hunerî li piranî li [[Dihok]]ê meşand. == Mirin == Ebdulselam Silêman di 26ê îlona 2026an di temenê 60 saliyê di qezayekê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî: dydilemmb1celvl4xinheygsuvholu9 2096398 2096397 2026-09-28T08:42:21Z MikaelF 935 2096398 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Ebdulselam Silêman''', bi nasnavê '''Ebo''' jî dihat naskirin (jdb. 1966 - m. 26 îlon 2026), hunermend û [[lîstikvanê komedyayê]] yê kurd bû. Ebdulselam Silêman di sala 1966an de li taxa [[Xaneqa]] ya bajarê [[Hewlêr]]ê hatiye dinyayê. Wî xebata xwe ya hunerî li piranî li [[Dihok]]ê meşand. == Mirin == Ebdulselam Silêman di 26ê îlona 2026an di temenê 60 saliyê di qezayekê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Lîstikvanên komedyayê yên kurd]] i2cai3wtu35nyer3o7sg5j512kek7kp 2096403 2096398 2026-09-28T08:46:59Z MikaelF 935 2096403 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Ebdulselam Silêman''', bi nasnavê '''Ebo''' jî dihat naskirin (jdb. 1966 - m. 26 îlon 2026), hunermend û [[lîstikvanê komedyayê]] yê kurd bû. Ebdulselam Silêman di sala 1966an de li taxa [[Xaneqa]] ya bajarê [[Hewlêr]]ê hatiye dinyayê. Wî xebata xwe ya hunerî li piranî li [[Dihok]]ê meşand. == Mirin == Ebdulselam Silêman di 26ê îlona 2026an di temenê 60 saliyê di qezayekê de mir.<ref>https://www.kurdistan24.net/kmr/story/942025</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Lîstikvanên komedyayê yên kurd]] smq5uwq074hhk2l9mkvds4w3fehlc0f 2096406 2096403 2026-09-28T08:55:06Z MikaelF 935 2096406 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Ebdulselam Silêman''', bi nasnavê '''Ebo''' jî dihat naskirin (jdb. 1966 - m. 26 îlon 2026), hunermend û [[lîstikvanê komedyayê]] yê kurd bû. == Kurtejiyan == Ebdulselam Silêman di sala 1966an de li taxa [[Xaneqa]] ya bajarê [[Hewlêr]]ê hatiye dinyayê. Wî xebata xwe ya hunerî li piranî li [[Dihok]]ê meşand. Ew yek ji kesayetên herî berbiçav ên qada komediya kurdî bû bi rolên komedîk di warê şano, drama û sînemayê de û bi riya pêşkêşkirina stranên qerfî û şad. == Mirin == Ebdulselam Silêman di 26ê îlona 2026an di temenê 60 saliyê di qezayekê de mir.<ref>https://www.kurdistan24.net/kmr/story/942025</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Lîstikvanên komedyayê yên kurd]] 9a0ofxbth0qcu802fdonacetz8zw2k3 2096407 2096406 2026-09-28T08:56:24Z MikaelF 935 2096407 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Ebdulselam Silêman''', bi nasnavê '''Ebo''' jî dihat naskirin (jdb. 1966 - m. 26 îlon 2026), hunermend û [[lîstikvanê komedyayê]] yê kurd bû. == Kurtejiyan == Ebdulselam Silêman di sala 1966an de li taxa [[Xaneqa]] ya bajarê [[Hewlêr]]ê hatiye dinyayê. Wî xebata xwe ya hunerî li piranî li [[Dihok]]ê meşand. Ew yek ji kesayetên herî berbiçav ên qada komediya kurdî bû bi rolên komedîk di warê şano, drama û sînemayê de û bi riya pêşkêşkirina stranên xwe yên qerfî û şad. == Mirin == Ebdulselam Silêman di 26ê îlona 2026an di temenê 60 saliyê di qezayekê de mir.<ref>https://www.kurdistan24.net/kmr/story/942025</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Lîstikvanên komedyayê yên kurd]] go0p7rbb589nncry6hdezru97u934kx 2096438 2096407 2026-09-28T10:20:53Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2096438 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Ebdulselam Silêman''', bi nasnavê '''Ebo''' jî dihat naskirin (jdb. 1966 - m. 26 îlon 2026), hunermend û [[lîstikvanê komedyayê]] yê kurd bû. == Kurtejiyan == Ebdulselam Silêman di sala 1966an de li taxa [[Xaneqa]] ya bajarê [[Hewlêr]]ê hatiye dinyayê. Wî xebata xwe ya hunerî li piranî li [[Dihok]]ê dimeşand. Ew yek ji kesayetên herî berbiçav ên qada komediya kurdî bû bi rolên komedîk di warê şano, drama û sînemayê de û bi riya pêşkêşkirina stranên xwe yên qerfî û şad. == Mirin == Ebdulselam Silêman di 26ê îlona 2026an di temenê 60 saliyê di qezayekê de mir.<ref>https://www.kurdistan24.net/kmr/story/942025</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Lîstikvanên komedyayê yên kurd]] q24ovp0g2u62num3pt9g5ly00nipbnn 2096439 2096438 2026-09-28T10:21:50Z MikaelF 935 2096439 wikitext text/x-wiki '''Ebdulselam Silêman''', bi nasnavê '''Ebo''' jî dihat naskirin (jdb. 1966 - m. 26 îlon 2026), hunermend û [[lîstikvanê komedyayê]] yê kurd bû. == Kurtejiyan == Ebdulselam Silêman di sala 1966an de li taxa [[Xaneqa]] ya bajarê [[Hewlêr]]ê hatiye dinyayê. Wî xebata xwe ya hunerî li piranî li [[Dihok]]ê dimeşand. Ew yek ji kesayetên herî berbiçav ên qada komediya kurdî bû bi rolên komedîk di warê şano, drama û sînemayê de û bi riya pêşkêşkirina stranên xwe yên qerfî û şad. == Mirin == Ebdulselam Silêman di 26ê îlona 2026an di temenê 60 saliyê di qezayekê de mir.<ref>https://www.kurdistan24.net/kmr/story/942025</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Lîstikvanên komedyayê yên kurd]] 1bgdaoo9v4rtzbxy2yikk60x1uoo10h 14 330180 2096401 2026-09-28T08:45:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096401 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096402 2096401 2026-09-28T08:46:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2096402 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|kambocayî]] hsgfoa2i3stdwpn51jhohtzlz0zi5h8 14 330181 2096405 2026-09-28T08:54:03Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|șîliyî]]" hat çêkirin 2096405 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|șîliyî]] ma56dzsj4ew882aurt7aft1dtl2zeav 14 330182 2096410 2026-09-28T08:59:07Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|xirwat]]" hat çêkirin 2096410 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|xirwat]] d34y6i4hrj5j5j8541whefvvwrkyy28 14 330183 2096412 2026-09-28T09:04:01Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "[[Kategorî:Komunîstên kûbayî]]" hat çêkirin 2096412 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komunîstên kûbayî]] m3cim6yje4t0qcfei0be0hvmk3bmf87 14 330184 2096415 2026-09-28T09:10:10Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|kûbayîî]]" hat çêkirin 2096415 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|kûbayîî]] 5cbbs5atcs624lnujv6tses1721cifz 2096422 2096415 2026-09-28T09:40:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2096422 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|kûbayî]] anbpik4ku6e4jxtuzdd6qrw9jn0k6sr 0 330185 2096416 2026-09-28T09:13:42Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Nesrîn Têlo''' (jdb. li [[Qamişlo]]kê, Rojavayê Kurdistanê), mamoste, nivîskar û helbestvana kurd bû. == Kurtejiyan == Nesrîn Têlo li Qamişloka Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Bavê wê kesayetiya kurd [[Ebdilqadir Têlo]] bû. Di sala 1979an de bawernameya lîsansa cograya (erdnîgariyê) wergirt û li Qamişlokê mamosteya lîseyê bû.<ref>https://avestakurd.net/blog/2026/09/26/niviskara-kurd-nesrin-telo-koca-ddawi-kir/</ref>..." hat çêkirin 2096416 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Nesrîn Têlo''' (jdb. li [[Qamişlo]]kê, Rojavayê Kurdistanê), mamoste, nivîskar û helbestvana kurd bû. == Kurtejiyan == Nesrîn Têlo li Qamişloka Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Bavê wê kesayetiya kurd [[Ebdilqadir Têlo]] bû. Di sala 1979an de bawernameya lîsansa cograya (erdnîgariyê) wergirt û li Qamişlokê mamosteya lîseyê bû.<ref>https://avestakurd.net/blog/2026/09/26/niviskara-kurd-nesrin-telo-koca-ddawi-kir/</ref> Helbestvan Têlo li welatê Norwêcê dijiya. == Mirin == Nesrîn Têlo di 26ê îlonê 2026an de li Norwêcê ji ber nexweşiyeke giran mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Nivîskên kurd]] pfmvd3ex3w72jgjucdis9vfm5v54ud6 2096425 2096416 2026-09-28T09:44:50Z MikaelF 935 /* Mirin */ 2096425 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Nesrîn Têlo''' (jdb. li [[Qamişlo]]kê, Rojavayê Kurdistanê), mamoste, nivîskar û helbestvana kurd bû. == Kurtejiyan == Nesrîn Têlo li Qamişloka Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Bavê wê kesayetiya kurd [[Ebdilqadir Têlo]] bû. Di sala 1979an de bawernameya lîsansa cograya (erdnîgariyê) wergirt û li Qamişlokê mamosteya lîseyê bû.<ref>https://avestakurd.net/blog/2026/09/26/niviskara-kurd-nesrin-telo-koca-ddawi-kir/</ref> Helbestvan Têlo li welatê Norwêcê dijiya. == Mirin == Nesrîn Têlo di 26ê îlonê 2026an de li Norwêcê ji ber nexweşiyeke giran mir.<ref>https://www.facebook.com/photo/?fbid=1471249581486701&set=a.515536247058044</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Nivîskên kurd]] r3m2v52nc4twtctyn2kvofez4ozwhgo 2096427 2096425 2026-09-28T09:57:24Z MikaelF 935 2096427 wikitext text/x-wiki '''Nesrîn Têlo''' (jdb. li [[Qamişlo]]kê, Rojavayê Kurdistanê), mamoste, nivîskar û helbestvana kurd bû.<ref>{{ar}} https://kurdistansyria.net/archives/6473</ref> == Kurtejiyan == Nesrîn Têlo li Qamişloka Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Bavê wê kesayetiya kurd [[Ebdilqadir Têlo]] bû. Di sala 1979an de bawernameya lîsansa cograya (erdnîgariyê) wergirt û li Qamişlokê mamosteya lîseyê bû.{{ku}} <ref>https://avestakurd.net/blog/2026/09/26/niviskara-kurd-nesrin-telo-koca-ddawi-kir/</ref> Helbestvan Têlo li welatê Norwêcê dijiya. == Mirin == Nesrîn Têlo di 26ê îlonê 2026an de li Norwêcê ji ber nexweşiyeke giran mir.{{ku}} <ref>https://www.facebook.com/photo/?fbid=1471249581486701&set=a.515536247058044</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Nivîskên kurd]] mfhy6zzww2tcduqy95kudlwcqzykdyl 2096428 2096427 2026-09-28T10:05:10Z MikaelF 935 2096428 wikitext text/x-wiki '''Nesrîn Têlo''' (jdb. li [[Qamişlo]]kê, Rojavayê Kurdistanê), mamoste, nivîskar û helbestvana kurd bû.<ref>{{ar}} https://kurdistansyria.net/archives/6473</ref> == Kurtejiyan == Nesrîn Têlo li Qamişloka Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Bavê wê kesayetiya kurd [[Ebdilqadir Têlo]] bû. Di sala 1979an de bawernameya lîsansa cograya (erdnîgariyê) wergirt û li Qamişlokê mamosteya lîseyê bû.{{ku}} <ref>https://avestakurd.net/blog/2026/09/26/niviskara-kurd-nesrin-telo-koca-ddawi-kir/</ref> Helbestvan Têlo li welatê Norwêcê dijiya. Bi Hesen Cumee (Hassan Jumaa) re zewicî bû û du keçik û lawekî wan hebûn.<ref>{{ar}} https://arabic.anf-news.com/%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/rhyl-alkatbt-walshart-nsryn-tylw-fy-alnrwyj-bd-msyrt-adbyt-haflt-140976</ref> == Mirin == Nesrîn Têlo di 26ê îlonê 2026an de li Norwêcê ji ber nexweşiyeke giran mir.{{ku}} <ref>https://www.facebook.com/photo/?fbid=1471249581486701&set=a.515536247058044</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Nivîskên kurd]] h19lq4ttaddkti9hm3jyl6izpsh8sti 2096430 2096428 2026-09-28T10:09:55Z MikaelF 935 2096430 wikitext text/x-wiki '''Nesrîn Têlo''' (jdb. li [[Qamişlo]]kê, Rojavayê Kurdistanê), mamoste, nivîskar û helbestvana kurd bû.<ref>{{ar}} https://kurdistansyria.net/archives/6473</ref> == Kurtejiyan == Nesrîn Têlo li Qamişloka Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Bavê wê kesayetiya kurd [[Ebdilqadir Têlo]] bû. Di sala 1979an de bawernameya lîsansa cograya (erdnîgariyê) wergirt û li Qamişlokê mamosteya lîseyê bû.{{ku}} <ref>https://avestakurd.net/blog/2026/09/26/niviskara-kurd-nesrin-telo-koca-ddawi-kir/</ref> Helbestvan Têlo li welatê Norwêcê dijiya. Bi Hesen Cumee (Hassan Jumaa) re zewicî bû û du keçik (Jîn û Maya) û lawekî (Hemîn) wan hebûn.<ref>{{ar}} https://arabic.anf-news.com/%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/rhyl-alkatbt-walshart-nsryn-tylw-fy-alnrwyj-bd-msyrt-adbyt-haflt-140976</ref><ref>{{ar}} https://ronahi.tv/ar/archives/353751</ref> == Mirin == Nesrîn Têlo di 26ê îlonê 2026an de li Norwêcê ji ber nexweşiyeke giran mir.{{ku}} <ref>https://www.facebook.com/photo/?fbid=1471249581486701&set=a.515536247058044</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Nivîskên kurd]] 7cai9mydpwlzzeqpcgkeugyb5orm2ye 2096433 2096430 2026-09-28T10:14:47Z MikaelF 935 2096433 wikitext text/x-wiki '''Nesrîn Têlo''' (jdb. li [[Qamişlo]]kê, Rojavayê Kurdistanê), mamoste, nivîskar û helbestvana kurd bû.<ref>{{ar}} https://kurdistansyria.net/archives/6473</ref> == Kurtejiyan == Nesrîn Têlo li Qamişloka Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Bavê wê kesayetiya kurd [[Ebdilqadir Têlo]] bû. Di sala 1979an de bawernameya lîsansa cograya (erdnîgariyê) wergirt û li Qamişlokê mamosteya lîseyê bû.{{ku}} <ref>https://avestakurd.net/blog/2026/09/26/niviskara-kurd-nesrin-telo-koca-ddawi-kir/</ref> Helbestvan Têlo li welatê Norwêcê dijiya. Bi Hesen Cumee (Hassan Jumaa) re zewicî bû û du keçik (Jîn û Maya) û lawekî (Hemîn) wan hebûn.<ref>{{ar}} https://arabic.anf-news.com/%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/rhyl-alkatbt-walshart-nsryn-tylw-fy-alnrwyj-bd-msyrt-adbyt-haflt-140976</ref><ref>{{ar}} https://ronahi.tv/ar/archives/353751</ref> == Mirin == Nesrîn Têlo di 26ê îlonê 2026an de li Norwêcê ji ber nexweşiyeke giran mir.<ref>{{ku}} https://www.facebook.com/photo/?fbid=1471249581486701&set=a.515536247058044</ref><ref>{{ku}} https://ronahi.tv/archives/401467</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Nivîskên kurd]] t9lxxei8ffq6ej905x54xdx1vtt62mu 2096434 2096433 2026-09-28T10:15:23Z MikaelF 935 2096434 wikitext text/x-wiki '''Nesrîn Têlo''' (jdb. li [[Qamişlo]]kê, Rojavayê Kurdistanê), mamoste, nivîskar û helbestvana kurd bû.<ref>{{ar}} https://kurdistansyria.net/archives/6473</ref> == Kurtejiyan == Nesrîn Têlo li Qamişloka Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Bavê wê kesayetiya kurd [[Ebdilqadir Têlo]] bû. Di sala 1979an de bawernameya lîsansa cograya (erdnîgariyê) wergirt û li Qamişlokê mamosteya lîseyê bû.{{ku}} <ref>{{ku}} https://avestakurd.net/blog/2026/09/26/niviskara-kurd-nesrin-telo-koca-ddawi-kir/</ref> Helbestvan Têlo li welatê Norwêcê dijiya. Bi Hesen Cumee (Hassan Jumaa) re zewicî bû û du keçik (Jîn û Maya) û lawekî (Hemîn) wan hebûn.<ref>{{ar}} https://arabic.anf-news.com/%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/rhyl-alkatbt-walshart-nsryn-tylw-fy-alnrwyj-bd-msyrt-adbyt-haflt-140976</ref><ref>{{ar}} https://ronahi.tv/ar/archives/353751</ref> == Mirin == Nesrîn Têlo di 26ê îlonê 2026an de li Norwêcê ji ber nexweşiyeke giran mir.<ref>{{ku}} https://www.facebook.com/photo/?fbid=1471249581486701&set=a.515536247058044</ref><ref>{{ku}} https://ronahi.tv/archives/401467</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Nivîskên kurd]] 7f6ozsw5enw1pp3rerzjat9arh3t1t5 2096435 2096434 2026-09-28T10:16:13Z MikaelF 935 2096435 wikitext text/x-wiki '''Nesrîn Têlo''' (jdb. li [[Qamişlo]]kê, Rojavayê Kurdistanê), mamoste, nivîskar û helbestvana kurd bû.<ref>{{ar}} https://kurdistansyria.net/archives/6473</ref> == Kurtejiyan == Nesrîn Têlo li Qamişloka Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Bavê wê kesayetiya kurd [[Ebdilqadir Têlo]] bû. Di sala 1979an de bawernameya lîsansa cograya (erdnîgariyê) wergirt û li Qamişlokê mamosteya lîseyê bû.<ref>{{ku}} https://avestakurd.net/blog/2026/09/26/niviskara-kurd-nesrin-telo-koca-ddawi-kir/</ref> Helbestvan Têlo li welatê Norwêcê dijiya. Bi Hesen Cumee (Hassan Jumaa) re zewicî bû û du keçik (Jîn û Maya) û lawekî (Hemîn) wan hebûn.<ref>{{ar}} https://arabic.anf-news.com/%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/rhyl-alkatbt-walshart-nsryn-tylw-fy-alnrwyj-bd-msyrt-adbyt-haflt-140976</ref><ref>{{ar}} https://ronahi.tv/ar/archives/353751</ref> == Mirin == Nesrîn Têlo di 26ê îlonê 2026an de li Norwêcê ji ber nexweşiyeke giran mir.<ref>{{ku}} https://www.facebook.com/photo/?fbid=1471249581486701&set=a.515536247058044</ref><ref>{{ku}} https://ronahi.tv/archives/401467</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Nivîskên kurd]] l4sk1lxt186azpab3cueceybe4ulqdp 2096440 2096435 2026-09-28T10:29:08Z MikaelF 935 2096440 wikitext text/x-wiki '''Nesrîn Têlo''' (jdb. li [[Qamişlo]]kê, [[Rojavayê Kurdistanê]] - m. 26 îlon 2026, li [[Norwêc]]ê), mamoste, nivîskar û [[helbestvan]]a kurd bû.<ref>{{ar}} https://kurdistansyria.net/archives/6473</ref> == Kurtejiyan == Nesrîn Têlo li Qamişloka Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Bavê wê kesayetiya kurd [[Ebdilqadir Têlo]] bû. Di sala 1979an de [[bawername]]ya lîsansa cografya (erdnîgariyê) wergirt û li Qamişlokê mamosteya lîseyê bû.<ref>{{ku}} https://avestakurd.net/blog/2026/09/26/niviskara-kurd-nesrin-telo-koca-ddawi-kir/</ref> Helbestvan Têlo li welatê Norwêcê dijiya. Bi Hesen Cumee (Hassan Jumaa) re zewicî bû û du keçik (Jîn û Maya) û lawekî (Hemîn) wan hebûn.<ref>{{ar}} https://arabic.anf-news.com/%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/rhyl-alkatbt-walshart-nsryn-tylw-fy-alnrwyj-bd-msyrt-adbyt-haflt-140976</ref><ref>{{ar}} https://ronahi.tv/ar/archives/353751</ref> == Mirin == Nesrîn Têlo di 26ê îlonê 2026an de li Norwêcê ji ber nexweşiyeke giran mir.<ref>{{ku}} https://www.facebook.com/photo/?fbid=1471249581486701&set=a.515536247058044</ref><ref>{{ku}} https://ronahi.tv/archives/401467</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Nivîskên kurd]] i1tsnejbfhgfhmt3to86bttwh4gpuob 2096441 2096440 2026-09-28T10:37:18Z MikaelF 935 2096441 wikitext text/x-wiki '''Nesrîn Têlo''' (jdb. li [[Qamişlo]]kê, [[Rojavayê Kurdistanê]] - m. 26 îlon 2026, li [[Norwêc]]ê), mamoste, nivîskar û [[helbestvan]]a kurd bû.<ref>{{ar}} https://kurdistansyria.net/archives/6473</ref> == Kurtejiyan == Nesrîn Têlo li Qamişloka Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Bavê wê [[Ebdilqadir Têlo]] endamê komeleya [[Xoybûn]]ê bû. Nesrînê di sala 1979an de [[bawername]]ya lîsansa cografya (erdnîgariyê) wergirt û li Qamişlokê mamosteya lîseyê bû.<ref>{{ku}} https://avestakurd.net/blog/2026/09/26/niviskara-kurd-nesrin-telo-koca-ddawi-kir/</ref> Helbestvan Têlo li welatê Norwêcê dijiya. Bi Hesen Cumee (Hassan Jumaa) re zewicî bû û du keçik (Jîn û Maya) û lawekî (Hemîn) wan hebûn.<ref>{{ar}} https://arabic.anf-news.com/%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/rhyl-alkatbt-walshart-nsryn-tylw-fy-alnrwyj-bd-msyrt-adbyt-haflt-140976</ref><ref>{{ar}} https://ronahi.tv/ar/archives/353751</ref> == Mirin == Nesrîn Têlo di 26ê îlonê 2026an de li Norwêcê ji ber nexweşiyeke giran mir.<ref>{{ku}} https://www.facebook.com/photo/?fbid=1471249581486701&set=a.515536247058044</ref><ref>{{ku}} https://ronahi.tv/archives/401467</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Nivîskên kurd]] h40z7mhr8o2uiw18eb6w926rkn7o5ef 2096456 2096441 2026-09-28T11:33:29Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] 2096456 wikitext text/x-wiki '''Nesrîn Têlo''' (jdb. li [[Qamişlo]]kê, [[Rojavayê Kurdistanê]] - m. 26 îlon 2026, li [[Norwêc]]ê), mamoste, nivîskar û [[helbestvan]]a kurd bû.<ref>{{ar}} https://kurdistansyria.net/archives/6473</ref> == Kurtejiyan == Nesrîn Têlo li Qamişloka Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Bavê wê [[Ebdilqadir Têlo]] endamê komeleya [[Xoybûn]]ê bû. Nesrînê di sala 1979an de [[bawername]]ya lîsansa cografya (erdnîgariyê) wergirt û li Qamişlokê mamosteya lîseyê bû.<ref>{{ku}} https://avestakurd.net/blog/2026/09/26/niviskara-kurd-nesrin-telo-koca-ddawi-kir/</ref> Helbestvan Têlo li welatê Norwêcê dijiya. Bi Hesen Cumee (Hassan Jumaa) re zewicî bû û du keçik (Jîn û Maya) û lawekî (Hemîn) wan hebûn.<ref>{{ar}} https://arabic.anf-news.com/%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/rhyl-alkatbt-walshart-nsryn-tylw-fy-alnrwyj-bd-msyrt-adbyt-haflt-140976</ref><ref>{{ar}} https://ronahi.tv/ar/archives/353751</ref> == Mirin == Nesrîn Têlo di 26ê îlonê 2026an de li Norwêcê ji ber nexweşiyeke giran mir.<ref>{{ku}} https://www.facebook.com/photo/?fbid=1471249581486701&set=a.515536247058044</ref><ref>{{ku}} https://ronahi.tv/archives/401467</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Nivîskên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] 71xcjmnqhth4lm7ztnudux4khx07x6g 14 330186 2096421 2026-09-28T09:39:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096421 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096423 2096421 2026-09-28T09:41:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2096423 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|meksîkî]] lr1wgmn4mree48x3350leep2gg7dnp6 2096424 2096423 2026-09-28T09:42:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2096424 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|meksîkî]] katkxwukuhko68uaiih9mquss2y96tr 14 330187 2096432 2026-09-28T10:14:29Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096432 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096436 2096432 2026-09-28T10:16:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2096436 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2096437 2096436 2026-09-28T10:17:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2096437 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Komunîst li gorî neteweyan|başûrafrîkî]] 5xfsvaqifq3sappeuj17tal5ooq2qza 14 330188 2096444 2026-09-28T10:46:36Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Kesên ji Afrîkaya Başûr]] weke [[Kategorî:Başûrafrîkî]] guhart 2096444 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Başûrafrîkî}} cobge1picz2o9o2b897bktpj6t12ruk 2096454 2096444 2026-09-28T11:01:45Z Avestaboy 34898 /* */ Kategoriya nû heye 2096454 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 330189 2096446 2026-09-28T10:46:36Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Kesên ji Afrîkaya Başûr]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Başûrafrîkî]] guhart 2096446 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Başûrafrîkî]] rojap07ep5cfos71t5365un4idzkurx 14 330190 2096450 2026-09-28T10:52:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096450 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096452 2096450 2026-09-28T10:54:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2096452 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Komunîstên başûrafrîkî]] j909j8m3sy61rcfvd2cib5fhlrtar4o 2096453 2096452 2026-09-28T10:54:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2096453 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Komunîstên başûrafrîkî]] 1d0emgxy74an6zsg10qzff2t7vrdkgo 14 330191 2096457 2026-09-28T11:34:16Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096457 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096458 2096457 2026-09-28T11:36:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2096458 wikitext text/x-wiki {{netewe/pîşe|netewe=Başûrafrîkî|dewlet=Afrîkaya Başûr|com=1}} [[Kategorî:Afrîkî li gorî netewe û pîşeyan]] [[Kategorî:Afrîkî li gorî pîşeyan]] pc77i2hbg5060ohq51pw2ovjefcdb7g 14 330192 2096460 2026-09-28T11:49:55Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên başûrafrîkî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Modelên başûrafrîkî|+Jin]] [[Kategorî:Modelên jin li gorî neteweyan|başûrafrîkî]]" hat çêkirin 2096460 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên başûrafrîkî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Modelên başûrafrîkî|+Jin]] [[Kategorî:Modelên jin li gorî neteweyan|başûrafrîkî]] ezjlo3fsijv7kp4u6nounmftdpoh6zw 14 330193 2096461 2026-09-28T11:50:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096461 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096462 2096461 2026-09-28T11:53:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2096462 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Model |netewe=başûrafrîkî |dewlet=Afrîkaya Başûr |serkategorî=}} i8ddcalgbsdbwo2qs2nyjonvgg2r4vw 2096463 2096462 2026-09-28T11:54:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2096463 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Model |netewe=Başûrafrîkî |dewlet=Afrîkaya Başûr |serkategorî=}} 9e2ksoor2tb9ywgwb14son3m5inp7i3 14 330194 2096464 2026-09-28T11:57:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096464 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1