Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 3374 2096813 1837593 2026-10-01T11:42:06Z MikaelF 935 2096813 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Sîdar Jîr''', di sala [[1980]]î de li [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ji dayik bûye, wergêr, nivîskar û çîroknivîsê kurd e.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Nivîskar hem kul e hem jî azadî ye. Tu çiqasî xwe bi tu ewqasî bi ser dikevî.", Xwebûn, 32:2020, r. 4.</ref> Sîdar Jîr di sala 2004an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]], Fakûlteya Perwerdehiye kuta kiriye û paşê jî li [[Zanîngeha Stenbolê]] beşa [[Felsefeyê]] xwendiye. Çîrok û gotarên wî di gelek [[kovar]] û [[rojname]]yên [[kurdî]] de belav bûne. Di dema xwendekariya xwe ya zanîngehê de [[fanzîn]]a xwerû ya kurdî li Bakurê Kurdistanê (li Amedê) bi navê ''[[Kulîlk]]'' ligel hevalê xwe [[Deştî Rewşen]] derxist û piştî wê bi navê [[Kulîlka Ciwan]] kovar derxist û edîtoriya wê kir. Di destpêka [[Kovara W]]yê de wekî edîtor di nava komek nivîskarên kurd de cih girt. Di sala [[2004]]an de berhema wî ya yekem bi navê ''[[Ariya Giyanên Stewr]]'' û di 2011an de jî pirtûka wî ya çîrokan a duyem ji weşanxaneya [[Lîs]]ê bi navê ''[[Dozdeh Çirk]]'' hatiye weşandin. Her wiha Sîdar Jîr ji [[zimanê îngilîzî]] gelek çîrok wergerandine bo [[zimanê kurdî]]. Ji çîrokên çîroknivîsên gewre yên wekî [[O. Henry]] bi navê [[Diyariya sersalê ( pirtûk)|Diyariya sersalê]] , [[Sharwood Anderson]] [[Mêrikê Lal]] û Mishefa Reş & Bextê Reş a Amed Gokçen wergerandiye kurdî. Edîtoriya kovara zarokan a bi navê [[Şemamok]] û kovara zarokan a bi navê [[Dergûş]] jî kir ên ku li Amedê derdiketin. Di 2020an de li [[Akademiya Cegerxwîn]] li beşa Ziman û Wêjeya Kurdî mamoste bû û di [[Jiyan TV]] de bernameyeke bi navê "Lênûsk" amade û pêşkêş kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] d1m34ni3x7u229irvhkzf6gdngj89xw 2096814 2096813 2026-10-01T11:51:05Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] 2096814 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Sîdar Jîr''', di sala [[1980]]î de li [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ji dayik bûye, wergêr, nivîskar û çîroknivîsê kurd e.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Nivîskar hem kul e hem jî azadî ye. Tu çiqasî xwe bi tu ewqasî bi ser dikevî.", Xwebûn, 32:2020, r. 4.</ref> Sîdar Jîr di sala 2004an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]], Fakûlteya Perwerdehiye kuta kiriye û paşê jî li [[Zanîngeha Stenbolê]] beşa [[Felsefeyê]] xwendiye. Çîrok û gotarên wî di gelek [[kovar]] û [[rojname]]yên [[kurdî]] de belav bûne. Di dema xwendekariya xwe ya zanîngehê de [[fanzîn]]a xwerû ya kurdî li Bakurê Kurdistanê (li Amedê) bi navê ''[[Kulîlk]]'' ligel hevalê xwe [[Deştî Rewşen]] derxist û piştî wê bi navê [[Kulîlka Ciwan]] kovar derxist û edîtoriya wê kir. Di destpêka [[Kovara W]]yê de wekî edîtor di nava komek nivîskarên kurd de cih girt. Di sala [[2004]]an de berhema wî ya yekem bi navê ''[[Ariya Giyanên Stewr]]'' û di 2011an de jî pirtûka wî ya çîrokan a duyem ji weşanxaneya [[Lîs]]ê bi navê ''[[Dozdeh Çirk]]'' hatiye weşandin. Her wiha Sîdar Jîr ji [[zimanê îngilîzî]] gelek çîrok wergerandine bo [[zimanê kurdî]]. Ji çîrokên çîroknivîsên gewre yên wekî [[O. Henry]] bi navê [[Diyariya sersalê ( pirtûk)|Diyariya sersalê]] , [[Sharwood Anderson]] [[Mêrikê Lal]] û Mishefa Reş & Bextê Reş a Amed Gokçen wergerandiye kurdî. Edîtoriya kovara zarokan a bi navê [[Şemamok]] û kovara zarokan a bi navê [[Dergûş]] jî kir ên ku li Amedê derdiketin. Di 2020an de li [[Akademiya Cegerxwîn]] li beşa Ziman û Wêjeya Kurdî mamoste bû û di [[Jiyan TV]] de bernameyeke bi navê "Lênûsk" amade û pêşkêş kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] pcqku79if9fhe746fjbv2zvr0rbymmi 2096815 2096814 2026-10-01T11:51:15Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] 2096815 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Sîdar Jîr''', di sala [[1980]]î de li [[Şemrex]]a [[Mêrdîn]]ê ji dayik bûye, wergêr, nivîskar û çîroknivîsê kurd e.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Nivîskar hem kul e hem jî azadî ye. Tu çiqasî xwe bi tu ewqasî bi ser dikevî.", Xwebûn, 32:2020, r. 4.</ref> Sîdar Jîr di sala 2004an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]], Fakûlteya Perwerdehiye kuta kiriye û paşê jî li [[Zanîngeha Stenbolê]] beşa [[Felsefeyê]] xwendiye. Çîrok û gotarên wî di gelek [[kovar]] û [[rojname]]yên [[kurdî]] de belav bûne. Di dema xwendekariya xwe ya zanîngehê de [[fanzîn]]a xwerû ya kurdî li Bakurê Kurdistanê (li Amedê) bi navê ''[[Kulîlk]]'' ligel hevalê xwe [[Deştî Rewşen]] derxist û piştî wê bi navê [[Kulîlka Ciwan]] kovar derxist û edîtoriya wê kir. Di destpêka [[Kovara W]]yê de wekî edîtor di nava komek nivîskarên kurd de cih girt. Di sala [[2004]]an de berhema wî ya yekem bi navê ''[[Ariya Giyanên Stewr]]'' û di 2011an de jî pirtûka wî ya çîrokan a duyem ji weşanxaneya [[Lîs]]ê bi navê ''[[Dozdeh Çirk]]'' hatiye weşandin. Her wiha Sîdar Jîr ji [[zimanê îngilîzî]] gelek çîrok wergerandine bo [[zimanê kurdî]]. Ji çîrokên çîroknivîsên gewre yên wekî [[O. Henry]] bi navê [[Diyariya sersalê ( pirtûk)|Diyariya sersalê]] , [[Sharwood Anderson]] [[Mêrikê Lal]] û Mishefa Reş & Bextê Reş a Amed Gokçen wergerandiye kurdî. Edîtoriya kovara zarokan a bi navê [[Şemamok]] û kovara zarokan a bi navê [[Dergûş]] jî kir ên ku li Amedê derdiketin. Di 2020an de li [[Akademiya Cegerxwîn]] li beşa Ziman û Wêjeya Kurdî mamoste bû û di [[Jiyan TV]] de bernameyeke bi navê "Lênûsk" amade û pêşkêş kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] m1n2u28gk6t23o247l3zbb32rrigmeg 2096816 2096815 2026-10-01T11:54:57Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096816 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Sîdar Jîr''' (jdb. 1980ê, li [[Şemrex]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]]) wergêr, nivîskar û çîroknivîsê kurd e.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Nivîskar hem kul e hem jî azadî ye. Tu çiqasî xwe bi tu ewqasî bi ser dikevî.", Xwebûn, 32:2020, r. 4.</ref> Sîdar Jîr di sala 2004an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]], Fakûlteya Perwerdehiye kuta kiriye û paşê jî li [[Zanîngeha Stenbolê]] beşa [[Felsefe|Felsefeyê]] xwendiye. Çîrok û gotarên wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de belav bûne. Di dema xwendekariya wî di zanîngehê de [[fanzîn]]a xwerû ya kurdî li Bakurê Kurdistanê (li [[Amed|Amedê]]) bi navê ''[[Kulîlk]]'' ligel hevalê wî [[Deştî Rewşen]] derxist û piştî wê bi navê ''[[Kulîlka Ciwan]]'' kovar derxist û edîtoriya wê kir. Di destpêka [[Kovara W]]yê de wekî edîtor di nava komek nivîskarên kurd de cih girt. Di sala 2004an de berhema wî ya yekem bi navê ''[[Ariya Giyanên Stewr]]'' û di 2011an de jî pirtûka wî ya çîrokan a duyem ji weşanxaneya Lîsê bi navê ''[[Dozdeh Çirk]]'' hatiye weşandin. Herwiha Sîdar Jîr ji [[zimanê îngilîzî]] gelek çîrok wergerandine bo [[zimanê kurdî]]. Ji çîrokên çîroknivîsên gewre yên wekî [[O. Henry]] bi navê [[Diyariya sersalê ( pirtûk)|''Diyariya sersalê'']], ''[[Sharwood Anderson]] [[Mêrikê Lal]]'' û ''Mishefa Reş & Bextê Reş'' a Amed Gokçen wergerandiye kurdî. Edîtoriya kovara zarokan a bi navê [[Şemamok]] û kovara zarokan a bi navê ''Dergûş'' jî kir ên ku li Amedê derdiketin. Di 2020ê de li [[Akademiya Cegerxwîn]] li beşa Ziman û Wêjeya Kurdî mamoste bû û di [[Jiyan TV]] de bernameyeke bi navê "Lênûsk" amade û pêşkêş kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] b9rh4us4jbejbs7fv291unukros2plu 2096817 2096816 2026-10-01T11:55:08Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096817 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Sîdar Jîr''' (jdb. 1980ê, li [[Şemrex]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]]) wergêr, nivîskar û çîroknivîsê kurd e.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Nivîskar hem kul e hem jî azadî ye. Tu çiqasî xwe bi tu ewqasî bi ser dikevî.", Xwebûn, 32:2020, r. 4.</ref> Sîdar Jîr di sala 2004an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]], Fakûlteya Perwerdehiye kuta kiriye û paşê jî li [[Zanîngeha Stenbolê]] beşa [[Felsefe|Felsefeyê]] xwendiye. Çîrok û gotarên wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de belav bûne. Di dema xwendekariya wî di zanîngehê de [[fanzîn]]a xwerû ya kurdî li Bakurê Kurdistanê (li [[Amed|Amedê]]) bi navê ''[[Kulîlk]]'' ligel hevalê wî [[Deştî Rewşen]] derxist û piştî wê bi navê ''[[Kulîlka Ciwan]]'' kovar derxist û edîtoriya wê kir. Di destpêka [[Kovara W]]yê de wekî edîtor di nava komek nivîskarên kurd de cih girt. Di sala 2004an de berhema wî ya yekem bi navê ''[[Ariya Giyanên Stewr]]'' û di 2011an de jî pirtûka wî ya çîrokan a duyem ji weşanxaneya Lîsê bi navê ''[[Dozdeh Çirk]]'' hatiye weşandin. Herwiha Sîdar Jîr ji [[zimanê îngilîzî]] gelek çîrok wergerandine bo [[zimanê kurdî]]. Ji çîrokên çîroknivîsên gewre yên wekî [[O. Henry]] bi navê [[Diyariya sersalê ( pirtûk)|''Diyariya sersalê'']], ''[[Sharwood Anderson]] [[Mêrikê Lal]]'' û ''Mishefa Reş & Bextê Reş'' a Amed Gokçen wergerandiye kurdî. Edîtoriya kovara zarokan a bi navê [[Şemamok]] û kovara zarokan a bi navê ''Dergûş'' jî kir ên ku li Amedê derdiketin. Di 2020ê de li [[Akademiya Cegerxwîn]] li beşa Ziman û Wêjeya Kurdî mamoste bû û di [[Jiyan TV]] de bernameyeke bi navê "Lênûsk" amade û pêşkêş kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] 5bm4tnjqmhcaiz6osc1nfhnefzvap2z 2096818 2096817 2026-10-01T11:55:33Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096818 wikitext text/x-wiki '''Sîdar Jîr''' (jdb. 1980ê, li [[Şemrex]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]]) wergêr, nivîskar û çîroknivîsê kurd e.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Nivîskar hem kul e hem jî azadî ye. Tu çiqasî xwe bi tu ewqasî bi ser dikevî.", Xwebûn, 32:2020, r. 4.</ref> Sîdar Jîr di sala 2004an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]], Fakûlteya Perwerdehiye kuta kiriye û paşê jî li [[Zanîngeha Stenbolê]] beşa [[Felsefe|Felsefeyê]] xwendiye. Çîrok û gotarên wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de belav bûne. Di dema xwendekariya wî di zanîngehê de [[fanzîn]]a xwerû ya kurdî li Bakurê Kurdistanê (li [[Amed|Amedê]]) bi navê ''[[Kulîlk]]'' ligel hevalê wî [[Deştî Rewşen]] derxist û piştî wê bi navê ''[[Kulîlka Ciwan]]'' kovar derxist û edîtoriya wê kir. Di destpêka [[Kovara W]]yê de wekî edîtor di nava komek nivîskarên kurd de cih girt. Di sala 2004an de berhema wî ya yekem bi navê ''[[Ariya Giyanên Stewr]]'' û di 2011an de jî pirtûka wî ya çîrokan a duyem ji weşanxaneya Lîsê bi navê ''[[Dozdeh Çirk]]'' hatiye weşandin. Herwiha Sîdar Jîr ji [[zimanê îngilîzî]] gelek çîrok wergerandine bo [[zimanê kurdî]]. Ji çîrokên çîroknivîsên gewre yên wekî [[O. Henry]] bi navê [[Diyariya sersalê ( pirtûk)|''Diyariya sersalê'']], ''[[Sharwood Anderson]] [[Mêrikê Lal]]'' û ''Mishefa Reş & Bextê Reş'' a Amed Gokçen wergerandiye kurdî. Edîtoriya kovara zarokan a bi navê [[Şemamok]] û kovara zarokan a bi navê ''Dergûş'' jî kir ên ku li Amedê derdiketin. Di 2020ê de li [[Akademiya Cegerxwîn]] li beşa Ziman û Wêjeya Kurdî mamoste bû û di [[Jiyan TV]] de bernameyeke bi navê "Lênûsk" amade û pêşkêş kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] 4easkrm09oz6qrjg7nhw5qh6oblhm5m 0 4526 2096770 2095690 2026-10-01T02:09:25Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096770 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref>, bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[Ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portûgal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |url=https://archive.org/details/catholicismortho0000brow |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === [[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb| Li gorî Raphael dibistana Atînayê]] Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.<ref name="Barrett2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&pg=PA14 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}</ref> Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}</ref> Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}</ref> Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}</ref> Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}</ref> Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}</ref> [[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]] Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}</ref> Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}</ref> Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}</ref> Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, & Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}</ref> Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}</ref> Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}</ref> Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&pg=PA51 }}</ref> Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}</ref> Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}</ref> Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye. [[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&pg=PA18 }}</ref> Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref> Li gorî Peter Barrett, "Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin."<ref name="Barrett2004"/> === Sedsalên 18 û 19an === [[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]] Şerê heft salan dawî li "sîstema kevin" a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}</ref> Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}</ref> Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}</ref> Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}</ref> [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav "hêzên mezin" ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}</ref> Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}</ref> Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}</ref> Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye. [[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]] Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}</ref> Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By <scp>George Macaulay Trevelyan</scp>. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}</ref> Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}</ref> Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}</ref> Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Sedsala 20an û roja hemdem === [[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]] Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}</ref> Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}</ref> Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}</ref> Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080512224100/http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |roja-arşîvê=2008-05-12 |url-status=dead }}</ref> Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}</ref> û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). "The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland". The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}</ref> [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}</ref> Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&pg=PA167 }}</ref> Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}</ref> Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}</ref> [[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]] Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].<ref name="Eric1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}</ref> Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin. Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact & Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon & Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}</ref> Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}</ref> Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye. Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}</ref> Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}</ref> [[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb| Di sala 1945an de "sê mezin" li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]] Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û şerê herî wêrankarê cîhanê bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema mirina 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}</ref> Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}</ref> Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}</ref> Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê "perdeya hesinî" hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus "Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg" In: Die Welt 4 August 2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler "Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World", In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings "Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War", (2017), pp 244. }}</ref> Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}</ref> [[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]] Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows" (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}</ref> Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}</ref> Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.<ref name="Eric1996"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney "A Carnival of Revolution: Central Europe 1989" (2002) pp 109. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler "Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa" In: Die Presse 19.11.2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling "Teaching 20th-century European history" (2003), pp 61. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}</ref> Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}</ref> Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}</ref> Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}</ref> Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br/> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br/> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref name=":3" /> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]] Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref> Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&nbsp;°C derbas nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}</ref> Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere. Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne. === Jeolojî === [[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]] Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}</ref> Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe |roja-gihiştinê=2026-07-30 |roja-arşîvê=2019-08-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne. Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê "parzemîna sereke" were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû. === Flora === [[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]] Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}</ref> Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}</ref> Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe |roja-gihiştinê=2026-07-31 |roja-arşîvê=2008-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya]]yê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe. === Fauna === [[Wêne:Europe biogeography countries en.svg|thumb|Herêmên biyoerdnîgariyên Ewropayê û herêmên sinor ên Ewropayê]] Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene. Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne. Gihaxwerên girîng ên ewropî şemalok, kurmik, masî, çûk û memikên cûda, guştxwar, xezal, beraz û marmot ên li çiyayan dijîn, pezkovî û ajalên din in. Gelek kêzik û perperoka kîsoya piçûk, zêdeyî li biyolojîk cihêrengiya Ewropayê dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bryant |pêşnav=Simon |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Chris |paşnav3=Bale |pêşnav3=Jeffrey |tarîx=1997 |sernav=Nettle‐feeding nymphalid butterflies: temperature, development and distribution |url=https://resjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |kovar=Ecological Entomology |ziman=en |cild=22 |hejmar=4 |rr=390–398 |doi=10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |issn=0307-6946 }}</ref> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Europe.svg|thumb|çep|Li gorî endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an demokrasî ya li Ewropayê. Rengê şînê tarî welatên demokratîk in û rengê sora tarî jî welatên kêmdemokratîk in.]] Nexşeya siyasî ya Ewropayê bi giranî ji nû ve piştê şerên Napolyon di 1815an de hatiye amadekirin. Şêweya hikûmeta berbelav li Ewropayê demokrasiya parlemanî ye ku di pir rewşan de bi awayê komarê; di sala 1815an de, şêweya hikûmeta berbelav hê jî monarşî bû. Yanzdeh monarşiyên mayî yên Ewropayê jî destûrî ne. Entegrasyona ewropî pêvajoya entegrasyona siyasî, hiqûqî, aborî (û di hinek rewşan de civakî û çandî) ya dewletên ewropî ye ku wekê ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] vir ve ji aliyê hêzên ku sponsoriya Konseya Ewropayê dikin ve hatiye meşandin. [[Yekîtiya Ewropayê]] ji damezrandina xwe yê ji sala 1993an ve navenda entegrasyona aborî ya li parzemînê ye. Di demên dawî de, Yekîtiya aborî ya [[Ewrasya]]yê hatiye avakirin ku ji dewletên berê Sovyetê pêk hatine. 27 dewletên ewropî endamên Yekîtiya Ewropayê ya siyasî û aborî ye, 29 dewlet endamên herêma Schengen a bêsinor ev û 21 dewletên ewropî jî endamên yekîtiya pereyan a Eurozone ne. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê di sala 2025an de welatên herî kêm demokratîk ên Ewropayê [[Belarûs]], [[Rûsya]] û [[Tirkiye]] bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Democracy Report 2026, Unraveling The Democratic Era? }}</ref> == Dewletên Ewropayê == === Dewletên Ewropayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Map of European countries by GDP (PPP) per capita.svg|thumb|GDP (PPP) ya serê nifûsa welatên ewropî {{legend|#00008a|>$60,000}} {{legend|#003c00|$50,000 – $60,000}} {{legend|#008f00|$40,000 – $50,000}} {{legend|#00f900|$30,000 – $40,000}} {{legend|#b3ff00|$20,000 – $30,000}} {{legend|#ffff00|$10,000 – $20,000}}]] Wekê parzemînekê, aboriya Ewropayê niha aboriya herî mezin ê Cîhanê ye û li gorî hebûnên di bin rêveberiyê de, parzemîn herêma herî dewlemend e ku li gorî daneyên sala 2008an mezinahiya aboriya parzemînê bi qasê 32,7 trilyon dolarê amerîkî hatiye pîvandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/news/world |sernav=World - Bloomberg Business |malper=Bloomberg.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ewropa di sala 2009an de jî wekê herêma herî dewlemend ê cîhanê hatiye destnîşankirin. Li gorî daneyên sala 2009an de bi 37,1 trilyon dolar ên hebûna di bin rêveberiya parzemînê de, wekê sêyeka dewlemendiya cîhanê hatiye destnîşankirin. Wekê parzemînên din, li Ewropayê jî di navbera welatan de cihêrengiyeke mezinê dewlemendiyê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |sernav=Global Wealth Stages a Strong Comeback, but Wealth Managers Still See Performance Declines and Challenges Ahead, Says Study by The Boston Consulting Group Assets Under Management Rebound by 11.5 Percent to $111.5 Trillion, Just Shy of 2007 Peak; the Number of Millionaire Households Jump by 14 Percent; but Wealth Managers Grapple With Falling Revenues and Shrinking Margins |malper=www.pr-inside.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 |roja-arşîvê=2011-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520174617/http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên dewlemend bi gelemperî li bakurê rojava û li rojavayê Ewropayê ne û piştre jî ev dewletên dewlemend li Ewropaya Navendî ne. Di heman demê de piraniya aboriyên Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat hê jî hewl didin ku ji bandora hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û hilweşîna Yugoslavyayê ku bandor li aboriya van welatan kiriye xilas bibin. Modela mûza şîn wekê nûnereke aborî û erdnîgarî ya hêza aborî ya herêman hatiye sêwirandin ku piştre veguherî mûza zêrîn an stêrka şîn. Bazirganiya di navbera rojhilat û rojava de û her wiha ber bi Asyayê ve ku ji ber her du şerên cîhanî, sinorên nû û şerê sar demek dirêj hatibû astengkirin, piştî sala 1989an bi tundî zêdetir bibû. Wekê din, ji înîsiyatîfa rê û kemberê ya Çînê ya ku di Kanala Suweyşê re ber bi Afrîka û Asyayê ve diçe, destkevtiyeke nû heye. Yekîtiya Ewropayê yekîneyeke siyasî ye ku ji 27 dewletên Ewropî pêk hatiye û mezintirîn qada aborî ya cîhanê pêk tîne. 21 welatên YE euroyê wekê diraveke hevpar bikar tînin (her wiha, 6 welatên ne-YE jî euro wekê diravê xwe bikar tînin). Çar welatên ewropî di nav deh welatên herî mezin ên aboriya neteweyî yên cîhanê de ne. Ev welat (li gorî rêza IMFê): Rûsya (4), Almanya (6), Fransa (9) û Keyaniya Yekbûyî (10) ye. Hinek welatên ewropî ji hinek welatên din pir dewlemendtir in. Ji aliyê GDPya nomînal ve welatê herî dewlemend Monako ye ku ji dahata giştî serê nifûsê 185.829 dolarê amerîkî (2018) dikeve û welatê herî xizan jî Ûkrayna ye ji dahata giştî serê nifûsê 3.659 dolarê amerîkî (2019) dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Bi tevahî li gorî nirxandineke fona dirava navneteweyî ya sala 2016an, GDP ya serê nifûsa Ewropayê 21.767 dolarê amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2016&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,672,914,946,612,137,614,546,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,836,918,558,748,138,618,196,624,278,522,692,622,694,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,644,576,819,936,172,961,132,813,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698&s=NGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=50&pr.y=13 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Demographics of Europe.svg|thumb|Li gorî daneyên sala 2021ê zêdebûna nifûsê li Ewropayê]] Li gorî texmînên Neteweyên Yekbûyî nifûsa Ewropayê di sala 2023an de nêzîkî 742 milyon hatiye texmin kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects |malper=population.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ev rêje hinek ji rêjeya yek ji nehê nifûsa cîhanê zêdetir e. Nifûsa Ewropayê (hejmara mirovan li gorî her deverê) piştî Asyayê di rêza duyem a herî bilind a hemî parzemînên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/ |sernav=[default] Population Division Data Portal |malper=Population Division Data Portal |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en |paşnav=Division |pêşnav=United Nations Population }}</ref> Ji ber ku rêjeya jidayikbûnê ji rêjeya mirinan kêmtir e, nifûsa Ewropayê niha hêdî hêdî kêm dibe ku salane bi qasê ji %0,2 kêm dibe. Ewropaya Başûr û Ewropaya Rojava herêmên cîhanê ne ku rêjeya navînî ya herî zêde ya mirovên kal û pîr lê hene. Di sala 2021ê de rêjeya kesên ji 65 salî mezintir li Ewropaya Rojava û Ewropaya Başûr ji %21 bû ku li gorî ji %19 li tevahiya Ewropayê û %10 li cîhanê zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://interactives.prb.org/2021-wpds/ |sernav=PRB's 2021 World Population Data Sheet |malper=Population Reference Bureau |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> Pêşbînî nîşan didin ku heta sala 2050an ev rêje dê li Ewropayê bigihêje ji %30an ku ji salên 1970î vir ve nifûsa zarokan di bin asta şûngirtina nifûda heyî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators |sernav=Indicators |malper=www.eea.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku di navbera salên 2022 û 2050an de nifûsa Ewropayê dê bi rêjeya %7 kêm bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |sernav=World Population Prospects 2022, Summary of Results }}</ref> Li gorî pêşbîniyek nifûsê ya Daîreya Nifûsê ya Neteweyên Yekbûyî, dibe ku nifûsa Ewropayê heta sala 2050an dakeve navbera 680 û 720 milyon kesan be ku ev jî di wî demê de ji %7ê nifûsa cîhanê pêk tîne. Di vê çarçoveyê de, di navbera herêman de di warê rêjeyên zayînê de newekheviyên girîng hene. Hejmara navînî ya zarokan ji bo her jineke di temenê zarokbûnê de 1,52 ye ku ji rêjeya guherînê pir kêmtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelwizard.com/luxurycruise/ |sernav=Cruise Vacations, Cruise Lines, Luxury Cruises, River Cruises, Adventure Cruises, Sailing Cruise Ships and World Cruises |malper=www.travelwizard.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 |archive-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140123210337/http://www.travelwizard.com/luxurycruise/ |url-status=dead }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku li Ewropaya Navîn û li Ewropaya Rojhilat kêmbûna nifûsê ya berdewam ji ber koçberî û rêjeyên zayînê yên kêm be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1545634/UN-predicts-huge-migration-to-rich-countries.html |sernav=UN predicts huge migration to rich countries }}</ref> === Komên nîjadî === Pan û Pfeil (2004) 87 "gelên cuda yên Ewropayê" dihejmêrin ku ji wan 33 kom an gel piraniya nifûsa herî kêm ên dewleteke serwer pêk tînin û di heman demê de 54ên mayî jî kêmneteweyên etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.living-diversity.eu/Introduction.html |sernav=Nothing found for Introduction |malper=www.living-diversity.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=de-DE }}</ref> Li gorî Komîsyona Ewropayê, romanî mezintirîn kêmneteweya etnîkî yê li Ewropayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu_en |sernav=Roma equality, inclusion and participation in the EU - European Commission |malper=commission.europa.eu |tarîx=2020-10-07 |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> === Koçberî === Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, Ewropa di nav hemî herêmên cîhanê de li gorî daneyên sala 2020an bi qasê 87 milyon koçberan herêma herî zêdeye ku mirov koçberên parzemînê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Word migration report 2022. NEW YORK: International Organization for Migration (IOM). 2021. p. 87. ISBN 978-92-9268-078-7. }}</ref> Di sala 2005an de bi giştî 1,8 milyon kes ji koçberiyê li welatên Yekîtiya Ewropayê zêde bûne ku ev rêje nêzîkê ji %85ê mezinbûna giştî ya nifûsa Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=402 |sernav=Migration Information Source - Europe: Population and Migration in 2005 |malper=www.migrationinformation.org |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2021ê de 827.000 kesan hemwelatîbûna dewleteke endamê Yekîtiya Ewropayê wergirtine ku ev li gorî sala 2020an bi qasê ji %14 zêdetir e.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics |sernav=<span class="mw-page-title-main">EU population diversity by citizenship and country of birth</span> |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref> Di sala 2021ê de 2,3 milyon koçber ji welatên derve derbasê welatên Yekîtiya Ewropayê bûne.<ref name=":4" /> Koçberiya serdema nûjen a destpêkê ji Ewropayê bi koçberên spanyayî û portûgalî di sedsala 16an de û koçberên fransî û îngilîzî di sedsala 17an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jus.com.br/artigos/2125/a-pena-do-degredo-nas-ordenacoes-do-reino |sernav=A pena do degredo nas Ordenações do Reino |malper=Jus.com.br |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=pt-BR }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |sernav=Ensaio sobre a imigração portuguesa e os padrões de miscigenação no Brasil |roja-gihiştinê=2026-08-02 |roja-arşîvê=2012-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310180429/http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lê belê ev hejmar heta pêlên koçberiya girseyî di sedsala 19an de, dema ku bi milyonan malbatên xizan ji Ewropayê derketine bi kêmasî be jî kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Nicholas J. |tarîx=2001-12-01 |sernav=Work in progress: Indirect passage from Europe Transmigration via the UK, 1836–1914 |url=https://doi.org/10.1080/21533369.2001.9668313 |kovar=Journal for Maritime Research |cild=3 |hejmar=1 |rr=70–84 |doi=10.1080/21533369.2001.9668313 |issn=2153-3369 }}</ref> Îro li her parzemînên Cîhanê nifûsên mezin ên ku bi eslê xwe ewropî ne hene. Kesên ku bi eslê xwe ewropî ne li Amerîkaya Bakur û bi rêjeyek hindik jî li Amerîkaya Başûr serdest in (bi taybetî li Uruguay, Arjentîn, Şîlî û Brezîlê û di heman demê de piraniya welatên din ên Amerîkaya Latînî jî xwedî nifûseke girîng ê ku bi eslê xwe ewropî ne hene). Awistralya û Zelanda Nû xwedî nifûsên mezin ên bi eslê xwe ewropî ne. Li Afrîkayê welatên ku piraniya wan ji Ewropayê ne hene (an jî ji xeynî Pozikê Verdeyê û dibe ku São Tomé û Príncipe, li gorî rewşê) lê kêmneteweyên girîng hene ku ev nifûs ji mirovên spîyên Afrîkaya Başûr û mirovên spîyên Afrîkaya Başûr pêk tên. Li Asyayê, nifûsên ji Ewropayê, bi taybetî rûs, li bakurê Asyayê û li hinek deverên Bakurê Kazakistanê serdest in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-23 |sernav=Russians left behind in Central Asia |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> Her wiha li Asyayê ewropî bi taybetî spanî li Fîlîpînan nifûseke hindikahî ya bi bandor e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Reference Populations - Geno 2.0 Next Generation |url=https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/ |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Genographic Project |ziman=en-US |archive-date=2016-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407092418/https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Go |pêşnav=Matthew C. |paşnav2=Jones |pêşnav2=Ansley R. |paşnav3=Algee-Hewitt |pêşnav3=Bridget F. B. |paşnav4=Dudzik |pêşnav4=Beatrix |paşnav5=Hughes |pêşnav5=Cris E. |tarîx=2019-12-05 |sernav=Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1 |url=https://journals.upress.ufl.edu/fa/article/view/824 |kovar=Forensic Anthropology |ziman=en |cild=2 |hejmar=4 |rr=293–303 |doi=10.5744/fa.2019.1005 |issn=2573-5039 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Simplified Languages of Europe map.svg|thumb|Nexşeya zimanên ewropî]] Li Ewropayê nêzîkê 225 zimanên xwemalî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |sernav=European Day of Languages > Facts > Language Facts |malper=edl.ecml.at |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> ku piraniya wan di nav sê komên zimanên hind û ewropî de ne. Di nav van zimanan de zimanên wekê zimanên romayî ku ji latînî ya Împeratoriya Romayê hatine wergirtin, zimanên germanî ku zimanê bav û kalên wan ê ji başûrê Skandînavyayê hatiye û zimanên slavî heye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Zimanên slavî bi piranî li Ewropaya Başûr, Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat têne axaxtin. Zimanên romayî bi giranî li Ewropaya Rojava û li başûrê Ewropayê û her wiha li Swîsreyê li Ewropaya Navendî û li Romanya û Moldovayê li Ewropaya Rojhilat têne axavtin. Zimanên germanî li rojava, bakur û li Ewropaya Navendî û her wiha li Cîbraltar û li Maltayê li başûrê Ewropayê têne axavtin. Zimanên li deverên cîran wekêheviyeke girîng nîşan didin (wekê mînak di zimanê îngilîzî de).<ref name=":5" /> Zimanên din ên hind û ewropî yên li derveyî sê komên sereke koma Baltîk (letonî û lîtvanî), koma keltî (zimanê îrlendî, gaelîya skotî, manx, welşî, kornîşî û zimanê bretonî, yewnanî û albanî ne.<ref name=":5" /> Malbateke cuda ya zimanên ûralî (estonî, fînî, mecarî, erzyayî, komî, marî, mokşayî û ûdmurtî) bi piranî li Estonya, Fînlenda, Mecaristan û li hinek deverên Rûsyayê têne axavtin. Zimanên tirkî ji xeynî zimanên piçûktir ên li Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat (tirkîya gagauzî ya balkanan, başkirî, çuvaşî, tatarîya qirimî, karaçay-balkari, kumikî, nogayî û tatarî) pêk tên. Zimanên kartvelî (gurcî, mingrelî û svanî) bi piranî li Gurcistanê têne axavtin. Du malbatên zimanî yên din li Qefqasyaya Bakur dijîn (li deverê bakurê rojhilatê Qefqasyayê ku bi taybetî çeçenî, avarî û lezgînî di nav de ne; û li bakurê rojavayê Qefqasyaya ku bi taybetî adigeyî di nav de ne). Zimanê maltayî tenê zimanê semîtîk e ku di nav Yekîtiya Ewropayê de fermî ye, di heman demê de baskî tenê zimanê îzolekirî ya ewropî ye Pirzimanî û parastina zimanên herêmî û kêmneteweyan îro li Ewropayê armancên siyasî yên pejirandî ne. Peymana çarçove ya Konseya Ewropayê ji bo parastina Kêmneteweyên neteweyî û karta ewropî ya Konseya Ewropayê ji bo zimanên herêmî an kêmneteweyan çarçoveyeke qanûnî ji bo mafên zimanan li Ewropayê ava dikin. Di heman demê de zimanê romanî li seranserê Ewropayê ji aliyê kêmneteweya romanan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |sernav=IN EUROPE |roja-gihiştinê=2026-08-02 |roja-arşîvê=2021-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210809135131/https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Dîn === Dînê herî mezin ê li Ewropayê baweriya xiristiyanî ye ku ji %76,2ê ewropiyan xwe xiristiyan diyar kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-regions/ |sernav=Regional Distribution of Christians |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= }}</ref> ku di nav wan de katolîk, ortodoksên rojhilat û gelek mezhebên protestan hene. Di nav protestanan de baweriyên herî populer luterî, anglikanî û baweriya reformî ne. Mezhebên protestan ên biçûktir anabaptîst û her wiha mezhebên navendî yên wekê pentekostalîzm, metodîzm û evanjelîkalîzm li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene. Her çiqas xiristiyanî ji Rojhilata Navîn derketibe jî, di dema ku di dawiya sedsala 4an de bûye dînê fermî ya Împeratoriya Romayê, navenda girseyî xiristaniyê ber bi Ewropayê ve çûye. Di heman demê de xiristiyanî di pêşxistina çand û nasnameya ewropî de roleke giring lîstiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Byrnes, Timothy A.; Katzenstein, Peter J. (2006). Religion in an Expanding Europe. Cambridge: Cambridge University Press. p. 110. ISBN 978-0-521-67651-9. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hewitson, Mark; D'Auria, Matthew (2012). Europe in Crisis: Intellectuals and the European Idea, 1917–1957. New York; Oxford: Berghahn Books. p. 243. ISBN 978-0-85745-727-1. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nikodemos Anagnostopoulos, Archimandrite (2017). Orthodoxy and Islam. Taylor & Francis. p. 16. ISBN 978-1-315-29792-7. Christianity has undoubtedly shaped European identity, culture, destiny, and history. }}</ref> Di roja îro de zêdetirî ji %25ê xiristiyanên cîhanê li Ewropayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-exec/ |sernav=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World’s Christian Population |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Baweriya îslamê duyem dînê herî belavbûyî li Ewropayê ye ku zêdetirî 25 milyon, an jî bi qasê ji %5ê nifûsa li Ewropayê pêbend ên baweriya îslamê ne.<ref name="Hackett2017">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/ |sernav=5 facts about the Muslim population in Europe |malper=Pew Research Center |tarîx=2017-11-29 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Hackett |pêşnav=Conrad }}</ref> Li Albanya û Bosna û Herzegovînayê, du welatên li nîvgirava Balkanan li başûrê rojhilatê Ewropayê, li cihê xiristiyaniyê îslam dînê piranî ye. Ev yek li Tirkiyeyê, Kurdistan û li hinek deverên Rûsyayê, her wiha li Azerbaycanê û li Qezexistanê jî derbas dibe ku hemî li ser sinorê Asyayê ne.<ref name="Hackett2017" /> Gelek welatên Ewropayê malavaniya hindikahiyek giring ê misilmanam dikin û koçberiya ber bi Ewropayê ve di salên dawî de hejmara misilmanên li Ewropayê zêde kiriye. Hejmara cihûyan li Ewropayê di sala 2020an de nêzîkê 1,4 milyon (nêzîkî %0,2 ji nifûsê) kes bû.<ref name="Lipka2015">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2015/02/09/europes-jewish-population/ |sernav=The continuing decline of Europe’s Jewish population |malper=Pew Research Center |tarîx=2015-02-09 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Lipka |pêşnav=Michael }}</ref> Dîrokeke dirêj a jiyana cihûyan li Ewropayê heye ku ji demên kevnar ve dest pê dike. Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, piraniya cihûyên cîhanê di nav sinorên Împeratoriya Rûsyayê de dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pittsburgh Press, 25 October 1915, p. 11 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa Rûsyaya sala 1897an, di sala 1897an de, nifûsa giştî ya cihûyan li Rûsyayê bi qasê 5,1 milyon kes bû ku ji %4,13ê tevahiya nifûsê pêk dianî. Ji vê hejmarê, piraniya wan li herêmên niştecihbûna cihûyan dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grosfeld |pêşnav=Irena |paşnav2=Rodnyansky |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Zhuravskaya |pêşnav3=Ekaterina |tarîx=2013 |sernav=Persistent Antimarket Culture: A Legacy of the Pale of Settlement after the Holocaust |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/pol.5.3.189 |kovar=American Economic Journal: Economic Policy |ziman=en |cild=5 |hejmar=3 |rr=189–226 |doi=10.1257/pol.5.3.189 |issn=1945-7731 }}</ref> Di sala 1933an de, nêzîkê 9,5 milyon cihû li Ewropayê hebûn ku ev jî ji %1,7ê nifûsa Ewropayê pêk aniye lê piraniya wan di dema Holokostê de hatine kuştin û piraniya cihûyên mayî jî ji cih û warên xwe bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-population-of-europe-in-1933-population-data-by-country |sernav=Jewish Population of Europe in 1933: Population Data by Country |malper=Holocaust Encyclopedia |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherwood |pêşnav=Harriet |tarîx=2020-10-25 |sernav=Europe's Jewish population has dropped 60% in last 50 years |url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/25/europes-jewish-population-has-dropped-60-in-last-50-years |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Lipka2015"/> Di sedsala 21ê de Fransa xwediyê nifûsa herî mezin a cihûyên li Ewropayê ye, piştî Fransayê Keyaniya Yekbûyî, Almanya û Rûsya tên.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2014/01/global-religion-full.pdf |sernav=Global religious landscape }}</ref> Ji xeynî Komara Kalmîkiya ya Rûsyayê, ku budîzma tibetî dînê piranîyê ye, dînên din ên ku li Ewropayê têne dîtin hindûîzm û budîzm in ku dînên hindikahî ne. Di heman demê de hêjmareke mezin û zêde ya mirovên li Ewropayê bêdîn, ateîst û agnostîk in. Hatiye texmînkirin ku rêjeya van kesan niha nêzîkê ji %18,3ê nifûsa Ewropayê pêk tînin.<ref name=":7" /> === Bajarên sereke û deverên bajarî === Sê bajarên herî mezin ên Ewropayê [[Mosko]]w, [[London]] û [[Parîs]] in ku li van bajaran zêdetirî 10 milyon mirov dijîn û wekê bajarên mezin ên Ewropayê hatine wesifandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-one-of-four-anchor-megacities-of-europe-research--92496 |sernav=Istanbul one of four anchor megacities of Europe: Research - Latest News |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=2015-12-14 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf |sernav=The World's Cities in 2016 }}</ref> Her çiqas Stenbolê xwediyê nifûsa giştî ya herî zêde be jî, qismek ji bajêr li [[Asya]]yê ye ku bi qasê ji %64,9ê nifûsa bajêr li aliyê Ewropayê û bi qasê ji %35,1ê ji nifûsa bajêr jî li aliyê Asyayî dijîn. Li gorî nifûsê bajarên herî mezin [[Madrîd]], [[Saint Petersburg]], [[Mîlano]], [[Barselona]], [[Berlîn]] û [[Roma]] ne ku her yek ji wan zêdetirî sê milyon mirov dijîn.<ref name=":8" /> Dema ku kemerên rêwiyan an deverên metropolîtan ên li Ewropayê têne nirxandin (ku daneyên berawirdî ji bo wan hene), Moskow xwedî nifûsa herî mezin e û li pêy Moskowê bajarên wekê [[Stembol]], London, Parîs, Madrîd, Mîlano, [[Herêma Ruhr]], [[Saint Petersburg]], [[Rhein-Süd]], Barselona û Berlîn hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Ewropayê | header_align = left/right/center | image1 = Business Centre of Moscow 2.jpg | width1 = 200 | alt1 = Navenda Karsaziya Navneteweyî ya Moskowê | caption1 = [[Moskow]] | image2 = Super moon over City of London from Tate Modern 2018-01-31 4.jpg | alt2 = Bajarê Londonê | width2 = 237 | caption2 = [[London]] | image3 = GrandeArche.jpg | alt3 = | width3 = 230 | caption3 = [[Parîs]] | image4 = View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg | alt4 = Levent | width4 = 189 | caption4 = [[Stembol]]{{ref label|footnote_b|b}} }} == Binêre == * [[Welatên Rojavayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] stelwseg569fg7xg8n0jhcc7bra1qqa 0 6671 2096750 1931826 2026-09-30T20:21:04Z Kurê Acemî 105128 /* Serokên rêxistinê */ 2096750 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Ensarulîslam'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/rewsa-kurdan-beri-seri |sernav=Rewşa kurdan a berî şerî {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |tarîxa-gihiştinê=2022-12-23 |tarîxa-arşîvê=2022-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221223231151/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/rewsa-kurdan-beri-seri |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> an jî '''Piştiwananî Îslam le Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=PKlHEAAAQBAJ&pg=PA509&lpg=PA509&dq=%22Pi%C5%9Ftiwanan%C3%AE+%C3%8Eslam+le+Kurdistan%22&source=bl&ots=ggQyLx-Ybq&sig=ACfU3U0-wPnRNvL1PqlASM1IgW7_tMpnYg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiC58Pq7JD8AhXWXfEDHWbVAJcQ6AF6BAgtEAM#v=onepage&q=%22Pi%C5%9Ftiwanan%C3%AE%20%C3%8Eslam%20le%20Kurdistan%22&f=false |sernav=A’ Dan Z’ Ye Kürtler |paşnav=Işık |pêşnav=İbrahim Sever |paşnav2=Nûbihar |tarîx=2015-01-01 |weşanger=Pak Ajans Yayincilik Turizm Ve Diş Ticaret Limited şirketi |isbn=978-605-5402-64-8 |ziman=tr }}</ref> (bi soranî: ئەنسارولئیسلام لە کوردستان) rêxistinek ji şervanên [[Kurdayetiya îslamî|îslamî yên neteweperest]] û radîkal ên Kurdistanê bû ku di sala 2001 de hate damezrandin. Serokê rêxistina navbirî [[Mele Krêkar]] bû. Ensarulîslam dewleta herî dawî ya kurdan ava kir, ew jî [[Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê]] ye. == Avabûn == Di sala 2001ê de ji aliyê [[Mele Krêkar]] ve hat avakirin. Piştî êrîşên 11ê Îlonê, gelek Kurdên ku li [[Efxanistan]] bi dilxwazî ​​ji bo alîkariya [[Taliban]] û [[Elqaîde]] bûn, vegeriyan Kurdistanê û tevlî Ensarulîslam bûn.<ref>https://www.mepanews.com/kurdistan-islami-hareketi-36778h.htm</ref> Armanca wê avakirina dewleteke îslamî li Kurdistanê û parastina gelê [[Kurd]] e. Di demeke kin de di salên 2001-2003an de di dema [[Mîrnişîna Îslamî ya Biyare]] de gihişt armancên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2021/06/does-kurdish-jihadist-group-threaten-hayat-tahrir-al-sham-north-syria |sernav=Does Kurdish jihadist group threaten Hayat Tahrir al-Sham in north Syria? - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East |malper=www.al-monitor.com }}</ref> Ensarulîslam li dijî peymana aştiyê ya ku di navbera [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (soranî)|Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] de hatibû îmzekirin derket. Ensarulîslam pişt re hevalbendiya Elqaîde kir û [[Usama bin Ladin]] gelek pere ji Ensarulîslam re şand.<ref>''Terrorism & Its Effects''. Sanchez, Juan. Global Media, 2007.</ref> Di sala 2001ê de, demeke kin beriya êrîşên 11ê Îlonê, rêberên Ensarulîslam serdana Usama Bin Laden li Efxanistane kirin. Di kaxezeke ku li [[Kabûl]] hat dîtin de hat gotin ku yek ji armancên Ensarulîslam ew e ku "Cihû û Xirîstiyanan ji Kurdistanê derxîne û bikeve rêya cîhadê û li ser her parçeyekî erdî bi qanûnên şerîeta îslamî îdare bike." Usama Bin Ladin diyar kir ku “Kurd gelek komên îslamî hene, li şûna parçebûnê divê hemû bibin yek grûpeke îslamî ya kurd.”<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Schanzer |pêşnav1=Jonathan |tarîx=January 2004 |sernav=Ansar al-Islam: Back in Iraq :: Middle East Quarterly<!-- Bot generated title --> |url=http://www.meforum.org/579/ansar-al-islam-back-in-iraq |kovar=Middle East Quarterly |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161129082649/http://www.meforum.org/579/ansar-al-islam-back-in-iraq |tarîxa-arşîvê=2016-11-29 |tarîxa-gihiştinê=2016-11-28 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di 18ê Sibata 2001ê de 4 endamên Kurd ên Ensarulîslam, siyasetmedarê Asûrî yê PDK Franso Herîrî dema ku diçû ser karê xwe, qetil kirin.<ref>[http://www.epic-usa.org/Default.aspx?tabid=93 Education for Peace in Iraq Center > 08/23/02 ( DNN 2.0.3 )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060704202208/http://www.epic-usa.org/Default.aspx?tabid=93|date=2006-07-04}}</ref><ref>[http://www.worldmag.com/articles/6066 WORLD Magazine | Today's News, Christian Views]</ref> Ensar El Îslam di salên 1994 û 1997an de li heman cihî û li heman kolanê hewl da wî bikuje, lê ew ji herduyan reviya. Cara sêyemîn serkeftî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/fransohariri.htm |sernav=Franso Hariri |roja-gihiştinê=2023-03-14 |roja-arşîvê=2022-10-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221012045621/http://www.ekurds.com/english/fransohariri.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atour.com/news/assyria/20010222a.html |sernav=Assassination of Franso Hariri, a Member of Kurdish Leadership }}</ref> Di Mijdara 2008ê de, dêreke Mûsilê kaxezek wergirt û tê de hişyarî dabû mesîhiyan ku qet neçin Kurdistanê, eger nebe dê bên kuştin.  Kaxez ji aliyê Ensarulîslamê ve hatiye îmzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pukmedia.com/english/index.php?option=com_content&task=view&id=7622&Itemid=53 |sernav=مەکتەبی راگەیاندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان |weşanger=PUKmedia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120218201820/http://pukmedia.com/english/index.php?option=com_content&task=view&id=7622&Itemid=53 |tarîxa-arşîvê=18 sibat 2012 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2012-08-08 }}</ref> Endamê Ensarulîslam Refîq Yûsif li Almanyayê hewl da ku serokwezîrê Iraqê bikuje.<ref name="Huggler">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |sernav=Islamic terrorist shot dead after Berlin attack on policewoman |paşnav1=Huggler |pêşnav1=Justin |tarîx=17 îlon 2015 |xebat=Telegraph |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150917174839/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |tarîxa-arşîvê=17 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2015 }}</ref><ref name="StabbingPolicewoman">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/17/iraqi-man-shot-dead-in-berlin-after-stabbing-policewoman |sernav=Iraqi man shot dead in Berlin after stabbing policewoman |tarîx=17 îlon 2015 |xebat=The Guardian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150917180558/http://www.theguardian.com/world/2015/sep/17/iraqi-man-shot-dead-in-berlin-after-stabbing-policewoman |tarîxa-arşîvê=17 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2015 |ajans=Agence France }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |sernav=Islamic terrorist shot dead after Berlin attack on policewoman |paşnav1=Huggler |pêşnav1=Justin |tarîx=17 îlon 2015 |xebat=Telegraph |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160322105610/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |tarîxa-arşîvê=22 adar 2016 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2016 }}</ref> == Pêkhate == Ev partî ji Cund el Îslam (Hamasa kurdan), Tewhîda Îslamî û Hêzî du Soran pêk hatibû. Her wisa El- Qaîdeyê jî alîkariya damezrdninê dabû vê rêxistinê Hêjayî gotinê ye ku maka vê partiyê [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] e == Serokên rêxistinê == * Mela Krêkar (2001-2003) * Ebu Abdullah eş-Şafiî (2003-2010) * Ebu Haşim el-İbrahim (2011-) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2285703.stm Îraqi Kurdi] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2001ê li Iraqê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst li Iraqê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst li Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên îslamî]] [[Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] [[Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Iraqê]] [[Kategorî:Rêxistin (Kurdistan)]] q1pb7yv75x64rrfce71h03m6tkhxdnf 2096767 2096750 2026-09-30T20:51:53Z Kurê Acemî 105128 /* Serokên rêxistinê */ 2096767 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Ensarulîslam'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/rewsa-kurdan-beri-seri |sernav=Rewşa kurdan a berî şerî {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |tarîxa-gihiştinê=2022-12-23 |tarîxa-arşîvê=2022-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221223231151/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/rewsa-kurdan-beri-seri |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> an jî '''Piştiwananî Îslam le Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=PKlHEAAAQBAJ&pg=PA509&lpg=PA509&dq=%22Pi%C5%9Ftiwanan%C3%AE+%C3%8Eslam+le+Kurdistan%22&source=bl&ots=ggQyLx-Ybq&sig=ACfU3U0-wPnRNvL1PqlASM1IgW7_tMpnYg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiC58Pq7JD8AhXWXfEDHWbVAJcQ6AF6BAgtEAM#v=onepage&q=%22Pi%C5%9Ftiwanan%C3%AE%20%C3%8Eslam%20le%20Kurdistan%22&f=false |sernav=A’ Dan Z’ Ye Kürtler |paşnav=Işık |pêşnav=İbrahim Sever |paşnav2=Nûbihar |tarîx=2015-01-01 |weşanger=Pak Ajans Yayincilik Turizm Ve Diş Ticaret Limited şirketi |isbn=978-605-5402-64-8 |ziman=tr }}</ref> (bi soranî: ئەنسارولئیسلام لە کوردستان) rêxistinek ji şervanên [[Kurdayetiya îslamî|îslamî yên neteweperest]] û radîkal ên Kurdistanê bû ku di sala 2001 de hate damezrandin. Serokê rêxistina navbirî [[Mele Krêkar]] bû. Ensarulîslam dewleta herî dawî ya kurdan ava kir, ew jî [[Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê]] ye. == Avabûn == Di sala 2001ê de ji aliyê [[Mele Krêkar]] ve hat avakirin. Piştî êrîşên 11ê Îlonê, gelek Kurdên ku li [[Efxanistan]] bi dilxwazî ​​ji bo alîkariya [[Taliban]] û [[Elqaîde]] bûn, vegeriyan Kurdistanê û tevlî Ensarulîslam bûn.<ref>https://www.mepanews.com/kurdistan-islami-hareketi-36778h.htm</ref> Armanca wê avakirina dewleteke îslamî li Kurdistanê û parastina gelê [[Kurd]] e. Di demeke kin de di salên 2001-2003an de di dema [[Mîrnişîna Îslamî ya Biyare]] de gihişt armancên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2021/06/does-kurdish-jihadist-group-threaten-hayat-tahrir-al-sham-north-syria |sernav=Does Kurdish jihadist group threaten Hayat Tahrir al-Sham in north Syria? - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East |malper=www.al-monitor.com }}</ref> Ensarulîslam li dijî peymana aştiyê ya ku di navbera [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (soranî)|Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] de hatibû îmzekirin derket. Ensarulîslam pişt re hevalbendiya Elqaîde kir û [[Usama bin Ladin]] gelek pere ji Ensarulîslam re şand.<ref>''Terrorism & Its Effects''. Sanchez, Juan. Global Media, 2007.</ref> Di sala 2001ê de, demeke kin beriya êrîşên 11ê Îlonê, rêberên Ensarulîslam serdana Usama Bin Laden li Efxanistane kirin. Di kaxezeke ku li [[Kabûl]] hat dîtin de hat gotin ku yek ji armancên Ensarulîslam ew e ku "Cihû û Xirîstiyanan ji Kurdistanê derxîne û bikeve rêya cîhadê û li ser her parçeyekî erdî bi qanûnên şerîeta îslamî îdare bike." Usama Bin Ladin diyar kir ku “Kurd gelek komên îslamî hene, li şûna parçebûnê divê hemû bibin yek grûpeke îslamî ya kurd.”<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Schanzer |pêşnav1=Jonathan |tarîx=January 2004 |sernav=Ansar al-Islam: Back in Iraq :: Middle East Quarterly<!-- Bot generated title --> |url=http://www.meforum.org/579/ansar-al-islam-back-in-iraq |kovar=Middle East Quarterly |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161129082649/http://www.meforum.org/579/ansar-al-islam-back-in-iraq |tarîxa-arşîvê=2016-11-29 |tarîxa-gihiştinê=2016-11-28 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di 18ê Sibata 2001ê de 4 endamên Kurd ên Ensarulîslam, siyasetmedarê Asûrî yê PDK Franso Herîrî dema ku diçû ser karê xwe, qetil kirin.<ref>[http://www.epic-usa.org/Default.aspx?tabid=93 Education for Peace in Iraq Center > 08/23/02 ( DNN 2.0.3 )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060704202208/http://www.epic-usa.org/Default.aspx?tabid=93|date=2006-07-04}}</ref><ref>[http://www.worldmag.com/articles/6066 WORLD Magazine | Today's News, Christian Views]</ref> Ensar El Îslam di salên 1994 û 1997an de li heman cihî û li heman kolanê hewl da wî bikuje, lê ew ji herduyan reviya. Cara sêyemîn serkeftî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/fransohariri.htm |sernav=Franso Hariri |roja-gihiştinê=2023-03-14 |roja-arşîvê=2022-10-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221012045621/http://www.ekurds.com/english/fransohariri.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atour.com/news/assyria/20010222a.html |sernav=Assassination of Franso Hariri, a Member of Kurdish Leadership }}</ref> Di Mijdara 2008ê de, dêreke Mûsilê kaxezek wergirt û tê de hişyarî dabû mesîhiyan ku qet neçin Kurdistanê, eger nebe dê bên kuştin.  Kaxez ji aliyê Ensarulîslamê ve hatiye îmzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pukmedia.com/english/index.php?option=com_content&task=view&id=7622&Itemid=53 |sernav=مەکتەبی راگەیاندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان |weşanger=PUKmedia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120218201820/http://pukmedia.com/english/index.php?option=com_content&task=view&id=7622&Itemid=53 |tarîxa-arşîvê=18 sibat 2012 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2012-08-08 }}</ref> Endamê Ensarulîslam Refîq Yûsif li Almanyayê hewl da ku serokwezîrê Iraqê bikuje.<ref name="Huggler">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |sernav=Islamic terrorist shot dead after Berlin attack on policewoman |paşnav1=Huggler |pêşnav1=Justin |tarîx=17 îlon 2015 |xebat=Telegraph |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150917174839/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |tarîxa-arşîvê=17 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2015 }}</ref><ref name="StabbingPolicewoman">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/17/iraqi-man-shot-dead-in-berlin-after-stabbing-policewoman |sernav=Iraqi man shot dead in Berlin after stabbing policewoman |tarîx=17 îlon 2015 |xebat=The Guardian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150917180558/http://www.theguardian.com/world/2015/sep/17/iraqi-man-shot-dead-in-berlin-after-stabbing-policewoman |tarîxa-arşîvê=17 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2015 |ajans=Agence France }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |sernav=Islamic terrorist shot dead after Berlin attack on policewoman |paşnav1=Huggler |pêşnav1=Justin |tarîx=17 îlon 2015 |xebat=Telegraph |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160322105610/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |tarîxa-arşîvê=22 adar 2016 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2016 }}</ref> == Pêkhate == Ev partî ji Cund el Îslam (Hamasa kurdan), Tewhîda Îslamî û Hêzî du Soran pêk hatibû. Her wisa El- Qaîdeyê jî alîkariya damezrdninê dabû vê rêxistinê Hêjayî gotinê ye ku maka vê partiyê [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] e == Serokên rêxistinê == * Mela Krêkar (2001-2003) * Ebû Abdullah eş-Şafiî (2003-2010) * Ebû Heşîm el-Îbrahîm (2011-) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2285703.stm Îraqi Kurdi] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2001ê li Iraqê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst li Iraqê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst li Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên îslamî]] [[Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] [[Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Iraqê]] [[Kategorî:Rêxistin (Kurdistan)]] jc99l422asfvcc3xevvezij24ylabm0 2096768 2096767 2026-09-30T20:52:49Z Kurê Acemî 105128 /* Girêdanên derve */ 2096768 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Ensarulîslam'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/rewsa-kurdan-beri-seri |sernav=Rewşa kurdan a berî şerî {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |tarîxa-gihiştinê=2022-12-23 |tarîxa-arşîvê=2022-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221223231151/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/rewsa-kurdan-beri-seri |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> an jî '''Piştiwananî Îslam le Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=PKlHEAAAQBAJ&pg=PA509&lpg=PA509&dq=%22Pi%C5%9Ftiwanan%C3%AE+%C3%8Eslam+le+Kurdistan%22&source=bl&ots=ggQyLx-Ybq&sig=ACfU3U0-wPnRNvL1PqlASM1IgW7_tMpnYg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiC58Pq7JD8AhXWXfEDHWbVAJcQ6AF6BAgtEAM#v=onepage&q=%22Pi%C5%9Ftiwanan%C3%AE%20%C3%8Eslam%20le%20Kurdistan%22&f=false |sernav=A’ Dan Z’ Ye Kürtler |paşnav=Işık |pêşnav=İbrahim Sever |paşnav2=Nûbihar |tarîx=2015-01-01 |weşanger=Pak Ajans Yayincilik Turizm Ve Diş Ticaret Limited şirketi |isbn=978-605-5402-64-8 |ziman=tr }}</ref> (bi soranî: ئەنسارولئیسلام لە کوردستان) rêxistinek ji şervanên [[Kurdayetiya îslamî|îslamî yên neteweperest]] û radîkal ên Kurdistanê bû ku di sala 2001 de hate damezrandin. Serokê rêxistina navbirî [[Mele Krêkar]] bû. Ensarulîslam dewleta herî dawî ya kurdan ava kir, ew jî [[Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê]] ye. == Avabûn == Di sala 2001ê de ji aliyê [[Mele Krêkar]] ve hat avakirin. Piştî êrîşên 11ê Îlonê, gelek Kurdên ku li [[Efxanistan]] bi dilxwazî ​​ji bo alîkariya [[Taliban]] û [[Elqaîde]] bûn, vegeriyan Kurdistanê û tevlî Ensarulîslam bûn.<ref>https://www.mepanews.com/kurdistan-islami-hareketi-36778h.htm</ref> Armanca wê avakirina dewleteke îslamî li Kurdistanê û parastina gelê [[Kurd]] e. Di demeke kin de di salên 2001-2003an de di dema [[Mîrnişîna Îslamî ya Biyare]] de gihişt armancên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2021/06/does-kurdish-jihadist-group-threaten-hayat-tahrir-al-sham-north-syria |sernav=Does Kurdish jihadist group threaten Hayat Tahrir al-Sham in north Syria? - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East |malper=www.al-monitor.com }}</ref> Ensarulîslam li dijî peymana aştiyê ya ku di navbera [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (soranî)|Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] de hatibû îmzekirin derket. Ensarulîslam pişt re hevalbendiya Elqaîde kir û [[Usama bin Ladin]] gelek pere ji Ensarulîslam re şand.<ref>''Terrorism & Its Effects''. Sanchez, Juan. Global Media, 2007.</ref> Di sala 2001ê de, demeke kin beriya êrîşên 11ê Îlonê, rêberên Ensarulîslam serdana Usama Bin Laden li Efxanistane kirin. Di kaxezeke ku li [[Kabûl]] hat dîtin de hat gotin ku yek ji armancên Ensarulîslam ew e ku "Cihû û Xirîstiyanan ji Kurdistanê derxîne û bikeve rêya cîhadê û li ser her parçeyekî erdî bi qanûnên şerîeta îslamî îdare bike." Usama Bin Ladin diyar kir ku “Kurd gelek komên îslamî hene, li şûna parçebûnê divê hemû bibin yek grûpeke îslamî ya kurd.”<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Schanzer |pêşnav1=Jonathan |tarîx=January 2004 |sernav=Ansar al-Islam: Back in Iraq :: Middle East Quarterly<!-- Bot generated title --> |url=http://www.meforum.org/579/ansar-al-islam-back-in-iraq |kovar=Middle East Quarterly |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161129082649/http://www.meforum.org/579/ansar-al-islam-back-in-iraq |tarîxa-arşîvê=2016-11-29 |tarîxa-gihiştinê=2016-11-28 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di 18ê Sibata 2001ê de 4 endamên Kurd ên Ensarulîslam, siyasetmedarê Asûrî yê PDK Franso Herîrî dema ku diçû ser karê xwe, qetil kirin.<ref>[http://www.epic-usa.org/Default.aspx?tabid=93 Education for Peace in Iraq Center > 08/23/02 ( DNN 2.0.3 )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060704202208/http://www.epic-usa.org/Default.aspx?tabid=93|date=2006-07-04}}</ref><ref>[http://www.worldmag.com/articles/6066 WORLD Magazine | Today's News, Christian Views]</ref> Ensar El Îslam di salên 1994 û 1997an de li heman cihî û li heman kolanê hewl da wî bikuje, lê ew ji herduyan reviya. Cara sêyemîn serkeftî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/fransohariri.htm |sernav=Franso Hariri |roja-gihiştinê=2023-03-14 |roja-arşîvê=2022-10-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221012045621/http://www.ekurds.com/english/fransohariri.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atour.com/news/assyria/20010222a.html |sernav=Assassination of Franso Hariri, a Member of Kurdish Leadership }}</ref> Di Mijdara 2008ê de, dêreke Mûsilê kaxezek wergirt û tê de hişyarî dabû mesîhiyan ku qet neçin Kurdistanê, eger nebe dê bên kuştin.  Kaxez ji aliyê Ensarulîslamê ve hatiye îmzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pukmedia.com/english/index.php?option=com_content&task=view&id=7622&Itemid=53 |sernav=مەکتەبی راگەیاندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان |weşanger=PUKmedia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120218201820/http://pukmedia.com/english/index.php?option=com_content&task=view&id=7622&Itemid=53 |tarîxa-arşîvê=18 sibat 2012 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2012-08-08 }}</ref> Endamê Ensarulîslam Refîq Yûsif li Almanyayê hewl da ku serokwezîrê Iraqê bikuje.<ref name="Huggler">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |sernav=Islamic terrorist shot dead after Berlin attack on policewoman |paşnav1=Huggler |pêşnav1=Justin |tarîx=17 îlon 2015 |xebat=Telegraph |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150917174839/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |tarîxa-arşîvê=17 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2015 }}</ref><ref name="StabbingPolicewoman">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/17/iraqi-man-shot-dead-in-berlin-after-stabbing-policewoman |sernav=Iraqi man shot dead in Berlin after stabbing policewoman |tarîx=17 îlon 2015 |xebat=The Guardian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150917180558/http://www.theguardian.com/world/2015/sep/17/iraqi-man-shot-dead-in-berlin-after-stabbing-policewoman |tarîxa-arşîvê=17 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2015 |ajans=Agence France }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |sernav=Islamic terrorist shot dead after Berlin attack on policewoman |paşnav1=Huggler |pêşnav1=Justin |tarîx=17 îlon 2015 |xebat=Telegraph |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160322105610/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |tarîxa-arşîvê=22 adar 2016 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2016 }}</ref> == Pêkhate == Ev partî ji Cund el Îslam (Hamasa kurdan), Tewhîda Îslamî û Hêzî du Soran pêk hatibû. Her wisa El- Qaîdeyê jî alîkariya damezrdninê dabû vê rêxistinê Hêjayî gotinê ye ku maka vê partiyê [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] e == Serokên rêxistinê == * Mela Krêkar (2001-2003) * Ebû Abdullah eş-Şafiî (2003-2010) * Ebû Heşîm el-Îbrahîm (2011-) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2285703.stm Kurdên Iraqê (BBC)] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2001ê li Iraqê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst li Iraqê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst li Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên îslamî]] [[Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] [[Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Iraqê]] [[Kategorî:Rêxistin (Kurdistan)]] 4bc7e9fl3kfbgv1dwkrto57tv3ownx9 2096769 2096768 2026-09-30T20:53:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096769 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Ensarulîslam'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/rewsa-kurdan-beri-seri |sernav=Rewşa kurdan a berî şerî {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |tarîxa-gihiştinê=2022-12-23 |tarîxa-arşîvê=2022-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221223231151/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/rewsa-kurdan-beri-seri |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> an jî '''Piştiwananî Îslam le Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=PKlHEAAAQBAJ&pg=PA509&lpg=PA509&dq=%22Pi%C5%9Ftiwanan%C3%AE+%C3%8Eslam+le+Kurdistan%22&source=bl&ots=ggQyLx-Ybq&sig=ACfU3U0-wPnRNvL1PqlASM1IgW7_tMpnYg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiC58Pq7JD8AhXWXfEDHWbVAJcQ6AF6BAgtEAM#v=onepage&q=%22Pi%C5%9Ftiwanan%C3%AE%20%C3%8Eslam%20le%20Kurdistan%22&f=false |sernav=A’ Dan Z’ Ye Kürtler |paşnav=Işık |pêşnav=İbrahim Sever |paşnav2=Nûbihar |tarîx=2015-01-01 |weşanger=Pak Ajans Yayincilik Turizm Ve Diş Ticaret Limited şirketi |isbn=978-605-5402-64-8 |ziman=tr }}</ref> (bi [[soranî]]: ئەنسارولئیسلام لە کوردستان), rêxistinek ji şervanên [[Kurdayetiya îslamî|îslamî yên neteweperest]] û radîkal ên Kurdistanê bû ku di sala 2001 de hate damezrandin. Serokê rêxistina navbirî [[Mele Krêkar]] bû. Ensarulîslam dewleta herî dawî ya kurdan ava kir, ew jî [[Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê]] ye. == Avabûn == Di sala 2001ê de ji aliyê [[Mele Krêkar]] ve hat avakirin. Piştî êrîşên 11ê Îlonê, gelek Kurdên ku li [[Efxanistan]] bi dilxwazî ​​ji bo alîkariya [[Taliban]] û [[Elqaîde]] bûn, vegeriyan Kurdistanê û tevlî Ensarulîslam bûn.<ref>https://www.mepanews.com/kurdistan-islami-hareketi-36778h.htm</ref> Armanca wê avakirina dewleteke îslamî li Kurdistanê û parastina gelê [[Kurd]] e. Di demeke kin de di salên 2001-2003an de di dema [[Mîrnişîna Îslamî ya Biyare]] de gihişt armancên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2021/06/does-kurdish-jihadist-group-threaten-hayat-tahrir-al-sham-north-syria |sernav=Does Kurdish jihadist group threaten Hayat Tahrir al-Sham in north Syria? - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East |malper=www.al-monitor.com }}</ref> Ensarulîslam li dijî peymana aştiyê ya ku di navbera [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (soranî)|Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] de hatibû îmzekirin derket. Ensarulîslam pişt re hevalbendiya Elqaîde kir û [[Usama bin Ladin]] gelek pere ji Ensarulîslam re şand.<ref>''Terrorism & Its Effects''. Sanchez, Juan. Global Media, 2007.</ref> Di sala 2001ê de, demeke kin beriya êrîşên 11ê Îlonê, rêberên Ensarulîslam serdana Usama Bin Laden li Efxanistane kirin. Di kaxezeke ku li [[Kabûl]] hat dîtin de hat gotin ku yek ji armancên Ensarulîslam ew e ku "Cihû û Xirîstiyanan ji Kurdistanê derxîne û bikeve rêya cîhadê û li ser her parçeyekî erdî bi qanûnên şerîeta îslamî îdare bike." Usama Bin Ladin diyar kir ku “Kurd gelek komên îslamî hene, li şûna parçebûnê divê hemû bibin yek grûpeke îslamî ya kurd.”<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Schanzer |pêşnav1=Jonathan |tarîx=January 2004 |sernav=Ansar al-Islam: Back in Iraq :: Middle East Quarterly<!-- Bot generated title --> |url=http://www.meforum.org/579/ansar-al-islam-back-in-iraq |kovar=Middle East Quarterly |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161129082649/http://www.meforum.org/579/ansar-al-islam-back-in-iraq |tarîxa-arşîvê=2016-11-29 |tarîxa-gihiştinê=2016-11-28 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di 18ê Sibata 2001ê de 4 endamên Kurd ên Ensarulîslam, siyasetmedarê Asûrî yê PDK Franso Herîrî dema ku diçû ser karê xwe, qetil kirin.<ref>[http://www.epic-usa.org/Default.aspx?tabid=93 Education for Peace in Iraq Center > 08/23/02 ( DNN 2.0.3 )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060704202208/http://www.epic-usa.org/Default.aspx?tabid=93|date=2006-07-04}}</ref><ref>[http://www.worldmag.com/articles/6066 WORLD Magazine | Today's News, Christian Views]</ref> Ensar El Îslam di salên 1994 û 1997an de li heman cihî û li heman kolanê hewl da wî bikuje, lê ew ji herduyan reviya. Cara sêyemîn serkeftî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/fransohariri.htm |sernav=Franso Hariri |roja-gihiştinê=2023-03-14 |roja-arşîvê=2022-10-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221012045621/http://www.ekurds.com/english/fransohariri.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atour.com/news/assyria/20010222a.html |sernav=Assassination of Franso Hariri, a Member of Kurdish Leadership }}</ref> Di Mijdara 2008ê de, dêreke Mûsilê kaxezek wergirt û tê de hişyarî dabû mesîhiyan ku qet neçin Kurdistanê, eger nebe dê bên kuştin.  Kaxez ji aliyê Ensarulîslamê ve hatiye îmzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pukmedia.com/english/index.php?option=com_content&task=view&id=7622&Itemid=53 |sernav=مەکتەبی راگەیاندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان |weşanger=PUKmedia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120218201820/http://pukmedia.com/english/index.php?option=com_content&task=view&id=7622&Itemid=53 |tarîxa-arşîvê=18 sibat 2012 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2012-08-08 }}</ref> Endamê Ensarulîslam Refîq Yûsif li Almanyayê hewl da ku serokwezîrê Iraqê bikuje.<ref name="Huggler">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |sernav=Islamic terrorist shot dead after Berlin attack on policewoman |paşnav1=Huggler |pêşnav1=Justin |tarîx=17 îlon 2015 |xebat=Telegraph |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150917174839/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |tarîxa-arşîvê=17 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2015 }}</ref><ref name="StabbingPolicewoman">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/17/iraqi-man-shot-dead-in-berlin-after-stabbing-policewoman |sernav=Iraqi man shot dead in Berlin after stabbing policewoman |tarîx=17 îlon 2015 |xebat=The Guardian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150917180558/http://www.theguardian.com/world/2015/sep/17/iraqi-man-shot-dead-in-berlin-after-stabbing-policewoman |tarîxa-arşîvê=17 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2015 |ajans=Agence France }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |sernav=Islamic terrorist shot dead after Berlin attack on policewoman |paşnav1=Huggler |pêşnav1=Justin |tarîx=17 îlon 2015 |xebat=Telegraph |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160322105610/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html |tarîxa-arşîvê=22 adar 2016 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2016 }}</ref> == Pêkhate == Ev partî ji Cund el Îslam (Hamasa kurdan), Tewhîda Îslamî û Hêzî du Soran pêk hatibû. Her wisa El- Qaîdeyê jî alîkariya damezrdninê dabû vê rêxistinê Hêjayî gotinê ye ku maka vê partiyê [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] e == Serokên rêxistinê == * Mela Krêkar (2001-2003) * Ebû Abdullah eş-Şafiî (2003-2010) * Ebû Heşîm el-Îbrahîm (2011-) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2285703.stm Kurdên Iraqê (BBC)] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2001ê li Iraqê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst li Iraqê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst li Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên îslamî]] [[Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] [[Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Iraqê]] [[Kategorî:Rêxistin (Kurdistan)]] ety7gdn2oqa24p71hwejw8p6gqap0ty 0 9183 2096742 2096730 2026-09-30T14:21:36Z MikaelF 935 2096742 wikitext text/x-wiki {{xebat|şirove=Ji nû ve tê nivîsandin.|nekat=1}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = <big>Orşelîm</big> | navê_rastî = {{Unbulleted list|{{Navê rastî|he|ירושלים|italics=off}}|{{Navê rastî|ar|<small>القُدس</small>|italics=off}}}} | wêne = [[Wêne:Jerusalem infobox image.JPG|280px]] | alt_wêne = '''Ji serî çeperast''': Nêrîna asoya Orşelîmê ji bakurê [[Mar Elias Monastery|St. Elijah Monastery]], [[souq]] di [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], [[Mamilla Mall]], [[Knesset]], [[Qubeya rock]] serdestî [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], kelha (zanîn wek [[Birca Dawidê]]) û [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]], û [[Sûrên Rojava]]. | wêneya ala = Flag of Jerusalem.svg | wêneya nîşan = Emblem of Jerusalem.svg | mezinahiya_nîşanê = 60px | bernav = ''Ir ha-Kodesh'' (Bajarê Pîroz),<br>''Bayt al-Maqdis'' (Mala Pîrozî),<br>''Bait-ul-Muqaddas''<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books/about/Baitul_Muqaddas.html?id=Q08engEACAAJ&redir_esc=y, |sernav=Baitul Muqaddas |nivîskar= |tarîx=1 kanûna paşîn 2007 |weşanger=Book Home |via=Google Books }}</ref> | nexşeya reptiye = Îsraêl | binnivîsa çespik nexşe = Nexşeya Cihan Îsraêl | koordînat = {{Koord|31|47|N|35|13|E|region:IL|format=dms|display=inline,title}} | dîmena koordînatê = inline,title | koordînata wikidata = yes | formata koordînatê = dms | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = [[Filistîn (herêm)]] | etîketa_binebeşê1 = Rêveberî | navê_binebeşê1 = {{ISR}} | etîketa_binebeşê2 = Îdîakirin | navê_binebeşê2 = [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] û [[Îsraêl]] | etîketa_binebeşê3 = [[Navçeyên Îsraêlê|Navçe]] | navê_binebeşê3 = [[Navçeyên Orşelîmê]] | etîketa_binebeşê4 = [[Wîlayetên Filistînê|Wîlayet]] | navê_binebeşê4 = [[Wîlayetên Orşelîmê]] | sernavê damezrandinê = [[Gihon Spring]] | dema damezrandinê = 4500 BZ | sernavê damezrandinê1 = [[Bajarê Dawidê]] | dema damezrandinê1 = 1010 BZ | etîketa_avakirinê2 = [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]] | dema_avakirinê2 = 1541 | etîketa_avakirinê3 = [[Şerê Orşelîmê]] | dema_avakirinê3 = 18'ê Pûşperê 1948 | etîketa_avakirinê4 = [[Roja Orşelîmê|Jinûve Yekbûn]] | dema_avakirinê4 = 7'ê Pûşperê 1967 | etîketa_avakirinê5 = [[Qanûna Orşelîmê]] | dema_avakirinê5 = 30'ê Tîrmehê 1980 | cureyê_hikûmetê = [[Encûmena Şaredariya Hikûmetê|Encûmena Şaredariyê]] | encumena_îdarî = [[Şaredariya Orşelîmê]] | etîketa_serok = [[Şaredarê Orşelîmê|Şaredar]] | navê_serok = [[Nir Barkat]] | etîketa_serok1 = Şaredarê Filistînê | navê_serok1 = [[Zaki al-Ghul]] | cureyê_demografiyê = Etnîkî (2016)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jerusalem.muni.il/en/Visitors/Facts/Pages/default.aspx |sernav=Facts and Figures |nivîskar= |tarîx= |xebat=jerusalem.muni.il }}</ref> | 1etîketa_demografiyê1 = [[Îsraêlê Cihû|Cihû]] | 1etîketa_demografiyê2 = [[Hemwelatiyên ereb ên Îsraêlê|Ereb]] | 1agahiya_demografiyê1 = 64% | 1agahiya_demografiyê2 = 35% | tercîha_yekeyê = dunam | temamiya_qadê_donim = 125156 | qada_metro_donim = 652000 | bilindahî_m = 754 | gelhe metro = 1,124,300<ref>{{Jêder-malper |sernav=LOCALITIES, POPULATION AND DENSITY PER SQ. KM., BY METROPOLITAN AREA(1) AND SELECTED LOCALITIES |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton66/st02_25.pdf |weşanger=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> | gelhe tîrbûn = 6917.1 | berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_metro_km2 = | demonîm = orşelîmî, qudsî | navçeya demjimêr = +2 | hejmara_utc1 = +3 | koda_postayê = 9XXXXXX | koda_telefonê = +972-2 | malper = [http://www.jerusalem.muni.il/en/Pages/default.aspx jerusalem.muni.il] }} '''Orşelîm'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>Mizgîniya Îsa Mesîh li gor Metta, 2015.</ref><ref>https://www.dengeamerika.com/a/turkish_stabs_israel_police/7591895.html</ref> yan '''Quds'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref> ({{bi-he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}; {{bi-ar|القُدس|al-Quds}}; bi zimanê misrî yê kevin ''Ruşalimum'', bi zimanê asûriyan ê kevin ''Urusalim'' an jî ''Urisalimmu''; bi zimanê yewnanî ê kevin ''Hiyerosolyma'' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}) bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Gola Mirî|Deryaya Mirî]] de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: [[Cihûtî]], [[Xiristiyanî]] û [[Îslam]]ê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku [[Îsraêl]] saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û [[Dewleta Filistînê]] di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraêl û hem jî Filistîn bajarê Orşelîmê wekî paytexta xwe îdîa dikin. Di dema [[Îbrahîm]] de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû ([[Destpêkirin]] 14:18). Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe ,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû. Piştî misriyan û heta dema [[Dawid]] padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan [[Nebûkadnesar]] êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî. 537 berî zayînê padîşahê farisan [[Kîros]] destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin. Di sala 70'ê berî zayînê serleşkerê romayî [[Tîtus]] bi artêşa xwe ve Orşelîm vegirt, şûreyên bajêr hilweşandin û gelek xanî jî xera kirin. Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî ''Eliya Kapîtolîna''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin. 638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin [[Quds]], yanî "pîroz".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Navên cuda yên bajarê Orşelîmê == Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: ''the Holy City''), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (''Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif'') bi nav dikin. == Galerî == <gallery> Wêne:Emblem of Jerusalem.svg|Mertala Orşelîmê Wêne:Flag of Jerusalem.svg|Alaya bajarê Orşelîmê Wêne:Western wall jerusalem night.jpg|Dîwarê rojava yê Orşelîmê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|47|00|N|35|13|00|E|type:city(780200)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Orşelîm| ]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Xakên pîroz]] 08y4pao3d84gjarnmh01ljxk77xibn0 2096743 2096742 2026-09-30T14:24:44Z MikaelF 935 2096743 wikitext text/x-wiki {{xebat|şirove=Ji nû ve tê nivîsandin.|nekat=1}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = <big>Orşelîm</big> | navê_rastî = {{Unbulleted list|{{Navê rastî|he|ירושלים|italics=off}}|{{Navê rastî|ar|<small>القُدس</small>|italics=off}}}} | wêne = [[Wêne:Jerusalem infobox image.JPG|280px]] | alt_wêne = '''Ji serî çeperast''': Nêrîna asoya Orşelîmê ji bakurê [[Mar Elias Monastery|St. Elijah Monastery]], [[souq]] di [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], [[Mamilla Mall]], [[Knesset]], [[Qubeya rock]] serdestî [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], kelha (zanîn wek [[Birca Dawidê]]) û [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]], û [[Sûrên Rojava]]. | wêneya ala = Flag of Jerusalem.svg | wêneya nîşan = Emblem of Jerusalem.svg | mezinahiya_nîşanê = 60px | bernav = ''Ir ha-Kodesh'' (Bajarê Pîroz),<br>''Bayt al-Maqdis'' (Mala Pîrozî),<br>''Bait-ul-Muqaddas''<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books/about/Baitul_Muqaddas.html?id=Q08engEACAAJ&redir_esc=y, |sernav=Baitul Muqaddas |nivîskar= |tarîx=1 kanûna paşîn 2007 |weşanger=Book Home |via=Google Books }}</ref> | nexşeya reptiye = Îsraêl | binnivîsa çespik nexşe = Nexşeya Cihan Îsraêl | koordînat = {{Koord|31|47|N|35|13|E|region:IL|format=dms|display=inline,title}} | dîmena koordînatê = inline,title | koordînata wikidata = yes | formata koordînatê = dms | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = [[Filistîn (herêm)]] | etîketa_binebeşê1 = Rêveberî | navê_binebeşê1 = {{ISR}} | etîketa_binebeşê2 = Îdîakirin | navê_binebeşê2 = [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] û [[Îsraêl]] | etîketa_binebeşê3 = [[Navçeyên Îsraêlê|Navçe]] | navê_binebeşê3 = [[Navçeyên Orşelîmê]] | etîketa_binebeşê4 = [[Wîlayetên Filistînê|Wîlayet]] | navê_binebeşê4 = [[Wîlayetên Orşelîmê]] | sernavê damezrandinê = [[Gihon Spring]] | dema damezrandinê = 4500 BZ | sernavê damezrandinê1 = [[Bajarê Dawidê]] | dema damezrandinê1 = 1010 BZ | etîketa_avakirinê2 = [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]] | dema_avakirinê2 = 1541 | etîketa_avakirinê3 = [[Şerê Orşelîmê]] | dema_avakirinê3 = 18'ê Pûşperê 1948 | etîketa_avakirinê4 = [[Roja Orşelîmê|Jinûve Yekbûn]] | dema_avakirinê4 = 7'ê Pûşperê 1967 | etîketa_avakirinê5 = [[Qanûna Orşelîmê]] | dema_avakirinê5 = 30'ê Tîrmehê 1980 | cureyê_hikûmetê = [[Encûmena Şaredariya Hikûmetê|Encûmena Şaredariyê]] | encumena_îdarî = [[Şaredariya Orşelîmê]] | etîketa_serok = [[Şaredarê Orşelîmê|Şaredar]] | navê_serok = [[Nir Barkat]] | etîketa_serok1 = Şaredarê Filistînê | navê_serok1 = [[Zaki al-Ghul]] | cureyê_demografiyê = Etnîkî (2016)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jerusalem.muni.il/en/Visitors/Facts/Pages/default.aspx |sernav=Facts and Figures |nivîskar= |tarîx= |xebat=jerusalem.muni.il }}</ref> | 1etîketa_demografiyê1 = [[Îsraêlê Cihû|Cihû]] | 1etîketa_demografiyê2 = [[Hemwelatiyên ereb ên Îsraêlê|Ereb]] | 1agahiya_demografiyê1 = 64% | 1agahiya_demografiyê2 = 35% | tercîha_yekeyê = dunam | temamiya_qadê_donim = 125156 | qada_metro_donim = 652000 | bilindahî_m = 754 | gelhe metro = 1,124,300<ref>{{Jêder-malper |sernav=LOCALITIES, POPULATION AND DENSITY PER SQ. KM., BY METROPOLITAN AREA(1) AND SELECTED LOCALITIES |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton66/st02_25.pdf |weşanger=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> | gelhe tîrbûn = 6917.1 | berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_metro_km2 = | demonîm = orşelîmî, qudsî | navçeya demjimêr = +2 | hejmara_utc1 = +3 | koda_postayê = 9XXXXXX | koda_telefonê = +972-2 | malper = [http://www.jerusalem.muni.il/en/Pages/default.aspx jerusalem.muni.il] }} '''Orşelîm'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>Mizgîniya Îsa Mesîh li gor Metta, 2015.</ref><ref>https://www.dengeamerika.com/a/turkish_stabs_israel_police/7591895.html</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref> yan '''Quds'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref> ({{bi-he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}; {{bi-ar|القُدس|al-Quds}}; bi zimanê misrî yê kevin ''Ruşalimum'', bi zimanê asûriyan ê kevin ''Urusalim'' an jî ''Urisalimmu''; bi zimanê yewnanî ê kevin ''Hiyerosolyma'' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}) bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Gola Mirî|Deryaya Mirî]] de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: [[Cihûtî]], [[Xiristiyanî]] û [[Îslam]]ê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku [[Îsraêl]] saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û [[Dewleta Filistînê]] di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraêl û hem jî Filistîn bajarê Orşelîmê wekî paytexta xwe îdîa dikin. Di dema [[Îbrahîm]] de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû ([[Destpêkirin]] 14:18). Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe ,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû. Piştî misriyan û heta dema [[Dawid]] padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan [[Nebûkadnesar]] êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî. 537 berî zayînê padîşahê farisan [[Kîros]] destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin. Di sala 70'ê berî zayînê serleşkerê romayî [[Tîtus]] bi artêşa xwe ve Orşelîm vegirt, şûreyên bajêr hilweşandin û gelek xanî jî xera kirin. Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî ''Eliya Kapîtolîna''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin. 638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin [[Quds]], yanî "pîroz".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Navên cuda yên bajarê Orşelîmê == Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: ''the Holy City''), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (''Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif'') bi nav dikin. == Galerî == <gallery> Wêne:Emblem of Jerusalem.svg|Mertala Orşelîmê Wêne:Flag of Jerusalem.svg|Alaya bajarê Orşelîmê Wêne:Western wall jerusalem night.jpg|Dîwarê rojava yê Orşelîmê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|47|00|N|35|13|00|E|type:city(780200)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Orşelîm| ]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Xakên pîroz]] tknev8cn7dsaomlx599vszbhq42zxun 2096744 2096743 2026-09-30T14:35:04Z MikaelF 935 2096744 wikitext text/x-wiki {{xebat|şirove=Ji nû ve tê nivîsandin.|nekat=1}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = <big>Orşelîm</big> | navê_rastî = {{Unbulleted list|{{Navê rastî|he|ירושלים|italics=off}}|{{Navê rastî|ar|<small>القُدس</small>|italics=off}}}} | wêne = [[Wêne:Jerusalem infobox image.JPG|280px]] | alt_wêne = '''Ji serî çeperast''': Nêrîna asoya Orşelîmê ji bakurê [[Mar Elias Monastery|St. Elijah Monastery]], [[souq]] di [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], [[Mamilla Mall]], [[Knesset]], [[Qubeya rock]] serdestî [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], kelha (zanîn wek [[Birca Dawidê]]) û [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]], û [[Sûrên Rojava]]. | wêneya ala = Flag of Jerusalem.svg | wêneya nîşan = Emblem of Jerusalem.svg | mezinahiya_nîşanê = 60px | bernav = ''Ir ha-Kodesh'' (Bajarê Pîroz),<br>''Bayt al-Maqdis'' (Mala Pîrozî),<br>''Bait-ul-Muqaddas''<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books/about/Baitul_Muqaddas.html?id=Q08engEACAAJ&redir_esc=y, |sernav=Baitul Muqaddas |nivîskar= |tarîx=1 kanûna paşîn 2007 |weşanger=Book Home |via=Google Books }}</ref> | nexşeya reptiye = Îsraêl | binnivîsa çespik nexşe = Nexşeya Cihan Îsraêl | koordînat = {{Koord|31|47|N|35|13|E|region:IL|format=dms|display=inline,title}} | dîmena koordînatê = inline,title | koordînata wikidata = yes | formata koordînatê = dms | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = [[Filistîn (herêm)]] | etîketa_binebeşê1 = Rêveberî | navê_binebeşê1 = {{ISR}} | etîketa_binebeşê2 = Îdîakirin | navê_binebeşê2 = [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] û [[Îsraêl]] | etîketa_binebeşê3 = [[Navçeyên Îsraêlê|Navçe]] | navê_binebeşê3 = [[Navçeyên Orşelîmê]] | etîketa_binebeşê4 = [[Wîlayetên Filistînê|Wîlayet]] | navê_binebeşê4 = [[Wîlayetên Orşelîmê]] | sernavê damezrandinê = [[Gihon Spring]] | dema damezrandinê = 4500 BZ | sernavê damezrandinê1 = [[Bajarê Dawidê]] | dema damezrandinê1 = 1010 BZ | etîketa_avakirinê2 = [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]] | dema_avakirinê2 = 1541 | etîketa_avakirinê3 = [[Şerê Orşelîmê]] | dema_avakirinê3 = 18'ê Pûşperê 1948 | etîketa_avakirinê4 = [[Roja Orşelîmê|Jinûve Yekbûn]] | dema_avakirinê4 = 7'ê Pûşperê 1967 | etîketa_avakirinê5 = [[Qanûna Orşelîmê]] | dema_avakirinê5 = 30'ê Tîrmehê 1980 | cureyê_hikûmetê = [[Encûmena Şaredariya Hikûmetê|Encûmena Şaredariyê]] | encumena_îdarî = [[Şaredariya Orşelîmê]] | etîketa_serok = [[Şaredarê Orşelîmê|Şaredar]] | navê_serok = [[Nir Barkat]] | etîketa_serok1 = Şaredarê Filistînê | navê_serok1 = [[Zaki al-Ghul]] | cureyê_demografiyê = Etnîkî (2016)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jerusalem.muni.il/en/Visitors/Facts/Pages/default.aspx |sernav=Facts and Figures |nivîskar= |tarîx= |xebat=jerusalem.muni.il }}</ref> | 1etîketa_demografiyê1 = [[Îsraêlê Cihû|Cihû]] | 1etîketa_demografiyê2 = [[Hemwelatiyên ereb ên Îsraêlê|Ereb]] | 1agahiya_demografiyê1 = 64% | 1agahiya_demografiyê2 = 35% | tercîha_yekeyê = dunam | temamiya_qadê_donim = 125156 | qada_metro_donim = 652000 | bilindahî_m = 754 | gelhe metro = 1,124,300<ref>{{Jêder-malper |sernav=LOCALITIES, POPULATION AND DENSITY PER SQ. KM., BY METROPOLITAN AREA(1) AND SELECTED LOCALITIES |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton66/st02_25.pdf |weşanger=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> | gelhe tîrbûn = 6917.1 | berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_metro_km2 = | demonîm = orşelîmî, qudsî | navçeya demjimêr = +2 | hejmara_utc1 = +3 | koda_postayê = 9XXXXXX | koda_telefonê = +972-2 | malper = [http://www.jerusalem.muni.il/en/Pages/default.aspx jerusalem.muni.il] }} '''Orşelîm'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>Mizgîniya Îsa Mesîh li gor Metta, 2015.</ref><ref>https://www.dengeamerika.com/a/turkish_stabs_israel_police/7591895.html</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref> yan '''Quds'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref>, gelek caran wek '''Orşelîm-Quds''' an jî '''Orşelîm/Quds''' jî tê nivîsandin ({{bi-he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}; {{bi-ar|القُدس|al-Quds}}; bi zimanê misrî yê kevin ''Ruşalimum'', bi zimanê asûriyan ê kevin ''Urusalim'' an jî ''Urisalimmu''; bi zimanê yewnanî ê kevin ''Hiyerosolyma'' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}) bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Gola Mirî|Deryaya Mirî]] de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: [[Cihûtî]], [[Xiristiyanî]] û [[Îslam]]ê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku [[Îsraêl]] saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û [[Dewleta Filistînê]] di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraêl û hem jî Filistîn bajarê Orşelîmê wekî paytexta xwe îdîa dikin. Di dema [[Îbrahîm]] de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû ([[Destpêkirin]] 14:18). Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe ,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû. Piştî misriyan û heta dema [[Dawid]] padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan [[Nebûkadnesar]] êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî. 537 berî zayînê padîşahê farisan [[Kîros]] destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin. Di sala 70'ê berî zayînê serleşkerê romayî [[Tîtus]] bi artêşa xwe ve Orşelîm vegirt, şûreyên bajêr hilweşandin û gelek xanî jî xera kirin. Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî ''Eliya Kapîtolîna''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin. 638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin [[Quds]], yanî "pîroz".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Navên cuda yên bajarê Orşelîmê == Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: ''the Holy City''), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (''Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif'') bi nav dikin. == Galerî == <gallery> Wêne:Emblem of Jerusalem.svg|Mertala Orşelîmê Wêne:Flag of Jerusalem.svg|Alaya bajarê Orşelîmê Wêne:Western wall jerusalem night.jpg|Dîwarê rojava yê Orşelîmê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|47|00|N|35|13|00|E|type:city(780200)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Orşelîm| ]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Xakên pîroz]] rdibxt0twlpcco1dppstxbzfowkfsfj 2096748 2096744 2026-09-30T16:20:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ hatiye nivîsandin li jor “Orşelîm an jî Quds”, ne lazim e ku 2 cara behs bikin, malper bo ku milet zanî bin ku Orşelîm Quds e her du navan dinîvîsî. Lê nivîsandina wiha li ser wîkîpediyayê bêmantiq e. 2096748 wikitext text/x-wiki {{xebat|şirove=Ji nû ve tê nivîsandin.|nekat=1}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = <big>Orşelîm</big> | navê_rastî = {{Unbulleted list|{{Navê rastî|he|ירושלים|italics=off}}|{{Navê rastî|ar|<small>القُدس</small>|italics=off}}}} | wêne = [[Wêne:Jerusalem infobox image.JPG|280px]] | alt_wêne = '''Ji serî çeperast''': Nêrîna asoya Orşelîmê ji bakurê [[Mar Elias Monastery|St. Elijah Monastery]], [[souq]] di [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], [[Mamilla Mall]], [[Knesset]], [[Qubeya rock]] serdestî [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], kelha (zanîn wek [[Birca Dawidê]]) û [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]], û [[Sûrên Rojava]]. | wêneya ala = Flag of Jerusalem.svg | wêneya nîşan = Emblem of Jerusalem.svg | mezinahiya_nîşanê = 60px | bernav = ''Ir ha-Kodesh'' (Bajarê Pîroz),<br>''Bayt al-Maqdis'' (Mala Pîrozî),<br>''Bait-ul-Muqaddas''<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books/about/Baitul_Muqaddas.html?id=Q08engEACAAJ&redir_esc=y, |sernav=Baitul Muqaddas |nivîskar= |tarîx=1 kanûna paşîn 2007 |weşanger=Book Home |via=Google Books }}</ref> | nexşeya reptiye = Îsraêl | binnivîsa çespik nexşe = Nexşeya Cihan Îsraêl | koordînat = {{Koord|31|47|N|35|13|E|region:IL|format=dms|display=inline,title}} | dîmena koordînatê = inline,title | koordînata wikidata = yes | formata koordînatê = dms | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = [[Filistîn (herêm)]] | etîketa_binebeşê1 = Rêveberî | navê_binebeşê1 = {{ISR}} | etîketa_binebeşê2 = Îdîakirin | navê_binebeşê2 = [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] û [[Îsraêl]] | etîketa_binebeşê3 = [[Navçeyên Îsraêlê|Navçe]] | navê_binebeşê3 = [[Navçeyên Orşelîmê]] | etîketa_binebeşê4 = [[Wîlayetên Filistînê|Wîlayet]] | navê_binebeşê4 = [[Wîlayetên Orşelîmê]] | sernavê damezrandinê = [[Gihon Spring]] | dema damezrandinê = 4500 BZ | sernavê damezrandinê1 = [[Bajarê Dawidê]] | dema damezrandinê1 = 1010 BZ | etîketa_avakirinê2 = [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]] | dema_avakirinê2 = 1541 | etîketa_avakirinê3 = [[Şerê Orşelîmê]] | dema_avakirinê3 = 18'ê Pûşperê 1948 | etîketa_avakirinê4 = [[Roja Orşelîmê|Jinûve Yekbûn]] | dema_avakirinê4 = 7'ê Pûşperê 1967 | etîketa_avakirinê5 = [[Qanûna Orşelîmê]] | dema_avakirinê5 = 30'ê Tîrmehê 1980 | cureyê_hikûmetê = [[Encûmena Şaredariya Hikûmetê|Encûmena Şaredariyê]] | encumena_îdarî = [[Şaredariya Orşelîmê]] | etîketa_serok = [[Şaredarê Orşelîmê|Şaredar]] | navê_serok = [[Nir Barkat]] | etîketa_serok1 = Şaredarê Filistînê | navê_serok1 = [[Zaki al-Ghul]] | cureyê_demografiyê = Etnîkî (2016)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jerusalem.muni.il/en/Visitors/Facts/Pages/default.aspx |sernav=Facts and Figures |nivîskar= |tarîx= |xebat=jerusalem.muni.il }}</ref> | 1etîketa_demografiyê1 = [[Îsraêlê Cihû|Cihû]] | 1etîketa_demografiyê2 = [[Hemwelatiyên ereb ên Îsraêlê|Ereb]] | 1agahiya_demografiyê1 = 64% | 1agahiya_demografiyê2 = 35% | tercîha_yekeyê = dunam | temamiya_qadê_donim = 125156 | qada_metro_donim = 652000 | bilindahî_m = 754 | gelhe metro = 1,124,300<ref>{{Jêder-malper |sernav=LOCALITIES, POPULATION AND DENSITY PER SQ. KM., BY METROPOLITAN AREA(1) AND SELECTED LOCALITIES |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton66/st02_25.pdf |weşanger=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> | gelhe tîrbûn = 6917.1 | berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_metro_km2 = | demonîm = orşelîmî, qudsî | navçeya demjimêr = +2 | hejmara_utc1 = +3 | koda_postayê = 9XXXXXX | koda_telefonê = +972-2 | malper = [http://www.jerusalem.muni.il/en/Pages/default.aspx jerusalem.muni.il] }} '''Orşelîm'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>Mizgîniya Îsa Mesîh li gor Metta, 2015.</ref><ref>https://www.dengeamerika.com/a/turkish_stabs_israel_police/7591895.html</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref> yan '''Quds'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref> ({{bi-he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}; {{bi-ar|القُدس|al-Quds}}; bi zimanê misrî yê kevin ''Ruşalimum'', bi zimanê asûriyan ê kevin ''Urusalim'' an jî ''Urisalimmu''; bi zimanê yewnanî ê kevin ''Hiyerosolyma'' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}) bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Gola Mirî|Deryaya Mirî]] de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: [[Cihûtî]], [[Xiristiyanî]] û [[Îslam]]ê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku [[Îsraêl]] saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û [[Dewleta Filistînê]] di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraêl û hem jî Filistîn bajarê Orşelîmê wekî paytexta xwe îdîa dikin. Di dema [[Îbrahîm]] de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû ([[Destpêkirin]] 14:18). Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe ,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû. Piştî misriyan û heta dema [[Dawid]] padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan [[Nebûkadnesar]] êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî. 537 berî zayînê padîşahê farisan [[Kîros]] destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin. Di sala 70'ê berî zayînê serleşkerê romayî [[Tîtus]] bi artêşa xwe ve Orşelîm vegirt, şûreyên bajêr hilweşandin û gelek xanî jî xera kirin. Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî ''Eliya Kapîtolîna''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin. 638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin [[Quds]], yanî "pîroz".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Navên cuda yên bajarê Orşelîmê == Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: ''the Holy City''), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (''Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif'') bi nav dikin. == Galerî == <gallery> Wêne:Emblem of Jerusalem.svg|Mertala Orşelîmê Wêne:Flag of Jerusalem.svg|Alaya bajarê Orşelîmê Wêne:Western wall jerusalem night.jpg|Dîwarê rojava yê Orşelîmê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|47|00|N|35|13|00|E|type:city(780200)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Orşelîm| ]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Xakên pîroz]] tknev8cn7dsaomlx599vszbhq42zxun 2096749 2096748 2026-09-30T16:20:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096749 wikitext text/x-wiki {{xebat|şirove=Ji nû ve tê nivîsandin.|nekat=1}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = <big>Orşelîm</big> | navê_rastî = {{Unbulleted list|{{Navê rastî|he|ירושלים|italics=off}}|{{Navê rastî|ar|<small>القُدس</small>|italics=off}}}} | wêne = [[Wêne:Jerusalem infobox image.JPG|280px]] | alt_wêne = '''Ji serî çeperast''': Nêrîna asoya Orşelîmê ji bakurê [[Mar Elias Monastery|St. Elijah Monastery]], [[souq]] di [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], [[Mamilla Mall]], [[Knesset]], [[Qubeya rock]] serdestî [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], kelha (zanîn wek [[Birca Dawidê]]) û [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]], û [[Sûrên Rojava]]. | wêneya ala = Flag of Jerusalem.svg | wêneya nîşan = Emblem of Jerusalem.svg | mezinahiya_nîşanê = 60px | bernav = ''Ir ha-Kodesh'' (Bajarê Pîroz),<br>''Bayt al-Maqdis'' (Mala Pîrozî),<br>''Bait-ul-Muqaddas''<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books/about/Baitul_Muqaddas.html?id=Q08engEACAAJ&redir_esc=y, |sernav=Baitul Muqaddas |nivîskar= |tarîx=1 kanûna paşîn 2007 |weşanger=Book Home |via=Google Books }}</ref> | nexşeya reptiye = Îsraêl | binnivîsa çespik nexşe = Nexşeya Cihan Îsraêl | koordînat = {{Koord|31|47|N|35|13|E|region:IL|format=dms|display=inline,title}} | dîmena koordînatê = inline,title | koordînata wikidata = yes | formata koordînatê = dms | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = [[Filistîn (herêm)]] | etîketa_binebeşê1 = Rêveberî | navê_binebeşê1 = {{ISR}} | etîketa_binebeşê2 = Îdîakirin | navê_binebeşê2 = [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] û [[Îsraêl]] | etîketa_binebeşê3 = [[Navçeyên Îsraêlê|Navçe]] | navê_binebeşê3 = [[Navçeyên Orşelîmê]] | etîketa_binebeşê4 = [[Wîlayetên Filistînê|Wîlayet]] | navê_binebeşê4 = [[Wîlayetên Orşelîmê]] | sernavê damezrandinê = [[Gihon Spring]] | dema damezrandinê = 4500 BZ | sernavê damezrandinê1 = [[Bajarê Dawidê]] | dema damezrandinê1 = 1010 BZ | etîketa_avakirinê2 = [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]] | dema_avakirinê2 = 1541 | etîketa_avakirinê3 = [[Şerê Orşelîmê]] | dema_avakirinê3 = 18'ê Pûşperê 1948 | etîketa_avakirinê4 = [[Roja Orşelîmê|Jinûve Yekbûn]] | dema_avakirinê4 = 7'ê Pûşperê 1967 | etîketa_avakirinê5 = [[Qanûna Orşelîmê]] | dema_avakirinê5 = 30'ê Tîrmehê 1980 | cureyê_hikûmetê = [[Encûmena Şaredariya Hikûmetê|Encûmena Şaredariyê]] | encumena_îdarî = [[Şaredariya Orşelîmê]] | etîketa_serok = [[Şaredarê Orşelîmê|Şaredar]] | navê_serok = [[Nir Barkat]] | etîketa_serok1 = Şaredarê Filistînê | navê_serok1 = [[Zaki al-Ghul]] | cureyê_demografiyê = Etnîkî (2016)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jerusalem.muni.il/en/Visitors/Facts/Pages/default.aspx |sernav=Facts and Figures |nivîskar= |tarîx= |xebat=jerusalem.muni.il }}</ref> | 1etîketa_demografiyê1 = [[Îsraêlê Cihû|Cihû]] | 1etîketa_demografiyê2 = [[Hemwelatiyên ereb ên Îsraêlê|Ereb]] | 1agahiya_demografiyê1 = 64% | 1agahiya_demografiyê2 = 35% | tercîha_yekeyê = dunam | temamiya_qadê_donim = 125156 | qada_metro_donim = 652000 | bilindahî_m = 754 | gelhe metro = 1,124,300<ref>{{Jêder-malper |sernav=LOCALITIES, POPULATION AND DENSITY PER SQ. KM., BY METROPOLITAN AREA(1) AND SELECTED LOCALITIES |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton66/st02_25.pdf |weşanger=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> | gelhe tîrbûn = 6917.1 | berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_metro_km2 = | demonîm = orşelîmî, qudsî | navçeya demjimêr = +2 | hejmara_utc1 = +3 | koda_postayê = 9XXXXXX | koda_telefonê = +972-2 | malper = [http://www.jerusalem.muni.il/en/Pages/default.aspx jerusalem.muni.il] }} '''Orşelîm'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>Mizgîniya Îsa Mesîh li gor Metta, 2015.</ref><ref>https://www.dengeamerika.com/a/turkish_stabs_israel_police/7591895.html</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref> an jî '''Quds'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref> ({{bi-he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}; {{bi-ar|القُدس|al-Quds}}; bi zimanê misrî yê kevin ''Ruşalimum'', bi zimanê asûriyan ê kevin ''Urusalim'' an jî ''Urisalimmu''; bi zimanê yewnanî ê kevin ''Hiyerosolyma'' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}), bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Gola Mirî|Deryaya Mirî]] de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: [[Cihûtî]], [[Xiristiyanî]] û [[Îslam]]ê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku [[Îsraêl]] saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û [[Dewleta Filistînê]] di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraêl û hem jî Filistîn bajarê Orşelîmê wekî paytexta xwe îdîa dikin. Di dema [[Îbrahîm]] de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû ([[Destpêkirin]] 14:18). Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe ,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû. Piştî misriyan û heta dema [[Dawid]] padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan [[Nebûkadnesar]] êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî. 537 berî zayînê padîşahê farisan [[Kîros]] destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin. Di sala 70'ê berî zayînê serleşkerê romayî [[Tîtus]] bi artêşa xwe ve Orşelîm vegirt, şûreyên bajêr hilweşandin û gelek xanî jî xera kirin. Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî ''Eliya Kapîtolîna''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin. 638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin [[Quds]], yanî "pîroz".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Navên cuda yên bajarê Orşelîmê == Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: ''the Holy City''), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (''Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif'') bi nav dikin. == Galerî == <gallery> Wêne:Emblem of Jerusalem.svg|Mertala Orşelîmê Wêne:Flag of Jerusalem.svg|Alaya bajarê Orşelîmê Wêne:Western wall jerusalem night.jpg|Dîwarê rojava yê Orşelîmê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|47|00|N|35|13|00|E|type:city(780200)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Orşelîm| ]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Xakên pîroz]] 5oa8rx91wgqy9k5p7k89qz3quymj0qw 0 15518 2096747 2096734 2026-09-30T15:12:03Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2096734|2096734]] yê [[Special:Contributions/Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[User talk:Kurê Acemî|gotûbêj]]) şûnde kir 2096747 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Îhsan Nûrî | wêne = Ihsan Nuri 1928.jpg | sernavê_wêne = Îhsan Nûrî {{Derdora}} 1928an | navê_din = “Bazê Agiriyê”{{sfn|Olson|1989|p=147}} | roja_jidayikbûnê = 1893 | cihê_jidayikbûnê = [[Bidlîs]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|25|03|1976}} | cihê_mirinê = [[Tehran]], [[Xanedana Pehlewiyan|Îrana Pehlewî]] | sedema_mirinê = Qezeyê bi motorskîlet | cihê_goristanê = Goristana Tehranê | perwerde = Dibistana Leşkerî yê Stembolê | pîşe = Fermandar, [[siyasetmedar]] û [[Çalakvanî|çalakvan]] | rêxistin = [[Împeratoriya Osmanî]] (1910-1920)<br>[[Komara Agiriyê|Kurdistan]] (1927-1930) | meqam = Fermandarê Giştî yê [[Komara Agiriyê]] | dewr = 1927-1930 | berê = Meqam hatiye damezrandin | paşê = Meqam hatiye girtin | partî = [[Xoybûn]] | dîn = [[Sunîtî|Sunî Îslam]] | hevjîn = Yaşar Xanim | dê_û_bav = Ebdullah Axa (bav)<br>Zeynep Xanim (dê) }} '''Îhsan Nûrî Paşa''' (jdb. 1892 an 1893, Bidlîs – m. 25ê adara 1976an li Tehranê) yek ji girîngtirîn kesayetên leşkerî û siyasî yên [[kurd]] ên destpêka sedsala bîstan e ku bi giranî bi rêberiya xwe yê di [[serhildanên Agiriyê]] de ku yek ji serhildanên neteweperest ên herî rêxistinkirî li dijî dagirkeriya [[Tirkiye|komara Tirkiyeyê]] bû û bi xebatên xwe yên di rêxistina [[kurdperwerî]] yê ya partiya [[Xoybûn]]ê de hatiye nas kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Jiyan û kariyera wî veguherîna çalakvaniya kurd ji derdorên reformîst ên dawiya [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] ber bi tevgerên neteweperest ên leşkerî yên ku piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] derketin holê, vedibêje.{{sfn|Jwaideh|2006|p=147}} Di nav nifşê efserên kurd ên ku di saziyên leşkerî yên osmanî de perwerde bûne de, Îhsan Nûrî komek temsîl dikir ku perwerdehiya împeriyal bi hestên neteweperest ên derketî re tevlihev dikir û beşdarî modernîzekirina têkoşîna rizgariya gelê kurd dibû.{{sfn|Jwaideh|2006|p=147}} Îhsan Nûrî ku di dehsalên dawî yên împeratoriya osmanî de di nav malbateke eşîrî ya navdar de ji dayik bûye ku rêça jiyana wî hawîrdora her ku diçû siyasîtir a parêzgehên [[Bakurê Kurdistanê]] nîşan dida ku elîtên kurdî di nav hêzên rmperiyal û neteweperest ên hevrîkî de digeriyan.{{sfn|vanBruinessen|1992|p=215}} Tevlîbûna wî ya zû di civakên kurd ên li [[Stembol]]ê de, digel perwerdehiya leşkerî ya fermî, bingehek ji bo nasnameya dualî ya efser û neteweperest afirand ku dê serokatiya wî ya paşê şekil bide. Di salên 1920an de, dema ku polîtîkayên navendîkirinê di bin komara Tirkiyeyê ya nû de hişk bûn, ev ezmûn di beşdarbûna wî di tevgerên berxwedana rêxistinkirî yên kurd de li hev civiyan, ku bi fermandariya wî ya [[komara Agiriyê]] ya xwe-îlankirî (1930) gihîşt lûtkeyê.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Ji xeynî serokatiya leşkerî, nivîs û bîranînên dawî yên Îhsan Nûrî şahidiyên kesê yekem ên kêm li ser hişmendiya siyasî ya kurd û kêmasiyên elîtên hem Kurd û hem jî yên herêmî peyda kirin. Salên wî yên sirgûniyê li [[Îran]]ê ku tevî qedexeyên dewletê jî bi berhemdariya rewşenbîrî hatine nîşankirin ku cihê wî wekî kesayetek dîrokî ya navendî di neteweperweriya kurd de bêtir xurt kiriye. Heta dema mirina wî di sala 1976an de, jiyana wî dibû sembola ezmûna berfirehtir a kurdan ku di nav de dilsoziya bi dewleta osmanî re, xiyanet ji aliyê komara Tirkiyeyê ve, têkoşîna çekdarî ji bo rizgariyê û di dawiyê de marjînalîzekirin di sirgûniya wî ya biyanî hebû.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} == Jînenîgarî == [[Wêne:Ihsan Nuri 1921.jpg|thumb|Îhsan Nûrî di ciwaniya xwe de, 1921]] === Jiyana dêspêkê === Îhsan Nûrî di sala 1893an de li [[Bidlîs]]ê jidayikbû, herêmek ku bi avahiyên eşîrî yên bihêz, çanda bajarî ya pirzimanî û têkiliyeke zêde bi siyaseta destûrî re di dawiya serdema osmanî de tê xuyang kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=57}} Bavê wî, Mustafa Axa, ji malbateke navdar bû ku tê gotin bi konfederasyona eşîra [[cibirî]] ve girêdayî ye, lê diya wî, Zeynep Xanim, ji malbateke ku bandorek olî ya hindik li herêmê hebû dihat.{{sfn|McDowall|1996|p=57}} Her çend asta rastîn a girêdana eşîrî di nav zanyaran de hîn jî tê nîqaş kirin, piraniya wan li hev dikin ku malbata wî di pozîsyoneke navîn a girîng de bû, ne bi tevahî eşîrî û ne jî bi tevahî bajarî, ku rê da Îhsanê ciwan ku di her du cîhanan de bigere. Jîngeha civakî-siyasî ya Bidlîsê di destpêka sedsalê de ew zû bi gelek tebeqeyên îdarî, zimanî û çandî re rûbirû hişt.{{sfn|McDowall|1996|p=57}} Dibistanên mîsyoner, perwerdehiya medreseyê û saziyên dewleta osmanî bi hev re hebûn, atmosferek diafirandin ku tê de ciwanên azwer dikarin li derveyî sinorên herêmî bigihîjin meqaman.{{sfn|McDowall|1996|p=57}} Îhsan Nûrî di destpêkê de beşdarî dibistanên osmanî yên herêmî bû ku tê de perwerde bi [[Zimanê osmanî|tirkiya osmanî]] dihat dayîn, lê ew di nav malê de bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] ([[kurmancî]]) mezin bû, duzimaniyek ku paşê bandor li nivîsên wî yên neteweperwer kir.{{sfn|Hassanpour|1992|p=143}} Di temenê xwe yê ciwan de, ew ji bo xwendina fermî şandin [[Stembol]]ê ku ev pratîkek hevpar bû ji bo malbatên navdar ên kurd ên ku di nav pergala împeratorî de pêşveçûn dixwestin. Ew li Akademiya Leşkerî ya Osmanî (''Harbiye'') qeyd bû, li wir wî heman perwerdehiya dijwar wekî efserên din ên pêşerojê yên împeratoriyê wergirt.{{sfn|Olson|1989|p=61}} Harbiye wî bi destûrparêziyê, klûbên siyasî û komên etnîkî yên cihêreng re vekir ku di Serdema Duyemîn a Destûrî de têgihîştina wî ya pirsên neteweyî zêdetir şekil da. Dema ku li Stembolê bû, Îhsan Nûrî bi derdorên rewşenbîrî yên destpêkê yên kurd re, bi taybetî bi komeleyên xwendekarên kurd ên ku piştî 1908an ava bûn û ziman, wêje û hişmendiya siyasî ya kurdî pêşve dibirin, nas bû. Van koman ew bi ramanên li ser serxwebûna kurdan, perwerdehiya nû û çanda çapkirinê da nasîn, her çend di vê qonaxê de, retorîk bi piranî çandî ma ne ku cudaxwaz.{{sfn|Olson|1989|p=61}} Li gorî raporê, ew beşdarî civînên [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] bû û aboneya kovarên destpêkê yên kurdî yên wekî [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]] û [[Roja Kurd]] bû, ezmûnên ku hişmendiya wî ya siyasî kûrtir kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=60}} === Kariyera leşkerî === Piştî mezûnbûna ji akademiya leşkerî, ew wekî efserê ciwan hate wezîfedarkirin û li deverên cûda yên împeratoriyê hate şandin, di nav de eniya [[Qefqasya]]yê di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de.{{sfn|Özoğlu|2004|p=101}} Xizmeta wî di dema şer de ezmûna şer a pêşkeftî, rûbirûbûna bi şerê nûjen û têgihîştinek pratîkî ya lojîstîk û avahiyên fermandariyê peyda kir ku paşê di dema serhildanên kurdan de girîng bûn. Vê serdemê her weha nerazîbûna wî ya li hember [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Îtîhat û Tereqî]] (CUP) xurt kir ku polîtîkayên wê yên navendîkirin û [[Tirkkirin|tirkîkirina]] gelek efserên kurd ji hev dûr xistin.{{sfn|Özoğlu|2004|p=101}} Di sala 1919an de, dema ku împeratorî hilweşiya, Îhsan Nûrî vegeriya [[Bakurê Kurdistanê]] ku niha ji hêla siyasî ve parçe parçe bû û ji hêla gelek tevgeran ve, ji [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan|nîjadperestên tirk]] bigire heya hêzên ermenî û aktorên herêmî yên di bin bandora [[Keyaniya Yekbûyî|brîtanî]] de, tê de dijberî hebû. Ew bêtir tevlî projeyên siyasî yên kurd bû ku di vê valatiyê de derketin holê, nemaze yên ku banga serxwebûnê li gorî prensîbên Wilson dikirin. Bi vî rengî dawiya şer xalek werçerxê nîşan da: efserê împaratorî veguherî neteweperestekî kurd ê dilsoz, bi baweriya ku serokatiya neteweperestiya tirkî a nû gefek hebûnî li ser nasnameya kurd û xweseriya herêmî çêdike.{{sfn|Jwaideh|2006|p=167}} === Kariyera siyasî === Piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, ezmûna leşkerî û paşxaneya rewşenbîrî ya Îhsan Nûrî ew xist rewşek girîng di strukturên siyasî yên kurd ên derketî holê de ku hewl didan rêziknameya piştî-osmanî diyar bikin.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169}} Çalakiya wî ya siyasî ya destpêkê ji hêla valahiya desthilatdariyê ya li Bakurê Kurdistanê ve hate şekilkirin ku li wir rojevên neteweperest, etnîkî û împeriyal ên hevrikî li hev ketibûn û ev yek bû sedem ku kesayetên navdar û efserên kurd stratejiyên ji bo xweserî an serxwebûnê bifikirin.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169}} Hilweşîna desthilatdariya navendî û nezelaliyên li dora [[Peymana Sevrê]] elîtên kurd teşwîq kirin ku komîte û şandeyan ava bikin ku armanca wan ewlekirina xaka kurdî ya naskirî bû.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169-173}} Di vê hawîrdora veguhêz de, Îhsan Nûrî xwe bi ramanên [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] re girêda ku dixwest [[Kurdistan]]ekî serxwebûn ava bike.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169-173}} Her çend endametiya wî ya fermî hîn jî di bin nîqaşê de ye jî, gelek şahidî destnîşan dikin ku wî bi endamên komeleyê re, nemaze yên ku bi torên [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Alî]] û [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]] ve girêdayî ne, ji nêz ve xebitiye.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169-173}} Bi saya van têkiliyan, wî têgihîştinek her ku diçe pêşkeftîtir a dîplomasiya navneteweyî, nîqaşên mafên kêmneteweyan û rola hêzên derve di şekildana paşerojên herêmî de pêş xist.{{sfn|Hassanpour|1992|p=148}} Di salên 1921-1922an de, Îhsan Nûrî beşdarî hewildanên rêxistinî yên herêmî di nav eşîr û navdarên kurd de bû ku li dijî desthilatdariya dagirker a [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Hikumeta Enqere]] li ber xwe didan.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169-173}} Her çend wî hîn fermandariya hêzek mezin nekiribe jî, şiyana wî ya gerandina di navbera serokên eşîran, rewşenbîrên neteweperest û personelên leşkerî de statuya wî bilind kir.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169-173}} Raportên arşîvên tirkî yên ji vê serdemê wî wekî "efserê xeternak" bi nav dikin ku dikare berxwedana dîsîplînkirî organîze bike, wesfek ku hem şiyanên wî û hem jî fikarên rêveberên Enqere nîşan dide.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169-173}} ==== Tevlîbûna şer li dijî Enqereyê ==== {{Gotara bingehîn|Azadî (rêxistin)}} Azadî di şekildana rêça siyasî ya destpêkê ya Îhsan Nûrî de roleke navendî lîst û çarçoveya rêxistinî peyda kir ku ew pêşî wekî kesayetiyek neteweperwer a kued a navdar derketiye holê. Wekî efserekî berê yê osmanî, Îhsan Nûrî ji heman derdora civakî û pîşeyî ya [[Xalîd Begê Cibirî]] bûye û paşxaneya wî ya leşkerî ew kir sermayeyek hêja ji bo serokatiya Azadî. Dîroknas wî wekî yek ji kesayetiyên leşkerî yên sereke yên bi rêxistinê ve girêdayî wesf dikin ku hem pisporiya stratejîk û hem jî kapasîteya operasyonel beşdar kiriye.{{sfn|Olson|1989|pp=75–77}} Di nava Azadî de, Îhsan Nûrî bi giranî wekî rêxker û peywendîdarekî leşkerî kar dikiriye, serokatiya siyasî ya veşartî bi efser û alîgirên çekdar ên kurd ve girêdidaye. Li gorî vegotinên hemdem û ji nû ve avakirinên dîrokî yên paşê, ew di hewldanên seferberkirina leşkerên kurd di nav artêşa tirkî de û amadekirina berxwedana çekdarî li herêmên girîng ên stratejîk de cih girt. Reviyana wî di îlona 1924an de, digel çend lîwa, leşker û çekan, bi berfirehî wekî encamek rasterast a xebata rêxistinî ya Azadî tê şîrovekirin û ketina rêxistinê nav avahiyên leşkerî nîşan didaye. Lêkolîner tekez dikin ku rola Îhsan Nûrî di Azadî de stratejiya berfirehtir a rêxistinê ya hevberkirina serokatiya siyasî bi profesyonelîzma leşkerî re nîşan didaye. Her çend serokatiya Azadî ji hêla Xalîd Begê Cibirî ve dihatiye kirin û ji bo rewatiyê xwe dispêre otorîteya eşîrî û dînî, kesayetên wekî Îhsan Nûrî aliyê wê yê modern û efser-esas temsîl dikirin. Hilweşandina Azadîyê piştî girtin û darvekirina serokatiya wê çalakiyên wî di nav rêxistinê de kêm kiriye, lê ezmûna wî ya li wir dê paşê beşdariya wî ya berdewam di tevgerên neteweperwer ên kurd de agahdar dike. Bi vî rengî, Azadî di pêşveçûna Îhsan Nûrî wekî rêberek leşkerî û siyasî yê Kurd de wekî qonaxek avabûnê xizmet kiriye.{{sfn|McDowall|2004|pp=198–200}}{{sfn|Jwaideh|2006|pp=178–180}}{{Gotara bingehîn|Serhildana Elkê}} Yekem beşa sereke di rêbertiya çekdarî ya Îhsan Nûrî de bi [[serhildana Elkê]] ya 1924an dest pê kir, serhildanek ku ji ber berxwedana herêmî ya li dijî polîtîkayên navendîkirinê yên Enqerê pêk hat. Her çend serhildan piçûk bû jî, wê amadebûna zêde ya efser û eşîrên kurd ji bo rûbirûbûna leşkerî bi dewleta tirk re eşkere kir.{{sfn|Tejel|2009|p=66-67}} Îhsan Nûrî di destpêkê de wekî girêdanek di navbera serokên eşîrên herêmî û aktorên neteweperest ên sirgûnkirî yên li [[Sûrî|Sûriyê]] û [[Iraq]]ê de tevgeriya, û ji bo hevrêzkirina hewldanên wan ên parçebûyî xebitî.{{sfn|Tejel|2009|p=66-67}} Piştî rêze danûstandinên têkçûyî, Îhsan Nûrî soz da ku bi rêya ji nû ve rêxistinkirina hêzên wan, tekez li ser dîsîplînê û danasîna taktîkên gerîla yên ku di dema xizmeta xwe ya leşkerî ya osmanî de fêr bûye, piştgiriyê bide serhildêran.{{sfn|Tejel|2009|p=66-67}} Her çend hatina wî di dawiya serhildanê de hat jî, raporên îstîxbarata tirkî hebûna wî wekî yek ji faktorên zêdekirina serhildanê destnîşan kirin û fikarên ku heke ew azad bimîne dikare mezintir bibe, zêde kirin.{{sfn|Tejel|2009|p=66-67}} Lêbelê, serhildan di nav çend hefteyan de ji ber serdestiya leşkerî ya tirkî û nebûna fermandariya yekgirtî ya kurdan hilweşiya.{{sfn|Tejel|2009|p=66-67}} Tevî têkçûna xwe jî, bûyera [[Elkê]] ji bo Îhsan Nûrî wekî qadeke perwerdehiyê ya girîng xizmet kir û zehmetiyên lojîstîkî û rêxistinî yên serhildanê li herêmeke di bin çavdêriya tund a dewletê de fêrî wî kir.{{sfn|vanBruinessen|1992|p=234}} ==== Damezrandina Xoybûn ==== {{Gotara bingehîn|Xoybûn}} [[Wêne:Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|thumb|Kongresa Xoybûn li [[Libnan]]ê, 1927]] Zextên piştî [[serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] (1925-7) rewşa siyasî ya kurdan bi awayekî dramatîk ji nû ve şekil da û Îhsan Nûrî ber bi dijberiyeke eşkeretir ve bir.{{sfn|Yildiz|2005|p=38-41}} Wî îdamkirina navdarên kurd, sirgûnkirina malbatên bi bandor û girtina rêxistinên çandî yên kurd dît, ku van hemûyan baweriya wî kûrtir kir ku berxwedana çekdarî tekane stratejiya guncaw a mayî bû.{{sfn|Yildiz|2005|p=38-41}} Ev serdem di heman demê de destpêka têkiliya wî ya domdar bi rêxistina [[Xoybûn]] re nîşan da, ku di sala 1927an de ji hêla rewşenbîr û sirgûnên Kurd ên li Sûriyeyê ve hate damezrandin ku dê bibe hêza sereke ya li pişt tevgera [[Serhed]]ê.{{sfn|Yildiz|2005|p=38-41}} Îhsan Nûrî ku wekî yek ji stratejîstên sereke yên leşkerî yên Xoybûnê tevdigeriya, ne tenê ezmûna şer, lê di heman demê de zanîna li ser axa herêmî, têkiliyên eşîrî û qelsiyên navxweyî yên avahiya leşkerî ya Tirkiyeyê jî anî rêxistinê. Wî çavdêriya wergirtina leşkeran, organîzekirina rêyên dabînkirinê kir û nirxandinên stratejîk li gorî şîrovekirina xwe ya jeopolîtîka herêmî û şiyanên kurdan amade kir.{{sfn|Yildiz|2005|p=38-41}} Dema ku Xoybûn bi çavkaniyên sînorkirî, egoyên reqabetê û zexta derveyî ya hêzên kolonyal re têkoşiya, Îhsan Nûrî wekî fermandarê wê yê herî jêhatî û dîsîplîn derket holê.{{sfn|Yildiz|2005|p=38-41}} Di salên beriya damezrandina Xoybûnê di sala 1927an de, Îhsan Nûrî guherînek kûr a rewşenbîrî derbas kir ku wî ji bo roleke ku ji çarçoveya efserê leşkerî yê kevneşopî wêdetir bû amade kir. Di nav diyasporayê kurd a belavbûyî ya li Sûriye û Libnanê de dijî, ew rastî hawîrdorek zindî ya nîqaşên siyasî, ceribandinên wêjeyî û avakirina îdeolojîk hat ku ne wekî her tiştê ku wî di jiyana xwe ya berê de di artêşa osmanî de dîtibû. Hilweşîna împertoriyê gelek efserên kurd bêhêvî hiştibû, lê ji bo Îhsan Nûrî, wê îhtîmala ji nû ve çarçovekirina pirsa Kurd bi perspektîfa neteweperweriya nûjen ve vekir, ne bi dilsoziya eşîrî. Wî demjimêrên dirêj li Bêrûtê û [[Heleb]]ê derbas kir û wêjeya siyasî, di nav de xebatên li ser tevgerên serxwebûnê yên [[ermenî]], [[ereb]] û gelên [[Balkan]]ê xwend, ku hemîyan beşdarî têgihîştinek berfirehtir a ka neteweyên piçûk çawa dikarin xwerêvebirinê diyar bikin û bişopînin, bûn.{{sfn|McDowall|1996|p=221}} Têkiliya destpêkê ya Îhsan Nûrî bi damezrînerên rewşenbîr ên Xoybûnê re - bi taybetî endamên [[malbata Bedirxaniyan]] - dînamîkek eşkere dike ku ew ne tenê ji bo ezmûna xwe ya leşkerî lê di heman demê de ji bo karakterê xwe yê dîsîplîn û prensîbî jî dihat qîmetkirin. Her çend gelek efserên kurd piştî Şerê Cîhanî yê Yekem ketine nav pasîfbûnî an jî jiyana kesane, wî xwe bi lêgerîna tevlêbûna siyasî li her deverê ku lê bicîh bûye, diyar kir. Dema ku ew bi kesayetiyên navdar ên wekî Celadet û Kamiran Bedirxan re hevdîtin kir, wî xwe kişand nav axaftinên li ser reforma ziman, perwerdehiya neteweyî û hewcedariya eşkerekirina nasnameyek yekgirtî ya Kurdî. Van hevdîtinan bandorek kûr li ser wî kirin, baweriya wî şekil da ku neteweperweriya kurdî ne tenê leşker an eşîran, lê çînek çalakvanên perwerdekirî hewce dike ku bikaribin doza kurd ji cîhanê re temsîl bikin.{{sfn|Olson|1989|p=149}} Tevî heyraniya xwe ya ji bo derdorên rewşenbîrî yên derdora Xoybûnê, Îhsan Nûrî li hember tevgerên ku bi giranî xwe dispêrin weşan, komeleyên çandî û gotûbêjan bêyî ku kapasîteya avahîsaziyê ji bo parastina xwe ava bikin, gumanên xwe diparast. Ji ber ku bi çavên xwe şahidiya hilweşîna serhildanên bêhevrêz li seranserê [[Anatolya]]yê dikir, ew ditirsiya ku neteweperestiya ku tenê di çalakiya wêjeyî û çandî de koka wê heye, dê pir nazik be ku ji tepeserkirina dewletê xilas bibe. Di nîşen taybet ên ji sirgûniya xwe ya zû de, wî nivîsand ku nasnameya neteweyî "divê ne tenê di rojnameyan de lê di kiryaran de jî were nivîsandin," hestek ku wî paşê di nîqaşên bi organîzatorên Xoybûnê re dubare kir. Vê perspektîfê rêxistin teşwîq kir ku xebata rewşenbîrî bi plansaziya leşkerî ya berbiçav re hevseng bike, di dawiyê de nasnameya xwe ya dualî wekî hem komeleyek neteweperwer û hem jî organek hevrêzkirina stratejîk şekil da.{{sfn|Jwaideh|2006|p=201}} [[Wêne:Kurdish_flag_(Khoiboun).svg|thumb|Alayê partiyê]] Di mehên destpêkê yên damezrandina Xoybûnê de, Îhsan Nûrî her ku diçû bêtir dibû xaleke sereke ji bo efserên Kurd ên li seranserê Sûriye, Iraq û Îranê belavbûyî, yên ku li rêberekî pêbawer digeriyan ku bikaribe profesyonelîzmê bi pabendbûna neteweyî re bike yek. Gelek leşkerên ciwan ên sirgûnkirî wî wekî pirek di navbera kevneşopiya leşkerî ya osmanî ya kevn û tevgera neteweperestê kurdî a derketî holê de didîtin. Nameyên ji vê serdemê wî wekî aram, rêbazkar û bi awayekî neasayî li hember partîperestiyê berxwedêr vedibêjin - taybetmendiyên ku wî ji bo leşkerên sirgûnkirî yên ku ji dabeşbûnên îdeolojîk haydar bûn balkêş dikirin. Şiyana wî ya dûrketina ji tevliheviya di nakokiyên di nav diyasporayê kurd de statuya wî zêde kir, û hişt ku ew wekî kesayetek yekgirtî di nav rêxistinê de derkeve holê, hetta berî ku ew fermandariya leşkerî ya rasterast bigire ser xwe.{{sfn|vanBruinessen|1992|p=249}} Yek ji beşdariyên herî zû yên Îhsan Nûrî bo Xoybûnê pêşniyara ji bo avahiyek leşkerî ya profesyonel a Kurdî bû, ku qismî li gorî perwerdehiya wî ya Osmanî hatibû modelkirin lê ji bo şert û mercên gerîlayên çiyayî hatibû adaptekirin. Wî pêşniyara avakirina fermandariyek hiyerarşîk kir ku ji bo dûrketina ji girêdayîbûna serhildanên berê bi serokên eşîran, yên ku pir caran bi awayekî nepêşbînîkirî tevdigeriyan, hatibû çêkirin. Pêşnûmeyên wî yên destpêkê ji bo artêşek Kurdî pileyên standardkirî, berpirsiyariyên zelal û mekanîzmayên ji bo dîsîplînkirina şervanên ku fermanan binpê dikirin - nêzîkatiyek neasayî di tevgerên Kurdî yên wê demê de - pêşbînî dikirin. Ev raman di nav komîteya leşkerî ya Xoybûnê de hatin belavkirin û bûn bingeh ji bo avahiya paşîn a hêzên Agiriyê ku nîşan dide ka xeyala wî ya stratejîk çiqas nasnameya rêxistinê şekil daye.{{sfn|Hassanpour|1992|p=162}} Her çend bi giranî wekî fermandarek tê bîranîn jî, Îhsan Nûrî bi awayekî çalak eleqeyek mezin nîşanî aliyê çandî û perwerdeyî yê mîsyona Xoybûnê da. Ew gelek caran beşdarî nîqaşên li ser [[Dîroka Kurdistanê|dîroka kurdan]], standardkirina ziman û pêwîstiya pêşxistina nifşek bû ku bikaribe nasnameya neteweyî li derveyî girêdanên eşîrî an herêmî bifikire. Ew bawer dikir ku bêyî vejîna çandî, serxwebûna siyasî dê nedomdar be û argûman dikir ku heta yekîneyên leşkerî jî divê perwerdehiya bingehîn di dîrok û erdnîgariya kurdan de bistînin. Jêhatîbûnên wî yên duzimanî û adeta wî ya xwendina wêjeya neteweperwer a ji gelên din bandor li damezrînerên rewşenbîr ên Xoybûnê kir, yên ku di wî de tevlîheviyek kêm a serokatiya meydanî û hişmendiya çandî dîtin.{{sfn|McDowall|1996|p=222}} [[Wêne:Xoybûn, Khoybun, Xoybun 1927.jpg|thumb|Logoyekî Xoybûn 1927an]] Di destpêka serdema Xoybûnê de, dabeşbûna navxweyî ya di navbera kurdan de - bi taybetî di navbera rewşenbîrên bajarî, serokên eşîran û efserên berê yên osmanî de - astengiyeke girîng derxist holê. Îhsan Nûrî ev yek girt ser xwe ku her gava ku gengaz be van aloziyan navbeynkariyê bike. Rêbaza wî ya otorîter lê dîplomatîk wî hem ji bo hêmanên eşîrî yên [[Muhafizekarî|muhafizekar]] û hem jî ji bo neteweperestên modernîst qebûl kir. Ew pir caran di navbera derdorên cûda yên li Sûriye û Lubnanê de digeriya, hevkariyê teşwîq dikir û pêwîstiya yekîtiyê li dijî dewleta tirk a her ku diçe navendîtir tekez dikir. Bêyî hebûna wî, çend kesayetên sereke paşê qebûl kirin ku dibe ku Xoybûn berî ku şikil bigire jî parçe dibûn.{{sfn|Olson|1989|p=151}} Heta berî ku serhildana Agiriyê pêk were, Îhsan Nûrî nirxandinên bi baldarî li ser deverên ku dibe ku wekî kelehên berxwedana çekdarî xizmet bikin, kir. Di raporên wî yên ji bo rêberên Xoybûnê de hate gotin ku herêma herî guncaw ji bo serhildana domdar herêmeke sînorî ye ku xwedî erdnîgariyeke dijwar, hebûna dewletê ya qels û gihîştina rêyên dabînkirinê yên derveyî ye. Ev nirxandin li ser bingeha zanîna topografîk a berfireh ku wî di dema xizmeta xwe de bi dest xistibû, lê ji hêla têgihîştina wî ya siyasî ya nû ya jeopolîtîka navbera şeran ve hate guhertin. Bîrdozên wî yên stratejîk nîşan didin ka wî çawa aqilmendiya leşkerî ya profesyonel bi hişmendiya dînamîkên dîplomatîk ên guherbar ên li herêmê re kir yek û wî wekî mîmarê rewşenbîrî yê vîzyona leşkerî ya ku Xoybûn dê di dawiyê de bipejirîne nîşan da.{{sfn|vanBruinessen|2000|p=160}} ==== Serhildana Agiriyê (1927-1930) ==== {{Gotara bingehîn|Serhildanên Agiriyê}} [[Wêne:Halis-Ihsan_Nuri-Ferzende.orig.jpg|thumb|[[Xalis Begê Sipkî]], Îhsan Nûrî û [[Ferzende Beg]], 1927]] [[Serhildanên Agiriyê|Serhildana Agiriyê]] lûtkeya kariyera siyasî û leşkerî ya Îhsan Nûrî nîşan da û ew veguherand kesayetiyek efsanewî di dîroka neteweperweriya kurd de. Piştî ku Xoybûn wî wekî fermandarê giştî yê serhildanê,{{sfn|Yildiz|2005|p=43}} ew di sala 1927an de çû herêma [[Serhed]]ê da ku şervanên eşîrên belavbûyî di artêşeke rêkxistî de birêxistin bike. Hatina wî destpêka serhildanek stratejîktir û rêxistinkirîtir nîşan da ku îdeolojiya neteweperwer bi plansaziya leşkerî re yek kir.{{sfn|Yildiz|2005|p=43}} Di bin fermandariya wî de, hêzên Kurdî li dora çiyayên Araratê çend cihên stratejîk girtin, xetên dabînkirinê bi rêya Îranê ava kirin û parastinên xwezayî xurt kirin.{{sfn|Yildiz|2005|p=43}} Raportên berfireh ên wê demê tekez li ser dîsîplîn, plansaziya wî ya hûr û kûr û karanîna taktîkên şerê çiyayî yên ku ji xwezaya asê ya herêmê sûd werdigirtin dikin.{{sfn|Yildiz|2005|p=43}} Karbidestên tirk jêhatîbûna wî qebûl kirin û destnîşan kirin ku temenê serhildanê bi piranî bi fermandariya wî ve girêdayî ye.{{sfn|Yildiz|2005|p=43}} Yek ji destkeftiyên herî girîng ên Îhsan Nûrî îlankirina [[Komara Agiriyê]] bû ku Xoybûn di sala 1927an de wekî dewletek neteweyî ya kurdî îlan kir.{{sfn|Tejel|2009|p=74}} Her çend komar qet nasnameya dîplomatîk bi dest nexist jî, bi îspatkirina serweriyê, bilindkirina ala neteweyî û derxistina fermanên îdarî, ew gavek mezin di armancên neteweperweriya kurdî de sembolîze kir.{{sfn|Tejel|2009|p=74}} Îhsan Nûrî ne tenê bû rêberê leşkerî, lê di heman demê de bû parêzvanê sembolîk ê îdîayên serxwebûna kurdan jî.{{sfn|Tejel|2009|p=74}} Serhildan di salên 1928 û 1929an de bi lez berfireh bû, ji eşîrên li seranserê [[Agirî (parêzgeh)|Agirî]], [[Wan (parêzgeh)|Wan]], [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] û heta hin deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] piştgirî wergirt.{{sfn|Olson|1989|p=129}} Nivîsên Îhsan Nûrî vê serdemê wekî serdemeke geşbîniyê bi nav dikin ku tê de şervanên kurd bawer dikirin ku hevrikên jeopolîtîk ên navneteweyî dikarin di berjewendiya wan de bin.{{sfn|Jwaideh|2006|p=181}} Lê dîsa jî, tevî serkeftinên destpêkê, serhildan bi astengiyên nederbasdar re rûbirû ma: nebûna piştgiriya biyanî, dabeşbûnên navxweyî di navbera serokên eşîrên kurd de û girêdayîbûna zêde ya Komara Tirkiyeyê bi hêza hewayî. [[Wêne:The Kurdish Republic of Ararat.png|thumb|Nexşeya Komara Agiriyê]] Yek ji taybetmendiyên herî cihêreng ên serokatiya Îhsan Nûrî, israra wî ya li ser dîsîplîna leşkerî bû ku pîvanên profesyonel ên artêşên birêkûpêk dişibiya. Wî hewl da ku pile, rêziknameyên tevgerê û prosedurên ragihandina bûyeran standard bike, tiştek ku heta wê demê di dîroka berxwedana çekdarî ya kurdan de bêhempa bû. Rojnivîsk û nameyên wî rexneyên tûj ên şervanên ku bi awayekî xweser tevdigerin an jî tevlî tolhildanê dibin, dihewîne, tevgerên ku wî wekî ne lihevhatî bi avakirina artêşek neteweyî ya kurd didît. Bi zextkirina ji bo modernîzasyonê, wî hêvî dikir ku hêzek biafirîne ku ne tenê dikare pozîsyonên çiyayî biparêze, lê di heman demê de ji çavdêrên biyanî re nîşan bide ku berxwedana çekdarî ya kurdan maqûl, rêxistinkirî û nûnertiya dozek neteweyî dike.{{sfn|Jwaideh|2006|p=193}} Ji bilî aliyê leşkerî, Îhsan Nûrî hewl da ku li herêma [[Çiyayê Agirî|Agiriyê]] avahiyek îdarî ya bingehîn ava bike, ku bikaribe wekî prototîpek ji bo xwerêveberiya kurdan a pêşerojê xizmet bike. Wî teşwîq kir ku encumenên herêmî yên ku ji kesayetiyên rêzdar pêk tên, ne tenê ji serokên eşîran, werin destnîşankirin, bi baweriya ku saziyên nû dikarin ji dilsoziyên kevin derbas bibin. Li gundên ku di bin kontrola aram a kurdan de bûn, wî berhevkirina bacan, navbeynkariya nakokiyan, û tewra înîsiyatîfên perwerdehiyê yên piçûk - sembolên rêziknameya siyasî ya ku ew hêvî dikir saz bike - pêşve xist. Her çend gelek ji van înîsiyatîfan di embriyonê de man jî, ew hewldanek kêm nîşan dan ku rêveberiyê bi serhildanê re tevlihev bikin.{{sfn|vanBruinessen|1992|p=247}} Di salên Araratê de, Îhsan Nûrî di şekildana peyamên derveyî yên serhildanê de jî roleke pêşeng lîst. Wî çavdêriya nivîsandina memorandumên ku ji balyozxane û ajansên çapemeniyê yên ewropî re hatine şandin kir ku tê de wî îdia kir ku têkoşîna kurdan bi ji nû ve sazkirinên siyasî yên berfireh ên serdema piştî Şerê Cîhanî yê Yekem re li hev dike. Zimanê wî pir caran retorîka dijî-kolonyal a hemdem nîşan dida û xwestekên kurdan ne wekî cudaxwazî ​​​​lê wekî pêkanîna prensîbek nepêkan a xwerêvebirinê çarçove dikir. Her çend çend hikûmetên biyanî bersiv dan jî, sofîstîkebûna van ragihandinan hişmendiya wî nîşan dide ku serkeftina kurdan ji hêla hawîrdora navneteweyî ya ku di serdema navbera şeran de derket holê ve hewce dike.{{sfn|Tejel|2009|p=86}} Di dawiya sala 1929an de, Îhsan Nûrî dest pê kir ku fêm bike ku hawîrdora siyasî bi lez û bez nêzîkî serhildanê dibe. Hewldanên wî yên ji bo bidestxistina piştgiriyê ji Îranê têk çûn ji ber ku Tehran bi rêya peymanên sinor nêzîkî Enqere bû, û serhildan hîn bêtir tenê hiştin. Wî dilşikestina xwe tomar kir ku guhertinên jeopolîtîk ên berfirehtir ên Rojhilata Navîn a di navbera şeran de derfetên ku wî di destpêkê de hêvî dikir neafirandin. Digel vê yekê, wî berxwedana Agiriyê wekî xwepêşandanek pêwîst a ajansa kurdan çarçove kir - argumanek ku ew ê paşê di nivîsên xwe yên sirgûnê de berfirehtir bike.{{sfn|Tejel|2009|p=88}} [[Wêne:Ağrı,_an_imagined_Kurdistan_is_buried_here..PNG|çep|thumb|206x206px|Piştî têkbirina komara Agiriyê, karîkatura di [[Milliyet]]ê de; ''Kurdistana Xeyalî li vê derê veşartiye''.]] Di sala 1930an de, Hêza Hewayî ya Tirk dest bi bombebarankirina sîstematîk a kelehên kurdan kir ku ev yek di taktîkên dijî-serhildanê yên tirkî de nûjeniyek bû ku ji bo hêzên Îhsan Nûrî wêranker derket.{{sfn|vanBruinessen|1992|p=241}} Pêlên dubare yên êrîşên hewayî gund, depoyên dabînkirinê û kelehên çiyayî wêran kirin, şervanên kurd neçar kirin ku bikevin pozîsyonên ku her ku diçû bêtir dûr dikevin.{{sfn|McDowall|1996|p=208}} Êrîşên bejahî yên tirkan dû re Agirî ji gelek aliyan ve dorpêç kirin, korîdorên revê qut kirin û rêyên dabînkirinê yên [[Îran]]ê qut kirin.{{sfn|Yildiz|2005|p=45}} Piştî çend mehan êrîşên bênavber, Îhsan Nûrî neçar ma ku di dawiya havîna 1930an de vekişe Îranê, bi vî awayî berxwedana rêxistinkirî ya li Agiriyê bi dawî bû. Her çend hin komên kurd hewl dan ku operasyonên gerîla bidomînin jî, windakirina Agiriyê têkçûnek diyarker ji bo doza neteweperest a kurd a serdema navbera şeran nîşan da. Tevî vê yekê jî, serokatiya Îhsan Nûrî di dema serhildanê de navûdengê wî wekî fermandarê leşkerî yê herî jêhatî yê Kurd ê serdema xwe xurt kir.{{sfn|Yildiz|2005|p=45}} === Jiyana wî li sirgûnê === [[Wêne:Ihsan Nuri (standing) and Kurdish Students Association of Europe, 1960 Annual Congress in West Berlin.jpg|thumb|Îhsan Nûrî (disekine) li ber xwendêkarên kurd li rojavayê [[Berlîn]]ê, 1960]] Piştî têkçûna serhildana Agiriyê di sala 1930an de, Îhsan Nûrî Paşa li Îranê penaber bû, di destpêkê de li [[Ûrmiye]] û paşê li [[Tehran]]ê bi cih bû.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Hatina wî bi serdema çavdêriya zêde ya rayedarên tirk û îranî re hevdem bû, yên ku ji çalakbûna siyasî ya kurd li herêmên sinor hişyar bûn.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Tevî van astengiyan, wî karî bi şervanên kurd ên sax, rewşenbîr û torên dîasporayê re têkilî dayne û roleke rêberiyê ya [[De facto|''de facto'']] di nav civaka neteweperwer a kurdî de parast.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Li sirgûnê, Îhsan Nûrî ne tenê li ser hevrêzkirina siyasî, lê di heman demê de li ser belgekirina dîroka têkoşîna kurdan jî sekine.{{sfn|vanBruinessen|1992|p=246}} Bîranîn, hevpeyvîn û nameyên wî yek ji wan çend vegotinên destpêkê yên neteweperweriya kurdî a navbera şeran pêşkêş dikin ku rêxistina tevgera Xoybûnê, kampanyayên leşkerî û windahiyên kesane yên serhildanê bi hûrgilî vedibêjin.{{sfn|Hassanpour|1992|p=158}} Ev nivîs di nav rewşenbîrên kurd ên li Sûriye, Iraq û Îranê de belav bûn, statuya wî wekî rêberek hem exlaqî û hem jî siyasî xurt kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Her çend piştî sala 1930an şiyana wî ya destpêkirina operasyonên leşkerî yên berfireh tunebû jî, Îhsan Nûrî berdewam kir ku şîretan bide çalakvanên kurd, tekez li ser dîsîplîn, hevrêzî û girîngiya parastina nasnameya neteweyî ya kurd kir.{{sfn|Hassanpour|1992|p=158}} Wî ji bo yekîtiya di navbera [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên cihêreng ên kurd]] de parêzvanî kir, û tekez kir ku dabeşbûn bûne sedema hilweşîna Serhildana Agiriyê. Çalakiya wî ya siyasî her wiha berfireh bû heta nameyan bi dîplomatên biyanî re, her çend piştgiriyek madî ya hindik wergirt jî.{{sfn|Hassanpour|1992|p=158}} [[Wêne:Ihsannuri1.jpg|thumb|Îhsan Nûrî li cem rayedarên îranî]] Hikûmeta Îranê hebûna wî bi baldarî tehemûl kir, fêm kir ku ew sirgûnekî siyasî ye ne ku gefek rasterast li ser dewletê ye, lê çavdêrî berdewam ma.{{sfn|vanBruinessen|2000|p=151}} Digel vê yekê, bandora Îhsan Nûrî bi rêya nivîs, şêwirmendî û beşdarbûna wî di civînên civaka kurd de berdewam kir.{{sfn|vanBruinessen|2000|p=151}} Bi van kanalan, wî çîrokek berxwedan, şehîdbûn û neteweperweriya kurd şekil da ku dê bi dehsalan deng vede.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Jiyana Îhsan Nûrî Paşa li sirgûnê ne tenê wekî piştî serhildaneke têkçûyî ya pasîf, lê di heman demê de wekî serdemek ku wî xwe ji hêla rewşenbîrî û hestyarî ve ji nû ve afirand, li ser nasnameyeke nû ya dûrî qada şer danûstandin kir. Piştî ku derbasî Îranê bû, ew xwe di rewşeke siyasî ya tevlihev de dît ku bi hevpeymaniyên guherbar, hikûmetên gumanbar û hebûna fraksiyonên kurd ên hevrikî ve hatibû nîşankirin. Salên wî yên pêşîn bi hestek sererastkirina bi baldarî ve girêdayî bûn, ji ber ku ew neçar ma ku toreke baweriyê di navbera sirgûnên kurd ên ku berê li herêmê bi cih bûbûn de ji nû ve ava bike, ku gelek ji wan xwedî armanc û gazindên xwe yên siyasî bûn.{{sfn|McDowall|1996|p=221}} Li Tehranê wî yavaş jiyaneke sade lê aram ava kir ku qismî bi nivîsandin, şêwirmendî û karên carinan ên olî yên ji hêla navbeynkarên sempatîk ve dihatin pêşkêş kirin, dom dikir. Her çend wî carekê li ser çiyayê Agiriyê fermandariya hêzên mezin dikir jî, ew niha li apartmanek piçûk a kirêkirî li navçeyek bêdeng a bajêr dijiya, dorpêçkirî bi pirtûk, name û bîranînên welatekî windabûyî. Hevalên wî ji adeta wî ya derbaskirina êvarên dirêj bi xwendina rojnameyan bi zimanên [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê farisî|farsî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê fransî|fransî]], bi baldarî berawirdkirina raporên li ser karûbarên kurdan û şîrovekirina marjînalan bi şîroveyên rexnegir vegot.{{sfn|van Bruinessen|2000|p=159}}[[Wêne:Yashar_&_Ihsan_Nuri.jpg|thumb|Îhsan Nûrî û xilfeta wî Yaşar Xanim]]Jiyana wî ya şexsî li sirgûnê pir tenê ma. Her çend navûdengê wî di nav kurdan de gelek caran mêvanên wî dianîn - nûnerên eşîran, çalakvanên siyasî, xwendekar û helbestvanan - lê wî red kir ku ev hevdîtin bibin sozên nû yên siyasî. Ji ber ku di serdema Agiriyê de şahidiya berdêla giran a dabeşbûnên navxweyî kir, ew ji pêşbaziya di navbera partiyan de bêtir guman dikir. Dîsa jî, ew germ û bersivdayî ma ji ciwanên kurd ên ku rêberiyê digeriyan re û pir caran şîret li wan dikir ku li şûna têkoşîna çekdarî ya tavilê, veberhênanê li perwerde û hevkariya navneteweyî bikin. Aliyekî din ê sirgûniya wî ku bi piranî nehatiye behs kirin, nameyên wî yên bi rewşenbîrên ermenî yên li Îran û derveyî welêt re ne. Ji ber ku di hin qonaxên têkoşîna Araratê de li kêleka ermeniyan şer kiriye, wî van têkiliyan bi rêzdarî parastiye, wan wekî sembolek hevkariya nav-etnîkî li dijî polîtîkayên navendî yên osmanî û komarî yên tirk dibîne. Nameyên wî eleqeyek bi tevgerên berawirdî yên rizgariya neteweyî re eşkere dikin ku nîşan didin ku wî pirsa kurd ne bi tenê lê wekî beşek ji dîrokeke gerdûnî ya berfirehtir a gelên bêdewlet didît.{{sfn|Tejel|2009|p=94}} == Mirin == Îhsan Nûrî Paşa di 25ê adara 1976an de li Tehranê, Îranê, di temenê nêzîkî 84 saliya xwe de koça dawî kir.{{sfn|McDowall|1996|p=215}} Çavkanî radigihînin ku mirina wî ji ber qezayek motorsîkletê çêbûye, her çend di derbarê şert û mercên rastîn de hin nakokî hene.{{sfn|Olson|2000|p=67}} Rêberên civaka kurd ên herêmî û çend çalakvanên sirgûnkirî beşdarî merasîma cenazeyê wî bûn ku ev yek statuya wî ya domdar wekî kesayetek sembolîk nîşan dide.{{sfn|Jwaideh|2006|p=191}} Piştî mirina wî, Îhsan Nûrî li Tehranê hate definkirin ku gora wî ji bo neteweperwerên kurd ên ku serdana bajêr dikirin bû cihekî biçûk ê ziyaretê.{{sfn|McDowall|1996|p=215}} Heta piştî mirina wî jî, nivîs û bîranînên wî bandor li ser rewşenbîr, serokên leşkerî û çalakvanên siyasî yên kurd kirin û çîrokên berxwedanê li dijî hêzên dewletê yên navendî şekil dan.{{sfn|Jwaideh|2006|p=191}} == Mîrasê wî == [[Wêne:Ihsan_Nuri_Pasha_and_his_wife,_Khadija_Yashar.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ihsan_Nuri_Pasha_and_his_wife,_Khadija_Yashar.jpg|thumb|Îhsan Nûrî û hevjîna xwe Yaşar Xanim di cil û bergên kurdî.]] Mîrasê Îhsan Nûrî Paşa di rola wî ya dualî de wekî rêberê leşkerî û sembola xeyala neteweyî ya kurd kok digire. Lêkolîner pir caran tekez dikin ku serokatiya wî di dema serhildana Agiriyê de yek ji hewldanên herî rêxistinkirî yên ji bo avakirina dewletek neteweyî ya kurd di destpêka sedsala bîstan de temsîl dikir. Tevî têkçûna dawî jî, serhildanê potansiyela rêxistinkirina leşkerî ya dîsîplînkirî û serokatiya navendî di nav fraksiyonên kurd de nîşan da, dersek ku bandor li tevgerên kurd ên paşê kir.{{sfn|McDowall|1996|p=216-219}} Ji aliyê siyasî ve, hewldanên Îhsan Nûrî tevliheviya neteweperweriya kurd nîşan dan ku diviyabû dilsoziya eşîrî, hevrikên herêmî û bîrdoziya neteweperwer a nûjen li hev bîne.{{sfn|McDowall|1996|p=216-219}} Israra wî ya li ser rêberiya birêxistinkirî, plansaziya stratejîk û ragihandinê li seranserê sinorên eşîrî ji bo rêxistinên siyasî yên kurd ên paşê, di nav de [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) li [[Başûrê Kurdistanê]] û partiyên cûrbecûr li hemî parçeyên [[Kurdistan]]ê mînakek danî.{{sfn|McDowall|1996|p=216-219}} Xoybûn, rêxistina ku wî bi rê ve dibir, bû nexşeyek ji bo hevrêziya siyasî ya navneteweyî ya kur û girîngiya hevgirtina vîzyona siyasî bi şiyana leşkerî nîşan da.{{sfn|McDowall|1996|p=216-219}} Ji aliyê çandî ve, bîranîn, name û daxuyaniyên giştî yên Îhsan Nûrî beşdarî pêşxistina hişmendiya dîrokî ya kurd bûn. Bi rêya vegotinên berfireh ên şer, nîqaşên navxweyî û danûstandinan, wî vegotinek pêşkêş kir ku berxwedana kurdan wekî berdewamiya têkoşînek demdirêj a ji bo xwerêveberiyê destnîşan kir. Rewşenbîrên kurd ji hingê ve nivîsên wî wekî çavkaniyên otorîter li ser aliyên pratîkî û îdeolojîk ên tevgerên neteweperwer ên destpêkê destnîşan kirine.{{sfn|McDowall|1996|p=216-219}} Heta li sirgûnê jî, Îhsan Nûrî bandora xwe li ser nifşên ciwan ên çalakvanên kurd domand.{{sfn|Jwaideh|2006|p=197}} Wî girîngiya perwerde, rêxistina siyasî û hişmendiya dîrokî wekî stûnên nasnameya neteweyî ya domdar tekez kir.{{sfn|Jwaideh|2006|p=197}} Nimûneya wî ya kesane - bi hev re jêhatîbûna leşkerî, pabendbûna neteweyî û berxwedana li hember têkçûnê - çîroka têkoşîna qehremanî xurt kir ku hîn jî îlhama tevgerên siyasî yên kurd dide.{{sfn|McDowall|1996|p=219}} Di bîra kurdan a hemdem de, Îhsan Nûrî pir caran wekî "Bazê Agiriyê" tê xuyang kirin, sembolek ku wêrekî, jîrbûna stratejîk û dilsoziya ji bo doza kurd nîşan dide.{{sfn|Olson|1989|p=147}} Jiyana wî di biyografî, belgefîlm û lêkolînên dîrokî de hatiye bîranîn, di heman demê de stratejî û nivîsên wî ji bo dersên serokatiya siyasî, dîplomasiya eşîrî û şerê gerîla têne analîz kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=219}} Dîroknas destnîşan dikin ku têkçûna Îhsan Nûrî di avakirina dewleteke serbixwe ya kurd a mayînde de ne ji ber nebûna serokatiyê an vîzyonê bû, lê ji ber astengiyên avahîsaziyê bû, di nav de piştgiriya derveyî ya sinorkirî, parçebûna navxweyî û rêxistina bilind a dewleta Tirkiyeyê. Digel vê yekê, kiryarên wî ji bo berxwedana neteweperest a kurd şablonek afirandin ku serhildan û tevgerên siyasî yên paşê di tevahiya sedsala bîstan de agahdar kir.{{sfn|McDowall|1996|p=219}} Mîrateya Îhsan Nûrî di nîqaşên akademîk ên berdewam de li ser tevgera neteweyî ya kurd a destpêkê de jî diyar e.{{sfn|Özoğlu|2004|p=115}} Akademîsyen pir caran behsa serokatiya wî dikin da ku hem derfet û hem jî sînorkirinên seferberiya siyasî ya Kurd di serdema navbera şeran de nîşan bidin.{{sfn|McDowall|1996|p=220}} Şîyana wî ya yekkirina fraksiyonên cuda yên kurd, her çend demkî be jî, potansiyela hevgirtina neteweyî di bin serokatiya jêhatî de nîşan dide, derseke ku ji bo rêxistinên kurd ên paşê nayê jibîrkirin.{{sfn|Olson|2000|p=73}} Di dawiyê de, bandora wî gihîşt qada sembolîk a nasnameya kurdî û beşdarî bîranînek kolektîf a berxwedanê bû ku berdewam dike ku gotara neteweperwer şekil bide.{{sfn|McDowall|1996|p=220}} Bi saya çalakiyên xwe yên leşkerî, siyasî û rewşenbîrî, Îhsan Nûrî Paşa di dîroknivîsandina neteweperweriya Kurdî de kesayetek navendî dimîne û ji bo hem zanyar û hem jî çalakvanên ku dixwazin pêşveçûna xeyalên dewleta kurdî fam bikin xalek referansê ye.{{sfn|McDowall|1996|p=220}} == Binerê == * [[Hengên Hemîdiye]] * [[Xalîd Begê Cibirî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliografî == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=McDowall |pêşnav=David |sal=1996 |sernav=A Modern History of the Kurds |cih=London |weşanger=I.B. Tauris }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |sal=1989 |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |cih=Austin |weşanger=University of Texas Press }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |sal=2006 |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |cih=Syracuse |weşanger=Syracuse University Press }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=van Bruinessen |pêşnav=Martin |sal=1992 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |url=https://archive.org/details/aghashaikhstates0000brui |cih=London |weşanger=Zed Books }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=van Bruinessen |pêşnav=Martin |sal=2000 |sernav=Kurdish Ethno-Nationalism Versus Nation-Building States: Collected Articles |cih=Istanbul |weşanger=ISIS Press }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hassanpour |pêşnav=Amir |sal=1992 |sernav=Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985 |url=https://archive.org/details/nationalismlangu0000hass |cih=San Francisco |weşanger=Mellen Research University Press }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |sal=2009 |sernav=Syria’s Kurds: History, Politics and Society |cih=London |weşanger=Routledge }}{{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * [https://web.archive.org/web/20120425153838/http://www.lekolin.com/modules.php?name=News&file=article&sid=181 Serokê serhildana Agiriyê], Navenda Lêkolînan Kurdistan {{in lang|tr}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Ihsan Nuri}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1893]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mirin 1976]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Paşa]] [[Kategorî:Serhildanên Agiriyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] azcdnxpv5x0oyis4atwehk5bq8mgzdp 0 17925 2096782 2039614 2026-10-01T05:28:33Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096782 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Qahîre | statû = Paytexta Misirê | sernavê_wêne = Dîmenek ji bajêr }} [[Wêne:Kairo 001.jpg|thumb|Qahîre bi roj]] [[Wêne:Cairo by night.jpg|thumb|Qahîre bi şev]] '''Qahîre''' ({{bi-ar|القاهرة|al-Qāhira}}) paytexta [[Misir]]ê ye û bajarê herî mezin ê cîhana erebî ye. Li qada metropolê ya Qahîreya Mezin 21,3 milyon kes dijin û kombûna bajarî ya herî mezin ê [[Afrîka|Parzemîna Afrîkayê]] ye. Qahîre bajarê herî mezin ê cîhana erebî û [[Rojhilata Navîn]] e û ji aliyê nifûsê ve bajarê herî mezin ê cîhanê yê şeşem e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/cairo-population |sernav=Cairo Population 2022 (Demographics, Maps, Graphs) |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2022-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |sernav=Cairo, Egypt Metro Area Population 1950-2022 |malper=www.macrotrends.net |tarîxa-gihiştinê=2022-06-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210514065029/https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |roja-arşîvê=2021-05-14 |url-status=dead }}</ref> Qahîre bi [[Misira kevnare]] ve girêdayî ye, ji ber ku kompleksa [[Piramîd|pîramîda]] Giza û bajarên kevnar ên [[Mêmfis|Memphis]] û [[Heliopolis]] li qada bajarê ne. Bajêr li nêzîkî [[delta]]ya [[Nîl]]ê ye û bajar yekem car wekî [[Fustat]] pêş ket. Piştî hatina misilmanan a Misirê bajar di sala 640an de li tenişta keleha kevnar a Romayê ya heyî ve berfireh bûye. == Dîrok == === Niştecihbûna kevnar === Ji ber ku bajêr li ser derbasbûna rêyên sereke yên di navbera [[Afrîkaya Bakur]] û herêma [[Şam]]ê de ye, devera li dora Qahîreya îro ji ber cihê wê yê stratejîk li hevbendiya [[Geliyê Nîlê]] û herêmên Deltaya Nîlê (Misira Jorîn û Misira Jêrîn) demeke dirêj bû xaleke giring a Misira kevnar.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/232605788 |sernav=The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture |tarîx=2009 |weşanger=Oxford University Press |kesên-din=Jonathan Bloom, Sheila Blair |isbn=0-19-530991-X |cih=Oxford |oclc=232605788 }}</ref><ref name="Gabra2010">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5743/cairo/9789774163111.003.0020 |sernav=The Esna Monasteries: Dayr al-Shuhada and Dayr al-Fakhuri |paşnav=Gabra |pêşnav=Gawdat |paşnav2=Takla |pêşnav2=Hany N. |tarîx=2010-12-15 |weşanger=American University in Cairo Press |rr=225–242 }}</ref> [[Mêmfis]], paytexta Misirê di dema [[Keyaniya Kevin]] de û bajarekî mezin heya [[Serdema Keyaniya Ptolemeyî]], li başûrê Qahîreya îro bû. [[Heliopolis]], bajarekî din ê giring û navendeke dînî ya sereke ye, ku niha li taxên bakurê rojhilatê Qahîreyê ye. Di salên 525 berî zayînê û 343 berî zayînê de bi êrîşên [[faris]]an re bajar bi giranî hatiye wêrankirin û di dawiya sedsala yekem a berî zayînê de beşek ji bajêr hatiye terikandin.<ref name="Gabra2010"/> Lêbelê koka Qahîreya nûjen bi gelemperî ji rêzek niştecîhên hezarsala yekem a piştî zayînê de ye tê şopandin. Li dora sedsala çarem, ji ber ku Memphis giringiya xwe winda dikir, [[Romaya Kevnare|romayiyan]] kelehek mezin li ser perava rojhilatê [[Nîl]]ê ava kirin. Keleha [[Romaya Kevnare|romayiyan]] ku jê re Babîl tê gotin, ji aliyê împeratorê romayê [[Diokletian]] (285–305) ve li ber deriyê qenalekî ku [[Nîl]]ê bi [[Deryaya Sor]] ve girê dide ku berê ji aliyê împerator [[Trajan]] (98–115) ve hatibû çêkirin, hatiye avakirin. Li bakurê kelehê, li nêzî navçeya îro ya [[Elazbekiya]], bender û qereqoleke kelehî heye ku bi navê [[Tendonyas]] yan jî [[Umm Duneyn]] tê zanîn. Di gel ku li herêmê ji xeynî kelehên Romayê, tu avahî ji sedsala 7an kevntir nehatine parastin lê delîlên dîrokî destnîşan didin ku li herêmê bajarek mezin hebûye. === Damezrandin û pêşvebirina bajêr === [[Wêne:The story of Cairo (1906) (14782234955).jpg|thumb|Plana Qahîreyê ya beriya 1200 piştî zayînê ye ku ji hêla Stanley Lane-Poole (1906) ve hatie çêkirin. Di planê de cîhê avahiyên Fatimiyan, Keleha Selahedîn û şûnwarên berê nîşan dide.]] Di sala 969an de împeratoriya Fatimiyan a şîa ya îsmaîlî piştî desthilatdariya Îfriqiyê Misirê bi dest xist. Generalê fatimiyan [[Cewher Elsaqilî]] bajarekî nû yê kelehî li bakurê rojhilatê [[Fustat]] û [[Elqataî]] ya berê ava kir. Çar sal derbas bûn ji bo avakirina wî bajarî, ku di destpêkê de bi navê [[Elmanşûriye]] dihat zanîn ku diviya bû ji bo paytexta nû ya xelîfetiyê xizmet bike. Di wê demê de, avakirina [[Zanîngeha Elezherê]] bi fermana xelîfe hat destpêkirin, ku ev zanîngeha sêyem kevintirîn zanîngeha cîhanê ye. Qahîre dê di dawiyê de bibe navendeke fêrbûnê, di gel [[pirtûkxaneya Qahîreyê]] ku bi sed hezaran pirtûk tê de hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bacharach |pêşnav=Michael |tarîx=2006-12-31 |sernav=Beyond Individual Choice |url=http://dx.doi.org/10.1515/9780691186313 |doi=10.1515/9780691186313 }}</ref> Gava xelîfe [[Elmu'izz lî Dîn Allah]] di sala 973an de ji paytexta fatimiyan Mehdiya ji [[Tûnis]]ê hat, navê navê bajêr wekî [[Qahirat Elmu'izz]] guherand, ku navê "Qahîre" ya îro (al-Qāhira) ji vê navê tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morris |pêşnav=James W. |tarîx=1990 |sernav=''The Concise Encyclopedia of Islam''. Cyril Glassé |url=http://dx.doi.org/10.1086/488395 |kovar=The Journal of Religion |cild=70 |hejmar=2 |rr=305–306 |doi=10.1086/488395 |issn=0022-4189 }}</ref> Xelîfe di komplekseke qesra fireh û berfereh de dijiyan ku dilê bajêr dagir kiribû. Qahîre di piraniya vê serdemê de wekî bajarekî padîşahiyê bi taybetî bêhempa ma, lê di dema serweriya [[Bedir Elgamalî]] de wekî wezîr (1073–1094) yekem car sînorkirin hatin sistkirin û ji bo malbatên dewlemend ên Fustatê destûr hat dayîn ku derbasê bajêr bibin. Di navbera salên 1087 û 1092an de Bedir Elgemalî jî dîwarên bajêr bi keviran ji nû ve ava kir û deriyên bajêr Bab el-Futuh, Bab el-Nasr û Bab Zuweila ku heta roja îro jî li ser piyan e, ava kirin. Di serdema Fatimiyan de Fustat di mezinahî û dewlemendiya xwe de wekî navendek hunerî û bazirganiya navneteweyî û wekî bendera sereke ya herêmê li ser [[Nîl]]ê, gihîşt asta herî bilind. Çavkaniyên dîrokî radigihînin ku li bajêr avahiyên hevparên niştecihî yên pir-qatî hebûn, nemaze li navenda wî ku bi gelemperî niştecîhên kategoriya navîn û kategoriya jêrîn lê jiyan kirine. Hinek ji van avahiyan bi qasî heft qat bilind bûn ku ji 200î heta 350î kesan dikaribûn tê de bijîn. == Erdnîgarî == Qahîre li bakurê [[Misir]]ê ye ku wekî Misir a Jêrîn tê zanîn, 165 km li başûrê [[Deryaya Navîn]] e û 120 km li rojavayê [[Kendava Suweyşê]] û [[Kanala Suezê]] ye. Bajar li kêleka [[Nîl|Çemê Nîlê]] ye û tavilê li başûrê xala ku çem ji newala xwe ya bi çolê ve girêdide derdikeve û diherike herêma [[Deltaya Nîlê]] ya nizm. Her çend metropola Qahîreyê ji her alî ve ji [[Nîl]]ê dûr dikeve jî, bajarê Qahîreyê tenê li perava rojhilatê çem e û li ser 2 giravên di nav [[Nîl]]ê de li ser rûerdek ku bi tevahî 453 km² (çarçik) e, dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cairo.gov.eg/C17/C8/Cairo%20Maps/default.aspx |sernav=البوابة الالكترونية لمحافظة القاهرةCairoInBrief |tarîx=2009-04-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-06-23 |tarîxa-arşîvê=2009-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090419130737/http://www.cairo.gov.eg/C17/C8/Cairo%20Maps/default.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/egypt/ |sernav=Egypt: Governorates, Districts, Cities, Towns - Population Statistics in Maps and Charts |malper=www.citypopulation.de |ziman=en-us |tarîxa-gihiştinê=2022-06-23 }}</ref> Ji hêla jeolojîkî ve, Qahîre li ser aluvium û zozanên qûmê yên ku ji [[Heyama Kuaternarê]] maye, hatiye avakirin. == Avhewa == Li Qahîreyê û li kêleka Geliyê Çemê Nîlê, avhewa yekî germ a çolê heye. Bahoza bayê pir caran çêdibin û ji adarê heya meha gulanê toza çolê tîne nav bajêr û hewa pir caran bi xeterî zuha dibe. Germahiya bilind di zivistanê de ji 14 heta 22&nbsp;°C heta diguhere, dema ku germa nizm bi şev kêm dibe, dadikeve binê 11&nbsp;°C yê. Bi gelemperî digihîje 5&nbsp;°C yê. Di havînê de, bilindbûn herî kêm ji 40&nbsp;°C yê derbas dibe û germa herî nizm jî dadikeve 20&nbsp;°C yê. Baran kêm e û tenê di mehên sar de diqewime, lê baranên giran ku ji nişka ve tên dibin sedema lehiyek giran. Di mehên havînê de ji ber cihê xwe yê peravê remahiya zêde heye. Barîna berfê pir kêm e; Di 13ê Kanûna Pêşîn 2013an de hejmareke piçûk ji berfê, ku bi gelemperî tê bawer kirin ku berf e, li taxên herî rojhilat ên Qahîreyê ket, ev cara yekem e ku herêma Qahîreyê di gelek dehsalan de baranek bi vî rengî werdigire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cairo}} {{Paytextên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 969an]] [[Kategorî:Bajarên Misirê]] [[Kategorî:Paytextên Afrîkayê]] [[Kategorî:Qahîre| ]] rdfid536ngcemzpojjczkd4zn6sjnd7 0 22784 2096763 1917751 2026-09-30T20:43:10Z Sintegrity 57024 2096763 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} [[Wêne:Redentor.jpg|thumb|200px|Cristo Redentor, peykerê Mesîhê Xilaskar yê bajarê Rio de Janeiro.]] [[Wêne:Rio de Janeiro Helicoptero 47 Feb 2006.jpg|thumb|200px|Rio de Janeiro ji peykerî de.]] [[Wêne:Cristoredentorurca.JPG|thumb|200px|Peykerê Mesîhê Xilaskar li ser çiyayê Corcovadoyê.]] '''Cristo Redentor''' ({{IPA-pt-BR|ˈkɾistu ʁedẽˈtoʁ}}, ku tê wateya "Mesîhê Xilaskar") [[peyker]]ekî bîrdarî ya [[Îsa|Îsayê Mesîh]] e ku li [[başûr]]ê [[Rio de Janeiro]] ([[Brezîl]]) li ser lûtkeya [[çiyayê Corcovado]] hatiye avakirin. Peyker 30 metre bilind e û di şêwaza [[Art Deco]] de di sala [[1931]]ê de hate amadekirin. Ew ji gelek peykerên mezin ên Îsa re bû modelek. Di bingehê bi qasî heşt metre bilind de dêrek heye. Bilindahiya peyker 30 metre, bera wî 28 metre û giraniya wî jî 1200 ton e. Peyker ji her derê bajarê [[Rio de Janeiro]] xuya dike. Ramana vî peykerî di sala 1921ê di çarçoveya pîrozbahiyên sedsaliya rizgarbûna [[Brezîl]]ê (1822) ji pêşbirkek bi navê berhemek dînî ku ji aliyê dêrê ve hatibû pêşniyarkirin deholê. [[Wêne:Cristo Redentor em construção (013RJ009013) (cropped).jpg|center|thumb|1930]] == Mijarên têkidar == * [[Heft nuwazeyên cîhanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avahiyên di 1931ê de hatine xilaskirin]] [[Kategorî:Bermahiyên bêhempa yên cîhanê]] [[Kategorî:Brezîl]] [[Kategorî:Peyker]] 6s4fneac3bt8qzr13ipjri96blswgse 2096765 2096763 2026-09-30T20:49:48Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2096763|2096763]] yê [[Special:Contributions/Sintegrity|Sintegrity]] ([[User talk:Sintegrity|gotûbêj]]) şûnde kir 2096765 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} [[Wêne:Redentor.jpg|thumb|200px|Cristo Redentor, peykerê Mesîhê Xilaskar yê bajarê Rio de Janeiro.]] [[Wêne:Rio de Janeiro Helicoptero 47 Feb 2006.jpg|thumb|200px|Rio de Janeiro ji peykerî de.]] [[Wêne:Cristoredentorurca.JPG|thumb|200px|Peykerê Mesîhê Xilaskar li ser çiyayê Corcovadoyê.]] '''Cristo Redentor''' ({{IPA-pt-BR|ˈkɾistu ʁedẽˈtoʁ}}, ku tê wateya "Mesîhê Xilaskar") [[peyker]]ekî bîrdarî ya [[Îsa|Îsayê Mesîh]] e ku li [[başûr]]ê [[Rio de Janeiro]] ([[Brezîl]]) li ser lûtkeya [[çiyayê Corcovado]] hatiye avakirin. Peyker 30 metre bilind e û di şêwaza [[Art Deco]] de di sala [[1931]]ê de hate amadekirin. Ew ji gelek peykerên mezin ên Îsa re bû modelek. Di bingehê bi qasî heşt metre bilind de dêrek heye. Bilindahiya peyker 30 metre, bera wî 28 metre û giraniya wî jî 1200 ton e. Peyker ji her derê bajarê [[Rio de Janeiro]] xuya dike. Ramana vî peykerî di sala 1921ê di çarçoveya pîrozbahiyên sedsaliya rizgarbûna [[Brezîl]]ê (1822) ji pêşbirkek bi navê berhemek dînî ku ji aliyê dêrê ve hatibû pêşniyarkirin deholê. == Mijarên têkidar == * [[Heft nuwazeyên cîhanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avahiyên di 1931ê de hatine xilaskirin]] [[Kategorî:Bermahiyên bêhempa yên cîhanê]] [[Kategorî:Brezîl]] [[Kategorî:Peyker]] cpnrkk1cqjdaqmtxz40sgtb3555egcc 0 29636 2096785 2094874 2026-10-01T06:52:10Z Lemdin 184835 /* */ 2096785 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî Yanji ([[ئورەماری]]) Yanji Horamarî [[eşîr]]eke Mêzin â kurd e. [[Oramarî (konfederasyona eşîretê)]] ji Eşîr Yanji Baskên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Oramarî li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîren Oramarî == [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] ji 2 Bask Yanji Eşîren Serekî Pek tê ewji evin : # • [[Baska Lemdînî]] # • [[Baska Mefî]] 1. [[Eşira Lemdînî|Eşîra Lemdînî]] Yanji [[Baska Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Eşîra Mefî]] Yanji [[Baska Mefî]] ji 9 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} ==Hindek Kesayetên Navdar== [[Sito Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır cshqx12gzf326js1x0ak2p1hm5abygl 0 40442 2096811 1713813 2026-10-01T09:52:54Z MikaelF 935 2096811 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | nav = Seyidxanê Boyaxçî | navê_rastî = Seydo Şimşek | wêne = Seyidxanê Boyaxçî.jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Erxenî]],[[Amed]] | roja_mirinê = {{Mirin|05|07|2020}} | cure = Muzîka Kurdî | pîşe = Dengbêj, hunermend }} [[Wêne:Dengbesh.jpg|thumb|Dengbêj Seyidxanê Boyaxçî (li aliyê çepê)]] '''Seyidxanê Boyaxçî''', anku '''Xalê Seyidxanê Boyaxcî''' (navê wî yê di nasnameyê de '''Seydo Şimşek''' e), [[dengbêj]]ekî kurd bû ku di sala 1933<ref name="pelajans.org">https://pelajans.org/kultur-sanat/felc-geciren-seyidxane-boyaxcinin-aci-hayati-ve-dengbejlik-sevdasi/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>/1938an<ref name="Antolojiya dengbêjan">[[Antolojiya dengbêjan]], 2007, Amed.</ref> de li qeza [[Erxenî|Erxeniyê]], li gundê [[Lexerî]]<ref name="pelajans.org"/> yê [[Deşta Gewran]] hatiye dinê. Dibistan nexwendiye; ji 15 saliya xwe ve ye kilam û stranan dibêje. Li [[Amed]]ê 25 salan boyaxçîtiya [[pêlav]]an dike. Heta salên 1980î di şaredariya Amedê de karkerê berhevkirina çopê ye û pêlavan jî boyax dike, pişt re malnişîn dibe. Bavê heft zarokan e<ref name="Antolojiya dengbêjan"/>. Di nava gel de gelek kasetên wî hene.<ref name="Antolojiya dengbêjan"/>. == Mirin == Dengbêj Seyidxanê Boyaxçî di [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] 2020an de li [[Amed]]ê çû ber dilovaniya Xwedê.<ref>(2020). "Dê ciwan kilamên wî bibêjin.", Xwebûn, 30:2020, r. 8.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ku}} http://dengbejenkurd.blogspot.com/2011/01/seyidxane-boyaxci.html * {{Ku}} https://www.youtube.com/watch?v=I6nAe7tuc_s Medîna min, 2018. * {{Ku}} https://www.youtube.com/watch?v=1UCGMbf4Aiw Hevpeyvîn {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1933]] [[Kategorî:Mirin 2020]] 6lvcni18artxxny1rmu31gckuqxe9s5 0 44097 2096781 2096626 2026-10-01T05:00:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096781 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. == Aborî == === Awistralasya === Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye. Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû. Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e. Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye. Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye. === Giravên Pasîfîkê === == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] or2cr3e3afgd173ji050h0nnhcam56p 2096795 2096781 2026-10-01T08:52:12Z Penaber49 39672 /* Giravên Pasîfîkê */ 2096795 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. == Aborî == === Awistralasya === Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye. Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû. Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e. Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye. Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye. === Giravên Pasîfîkê === Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] rg2r3ia6gr2319edx4qnjqv63pq4oll 2096796 2096795 2026-10-01T08:58:18Z Penaber49 39672 2096796 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. == Aborî == === Awistralasya === Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye. Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû. Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e. Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye. Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye. === Giravên Pasîfîkê === Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk, nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] kxz3qiig4ya67qyktvjx44cjm03nkxk 2096797 2096796 2026-10-01T08:59:27Z Penaber49 39672 2096797 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. == Aborî == === Awistralasya === Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye. Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû. Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e. Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye. Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye. === Giravên Pasîfîkê === Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] niuofije9066hoz012hiaw2zwo6ipk9 2096798 2096797 2026-10-01T09:02:15Z Penaber49 39672 2096798 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. == Aborî == === Awistralasya === Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye. Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû. Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e. Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye. Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye. === Giravên Pasîfîkê === Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] siiqhq1y5hi1dl2tr26noxmldvv7o8o 2096800 2096798 2026-10-01T09:06:29Z Penaber49 39672 2096800 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. == Aborî == === Awistralasya === Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye. Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû. Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e. Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye. Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye. === Giravên Pasîfîkê === Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene. Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in. Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 6dhcqqp8rj64fdmp14qpexq84wj9qg5 2096803 2096800 2026-10-01T09:08:53Z Penaber49 39672 /* Awistralasya */ 2096803 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in. Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare. Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare. Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên. Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare. {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye. Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû. Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e. Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye. Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye. === Giravên Pasîfîkê === Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene. Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in. Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] ekdeyuic9o9nu9g12cfzr6wribxjnb4 0 66487 2096773 2062395 2026-10-01T03:46:23Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096773 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:PudongBW.jpg|thumb|rast|Şanghay]] Li jêr, lîsteya bajarên herî mezin li gorî nifûsê<ref>http://www.sabah.com.tr/galeri/dunya/dunyanin_en_kalabalik_sehirleri</ref> ye. Bajarê herî qelebalix a cîhanê, bajarê [[Şanghay]] yê rojhilata [[Çîn]]ê ye. == Bajarên Megapol == {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Sal !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |1 | [[Şanghay]] | [[Wêne:Shanghai - Pudong - Lujiazui.jpg|125px]] | {{Nts|24,256,800}}<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.stats-sh.gov.cn/sjfb/201502/277392.html |tarîxa-gihiştinê=2016-07-11 |tarîxa-arşîvê=2015-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309200433/http://www.stats-sh.gov.cn/sjfb/201502/277392.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[2014]] | {{Nts|6340.5}} | {{Nts|3800}} | {{CHN}} |- |2 | [[Keraçî]] | [[Wêne:Karachi downtown.jpeg|125px]] | {{Nts|23,500,000}}<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |sernav=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |weşanger=http://tribune.com.pk |tarîx=6 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=31 tîrmeh 2014 }}</ref> | [[2013]] | {{Nts|3527}} | {{Nts|1288}} | {{PAK}} |- |3 | [[Pekîn]] | [[Wêne:view of Beijing.jpg|125px]] | {{Nts|21,700,000}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/beijing-population/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-07-11 |roja-arşîvê=2016-06-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160628055840/http://worldpopulationreview.com/world-cities/beijing-population/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[2015]] | {{Nts|16410.54}} | {{Nts|5994}} | {{CHN}} |- | 4 | [[Delhî]] | [[Wêne:Skyscrapers connaught place New Delhi.JPG|125px]] | 18.686.902 <ref>http://www.indiaonlinepages.com/population/delhi-population.html</ref> | [[2016]] | {{Nts|1484.0}}<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Delhi</ref> | {{Nts|7845.9}} | {{IND}} |- | 5 | [[Lagos]] | [[Wêne:Lagos Island.jpg|125px]] | 17.500.000<ref>http://worldpopulationreview.com/world-cities/lagos-population/{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[2016]] | {{Nts|999.58}}<ref>The surface of the Metropolitan Lagos is 1171 square kilometres, but 171 square kilometres is water (lagoon).</ref> | {{Nts|16067}} | {{NGA}} |- | 6 | [[Stembol]] | [[Wêne:Halic.png|125px]] | {{Nts|14,657,434}}<ref name="Population of Turkey">{{Jêder-malper |url=http://www.turkstat.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=15974 |yayıncı=[[Turkish Statistical Institute]] |başlık=The Results of Address Based Population Registration System, 2013 |tarih=31 December 2013 |erişimtarihi=29 January 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226013102/http://www.turkstat.gov.tr/jsp/hata/body/hata.jsp;jsessionid=HGjjcvZFPzJRWLtt5XnWKh0zTzfWZ1F78DYr0jTsygZWkPpWNxSX!-604987181 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[List of districts of Istanbul|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The city, considered capital of Istanbul Province, is administered by the Istanbul Metropolitan Municipality (IMM), which oversees the thirty-nine districts of the city-province (thirty-six urban districts and three rural districts).</ref> | {{Nts|2189.79}}<ref>According to the new Metropolitan Municipal Law (No.5216/2004-5), Jurisdiction of Istanbul Metropolitan Municipality (IMM), the city area is 5343.02 square kilometers. Districts: Çatalca, Silivri and Şile (total area 3153.23 square kilometers) are almost entirely rural.</ref> | {{Nts|6467}} | {{TUR}} |- | 7 | [[Guangzhou]] | [[Wêne:Pearl River Night Cruise.jpg|125px]] | {{Nts|12700800}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gzstats.gov.cn/tjgb/glpcgb/201105/t20110517_25227.htm |başlık=广州市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |yayıncı=China National Census |erişimtarihi=9 May 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=7 kanûna paşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190107053144/http://www.gzstats.gov.cn/gzstats/error404.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[List of administrative divisions of Guangzhou|Sub-Provincial City]]<ref>Guangzhou City is a sub-provincial city and it is divided into 10 districts and 2 County-level cities. Guangzhou is further divided into 131 Subdistricts and 38 Towns. The city proper (districtes): Yuexiu, Liwan, Haizhu, Tianhe, Baiyun, Huangpu, Panyu, Huadu and Industrial Districts - Nansha, Luogang.</ref> | {{Nts|3843.43}} | {{Nts|3305}} | {{CHN}} |- | 8 | [[Mumbaî]] | [[Wêne:Mumbai Skyline at Night.jpg|125px]] | {{Nts|12478447}}<ref name="india1">{{Jêder-malper |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |yayıncı=Census of India |başlık=Provisional Population Totals, Census of India 2011 |erişimtarihi=2011-10-18 }}</ref> | [[Administrative divisions of Mumbai|Municipal Corporation]]<ref>Mumbai City consists of two distinct regions: Mumbai City district (Island City) and Mumbai Suburban district (Western Suburban and Eastern Suburban), grouped into 24 wards, under the administration of Brihanmumbai Municipal Corporation (BMC). The remaining area belongs to Defence, Mumbai Port Trust, Atomic Energy Commission and Borivali National Park, which are out of the jurisdiction of the BMC.</ref> | {{Nts|603.4}} | {{Nts|20680}} | {{IND}} |- | 9 | [[Moskow]] | [[Wêne:MIBC 12th June 2014.jpg|125px]] | {{Nts|12111194}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls |başlık=RUSSIA: Moscow |yayıncı=mos.ru |erişimtarihi=2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2018-12-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181225132215/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls%0A |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Administrative divisions of Moscow|Federal City]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mos.ru/en/authority/structure/ |başlık=Территориальное устройство |yayıncı=Moscow City Government |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2013-01-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130108044822/http://mos.ru/en/authority/structure/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>The federal city of Moscow is divided into twelve administrative okrugs, which are in turn subdivided into districts (raions).</ref> | {{Nts|2510.12}}<ref name="RusArea2009">{{Jêder |sernav=Ministry of Economic Development of the Russian Federation. Federal Registration, Cadastre&Cartograhy Service. Russia Landuse National Report 2008, p.187-188 ('''in Russian''') |url=http://www.rosreestr.ru/upload/www/files/gos_doclad_2008.pdf |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141010021939/https://rosreestr.ru/upload/www/files/gos_doclad_2008.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|4825}} | {{Ru îkon}} |- | 10 | [[Daka]] | [[Wêne:Dhaka-Bangladesh.jpg|125px]] | {{Nts|12043977}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=BANGLADESH: Dhaka (Census 2011) |url=http://www.citypopulation.de/php/bangladesh-admin.php |çalışma=CityPopulation.De |erişimtarihi=10 March 2014 }}</ref> | [[Dhaka City Corporation|City Corporation]]<ref>Dhaka City Corporation was established as the Dhaka Municipality on August 1, 1864. The Awami League government on 29 November 2011 dissolved the Dhaka City Corporation by the Local Government (City Corporation) Amendment Bill 2011 passed by the Parliament of Bangladesh after being placed in the Parliament on November 23. The city corporation will be split into two corporations, North and South. The municipal area of Dhaka city is under the jurisdiction of the Dhaka City Corporation (North - South) and the municipal area is divided into 92 wards.</ref> | {{Nts|302.92}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Dhaka Zila |url=http://www.geohive.com/cntry/bangladesh.aspx |çalışma=GeoHive |erişimtarihi=10 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=26 sibat 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140226131728/http://www.geohive.com/cntry/bangladesh.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>The Dhaka City Corporation (North-South) not included the cities: Keraniganj, Gāzipur, Sābhār, Rupganj, Narayanganj.</ref> | {{Nts|29401}} | {{BGD}} |- | 11 | [[Lahor]] | [[Wêne:Kalma Underpass1.jpg|125px]] | {{Nts|11318745}}<ref name="pakistan"/> | [[Lahore District|City District]] | {{Nts|1772}}<ref name="pakistan">{{Jêder-malper |url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |başlık=Lahore City District - Lahore City Tehsil |yayıncı=GeoHive |erişimtarihi=10 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=6 nîsan 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130406012611/http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|3566}} | {{PAK}} |- | 12 | [[Shenzhen]] | [[Wêne:Shenzhen night street.JPG|125px]] | {{Nts|10467400}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sztj.gov.cn/nj2012/szcn/3-1_1ch.htm |başlık=Shenzhen Statistics |yayıncı=Shenzhen Government Online |erişimtarihi=2011 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303202329/http://www.sztj.gov.cn/nj2012/szcn/3-1_1ch.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Shenzhen#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|1991.64}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.sz.gov.cn/gi/ |başlık=Shenzhen General Info |yayıncı=Shenzhen Government Online |erişimtarihi=2011 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2017-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170525115028/http://english.sz.gov.cn/gi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|5255}} | {{CHN}} |- | 13 | [[Sêûl]] | [[Wêne:Seoul from the sky.jpg|125px]] | {{Nts|10388055}}<ref name="seoul2">{{Jêder-malper |url=http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 |başlık=Seoul Statistics (Population)(2013) |yayıncı=Seoul Metropolitan Government |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=3 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303220844/http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[List of districts of Seoul|Special City]] | {{Nts|605.21}}<ref name="seoul1">{{Jêder-malper |url=http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 |başlık=Seoul Statistics (Land Area) |yayıncı=Seoul Metropolitan Government |erişimtarihi=2012 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303220844/http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|17164}} | {{KOR}} |- |} == Bajarên Metropol == === Bajarên ku gelheya xwe 9 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |14 | [[Cakarta]] | [[Wêne:Jakarta Car Free Day.jpg|125px]] | {{Nts|9988329}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://dki.kependudukancapil.go.id/index.php/statistik |başlık=Jumlah Penduduk Provinsi DKI Jakarta (2013) |çalışma=Dinas Kependudukan dan Pencatatan Sipil Provinsi DKI Jakarta |erişimtarihi=15 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=26 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140326015559/http://dki.kependudukancapil.go.id/index.php/statistik |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Jakarta#Administration|Capital Region - Five Kota]]<ref>[http://www.citypopulation.de/php/indonesia-admin.php INDONESIA: Administrative Division]</ref> | {{Nts|664.12}} | {{Nts|15040}} | {{IDN}} |- |15 | [[Kinşasa]] | [[Wêne:Kinshasa-Gombe, from CCIC.JPG|125px]] | {{Nts|9735000}}<ref name="demographia">{{Jêder-malper |başlık=Demographia World Urban Areas (2014) |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |yayıncı=Demographia |erişimtarihi=17 March 2014 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |başlık=Evenements: "Avec une population de 9,5 millions, Kinshasa est la troisième plus grande ville sur le continent africain, de taille égale à Johannesburg. Le Kinois (habitants de Kinshasa) sont connus pour leur sens de l'humour, leur musique et leur amour pour la danse."(2013) |url=http://www.kinshasa.cd/ |yayıncı=Ville de Kinshasa |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2001-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20011027044821/http://www.kinshasa.cd/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>{{Full|date=March 2014}} | [[Communes of Kinshasa|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Kinshasa is divided into twenty-four districts, administered by the Metropolitan Municipality of Kinshasa. But the districts (communes) of Maluku and Nsele (N'Sele) are rural and not part of the city proper. The city proper (urban area) of Kinshasa is generally considered to be formed by twenty-two "communes".</ref> | {{Nts|1117.62}}<ref>According to the Constitution of Democratic Republic of the Congo, the province of Kinshasa covers 9965.21 km². Maluku and N'Sele (total area 8847.59 km²) are entirely rural, with a very very low density.</ref> | {{Nts|8710}} | {{COD}} |- |16 | [[Tientsin]] | [[Wêne:天津南京路滨江道交口.jpg|125px]] | {{Nts|9341844}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.enorth.com.cn/system/2011/04/29/006466166.shtml |başlık=天津市公报2010年第六次全国人口普查主要数据 |yayıncı=Enorth.com.cn |erişimtarihi=29 April 2011 }}</ref> | [[List of administrative divisions of Tianjin|Direct-controlled Municipality]]<ref>Based on the districts of Heping, Hexi, Hebei, Nankai, Hedong, Hongqiao, Jinnan, Dongli, Xiqing, Beichen and Binhai New Area, considered "core districts". Starting from November 2009, Binhai New Area was consolidated into a district, and the former subordinate districts of Tanggu, Hangu and Dagang were abolished. Binhai is part of the Bohai Economic Rim and is expected to become another asset to regional development, following the rise of Shenzhen Special Economic Zone and Shanghai Pudong New Area. It is a Special Economic Zone (SEZ) of the PRC, meaning experimental reforms are taking place here.</ref> | {{Nts|4037}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/php/china-township-tianjin-admin.php |başlık=CHINA: Administrative Division of Tianjin (天津市) }}</ref> | {{Nts|2314}} | {{CHN}} |- |17 | [[Tokyo]] | [[Wêne:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January (revised).jpg|125px]] | {{Nts|9071577}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=「東京都の人口（推計）」の概要（平成26年2月1日現在） (2014) |url=http://www.metro.tokyo.jp/INET/CHOUSA/2014/02/60o2r100.htm |çalışma=Tokyo Metropolitan Government (JPN) |erişimtarihi=20 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=4 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304053154/http://www.metro.tokyo.jp/INET/CHOUSA/2014/02/60o2r100.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Special wards of Tokyo|23 Special Wards (tokubetsu-ku)]] | {{Nts|622.99}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Land Area by District |url=http://www.toukei.metro.tokyo.jp/tnenkan/2011/tn11q3e001.htm |çalışma=Tokyo Metropolitan Government (ENG) |erişimtarihi=20 March 2014 }}</ref> | {{Nts|14562}} | {{JPN}} |- |10 | [[Qahîre]] | [[Wêne:Kairo 001.jpg|125px]] | {{Nts|11922949}}<ref name="Capmas2013">{{Jêder-malper |url=http://www.capmas.gov.eg/pdf/Electronic%20Static%20Book2013/english/population/untitled1/pop.aspx |başlık=Estimated Population by Governorate |yayıncı=[[CAPMAS]] |erişimtarihi=September 2013 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2013-12-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131231000306/http://www.capmas.gov.eg/pdf/Electronic%20Static%20Book2013/english/population/untitled1/pop.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Cairo Governorate|Governorate]]<ref>In April 2011, Prime Minister Essam Sharaf abolished the Helwan Governorate and reincorporated its territory into the Cairo Governorate. The total area of the governorate is 3085.1 square kilometers, the city area is 453 square kilometers, but the Egyptian government considered the Cairo Governorate is that a whole city and all statistics relate to the "governorate".</ref> | {{Nts|3085.1}}<ref>[http://www.citypopulation.de/php/egypt-cairo-admin.php EGYPT: Cairo]</ref> | {{Nts|2892}} | {{EGY}} |- |19 | [[São Paulo]] | [[Wêne:Radial Leste.jpg|125px]] | {{Nts|11821873}}<ref name="brazil1">{{Jêder-malper |url=ftp://ftp.ibge.gov.br/Estimativas_de_Populacao/Estimativas_2013/estimativa_2013_dou.pdf |başlık=ESTIMATIVAS DA POPULAÇÃO RESIDENTE NOS MUNICÍPIOS BRASILEIROS COM DATA DE REFERÊNCIA EM 1º DE JULHO DE 2013 |yayıncı=[[Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística|IBGE]] |dil=Portuguese |erişimtarihi=31 August 2013 }}</ref> | [[Subdivisions of São Paulo|Municipality City]]<ref>Administratively, the Municipality of São Paulo is divided into 31 subprefectures, each in turn divided into 96 districts. Locally, districts may contain one or more neighborhoods (bairros). The city of São Paulo recognizes ten geographical areas used to reference locations in the city.</ref> | {{Nts|1521.11}}<ref name="IBGE">{{Jêder |sernav=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (2013) |url=http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/areaterritorial/area.php?nome=Rio+de+Janeiro |tarîxa-gihiştinê=2012-10-10 |tarîxa-arşîvê=2012-10-10 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/6BIdrjSEI?url=http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/areaterritorial/area.php?nome=Rio+de+Janeiro |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | {{Nts|7772}} | {{BRA}} |- |20 | [[Meksîko]] | [[Wêne:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|125px]] | {{Nts|8874724}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=MEXICO: Mexico City (2014) |url=http://www.citypopulation.de/php/mexico-mexicocity.php |çalışma=CityPopulation.De |erişimtarihi=15 March 2014 }}</ref> | [[Mexico City's boroughs|Federal District]] | {{Nts|1485.49}}<ref name="ConapoZM">[http://www.conapo.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=133&Itemid=212 Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202063503/http://www.conapo.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=133&Itemid=212 |date=2010-12-02 }} Retrieved on 2010-11-26.</ref> | {{Nts|5974}} | {{MEX}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 8 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |21 | [[Lima]] | [[Wêne:Lima Plaza Mayor1 cropped.jpg|125px]] | {{Nts|8693387}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.larepublica.pe/17-01-2014/inei-lima-tiene-8-millones-693-mil-387-habitantes |başlık=PERU: Lima population |yayıncı=La Republica }}</ref> | [[List of districts of Lima|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Lima is divided into forty three "districts of Lima" which are administered by the Metropolitan Municipality of Lima. The city proper (urban area) of Lima is generally considered to be formed by thirty of these districts. The remaining thirteen districts consist of mostly rural and sparsely populated desert and mountainous areas. The Metropolitan Municipality of Callao is divided into six districts.</ref> | {{Nts|933.63}}<ref>The cities of Lima and Callao forms a single city "continues". Callao is just a city "administrative". Economically and geographically is a district of the Metropolitan Municipality of Lima.</ref> | {{Nts|9489}} | {{PER}} |- |22 | [[Bangalore]] | [[Wêne:UB City.jpg|125px]] | {{Nts|8425970}}<ref name="india1"/> | [[List of districts of Karnataka#Alphabetical listing|Municipal Corporation]] | {{Nts|709.5}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mapofbangalore.com/trip/ |başlık=trip from Bangalore |erişimtarihi=5 April 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=4 gulan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160504021007/http://www.mapofbangalore.com/trip/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|11876}} | {{IND}} |- |23 | [[London]] | [[Wêne:Canary Wharf Skyline 2, London UK - Oct 2012.jpg|125px]] | {{Nts|8416535}}<ref name="2013 ONS Population">[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/2013/stb---mid-2013-uk-population-estimates.html Annual Mid-year Population Estimates, 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810071043/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/2013/stb---mid-2013-uk-population-estimates.html |date=2014-08-10 }}. Office for National Statistics (2014-06-26). Retrieved 2014-06-26.</ref> | [[Local government in London|Greater London Authority]]<ref>The 33 local authorities are the 32 London borough councils and the City of London Corporation.</ref> | {{Nts|1572.15}} | {{Nts|5354}} | {{UK}} |- |24 | [[New York City]] | [[Wêne:LowerManhattanSept2013.png|125px]] | {{Nts|8405837}}<ref name="United States">{{Jêder-malper |url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |başlık=Census Estimates (2013) |yayıncı=United States Census Bureau |erişimtarihi=31 March 2014 }}</ref> | [[Borough (New York City)|Five Boroughs]]<ref>New York City is composed of five boroughs: Manhattan, The Bronx, Brooklyn, Queens, Staten Island</ref> | {{Nts|783.84}} | {{Nts|10724}} | {{DYA}} |- |25 | [[Bangkok]] | [[Wêne:The Baiyoke Tower II in Bangkok, Thailand.jpg|125px]] | {{Nts|8280925}}<ref name="2010 census 1">{{Jêder-malper |başlık=Table 1 Population by sex, household type and household by type, average size of private household by region and area: 2010 |url=http://service.nso.go.th/nso/nso_center/project/table/files/C-pop/2553/000/00_C-pop_2553_000_010000_00100.xls |yayıncı=National Statistics Office |çalışma=Statistic tables, NSO website |erişimtarihi=18 September 2012 }}</ref> | [[List of districts of Bangkok|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>Bangkok is subdivided into 50 districts (khet เขต, also sometimes wrongly called amphoe อำเภอ as in the other provinces, derived from Pali khetta, cognate to Sanskrit kṣetra), which are further subdivided into 169 khwaeng แขวง, roughly equivalent to tambon ตำบล in the other provinces.</ref> | {{Nts|1568.74}} | {{Nts|5280}} | {{THA}} |- |26 | [[Dongguan]] | [[Wêne:Dongguan Avenue (CBD) 2010.jpg|125px]] | {{Nts|8220207}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=China - Guangdong Province (2010) |url=http://www.geohive.com/cntry/cn-44.aspx |yayıncı=GeoHive |erişimtarihi=14 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=16 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160316085121/http://www.geohive.com/cntry/cn-44.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Dongguan#Administration|Sub-Provincial City]] | {{Nts|2469.4}} | {{Nts|3329}} | {{CHN}} |- |27 | [[Tehran]] | [[Wêne:Tehran tower view.jpg|125px]] | {{Nts|8154051}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=IRAN: Tehran City (Census 2011) |url=http://www.citypopulation.de/php/iran-tehrancity.php |yayıncı=CITY POPULATION.DE |erişimtarihi=25 February 2014 }}</ref> | [[Tehran#Location and subdivisions|City Municipality]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=88 |sernav=TEHRAN: Administrative Districts |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140726092302/http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=88 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|686}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=About Teheran |url=http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=104 |yayıncı=Tehran Municipality |erişimtarihi=25 February 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=19 sibat 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140219204318/http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=104 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|11886}} | {{IRN}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 7 mîlon derbaskirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |28 | [[Bogotá]] | [[Wêne:Centro-Internacional-Bogotá.jpg|125px]] | {{Nts|7776845}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dane.gov.co/index.php/poblacion-y-demografia/proyecciones-de-poblacion |başlık=Estimaciones y proyecciones de hogares y viviendas |yayıncı=DANE (2014) |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2016-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160202154631/http://www.dane.gov.co/index.php/poblacion-y-demografia/proyecciones-de-poblacion |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Bogotá#Government|Capital District]]<ref>The Capital District of Bogotá is divided into twenty districts, administered by the Metropolitan Municipality of Bogotá.</ref> | {{Nts|859.11}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bogota.gov.co/ |başlık=Límites |yayıncı=Bogota Government Corporation }}</ref><ref>The district of Sumapaz is completely rural (no city services) and is not part of the city proper. The area was an important pilgrimage arheoligic site for the Muisca indigenous peoples in pre-Columbian times and for visiting the Sumapaz National Park. The district of Sumapaz represents 0.1% of the population (48% "area") of Bogotá Municipality.</ref> | {{Nts|9052}} | {{COL}} |- |29 | [[Ho Chi Minh City]] | [[Wêne:Một khúc sông Sài Gòn.JPG|125px]] | {{Nts|7681700}}<ref name="vietnam1">{{Jêder-malper |url=http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=467&idmid=3&ItemID=14457 |başlık=Average population by province |yayıncı=General Statistics Office Of Vietnam |erişimtarihi=2012 }}</ref> | [[Ho Chi Minh City#Political and administrative system|Metropolitan Municipality-Province]] | {{Nts|2095.6}}<ref name="vietnam2">{{Jêder-malper |url=http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=467&idmid=3&ItemID=14459 |başlık=Area, population and population density in 2012 by province |yayıncı=General Statistics Office Of Vietnam }}</ref> | {{Nts|3667}} | {{VNM}} |- |30 | [[Hong Kong]] | [[Wêne:Hong Kong view from The Peak 01.jpg|125px]] | {{Nts|7219700}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censtatd.gov.hk/press_release/pressReleaseDetail.jsp?charsetID=1&pressRID=3405 |başlık=Year-end population for 2013 |yayıncı=The Government of the Hong Kong Special Administration Region |erişimtarihi=10 March 2014 }}</ref> | [[Districts of Hong Kong|Special Administrative Region]] | {{Nts|1104.43}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.landsd.gov.hk/mapping/en/publications/hk_geographic_data_sheet.pdf |başlık=Hong Kong Geographic |yayıncı=The Government of the Hong Kong Special Administration Region |erişimtarihi=10 March 2014 }}</ref> | {{Nts|6537}} | {{CHN}} |- |31 | [[Bexda]] | [[Wêne:Haifa street, as seen from the medical city hospital across the tigres.jpg|125px]] | {{Nts|7180889}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Demographic Statistics of Iraq (2009) |url=http://cosit.gov.iq/en/population-manpower-staatistics/life |çalışma=Central Statistical Government of Iraq |erişimtarihi=5 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=5 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140305055657/http://cosit.gov.iq/en/population-manpower-staatistics/life |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Administrative districts in Baghdad|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Baghdad is divided into nine district, administered by the Metropolitan Municipality of Baghdad. The districts are distributed into 89 Neighborhood Councils.</ref> | {{Nts|4555}}<ref>There are many disputes about Baghdad city (urban) area. The city of Baghdad has the special status of provincial. The demographic information reported to the city proper are non-existent or are the estimates, projections inconclusive. The Metropolitan Municipality of Baghdad is a city "federal district - province". Is similar to the case of Cairo Governorate.</ref> | {{Nts|1577}} | {{IRQ}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 6 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |32 | [[Vuhan]] | [[Wêne:Wuchang-Uprising-Memorial-Square-0127.jpg|125px]] | {{Nts|6886253}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=武汉市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 (Main Data from Wuhan 2010 Census) |url=http://www.whtj.gov.cn/Article/ShowArticle.aspx?id=6417 |yayıncı=Wuhan Statistics Bureau |tarih=10 May 2011 |erişimtarihi=31 July 2011 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111025103716/http://www.whtj.gov.cn/Article/ShowArticle.aspx?id=6417 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Wuhan#Administrative divisions|Sub-Provincial City]]<ref>The sub-provincial city of Wuhan has direct jurisdiction over 13 districts (eight urban/five rural). The city proper (urban) based on the districts of Jiang'an, Jianghan, Qiaokou, Hanyang, Wuchang and Qingshan considered "core districts" + Inner suburbs (districts): Hongshan, Dongxihu.</ref> | {{Nts|1327.61}}<ref>[http://www.whtj.gov.cn/documents/tjnj2010.pdf Wuhan Statistical Yearbook 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105213243/http://www.whtj.gov.cn/documents/tjnj2010.pdf |date=2011-11-05 }} p. 15</ref> | {{Nts|5187}} | {{CHN}} |- |33 | [[Hanoi]] | [[Wêne:Hanoi Cityscape.jpg|125px]] | {{Nts|6844100}}<ref name="vietnam1" /> | [[Hanoi#Districts|Metropolitan Municipality-Province]] | {{Nts|3323.6}}<ref name="vietnam2" /> | {{Nts|2059}} | {{VNM}} |- |34 | [[Haydarabad, Hindistan|Haydarabad]] | [[Wêne:MindSpace campus in Hyderabad, India.jpg|125px]] | {{Nts|6809970}}<ref name="india1"/> | [[List of districts of Andhra Pradesh|Municipal Corporation]] | {{Nts|621.48}}<ref name="Hyd1">{{Jêder-malper |url=http://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp |başlık=Greater Hyderabad Municipal corporation 2010 |yayıncı=GHMC |erişimtarihi=12-04-2010 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2018-12-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181225201010/https://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|10958}} | {{IND}} |- |35 | [[Rio de Janeiro]] | [[Wêne:Vista aérea Centro do Rio de Janeiro RJ.jpg|125px]] | {{Nts|6429923}}<ref name="brazil1"/> | [[Rio de Janeiro#City districts|Municipality City]] | {{Nts|1200.27}}<ref name="IBGE"/> | {{Nts|5357}} | {{BRA}} |- |36 | [[Foshan]] | [[Wêne:Downtown of Guicheng.jpg|125px]] | {{Nts|6151622}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=佛山2010年第六次全国人口普查主要数据公报[1] |url=http://fs.house.sina.com.cn/news/2011-05-16/094028198.shtml |çalışma=City of Foshan |erişimtarihi=30 January 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140202204550/http://fs.house.sina.com.cn/news/2011-05-16/094028198.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>Districts of Changcheng, Nanhai, Shunde; see [[Foshan#Administration]]</ref> | [[Foshan#Administration|Sub-Provincial City]] | {{Nts|2034.62}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=About Foshan |url=http://www.foshan.gov.cn/english/ |çalışma=City of Foshan |erişimtarihi=11 March 2014 }}</ref> | {{Nts|3023}} | {{CHN}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 5 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |37 | [[Santîago]] | [[Wêne:Santiago de Chile.jpg|125px]] | {{Nts|5743719}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Chile - Santiago (Census 2012) |url=http://www.geohive.com/cntry/chile.aspx |erişimtarihi=1 March 2014 }}</ref> | [[Santiago Province, Chile|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Santiago is divided into thirty-two districts, administered by the Metropolitan Municipality of Santiago. But the district of Lo Barnechea is rural (mountains) and is not part of the city proper. The city proper (urban area) of Santiago is generally considered to be formed by thirty-one districts (Province of Santiago), the district of Puente Alto (Province of Cordillera), and the district of San Bernardo (Province of Maipo).</ref> | {{Nts|1249.9}} | {{Nts|4595}} | {{CHL}} |- |38 | [[Riyad]] | [[Wêne:Riyadh 1337.jpg|125px]] | {{Nts|5676621}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Composition of Population (2012) |url=http://www.arriyadh.com/openshare/Eng/ADA/Content/ADA-Public/Investment_Arriyadh_2013.pdf |çalışma=Arriyadh Development Authority |erişimtarihi=4 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=23 tebax 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130823065650/http://www.arriyadh.com/openshare/Eng/ADA/Content/ADA-Public/Investment_Arriyadh_2013.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Riyadh#Geography and climate|Municipality City]]<ref>Riyadh is divided into 15 branch municipalities, in addition to the Diplomatic Quarter. Each branch municipality in turn contains several districts, amounting to over 130 in total, though some districts are divided between more than one branch municipality. The branch municipalities are Al-Shemaysi, Irqah, Al-Ma'athar, Al-Olayya, Al-Aziziyya, Al-Malaz, Al-Selayy, Nemar, Al-Neseem, Al-Shifa, Al-'Urayja, Al-Bat'ha, Al-Ha'ir, Al-Rawdha, and Al-Shimal ("the North").</ref> | {{Nts|1233.98}}<ref>Arriyadh Development Authority (Investment_Arriyadh_2013)</ref> | {{Nts|4600}} | {{SAU}} |- |39 | [[Ahmedabad]] | [[Wêne:Amdavad Aerial.jpg|125px]] | {{Nts|5570585}}<ref name="india1"/> | [[Ahmedabad district|Municipal Corporation]] | {{Nts|475}} | {{Nts|11727}} | {{IND}} |- |40 | [[Singapûr]] | [[Wêne:Singapore CBD skyline from Esplanade at dusk.jpg|125px]] | {{Nts|5399200}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=POPULATION IN BRIEF 2013 |url=http://www.singstat.gov.sg/statistics/browse_by_theme/population/statistical_tables/popinbrief2013.pdf |çalışma=http://www.singstat.gov.sg/ |yayıncı=Singapore |erişimtarihi=22 January 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=13 çiriya paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131113144038/http://www.singstat.gov.sg/statistics/browse_by_theme/population/statistical_tables/popinbrief2013.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Administrative divisions of Singapore|City State]] | {{Nts|712.4}} | {{Nts|7579}} | {{SGP}} |- |41 | [[Shantou]] | [[Wêne:China-shantou03.jpg|125px]] | {{Nts|5391028}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=现将汕头市2010年第六次全国人口普查分区县常住人口[2]数据公布如下： |url=http://sttj.shantou.gov.cn/6rkpc/20110519.html |çalışma=汕头市2010年第六次全国人口普查 主要数据公报[1] |erişimtarihi=30 January 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=24 nîsan 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140424121611/http://sttj.shantou.gov.cn/6rkpc/20110519.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Shantou#Administration|Sub-Provincial City]] | {{Nts|2064.42}} | {{Nts|2611}} | {{CHN}} |- |42 | [[Luanda]] | [[Wêne:Marginal Avenida 4 de Fevreiro Luanda March 2013 05 (cropped).JPG|125px]] | {{Nts|5278800}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Angola (2013) |url=http://www.citypopulation.de/Angola.html |çalışma=CityPopulation.De |erişimtarihi=22 March 2014 }}</ref> | [[Luanda Province|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>Luanda is a city-province of Angola. In 2011 Luanda Province was subdivided into seven municipalities: Belas, Cacuaco, Cazenga, Ícolo e Bengo, Luanda, Quiçama and Viana, administered by the Metropolitan Municipality of Luanda (18825.28 square kilometres). These are again subdivided into 47 Communes (Comunas). The city proper of Luanda is formed by five districts: Belas, Viana, Luanda, Cazenga and Cacuaco.</ref> | {{Nts|2180.29}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Divisão Político-Administrativa da Província de Luanda |url=http://www.info-angola.ao/images/stories/dpa-grande.png |çalışma=Info-Angola |erişimtarihi=22 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=24 îlon 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924034703/http://www.info-angola.ao/images/stories/dpa-grande.png |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|2421}} | {{AGO}} |- |43 | [[Sankt Petersburg]] | [[Wêne:Petersburg-square.jpg|125px]] | {{Nts|5131967}}<ref name="2014Est">[[Goskomstat|Rosstat]]. [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls Оценка численности постоянного населения на 1 января 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225132215/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls%0A|date=2018-12-25}} {{Ru icon}}</ref> | [[Administrative divisions of Saint Petersburg|Federal City]] | {{Nts|1439}}<ref name="RusArea2009"/> | {{Nts|3566}} | {{Ru îkon}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 4 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |44 | [[Abidjan]] | [[Wêne:Plateau Centre-est.jpg|125px]] | {{Nts|4765000}}<ref name="demographia"/> | [[Abidjan#Politics|Department/City District]] | {{Nts|2119}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Presentation |url=http://www.districtabidjan.ci/presentation.php |yayıncı=District Autonome D'Abidjan |erişimtarihi=17 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=21 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140321123118/http://www.districtabidjan.ci/presentation.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|2249}} | {{CIV}} |- |45 | [[Çengdu]] | [[Wêne:Tianfusquare.jpg|125px]] | {{Nts|4741929}}<ref name="2010census">{{Jêder-malper |url=http://www.chengdu.gov.cn/govAffairInfo/detail.jsp?id=425258 |başlık=我市2010年第六次全国人口普查数据公报 |yayıncı=Government of Chengdu |tarih=2011-05-13 |dil=Chinese |erişimtarihi=2011-08-04 }}</ref> | [[Chengdu#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|421}}<ref name="2010census"/> | {{Nts|11260}} | {{CHN}} |- |46 | [[Yangon]] | [[Wêne:Downtown Yangon (2006).jpg|125px]] | {{Nts|4714000}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Demographia World Urban Areas (2014) |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |yayıncı=Demographia |erişimtarihi=11 March 2014 }}</ref> | [[List of districts and neighborhoods of Yangon|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>Yangon is administered by the Yangon City Development Committee (YCDC). The city proper is divided into four districts: Western District, Eastern District, Southern District and Northern District. The districts combined have a total of 33 townships.</ref> | {{Nts|598.75}}<ref>[http://www.uncrd.or.jp/env/3rd-regional-est-forum/doc/23_Myanmar.pdf Third Regional EST Forum, Presentation of Myanmar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226114154/http://www.uncrd.or.jp/env/3rd-regional-est-forum/doc/23_Myanmar.pdf |date=2009-02-26 }}. Retrieved 11 March 2014.</ref> | {{Nts|7873}} | {{MMR}} |- |47 | [[Chennai]] | [[Wêne:Southern Railway HQ.jpg|125px]] | {{Nts|4681087}}<ref name="2011city">{{Jêder-malper |başlık=Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |çalışma=censusindia |yayıncı=The Registrar General & Census Commissioner, India |erişimtarihi=18 October 2011 }}</ref> | [[Administration of Chennai|Municipal Corporation]]<ref>Chennai city is governed by the Chennai Corporation, dividing into three regions - fifteen districts: North (Tiruvottiyur, Manali, Madhavaram, Tondiarpet and Royapuram), South (Valasaravakkam, Alandur, Adyar, Perungudi and Sholinganallur) and Central (Thiru-Vi-Ka Nagar, Ambattur, Anna Nagar, Teynampet and Kodambakkam), which covers 200 wards. Of the total land area, reserved forests cover 2.71 km2 and is concentrated in and around the Guindy National Park region, one of the few national parks in the world located within a city.</ref> | {{Nts|426.51}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Expanded Chennai Corporationto be divided into 3 regions |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article2658830.ece |çalışma=The Hindu |erişimtarihi=22 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111126073120/http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article2658830.ece |roja-gihiştinê=19 February 2016 |roja-arşîvê=26 November 2011 |url-status=dead }}</ref> | {{Nts|21057}} | {{IND}} |- |48 | [[Sîdney]] | [[Wêne:Sydney Harbour01.jpg|125px]] | {{Nts|4676118}}<ref name="australia">{{Jêder-malper |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Products/3218.0~2012-13~Main+Features~Main+Features |başlık=Regional Population Growth, Australia, 2012-13 |yayıncı=ABS |erişimtarihi=20 May 2014 }}</ref> | [[List of Sydney suburbs|Municipality]] | {{Nts|2036.55}} | {{Nts|1919}} | {{AUS}} |- |49 | [[Îskenderiye]] | [[Wêne:Alexandria - Egypt.jpg|125px]] | {{Nts|4616625}}<ref name="Capmas2013"/> | [[Alexandria Governorate|Governorate]] | {{Nts|2300}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Egypt: Administrative Units |url=http://www.geohive.com/cntry/egypt.aspx |çalışma=GeoHive |erişimtarihi=4 March 2014 }}</ref><ref>The city of Alexandria has an area of approximately 400 square kilometres. Egyptian officials provides information at governorate level. In the case of "city proper" provides information at intervals of many years. It is impossible to assess the population (official) reported in the city proper area.</ref> | {{Nts|2007}} | {{EGY}} |- |50 | [[Çongçing]] | [[Wêne:Chongqing Night Yuzhong.jpg|125px]] | {{Nts|4513137}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=China - Chongqing City (2010) |url=http://www.geohive.com/cntry/cn-50.aspx |çalışma=GeoHive |erişimtarihi=14 March 2014 }}</ref> | [[List of administrative divisions of Chongqing|Direct-controlled Municipality]]<ref>Chongqing is the largest of the four direct-controlled municipalities of the People's Republic of China. The municipality is divided into 38 subdivisions (3 were abolished in 1997, and Wansheng and Shuangqiao districts were abolished in October 2011), consisting of 19 districts, 15 counties, and 4 autonomous counties. The city proper based on the districts of Yuzhong, Dadukou, Jiangbei, Shapingba, Jiulongpo, Nan'an considered "Central Chongqing (重庆市中心)".</ref> | {{Nts|1435.07}} | {{Nts|3145}} | {{CHN}} |- |51 | [[Kalkûta]] | [[Wêne:Victoria Memorial Hall, Kolkata.jpg|125px]] | {{Nts|4486679}}<ref name="india1"/> | [[Municipal Corporation]] | {{Nts|200.7}} | {{Nts|24252}} | {{IND}} |- |52 | [[Xi'an]] | [[Wêne:Xi'an erhuan southeast.JPG|125px]] | {{Nts|8467837}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=西安市2010年第六次全国人口普查主要数据公报[1] |url=http://news.163.com/11/0525/03/74SC9U2E00014AED.html |çalışma=Chinese Census 2010 |erişimtarihi=14 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151208053640/http://news.163.com/11/0525/03/74SC9U2E00014AED.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Xi'an#Subdivision|Sub-Provincial City]]<ref>The sub-provincial city of Xi'an has direct jurisdiction over 9 districts (区 qu) and 4 counties (县 xian). The city proper based on the districts of Xīnchéng, Bēilín and Liánhú considered "core districts" + Inner suburbs (districts): Bàqiáo, Wèiyāng and Yàntǎ.</ref> | {{Nts|832.17}} | {{Nts|5388}} | {{CHN}} |- |53 | [[Surat, Hindistan|Surat]] | [[Wêne:GauravPath1.jpg|125px]] | {{Nts|4462002}}<ref name="india1"/> | [[Municipal Corporation]] | {{Nts|326.515}}<ref>{{Jêder |sernav=Demographics: Surat Municipal Corporation |url=http://www.suratmunicipal.gov.in/content/city/demographics.shtml |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2009-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404112933/http://www.suratmunicipal.gov.in/content/city/demographics.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|13666}} | {{IND}} |- |54 | [[Johannesburg]] | [[Wêne:Johannesburg CBD.jpg|125px]] | {{Nts|4434827}}<ref name="South Africa"/> | [[City of Johannesburg Metropolitan Municipality|Municipality City]] | {{Nts|1644.98}} | {{Nts|2696}} | {{ZAF}} |- |55 | [[Nankîn]] | | {{Nts|4393857}}<ref>Districts of Xuanwu, Qinhuai, Jianye, Gulou, Yuhuatai, Qixia; see [[Nanjing#Administrative divisions|Administrative divisions]]</ref> | [[Nanjing#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|742.85}} | {{Nts|5915}} | {{CHN}} |- |56 | [[Darüsselam]] | [[Wêne:Dar es Salaam aerial.jpg|125px]] | {{Nts|4364541}}<ref>{{Jêder-malper |soyadı=Pinda |ad=Mizengo Peter |başlık=Welcome to the 2012 Tanzania Population and Housing Census WebPage. |url=http://www.nbs.go.tz/sensa/new.html |çalışma=Census General Report (pdf); available by clicking “Population Distribution by Administrative Units” |yayıncı=National Bureau of Statistics of Tanzania |erişimtarihi=28 December 2013 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=5 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140105051305/http://www.nbs.go.tz/sensa/new.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Dar es Salaam Region|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>Dar es Salaam is divided into three districts: Ilala, Kinondoni, and Temeke. All three are governed as municipal councils, and so all of the city's suburbs or wards are affiliated with them.</ref> | {{Nts|1631.12}}<ref>[http://www.citypopulation.de/php/tanzania-admin.php TANZANIA:Administrative Division]</ref> | {{Nts|2676}} | {{TZA}} |- |57 | [[Enqere]] | [[Wêne:Ankara and mosque wza.jpg|125px]] | {{Nts|4360438}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=TURKEY: Ankara (2013) |url=http://www.citypopulation.de/php/turkey-ankaracity.php |yayıncı=CityPopulation.De |erişimtarihi=4 March 2014 }}</ref> | [[Ankara Province|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Ankara is divided into twenty five districts, administered by the Metropolitan Municipality of Ankara. The city proper (urban area) of Ankara is generally considered to be formed by eight districts (Sincan, Yenimahalle, Etimesgut, Keçiören, Pursaklar, Altındağ, Mamak, Çankaya). In some criteria, Gölbaşı district is part of the city, but the district of Gölbaşı is rural.</ref> | {{Nts|1910.92}} | {{Nts|2282}} | {{TUR}} |- |58 | [[Suzhou]] | [[Wêne:China Suzhou Jinjihu Lake.jpg|125px]] | {{Nts|4327066}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sztjj.gov.cn/tjnj/sqsl2014.pdf |başlık=Suzhou (Statistics 2013) |yayıncı=Sztjj.gov.cn |erişimtarihi=20 April 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140419145824/http://www.sztjj.gov.cn/tjnj/sqsl2014.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Suzhou#Administrative divisions|Sub-Provincial City]]<ref>The city proper based on the districts of Gūsū, Wúzhōng, Sūzhōu Gōngyèyuán (Industrial Park), Xiàngchéng and Sūzhōu Gāo Xīnjìshù Chǎnyè Kāifāqū (New District)</ref> | {{Nts|1649.72}}<ref>Sztjj.gov.cn</ref> | {{Nts|2526}} | {{CHN}} |- |59 | [[Harbin]] | [[Wêne:Tower at Harbin Ice and Snow Festival 2012.jpg|125px]] | {{Nts|4280701}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=黑龙江省2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/tjgb/rkpcgb/dfrkpcgb/201202/t20120228_30390.html |yayıncı=National Bureau of Statistics of the People's Republic of China |erişimtarihi=3 February 2014 }}</ref><ref>All city proper districts except Sōngběi; namely Dàolǐ, Nángǎng, Dàowài, Píngfáng, Xiāngfang; see [[Harbin#Administrative divisions]]</ref> | [[Harbin#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|1718.2}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=中国年鉴信息网--中国规模最大、实力最强的研究报告提供商！ |url=http://www.chinayearbook.com/pcbook/item/1/153934.html |çalışma=Harbin Yearbook |yayıncı=China Yearbook |erişimtarihi=3 February 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506174236/http://www.chinayearbook.com/pcbook/item/1/153934.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|2491.4}} | {{CHN}} |- |60 | [[Melbourne]] | [[Wêne:Melbourne by night.jpg|125px]] | {{Nts|4252458}}<ref name="australia"/> | [[List of Melbourne suburbs|Municipality]] | {{Nts|9990.5}}<ref name="ABSGCCSAXLS">{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~2GMEL/$File/BCP_2GMEL.zip?OpenElement |başlık=Greater Melbourne: Basic Community Profile |yayıncı=[[Australian Bureau of Statistics]] |çalışma=2011 Census Community Profiles |tarih=28 March 2013 |biçim=xls |erişimtarihi=20 May 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=11 sibat 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140211205604/http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~2GMEL/$File/BCP_2GMEL.zip?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|1458}} | {{AUS}} |- |61 | [[Gîze]] | [[Wêne:Egipt 383.jpg|125px]] | {{Nts|4239988}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=EGYPT: Greater Cairo (2006) |url=http://www.citypopulation.de/php/egypt-greatercairo.php |çalışma=citypopulation.de |erişimtarihi=20 February 2014 }}</ref> | [[Giza#Districts and neighbourhoods of Giza|Governorate]]<ref>All districts that are listed as being in Greater Cairo and are contiguous; namely Ad-Duqī, Al-Ahrām; Al-'Ajūzah; Al-Badrashayn; Al-Ḥawāmidiyah; Al-Jīzah; Al-Jīzah; Al-'Umrāniyah; Al-Warrāq; Awsīm; Būlāq al-Dakrūr; Imbābah; Kirdāsah.</ref> | {{Nts|289.08}} | {{Nts|14667}} | {{EGY}} |- |62 | [[Çengçou]] | | {{Nts|4122087}}<ref>[[Zhengzhou#Administration and demography|Sub-Provincial City]] (Census 2010)</ref> | [[Zhengzhou#Administration and demography|Sub-Provincial City]]<ref>The city proper based on the districts of Zhōngyuán, Èrqī, Guǎnchéng Huízú, Jīnshuǐ and Huìjì</ref> | {{Nts|1015.66}} | {{Nts|4059}} | {{CHN}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 3 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |63 | [[New Taipei City]] | | {{Nts|3954929}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/php/taiwan-admin.php |başlık=TAIWAN: Administrative Division (Census 2013) |yayıncı=CityPopulation.De |erişimtarihi=23 March 2014 }}</ref> | [[Special municipality (Republic of China)|Special Municipality]] | {{Nts|2052.57}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://foreigner.ntpc.gov.tw/web/SG?command=display&pageID=36568&FP=D40000002968000000_5 |başlık=New Taipei City |yayıncı=New Taipei City Government |erişimtarihi=18 October 2011 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=9 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120709080120/http://foreigner.ntpc.gov.tw/web/SG?command=display&pageID=36568&FP=D40000002968000000_5 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|1927}} | {{ROC-TW}} |- |64 | [[Los Angeles]] | [[Wêne:LA Skyline Mountains2.jpg|125px]] | {{Nts|3884307}}<ref name="United States"/> | [[Municipality]] City<ref>Los Angeles City is divided into over 80 districts and neighborhoods.</ref> | {{Nts|1213.85}} | {{Nts|3178}} | {{DYA}} |- |65 | [[Cape Town]] | [[Wêne:Central Cape Town.jpg|125px]] | {{Nts|3740026}}<ref name="South Africa"/> | [[List of Cape Town suburbs|Municipality City]] | {{Nts|2444.97}} | {{Nts|1530}} | {{ZAF}} |- |66 | [[Shenyang]] | [[Wêne:Shenyang Zentrum.jpg|125px]] | {{Nts|3717098 }}<ref>Districts of Shenhe, Heping, Dadong, Huangu, Tiexi; see [[Shenyang#Districts and zones|Districts and zones]]</ref> | Sub-Provincial City | {{Nts|166}} | {{Nts|22392}} | {{CHN}} |- |67 | [[Yokohama]] | [[Wêne:Minato Mirai In Blue.jpg|125px]] | {{Nts|3680267}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html |başlık=Official monthly estimated de jure population by the Kanagawa Prefectural Government (2010) |yayıncı=StatJapMonthlyCityYokohama |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=24 nîsan 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120424041142/http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Cities of Japan|Municipality City]] | {{Nts|437.38}} | {{Nts|8414}} | {{JPN}} |- |68 | [[Busan]] | [[Wêne:August Afternoon in Haeundae 2.jpg|125px]] | {{Nts|3590101}}<ref name="kosispop">[http://www.mospa.go.kr/gpms/ns/mogaha/user/userlayout/bulletin/userBtView.action?userBtBean.bbsSeq=1023919&userBtBean.ctxCd=1012&userBtBean.ctxType=21010002&userBtBean.categoryCd=] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304090806/http://www.mospa.go.kr/gpms/ns/mogaha/user/userlayout/bulletin/userBtView.action?userBtBean.bbsSeq=1023919&userBtBean.ctxCd=1012&userBtBean.ctxType=21010002&userBtBean.categoryCd=|date=2016-03-04}}, Retrieved 2013-07-01.</ref> | Municipality City | {{Nts|766.12}}<ref name="kosispop"/> | {{Nts|4686}} | {{KOR}} |- |69 | [[Hangzhou]] | [[Wêne:Hangzhou-yellow-dragon-stad.jpg|125px]] | {{Nts|3560391}}<ref name="stat">{{Jêder-malper |url=http://www.hzstats.gov.cn/web/ShowNews.aspx?id=DwGeRFDvlVg= |başlık=杭州市 2010年国民经济和社会发展统计公报 |erişimtarihi=2011-09-15 |tarih=2011-02-24 |yayıncı=Hangzhou Municipal Statistic Bureau |dil=Simplified Chinese |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2011-09-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110903121404/http://www.hzstats.gov.cn/web/ShowNews.aspx?id=DwGeRFDvlVg%3D |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | Sub-Provincial City | {{Nts|728.19}}<ref name="stat"/> | {{Nts|4889}} | {{CHN}} |- |70 | [[Xiamen]] | [[Wêne:Buddhism library.jpg|125px]] | {{Nts|3531347}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Xiamen (Sub-provincial city, Fujian) |url=http://www.citypopulation.de/php/china-admin.php?adm2id=3502 |çalışma=citypopulation.de |erişimtarihi=4 March 2014 |tarih=November 1, 2010 }}</ref> | Sub-Provincial City | {{Nts|1699}} | {{Nts|2078}} | {{CHN}} |- |71 | [[Quanzhou]] | [[Wêne:Lingshan Islamic Cemetery - city view - DSCF8486.JPG|125px]] | {{Nts|3520846}}<ref>Following sections: Licheng District, Fengze District, Shishi City, Jinjiang City; see [[Quanzhou#Administrative divisions]]</ref> | [[Quanzhou#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|1062}} | {{Nts|3315}} | {{CHN}} |- |72 | [[Berlîn]] | [[Wêne:PotsdamerPlatz Vogelperspektive 2004 1.jpg|125px]] | {{Nts|3517424}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/pms/2014/14-02-18.pdf |başlık=Population of Berlin(01.01.2014) |yayıncı=Statistics Agency Berlin-Brandenburg |erişimtarihi=3 March 2014 }}</ref> | [[Boroughs and localities of Berlin|City State]] | {{Nts|891.75}} | {{Nts|3944}} | {{DEU}} |- |73 |[[Cîdde]] | [[Wêne:Jeddeh4.jpg|125px]] |{{Nts|3456259}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Saudi Census-2010 |url=http://www.cdsi.gov.sa/yb47/Pages/MixChapter2.htm |çalışma=Central Departament of Statistics Saudi Government |erişimtarihi=4 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131201022443/http://www.cdsi.gov.sa/yb47/Pages/MixChapter2.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | Municipality City |{{Nts|1765}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Area and Population |url=http://www.jeddah.gov.sa/english/JeddahCity/Geographical.php |çalışma=Jeddah Municipality |erişimtarihi=4 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=21 nîsan 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140421215956/http://www.jeddah.gov.sa/english/JeddahCity/Geographical.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |{{Nts|1958}} |{{SAU}} |- |74 | [[Durban]] | [[Wêne:VWestDurban.jpg|125px]] | {{Nts|3442361}}<ref name="South Africa">{{Jêder-malper |başlık=Census (2011) |url=http://census2011.adrianfrith.com/ |yayıncı=Statistics South Africa |erişimtarihi=23 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=19 sibat 2016 |roja-arşîvê=16 çiriya paşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151116045932/http://census2011.adrianfrith.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Durban#Suburbs|Municipality City]] | {{Nts|2291.31}} | {{Nts|1502}} | {{ZAF}} |- |75 | [[Kabîl]] | [[Wêne:Khair Khana in 2012.jpg|125px]] | {{Nts|3414100}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Afghanistan (2013) |url=http://www.geohive.com/cntry/afghanistan.aspx |yayıncı=GeoHive |erişimtarihi=21 March 2014 }}</ref> | [[Kabul#Neighborhoods|Municipality City]] | {{Nts|275}} | {{Nts|12415}} | {{AFG}} |- |76 | [[Hefei]] | | {{Nts|3352076}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=合肥市2010年第六次全国人口普查主要数据公报: 合肥市2010年第六次全国人口普查主要数据公 报[1] |url=http://wenku.baidu.com/view/5adc27c29ec3d5bbfd0a74db.html |yayıncı=Baidu |erişimtarihi=15 February 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=11 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170711083138/https://wenku.baidu.com/view/5adc27c29ec3d5bbfd0a74db.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Hefei#Administration|Sub-Provincial City]]<ref>The prefecture-level city of Hefei administers 9 county-level divisions, including 4 districts, 1 County-city and 4 counties. The city proper based on the districts of Luyang, Yaohai, Shushan and Baohe considered "core districts".</ref> | {{Nts|838.52}} | {{Nts|3998}} | {{CHN}} |- |77 | [[Pyongyang]] | [[Wêne:0322 Pyongyang Turm der Juche Idee Aussicht.jpg|125px]] | {{Nts|3255388}}<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1-15 October 2008 ('''pdf-file''')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325102712/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf |date=25 March 2009 }} Retrieved on 2009-03-01.</ref> | [[Pyongyang#Administrative status and divisions|Direct-controlled Municipality]] | {{Nts|2113}}<ref>{{Jêder |sernav=PYONGYANG |url=http://www.northkorea1on1.com/cities.cfm?cid=pyongyan |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140717220924/http://www.northkorea1on1.com/cities.cfm?cid=pyongyan |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|1541}} | {{PRK}} |- |78 | [[Madrîd]] | [[Wêne:Gran Vía (Madrid) 1.jpg|125px]] | {{Nts|3207247}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Municipal Register: Last data published: Population at 1st January (2013) |url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L= |yayıncı=Instituto Nacional de Estadística (INE - Spain) |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131208094936/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Districts of Madrid|Municipality City]] | {{Nts|605.77}} | {{Nts|5294}} | {{ESP}} |- |79 | [[Ekurhuleni Metropolitan Municipality|Ekurhuleni]] | [[Wêne:Germiston CBD.jpg|125px]] | {{Nts|3178470}}<ref name="South Africa"/> | [[Ekurhuleni Metropolitan Municipality|Municipality City]] | {{Nts|1975.31}} | {{Nts|1609}} | {{ZAF}} |- |80 |[[Nairobi]] | [[Wêne:NBO5.jpg|125px]] |{{Nts|3138369}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Kenya (Census 2009) |url=http://www.geohive.com/cntry/kenya.aspx |yayıncı=Geohive |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=3 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140303020641/http://www.geohive.com/cntry/kenya.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |[[Provinces of Kenya|Capital District]] |{{Nts|694.9}} |{{Nts|4516}} |{{KEN}} |- |81 | [[Pune]] | [[Wêne:AmonoraTownCentre.jpg|125px]] | {{Nts|3115431}}<ref name="india1"/> | [[Municipal Corporation]] | {{Nts|450.69}} | {{Nts|6913}} | {{IND}} |- |82 | [[Addis Ababa]] | [[Wêne:Aerials Ethiopia 2009-08-27 15-26-13.JPG|125px]] | {{Nts|3103673}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf |başlık=Population Size of Towns by Sex, Region, Zone and Wereda: July 2013 |yayıncı=Central Statistical Agency - CSA |erişimtarihi=July 2013 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2015-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923211418/http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | Metropolitan Municipality-Province<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.csa.gov.et/index.php |başlık=based on the districts of Akaki Kaliti-Sub City, Nefas Silk-Lafto-Sub City, Kolfe Keraniyo-Sub City, Gulele-Sub City, Lideta-Sub City, Kirkos-Sub City, Arada-Sub City, Addis Ketema-Sub City, Yeka-Sub City, Bole-Sub City considered "districts" |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140214085603/http://www.csa.gov.et/index.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|526.99}} | {{Nts|5889}} |{{ETH}} |- |83 |[[Changsha]] | [[Wêne:The Huángxīng Lù Commercial Pedestrian Street in Changsha.jpg|125px]] |{{Nts|3093980}} | [[Changsha#Administration|Sub-Provincial City]]<ref>Based on the following districts: Furong, Tianxin, Yuelu, Kaifu, Yuhua; see [[Changsha#Administration|Administration]]</ref> |{{Nts|969}} |{{Nts|3193}} |{{CHN}} |- |84 | [[Jaipur]] | [[Wêne:Night view of Jaipur city from Nahargarh Fort 2011 DSCN1444.jpg|125px]] | {{Nts|3073350}}<ref name="india1"/> | [[Municipal Corporation]] | {{Nts|485}} | {{Nts|6337}} | {{IND}} |- |85 |[[Wenzhou]] |[[Wêne:Shopping street in Wenzhou.jpg|125px]] |{{Nts|3039439}}<ref name="Wenzhou City, in 2010 the sixth national census data bulletin">{{Jêder-malper |başlık=1103-浙江省温州市2010年第六次全国人口普查主要数据公报: 温州市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |url=http://wenku.baidu.com/view/68e6f74d852458fb770b5630 |yayıncı=Baidu |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=11 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170711083254/https://wenku.baidu.com/view/68e6f74d852458fb770b5630 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |[[Wenzhou#Administration|Sub-Provincial City]]<ref>Based on the following districts: Lucheng, Longwan, Ouhai; see [[Wenzhou#Administration|Administration]]</ref> |{{Nts|1187.88}} |{{Nts|2559}} |{{CHN}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 2 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |} === Bajarên ku gelheya xwe 1 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |86 |[[Dîlok]] | |{{Nts|1931836}}<ref>http://www.haberturk.com/ekonomi/is-yasam/haber/1187469-iste-il-il-turkiyenin-nufusu</ref> | | | |{{KRD}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajar]] 7jaubvkziemvbaj2rt4r3bi1yebe2kx 0 68052 2096776 1755459 2026-10-01T04:55:57Z Kurê Acemî 105128 /* Çend berhemên wî */ 2096776 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser alimê kurd '''Muhemmedê Kurdî''' agahî dide. Ji bo bijîşkê kurd li '''[[Muhemmedê Hesenê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Muhemmedê Kurdî''' yan '''Muhemmed bin Silêman el-Kurdî''' ([[erebî]]: محمّد بن سليمان الكردي, ''Muhammed bin Sulayman al-Kurdi'', z. 1715, [[Şam]] - m. 1780 [[Medîne]]) [[nivîskar]]ê [[Îslam]]ê ye. Navê wî dirêj " Muhemmed bin Silêman el-Kurdî el-Medenî el-Şafî" ye. Hîna yek salîbû wî birine [[Meke]]yê. Perwerdehiya [[ol]]ê li Haremeyn, [[Misir]], [[Şam]] û [[Yemen]] li cem alimên mezin girtiye.<ref>Muhemmed Emîn Zekî, Meşahirê Kurd û Kurdistan rûpel. 317 </ref> Li cem [[alim]]ên wek; Şêx Silêman, Muhemmed Seîd bin Muhemmed Sunbul el-Mekkî, Ebû Tahir Muhemmed bin Îbrahîm el-Kûranî, Seyîd Ebdullah el-Mehdelî ez-Zebîdî, Seyîd Huseyn bin Omer el-Elewî, Kutbedîn Mustafa bin Kemaledîn el-Bekrî, Şemsedîn Muhemmed ed-Dimyatî, Şehabedîn Ehmed el-Cewherî û Yûsif el-Kurdî perwerdeya xwe girtiye. == Çend berhemên wî == * El-Ḥawaşi’l-Medeniyye ʿala Şerḥi’l-Muḳaddimeti’l-Ḥaḍramiyye * El-Mesleku’l-ʿadl ala Şerḥi Muḫtaṣarı Ba Faḍl. * El-Fevâʾidu’l-medeniyye fî-men yuftâ bi-qewlihî min eʾimmeti’ş-Şâfiʿiyye (müteʾaḫḫiri’s-sâdeti’ş-Şâfiʿiyye) * El-Fetwa el-Kurdiyye * El-İntibâh li-mâ yedullü ala fażîleti taʿcîli’ṣ-ṣalat * El-S̱aġru’l-bessâm ʿan meʿâni’ṣ-ṣuveri’lletî yüzeeicu fîhe’l-ḥukam == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1715]] [[Kategorî:Kesên sedsala 18an]] [[Kategorî:Mirin 1780]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 44z70twy3vk7onnvgjvmn475d8ubep2 2096777 2096776 2026-10-01T04:56:11Z Kurê Acemî 105128 /* Çend berhemên wî */ 2096777 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser alimê kurd '''Muhemmedê Kurdî''' agahî dide. Ji bo bijîşkê kurd li '''[[Muhemmedê Hesenê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Muhemmedê Kurdî''' yan '''Muhemmed bin Silêman el-Kurdî''' ([[erebî]]: محمّد بن سليمان الكردي, ''Muhammed bin Sulayman al-Kurdi'', z. 1715, [[Şam]] - m. 1780 [[Medîne]]) [[nivîskar]]ê [[Îslam]]ê ye. Navê wî dirêj " Muhemmed bin Silêman el-Kurdî el-Medenî el-Şafî" ye. Hîna yek salîbû wî birine [[Meke]]yê. Perwerdehiya [[ol]]ê li Haremeyn, [[Misir]], [[Şam]] û [[Yemen]] li cem alimên mezin girtiye.<ref>Muhemmed Emîn Zekî, Meşahirê Kurd û Kurdistan rûpel. 317 </ref> Li cem [[alim]]ên wek; Şêx Silêman, Muhemmed Seîd bin Muhemmed Sunbul el-Mekkî, Ebû Tahir Muhemmed bin Îbrahîm el-Kûranî, Seyîd Ebdullah el-Mehdelî ez-Zebîdî, Seyîd Huseyn bin Omer el-Elewî, Kutbedîn Mustafa bin Kemaledîn el-Bekrî, Şemsedîn Muhemmed ed-Dimyatî, Şehabedîn Ehmed el-Cewherî û Yûsif el-Kurdî perwerdeya xwe girtiye. == Çend berhemên wî == * ''El-Ḥawaşi’l-Medeniyye ʿala Şerḥi’l-Muḳaddimeti’l-Ḥaḍramiyye'' * ''El-Mesleku’l-ʿadl ala Şerḥi Muḫtaṣarı Ba Faḍl.'' * ''El-Fevâʾidu’l-medeniyye fî-men yuftâ bi-qewlihî min eʾimmeti’ş-Şâfiʿiyye (müteʾaḫḫiri’s-sâdeti’ş-Şâfiʿiyye)'' * ''El-Fetwa el-Kurdiyye'' * ''El-İntibâh li-mâ yedullü ala fażîleti taʿcîli’ṣ-ṣalat'' * ''El-S̱aġru’l-bessâm ʿan meʿâni’ṣ-ṣuveri’lletî yüzeeicu fîhe’l-ḥukam'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1715]] [[Kategorî:Kesên sedsala 18an]] [[Kategorî:Mirin 1780]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 826fbiugdwnfk4mnxfovej3zh4419ww 2096778 2096777 2026-10-01T04:57:25Z Kurê Acemî 105128 2096778 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser alimê kurd '''Muhemmedê Kurdî''' agahî dide. Ji bo bijîşkê kurd li '''[[Muhemmedê Hesenê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Muhemmedê Kurdî'''{{Efn|Navê wî dirêj '''Muhemmed bin Silêman el-Kurdî el-Medenî el-Şafî''' ye.}} yan '''Muhemmed bin Silêman el-Kurdî''' ([[erebî]]: محمّد بن سليمان الكردي, ''Muhammed bin Sulayman al-Kurdi'', jdb. 1715, [[Şam]] - m. 1780 [[Medîne]]) [[nivîskar]]ê [[Îslam]]ê ye. Hîna yek salîbû wî birine [[Meke]]yê. Perwerdehiya [[ol]]ê li Haremeyn, [[Misir]], [[Şam]] û [[Yemen]] li cem alimên mezin girtiye.<ref>Muhemmed Emîn Zekî, Meşahirê Kurd û Kurdistan rûpel. 317 </ref> Li cem [[alim]]ên wek; Şêx Silêman, Muhemmed Seîd bin Muhemmed Sunbul el-Mekkî, Ebû Tahir Muhemmed bin Îbrahîm el-Kûranî, Seyîd Ebdullah el-Mehdelî ez-Zebîdî, Seyîd Huseyn bin Omer el-Elewî, Kutbedîn Mustafa bin Kemaledîn el-Bekrî, Şemsedîn Muhemmed ed-Dimyatî, Şehabedîn Ehmed el-Cewherî û Yûsif el-Kurdî perwerdeya xwe girtiye. == Çend berhemên wî == * ''El-Ḥawaşi’l-Medeniyye ʿala Şerḥi’l-Muḳaddimeti’l-Ḥaḍramiyye'' * ''El-Mesleku’l-ʿadl ala Şerḥi Muḫtaṣarı Ba Faḍl.'' * ''El-Fevâʾidu’l-medeniyye fî-men yuftâ bi-qewlihî min eʾimmeti’ş-Şâfiʿiyye (müteʾaḫḫiri’s-sâdeti’ş-Şâfiʿiyye)'' * ''El-Fetwa el-Kurdiyye'' * ''El-İntibâh li-mâ yedullü ala fażîleti taʿcîli’ṣ-ṣalat'' * ''El-S̱aġru’l-bessâm ʿan meʿâni’ṣ-ṣuveri’lletî yüzeeicu fîhe’l-ḥukam'' == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1715]] [[Kategorî:Kesên sedsala 18an]] [[Kategorî:Mirin 1780]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] k2mdq2cuhp7vjprmx39vgdiu6mfgrnh 2096779 2096778 2026-10-01T04:58:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096779 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser alimê kurd '''Muhemmedê Kurdî''' agahî dide. Ji bo bijîşkê kurd li '''[[Muhemmedê Hesenê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Muhemmedê Kurdî'''{{Efn|Navê wî dirêj '''Muhemmed bin Silêman el-Kurdî el-Medenî el-Şafî''' ye.}} yan '''Muhemmed bin Silêman el-Kurdî''' ([[erebî]]: محمّد بن سليمان الكردي, ''Muhammed bin Sulayman al-Kurdi'', jdb. 1715, [[Şam]] - m. 1780 [[Medîne]]) [[nivîskar]]ê [[Îslam]]ê ye. Hîna yek salîbû wî birine [[Meke]]yê. Perwerdehiya [[ol]]ê li Haremeyn, [[Misir]], [[Şam]] û [[Yemen]] li cem alimên mezin girtiye.<ref>[[Mihemed Emîn Zekî]], Meşahirê Kurd û Kurdistan rûpel. 317 </ref> Li cem [[alim]]ên wek; Şêx Silêman, Muhemmed Seîd bin Muhemmed Sunbul el-Mekkî, Ebû Tahir Muhemmed bin Îbrahîm el-Kûranî, Seyîd Ebdullah el-Mehdelî ez-Zebîdî, Seyîd Huseyn bin Omer el-Elewî, Kutbedîn Mustafa bin Kemaledîn el-Bekrî, Şemsedîn Muhemmed ed-Dimyatî, Şehabedîn Ehmed el-Cewherî û Yûsif el-Kurdî perwerdeya xwe girtiye. == Çend berhemên wî == * ''El-Ḥawaşi’l-Medeniyye ʿala Şerḥi’l-Muḳaddimeti’l-Ḥaḍramiyye'' * ''El-Mesleku’l-ʿadl ala Şerḥi Muḫtaṣarı Ba Faḍl.'' * ''El-Fevâʾidu’l-medeniyye fî-men yuftâ bi-qewlihî min eʾimmeti’ş-Şâfiʿiyye (müteʾaḫḫiri’s-sâdeti’ş-Şâfiʿiyye)'' * ''El-Fetwa el-Kurdiyye'' * ''El-İntibâh li-mâ yedullü ala fażîleti taʿcîli’ṣ-ṣalat'' * ''El-S̱aġru’l-bessâm ʿan meʿâni’ṣ-ṣuveri’lletî yüzeeicu fîhe’l-ḥukam'' == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1715]] [[Kategorî:Kesên sedsala 18an]] [[Kategorî:Mirin 1780]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 95oahpc6tafp2jeowcup3bu6mdh0j22 2096780 2096779 2026-10-01T04:59:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096780 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser alimê kurd '''Muhemmedê Kurdî''' agahî dide. Ji bo bijîşkê kurd li '''[[Muhemmedê Hesenê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Muhemmedê Kurdî'''{{Efn|Navê wî dirêj '''Muhemmed bin Silêman el-Kurdî el-Medenî el-Şafî''' ye.}} yan '''Muhemmed bin Silêman el-Kurdî''' ([[erebî]]: محمّد بن سليمان الكردي, ''Muhammed bin Sulayman al-Kurdi''; jdb. 1715, [[Şam]] - m. 1780 [[Medîne]]) [[nivîskar]]ê [[Îslam]]ê ye. Hîna yek salîbû wî birine [[Meke]]yê. Perwerdehiya [[ol]]ê li Haremeyn, [[Misir]], [[Şam]] û [[Yemen]] li cem alimên mezin girtiye.<ref>[[Mihemed Emîn Zekî]], Meşahirê Kurd û Kurdistan rûpel. 317 </ref> Li cem [[alim]]ên wek; Şêx Silêman, Muhemmed Seîd bin Muhemmed Sunbul el-Mekkî, Ebû Tahir Muhemmed bin Îbrahîm el-Kûranî, Seyîd Ebdullah el-Mehdelî ez-Zebîdî, Seyîd Huseyn bin Omer el-Elewî, Kutbedîn Mustafa bin Kemaledîn el-Bekrî, Şemsedîn Muhemmed ed-Dimyatî, Şehabedîn Ehmed el-Cewherî û Yûsif el-Kurdî perwerdeya xwe girtiye. == Çend berhemên wî == * ''El-Ḥawaşi’l-Medeniyye ʿala Şerḥi’l-Muḳaddimeti’l-Ḥaḍramiyye'' * ''El-Mesleku’l-ʿadl ala Şerḥi Muḫtaṣarı Ba Faḍl.'' * ''El-Fevâʾidu’l-medeniyye fî-men yuftâ bi-qewlihî min eʾimmeti’ş-Şâfiʿiyye (müteʾaḫḫiri’s-sâdeti’ş-Şâfiʿiyye)'' * ''El-Fetwa el-Kurdiyye'' * ''El-İntibâh li-mâ yedullü ala fażîleti taʿcîli’ṣ-ṣalat'' * ''El-S̱aġru’l-bessâm ʿan meʿâni’ṣ-ṣuveri’lletî yüzeeicu fîhe’l-ḥukam'' == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1715]] [[Kategorî:Kesên sedsala 18an]] [[Kategorî:Mirin 1780]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] itmqrlk7rntcmj7r5e6fu2azokp2upr 0 71166 2096771 2060650 2026-10-01T02:17:42Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096771 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | kom = Fransayî | navê rastî = Français (nêr), Française (mê) | wêne = [[Wêne:French people - mosaic.PNG|350px]]<br> <small>1. Rêz: [[Jeanne d'Arc]] • [[Jacques Cartier]] • [[René Descartes|Descartes]] • [[Molière]] • [[Blaise Pascal]]<br />[[XIV. Louis]] • [[Voltaire]] • [[Denis Diderot|Diderot]] • [[Napolyon]]<br /> 2. Rêz: [[Victor Hugo]] • [[Alexandre Dumas, père|Alexandre Dumas]] • [[Évariste Galois]] • [[Louis Pasteur|Pasteur]]<br />[[Jules Verne]] • [[Gustave Eiffel|Eiffel]] • [[Pierre de Coubertin|de Coubertin]] • [[Henri de Toulouse-Lautrec|Toulouse-Lautrec]] • [[Marie Curie]]<br /> 3. Rêz: [[Marcel Proust|Proust]] • [[Charles de Gaulle]] • [[Josephine Baker]] • [[Jacques-Yves Cousteau|Cousteau]] • [[Albert Camus|Camus]]<br />[[Édith Piaf]] • [[François Mitterrand]] • [[Brigitte Bardot]] • [[Zinedine Zidane|Zidane]]</small></small> <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = Tevahî li Cîhanê 113 000 000 | salKom = | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{FRA}} | gelhe1 = 67 087 000 | çavk1 = <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=NATnon02145 |sernav=Insee - Population - Évolution de la population jusqu'en 2015 |weşanger=[[INSEE]] (''Institut National de la Statistique et des Études Économiques'' - French National Institute for Statistics and Economic Studies |tarîxa-gihiştinê=18 adar 2015 |ziman=fr }}</ref> | herêm2 = {{DYA}} | gelhe2 = 8 228 623 | çavk2 = <ref name="Census 2013, ACS Ancestry estimates">{{Jêder-malper |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B04003&prodType=table |sernav=2013 ACS Ancestry estimates |weşanger=Factfinder2.census.gov |tarîx=2013 |tarîxa-gihiştinê=2015-10-15 |tarîxa-arşîvê=2020-02-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20200212222747/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B04003&prodType=table |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm3 = {{ARG}} | gelhe3 = 6 800 000 | çavk3 = <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.canalacademie.com/ida1009-Les-merveilleux-francophiles-argentins-1.html |sernav=Les merveilleux francophiles argentins |weşanger=Canalacademie.com |tarîxa-gihiştinê=2009-01-18 }}</ref> | herêm4 = {{CAN}} | gelhe4 = 5 077 215 | çavk4 = <ref name="French Canadians">{{Jêder-malper |url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |nivîskar=[[Statistics Canada]] |sernav=2011 National Household Survey: Data tables |tarîxa-gihiştinê=8 adar 2014 }}</ref><br />''' | herêm5 = {{CHL}} | gelhe5 = 700 000 | çavk5 = <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.uai.cl/p3_humanidades/site/edic/20030530094405/asocfile/ASOCFILE220030428191759.pdf |sernav=La influencia francesa en la vida social de Chile de la segunda mitad del siglo XIX |jêgirtin=Los datos que poseía el Ministerio de Relaciones Exteriores de Francia en Chile al año 2008, tal como lo consignaba el Ministerio Plenipotenciario Francés en Chile, a un número cercano a los 700.000 descendientes de franceses en Chile.. |tarîxa-gihiştinê=2016-07-10 |tarîxa-arşîvê=2004-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040206100052/http://www.uai.cl/p3_humanidades/site/edic/20030530094405/asocfile/ASOCFILE220030428191759.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{BRA}} | gelhe6 = 500 000 | çavk6 = <ref name="studyrama1965">{{Jêder-malper |url=http://vivrealetranger.studyrama.com/article.php3?id_article=216 |sernav=Vivre à l'étranger |jêgirtin=Ils ont été 100 000 à émigrer dans ce pays entre 1850 et 1965 et auraient entre 500 000 et 1 million de descendants. }} </ref> | herêm7 = {{URY}} | gelhe7 = 300 000 | çavk7 = <ref>http://www.nationsencyclopedia.com/Americas/Uruguay-MIGRATION.html</ref> | herêm8 = {{PER}} | gelhe8 = 255 000 | çavk8 = <ref name="espejodelperu1">{{Jêder-malper |nivîskar=Erwin Dopf |url=http://www.espejodelperu.com.pe/Poblacion-del-Peru/Inmigracion-Francesa-al-Peru.htm |sernav=Inmigración francesa al Perú |weşanger=Espejodelperu.com.pe |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2012-06-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020020406/http://www.espejodelperu.com.pe/Poblacion-del-Peru/Inmigracion-Francesa-al-Peru.htm |roja-arşîvê=2019-10-20 |url-status=dead }}</ref> | herêm9 = {{ITA}} | gelhe9 = 250 000 | çavk9 = <ref>{{Jêder-malper |nivîskar= |url=http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=103059 |sernav=French Ethnic People in all Countries |weşanger=Joshua Project |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2011-11-12 }}</ref> | herêm10 = {{CHE}} | gelhe10 = 158 862 | çavk10 = <ref name="Diplomatie.gouv.fr">{{Jêder-malper |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/les-francais-a-l-etranger/la-presence-francaise-a-l-etranger/les-francais-etablis-hors-de/ |sernav=Les Français établis hors de France |jêgirtin=Au 31 décembre 2012, 1 611 054 de nos compatriotes étaient inscrits au registre mondial des Français établis hors de France. |tarîxa-gihiştinê=2016-07-10 |tarîxa-arşîvê=2014-07-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140711153032/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/les-francais-a-l-etranger/la-presence-francaise-a-l-etranger/les-francais-etablis-hors-de/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/02/blank/data/01.html |sernav=Etat et structure de la population – Données détaillées, Population résidante selon le sexe et la nationalité par pays, (su-f-01.01.01.03), Office fédéral de la statistique OFS |weşanger=Bfs.admin.ch |tarîx=2010-01-29 |tarîxa-gihiştinê=2011-11-12 }}</ref> | herêm11 = {{UK}} | gelhe11 = 126 049 | çavk11 = <ref name="Diplomatie.gouv.fr"/> | herêm12 = {{MDG}} | gelhe12 = 124 000 | çavk12 = <ref>Kevin Shillington, Encyclopedia of African History, CRC Press, 2005, pp. 878-883</ref> | herêm13 = {{DEU}} | gelhe13 = 123 281 | çavk13 = <ref>{{Jêder-malper |url=http://de.statista.com/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/ |sernav=Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland (Stand: 31. Dezember 2014) }}</ref><ref name="Stat 10">{{Jêder-malper |url=https://www-genesis.destatis.de/genesis/online/logon?language=en |sernav=Federal Statistical Office Germany |weşanger=Genesis.destatis.de |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2011-11-12 |roja-arşîvê=2020-05-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200509212608/https://www-genesis.destatis.de/genesis/online/logon?language=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm14 = {{BEL}} | gelhe14 = 123 076 | çavk14 = <ref name="Stat 7">[http://eacea.ec.europa.eu/ressources/eurydice/eurybase/pdf/section/BF_EN_C1_7_3.pdf SPF Intérieur - Office des Étrangers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207093333/http://eacea.ec.europa.eu/ressources/eurydice/eurybase/pdf/section/BF_EN_C1_7_3.pdf |date=2009-02-07 }} {{Webarchive|url=http://eacea.ec.europa.eu/ressources/eurydice/eurybase/pdf/section/BF_EN_C1_7_3.pdf |date=20090207093333 |df=y }}</ref> | herêm15 = {{AUS}} | gelhe15 = 118 000 | çavk15 = <ref name="ABS Ancestry">{{Jêder-malper | url =http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?breadcrumb=POLTD&method=Place%20of%20Usual%20Residence&subaction=-1&issue=2006&producttype=Census%20Tables&documentproductno=0&textversion=false&documenttype=Details&collection=Census&javascript=true&topic=Ancestry&action=404&productlabel=Ancestry%20(full%20classification%20list)%20by%20Sex&order=1&period=2006&tabname=Details&areacode=0&navmapdisplayed=true& |sernav=20680-Ancestry (full classification list) by Sex - Australia | format =Microsoft Excel download |weşanger=[[Australian Bureau of Statistics]] |xebat=2006 Census |tarîxa-gihiştinê=2008-05-19 |tarîxa-arşîvê=2008-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080310121707/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?breadcrumb=POLTD&method=Place%20of%20Usual%20Residence&subaction=-1&issue=2006&producttype=Census%20Tables&documentproductno=0&textversion=false&documenttype=Details&collection=Census&javascript=true&topic=Ancestry&action=404&productlabel=Ancestry%20(full%20classification%20list)%20by%20Sex&order=1&period=2006&tabname=Details&areacode=0&navmapdisplayed=true& |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="ABS Country of Birth">{{Jêder-malper | url =http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&documentproductno=0&documenttype=Details&order=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&producttype=Census%20Tables&javascript=true&textversion=false&navmapdisplayed=true&breadcrumb=POLTD&&collection=Census&period=2006&productlabel=Country%20of%20Birth%20of%20Person%20(full%20classification%20list)%20by%20Sex&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Birthplace& |sernav=20680-Country of Birth of Person (full classification list) by Sex - Australia | format =Microsoft Excel download |weşanger=[[Australian Bureau of Statistics]] |xebat=2006 Census |tarîxa-gihiştinê=2008-05-27 |tarîxa-arşîvê=2018-12-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181225044257/http://www.abs.gov.au/websitedbs/censushome.nsf/home/cowsredirect |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>''' | herêm16 = {{MAR}} | gelhe16 = 100 000 | çavk16 = | herêm17 = {{ESP}} | gelhe17 = 92 000 | çavk17 = <ref name="Diplomatie.gouv.fr"/><ref name="Stat 11">{{Jêder-malper |url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e245/p04/a2007/l0/&file=00000011.px&type=pcaxis&L=0 |sernav=Población por nacionalidad y país de nacimiento. 2007. INE |weşanger=Ine.es |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2011-11-12 }}</ref> | herêm18 = {{ISL}} | gelhe18 = 85 000 | çavk18 = <ref>{{Jêder-malper |nivîskar= |url=http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=103063 |sernav=Jew, French Speaking Ethnic People in all Countries |weşanger=Joshua Project |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2011-11-12 }}</ref> | herêm19 = {{MEX}} | gelhe19 = 60 000 | çavk19 = <ref>{{Jêder-malper |url=http://pagnol83300.free.fr/barcelo02/Les%20Barcelonnettes%20au%20Mexique.htm |sernav=Les Barcelonnettes au Mexique |jêgirtin=On estime à 60 000 les descendants des Barcelonnettes, dispersés sur tout le territoire mexicain. |tarîxa-gihiştinê=2016-07-10 |tarîxa-arşîvê=2007-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071209103306/http://pagnol83300.free.fr/barcelo02/Les%20Barcelonnettes%20au%20Mexique.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm20 = {{DZA}} | gelhe20 = 32 000 | çavk20 = <ref name="Diplomatie.gouv.fr"/> | herêm21 = {{CHN}} | gelhe21 = 31 000 | çavk21 = <ref name="Diplomatie.gouv.fr"/> | herêm22 = {{LUX}} | gelhe22 = 31 000 | çavk22 = <ref name="Diplomatie.gouv.fr"/><ref name="Stat 9">{{Jêder-malper |url=http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=1054 |sernav=État de la population (x1000) 1981, 1991, 2001–2007 |weşanger=Statistiques.public.lu |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2011-11-12 |roja-arşîvê=2008-06-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080608142359/http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=1054 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm23 = {{NLD}} | gelhe23 = 23 000 | çavk23 = <ref name="Diplomatie.gouv.fr"/> | herêm24 = {{SEN}} | gelhe24 = 20 000 | çavk24 = <ref name="Diplomatie.gouv.fr"/> | herêm25 = {{MUS}} | gelhe25 = 15 000 | çavk25 = <ref name="Maurice">{{Jêder-nûçe |url=http://www.defimedia.info/defi-quotidien/dq-actualites/item/10490-pr%C3%A9sidentielle-fran%C3%A7aise-2012-%E2%80%93-%C3%A0-maurice-sarkozy-l%E2%80%99emporte-devant-hollande.html?tmpl=component&print=1 |sernav=Présidentielle française 2012 – À Maurice, Sarkozy l'emporte devant Hollande |tarîx=23 nîsan 2012 |ajans=[[Le Défi Media Group]] |tarîxa-gihiştinê=11 tîrmeh 2014 |ziman=fr |tarîxa-arşîvê=14 tîrmeh 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714164210/http://www.defimedia.info/defi-quotidien/dq-actualites/item/10490-pr%C3%A9sidentielle-fran%C3%A7aise-2012-%E2%80%93-%C3%A0-maurice-sarkozy-l%E2%80%99emporte-devant-hollande.html?tmpl=component&print=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm26 = {{HKG}} | gelhe26 = 10 000 | çavk26 = <ref>Bettina Wassener (February 27, 2012). [http://www.nytimes.com/2012/02/28/business/global/french-expatriates-flocking-to-hong-kong.html?pagewanted=all&_r=0 French Expatriates Flocking to Hong Kong]. ''New York Times'', Global Business. Retrieved on: 2013-01-03.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hkej.com/template/dailynews/jsp/detail.jsp?dnews_id=3586&cat_id=9&title_id=565063&rtd=48046 |sernav=法國牧師發現紫荊花開始港法結緣一百五十年 |weşanger=Hkej.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2014-02-26 |tarîxa-arşîvê=2013-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131105102840/http://www.hkej.com/template/dailynews/jsp/detail.jsp?dnews_id=3586&cat_id=9&title_id=565063&rtd=48046 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><!-- Second source put the figure at over 15,000 --> | herêm27 = {{MCO}} | gelhe27 = 10 000 | çavk27 = <ref>{{Jêder-malper |sernav=General Population Census 2008: Population Recensee et Population Estimee |url=http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/64a1643c86f9f661c12575ae004cc473/$FILE/Recensement2008_Ch1.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110614212422/http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/64a1643c86f9f661c12575ae004cc473/$FILE/Recensement2008_Ch1.pdf |tarîxa-arşîvê=2011-06-14 |weşanger=Government of the Principality of Monaco |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2011 |ziman=fr |sal=2008 }}</ref> | herêm28 = {{AUT}} | gelhe28 = 8 246 | çavk28 = <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/index.html }}</ref> | herêm29 = {{CZE}} | gelhe29 = 5 503 | çavk29 = | herêm30 = {{DOM}} | gelhe30 = 3 434 | çavk30 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Fransî]], [[Zimanê d'oïl|d'oïl]], [[oksîtanî]], [[awvergnatî]], [[korsîkayî]], [[katalanî]], [[arpîtanî]], [[germanî]], [[bretonî]], [[baskî]] | ol = {{Hlist|[[Xiristiyan]], [[Katolîktiya Roman]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |sernav=CIA Factbook - France |jêgirtin=Roman Catholic 83%-88% |tarîxa-gihiştinê=2016-07-10 |tarîxa-arşîvê=2018-12-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <br />Kêmî : [[Protestantîzm]] | [[îslam]] | [[budîzm]] | [[cihûtî]].}} <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Gelê Keltiyan]], [[Gelê Latînî]], [[Gelê Germanî]] }} '''Fransayî''', an jî '''fransawî''' ({{bi-fr|Français}}), xelkeke ku bi eslê xwe german û frank e û li [[Fransa]]yê dijî. Di dirêjahiya dîrokê de, frank, di bin bandora çanda Romê de, bi gelên xwecihî yên keltî û latînî yên Galyayê re tevlihev bûne û bûne bav û kalên fransiyên îroyîn. Ji ber sedemên dîrokî (bi taybetî kolonyal), çandî an aborî, fransî û mirovên bi eslê xwe fransî, ku hin ji wan nasnameya çanda fransî dibêjin<ref>{{Jêder-kitêb | ziman=ku |nav1=Alexandra |paşnav1=Hughes |ewil nav2 =Alex |paşnav2=Hughes |paşnav3=Keith A. |paşnav3=Xwendevan | paşnav4=Keith | paşnav4=Xwendevan |sernav=Ansîklopediya Çanda Hemdem a Fransî |weşanger=Taylor & Francis |dîrok=2002-03-11 |tevahî rûpel =640 |isbn=978-0-203-00330-5 |bi serhêl bixwînin=https://books.google.com/books?id=TrhClZg65EsC |ketin=2016-04-29 }}.</ref>, dikare li seranserê cîhanê û ji ber vê yekê li derveyî [[Fransaya metropolîtan]] (''France métropolitaine'') were dîtin. Li dezgeh û herêmên Fransa li derveyî welat wek Hindistana Rojavaya Fransa, an li welatên biyanî yên wekî [[Swîsre]], [[Belçîka]], [[Kanada]], [[Amerîka]], [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Almanya]] an jî [[Arjentîn]]. == Ziman == {{Gotara bingehîn| Zimanê fransî}} Fransî zimanek romanî ye, ku bi awayên cihêreng nêzî 1200 salî ye. Zimanê fransî li Fransa bi piraniyek bêkêmasî tê axaftin, lê di heman demê de di hindikahiyên mezin de li Kanada (binihêrin [[fransîaxêv li Kanadayê]]), li herêmên rojavayê [[Swîsre]]yê (li [[Fransîaxêv li Swîsreyê]] binêre) an jî li deverên Afrîkayê yên li dû kolonyaliya berê tê axaftin. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê fransî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civaka Fransayê]] [[Kategorî:Fransî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Fransayê]] t0ut3tay36maselw6gwdn98q9kfr8hp 0 71821 2096752 1817769 2026-09-30T20:31:59Z Kurê Acemî 105128 2096752 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser bijîşkê kurd '''Muhemmedê Hesenê Kurdî''' agahî dide. Ji bo alimê kurd li '''[[Muhemmedê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}} '''Muhemmedê Hesenê Kurdî'''{{Efn|Navê wî yê dirêj '''Muhemmedê kurê Hesen kurê Ehmed kurê Muhemmed el-Şems Ebû Ebdullah el- Kurdî el-Makdesî''' ye.}} an '''Ebû Ebdullahê Şems''' (jdb. 1379 - m. 1439) dixtoreke [[kurd]] di navbeya sedeyên 14 û 15ê de bû. Ew bi navê '''Îbn el-Kurdiye''' jî tê zanin. Dê û bavê wî ji [[Kurdistan]]ê koçî [[Meke]]yê kiribûn. Li ser tibê, bi taybetî jî li ser ortopediyê xebitiye. Nexweş ji welatên dûr û nêzîk pir bo dermankirine hatine cem wî. Muhemmed kurê Hesenê Kurdî li Mekeyê  perwerdehiya xwe jî li wê li cem alimêm mezin girtiye. Pir li ser tibê xebitiye.<ref>Muhemmed Emîn Zekî, Navdarên Kurd û Kurdistanê </ref> Di sala 1439 li Mekeyê rehmetî dibe. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1379]] [[Kategorî:Mirin 1439]] 2dajvorqipv7on2w1myxjv2wohsy3s8 2096753 2096752 2026-09-30T20:32:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096753 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser bijîşkê kurd '''Muhemmedê Hesenê Kurdî''' agahî dide. Ji bo alimê kurd li '''[[Muhemmedê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}} '''Muhemmedê Hesenê Kurdî'''{{Efn|Navê wî yê dirêj '''Muhemmedê kurê Hesen kurê Ehmed kurê Muhemmed el-Şems Ebû Ebdullah el- Kurdî el-Makdesî''' ye.}} an '''Ebû Ebdullahê Şems''' (jdb. 1379 - m. 1439) dixtoreke [[kurd]] di navbeya sedeyên 14 û 15ê de bû. Ew bi navê '''Îbn el-Kurdiye''' jî tê zanin. Dê û bavê wî ji [[Kurdistan]]ê koçî [[Meke]]yê kiribûn. Li ser tibê, bi taybetî jî li ser ortopediyê xebitiye. Nexweş ji welatên dûr û nêzîk pir bo dermankirine hatine cem wî. Muhemmed kurê Hesenê Kurdî li Mekeyê  perwerdehiya xwe jî li wê li cem alimêm mezin girtiye. Pir li ser tibê xebitiye.<ref>Muhemmed Emîn Zekî, Navdarên Kurd û Kurdistanê </ref> Di sala 1439 li Mekeyê rehmetî dibe, li vir jî hatiye veşartin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1379]] [[Kategorî:Mirin 1439]] 2w8mb238jgc6rkqdzh5g11c9swv241p 2096754 2096753 2026-09-30T20:32:55Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] 2096754 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser bijîşkê kurd '''Muhemmedê Hesenê Kurdî''' agahî dide. Ji bo alimê kurd li '''[[Muhemmedê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}} '''Muhemmedê Hesenê Kurdî'''{{Efn|Navê wî yê dirêj '''Muhemmedê kurê Hesen kurê Ehmed kurê Muhemmed el-Şems Ebû Ebdullah el- Kurdî el-Makdesî''' ye.}} an '''Ebû Ebdullahê Şems''' (jdb. 1379 - m. 1439) dixtoreke [[kurd]] di navbeya sedeyên 14 û 15ê de bû. Ew bi navê '''Îbn el-Kurdiye''' jî tê zanin. Dê û bavê wî ji [[Kurdistan]]ê koçî [[Meke]]yê kiribûn. Li ser tibê, bi taybetî jî li ser ortopediyê xebitiye. Nexweş ji welatên dûr û nêzîk pir bo dermankirine hatine cem wî. Muhemmed kurê Hesenê Kurdî li Mekeyê  perwerdehiya xwe jî li wê li cem alimêm mezin girtiye. Pir li ser tibê xebitiye.<ref>Muhemmed Emîn Zekî, Navdarên Kurd û Kurdistanê </ref> Di sala 1439 li Mekeyê rehmetî dibe, li vir jî hatiye veşartin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1379]] [[Kategorî:Mirin 1439]] [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] 8klyov47k2hb4yk5eoodwepnon9xxkd 2096755 2096754 2026-09-30T20:33:03Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] 2096755 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser bijîşkê kurd '''Muhemmedê Hesenê Kurdî''' agahî dide. Ji bo alimê kurd li '''[[Muhemmedê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}} '''Muhemmedê Hesenê Kurdî'''{{Efn|Navê wî yê dirêj '''Muhemmedê kurê Hesen kurê Ehmed kurê Muhemmed el-Şems Ebû Ebdullah el- Kurdî el-Makdesî''' ye.}} an '''Ebû Ebdullahê Şems''' (jdb. 1379 - m. 1439) dixtoreke [[kurd]] di navbeya sedeyên 14 û 15ê de bû. Ew bi navê '''Îbn el-Kurdiye''' jî tê zanin. Dê û bavê wî ji [[Kurdistan]]ê koçî [[Meke]]yê kiribûn. Li ser tibê, bi taybetî jî li ser ortopediyê xebitiye. Nexweş ji welatên dûr û nêzîk pir bo dermankirine hatine cem wî. Muhemmed kurê Hesenê Kurdî li Mekeyê  perwerdehiya xwe jî li wê li cem alimêm mezin girtiye. Pir li ser tibê xebitiye.<ref>Muhemmed Emîn Zekî, Navdarên Kurd û Kurdistanê </ref> Di sala 1439 li Mekeyê rehmetî dibe, li vir jî hatiye veşartin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1379]] [[Kategorî:Mirin 1439]] 2w8mb238jgc6rkqdzh5g11c9swv241p 2096756 2096755 2026-09-30T20:33:13Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] 2096756 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser bijîşkê kurd '''Muhemmedê Hesenê Kurdî''' agahî dide. Ji bo alimê kurd li '''[[Muhemmedê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}} '''Muhemmedê Hesenê Kurdî'''{{Efn|Navê wî yê dirêj '''Muhemmedê kurê Hesen kurê Ehmed kurê Muhemmed el-Şems Ebû Ebdullah el- Kurdî el-Makdesî''' ye.}} an '''Ebû Ebdullahê Şems''' (jdb. 1379 - m. 1439) dixtoreke [[kurd]] di navbeya sedeyên 14 û 15ê de bû. Ew bi navê '''Îbn el-Kurdiye''' jî tê zanin. Dê û bavê wî ji [[Kurdistan]]ê koçî [[Meke]]yê kiribûn. Li ser tibê, bi taybetî jî li ser ortopediyê xebitiye. Nexweş ji welatên dûr û nêzîk pir bo dermankirine hatine cem wî. Muhemmed kurê Hesenê Kurdî li Mekeyê  perwerdehiya xwe jî li wê li cem alimêm mezin girtiye. Pir li ser tibê xebitiye.<ref>Muhemmed Emîn Zekî, Navdarên Kurd û Kurdistanê </ref> Di sala 1439 li Mekeyê rehmetî dibe, li vir jî hatiye veşartin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1379]] [[Kategorî:Mirin 1439]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] 0mfkjgogh84cx8fu1citn5r1wc828qq 2096772 2096756 2026-10-01T03:44:11Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096772 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser bijîşkê kurd '''Muhemmedê Hesenê Kurdî''' agahî dide. Ji bo alimê kurd li '''[[Muhemmedê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}} '''Muhemmedê Hesenê Kurdî'''{{Efn|Navê wî yê dirêj '''Muhemmedê kurê Hesen kurê Ehmed kurê Muhemmed el-Şems Ebû Ebdullah el- Kurdî el-Makdesî''' ye.}} an '''Ebû Ebdullahê Şems''' (jdb. 1379 - m. 1439) dixtoreke [[kurd]] di navbeya sedeyên 14 û 15ê de bû. Ew bi navê '''Îbn el-Kurdiye''' jî tê zanin. Dê û bavê wî ji [[Kurdistan]]ê koçî [[Meke]]yê kiribûn. Li ser tibê, bi taybetî jî li ser ortopediyê xebitiye. Nexweş ji welatên dûr û nêzîk pir bo dermankirine hatine cem wî. Muhemmed kurê Hesenê Kurdî li Mekeyê  perwerdehiya xwe jî li wê li cem alimêm mezin girtiye. Pir li ser tibê xebitiye.<ref>[[Muhemmed Emîn Zekî]], Navdarên Kurd û Kurdistanê </ref> Di sala 1439 li Mekeyê rehmetî dibe, li vir jî hatiye veşartin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1379]] [[Kategorî:Mirin 1439]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] 6g0zber21uq5zyhpqqmqodt5vtm9pti 2096774 2096772 2026-10-01T04:53:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096774 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser bijîşkê kurd '''Muhemmedê Hesenê Kurdî''' agahî dide. Ji bo alimê kurd li '''[[Muhemmedê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}} '''Muhemmedê Hesenê Kurdî'''{{Efn|Navê wî yê dirêj '''Muhemmedê kurê Hesen kurê Ehmed kurê Muhemmed el-Şems Ebû Ebdullah el- Kurdî el-Makdesî''' ye.}} an '''Ebû Ebdullahê Şems''' (jdb. 1379, [[Şehrezûr]] - m. 1439, [[Meke]]) dixtoreke [[kurd]] di navbeya sedeyên 14 û 15ê de bû. Ew bi navê '''Îbn el-Kurdiye''' jî tê zanin. Dê û bavê wî ji [[Kurdistan]]ê koçî [[Meke]]yê kiribûn. Li ser tibê, bi taybetî jî li ser ortopediyê xebitiye. Nexweş ji welatên dûr û nêzîk pir bo dermankirine hatine cem wî. Muhemmed kurê Hesenê Kurdî li Mekeyê  perwerdehiya xwe jî li wê li cem alimêm mezin girtiye. Pir li ser tibê xebitiye.<ref>[[Muhemmed Emîn Zekî]], Navdarên Kurd û Kurdistanê </ref> Di sala 1439 li Mekeyê rehmetî dibe, li vir jî hatiye veşartin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1379]] [[Kategorî:Mirin 1439]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] sb3slznrke630g5q11myylj6crayard 2096775 2096774 2026-10-01T04:54:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096775 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser bijîşkê kurd '''Muhemmedê Hesenê Kurdî''' agahî dide. Ji bo alimê kurd li '''[[Muhemmedê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}} '''Muhemmedê Hesenê Kurdî'''{{Efn|Navê dirêj '''Muhemmedê kurê Hesen kurê Ehmed kurê Muhemmed el-Şems Ebû Ebdullah el- Kurdî el-Makdesî''' e.}} an '''Ebû Ebdullahê Şems''' (jdb. 1379, [[Şehrezûr]] - m. 1439, [[Meke]]) dixtoreke [[kurd]] di navbeya sedeyên 14 û 15ê de bû. Ew bi navê '''Îbn el-Kurdiye''' jî tê zanin. Dê û bavê wî ji [[Kurdistan]]ê koçî [[Meke]]yê kiribûn. Li ser tibê, bi taybetî jî li ser ortopediyê xebitiye. Nexweş ji welatên dûr û nêzîk pir bo dermankirine hatine cem wî. Muhemmed kurê Hesenê Kurdî li Mekeyê  perwerdehiya xwe jî li wê li cem alimêm mezin girtiye. Pir li ser tibê xebitiye.<ref>[[Muhemmed Emîn Zekî]], Navdarên Kurd û Kurdistanê </ref> Di sala 1439 li Mekeyê rehmetî dibe, li vir jî hatiye veşartin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1379]] [[Kategorî:Mirin 1439]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] 5mvb7qiu32nvob716w8fwtqwwgp8imc 0 73028 2096751 1786507 2026-09-30T20:24:53Z Kurê Acemî 105128 /* Berhem */ 2096751 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| li ser '''Muhemmed Fewzî Zehawî''' agahî dide. Li vir binêre ji bo '''[[Cemîl Sidqî Zehawî]]'''}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Zehawî''' navê wî yê rastî '''Muhemmed Fewzî Zehawî''' (1834, [[Silêmanî]] - 1890 [[Bexda]], [[Iraq]]) yek ji [[nivîskar]], [[felsefe]]van û [[wêje]]vanê [[kurd]] e.<ref>Mehdî Abbas el-Ubeydî, Hakîkatu’z-Zehavî (Bexda 1947</ref><ref>[[Muhemmed Emîn Zekî]], Navdarên Kurd û Kurdistanê ISBN 91-89014-45-6</ref> Zehawî kurrê Emîr Ehmed e, navê kalikê wî jî Hesen e. Malbata Zehawî ji Emîr Silêman Paşa aciz bûbûn ji ber wî koçî cem Mele Ehmedê Zehab kirin wê demê sala 1834an de Zehawî tê dinyayê loma navê wî Zehawî lê dikin. Li bajarê [[Silêmaniye|Silêmaniyê]] li cem Resûl Zekî û [[Merûfê Nûdhî]] perwerdehiya xwe standiye, dura jî li cem [[Muhemmedê Resûl]] xwendina xwe qedand û destûrnameya xwe stand û zivirî Silêmaniyê di mizgefta Ebdurehman Paşa de ders da. Sala 1854an de bû miftiyê [[Bexda]]yê û heta dawiya temenê xwe muftîtiya Bexdayê kir û di 1890an de mir. Mele Husên Peşderî, Şêx Ebdulwehab en-Naîb û [[Ebdurehmanê Qeredaxî]] li cem wî xwendine. Zehawî di jî [[wêje]]yêde gellek zane bû, bi [[zimanê kurdî]], [[erebî]] û [[farisî]] helbest dinivîsand.<ref>TDV. İslam Ansiklopedisi, cilt: 44; sayfa: 179</ref> Bi xwe di bin bandora [[Omer Xeyam]] û [[Firdewsî]] de maye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1863]] [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 19an]] [[Kategorî:Mirin 1890]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] e0dzb1ly8fujgzn0w0dzfiika1ath9f 0 74146 2096788 1944900 2026-10-01T07:36:31Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096788 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = HebrewU-MtScopus.JPG | sernavê_wêne = }} '''Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê''' (האוניברסיטה העברית בירושלים, {{transl|he|ha-Universita ha-Ivrit B'irushalayim}}) zanîngeheke [[Îsraêl]]ê ye. Ev duyem zanîngeha herî kevin a welatê Îsraêlê ye. == Çavkanî == {{Kategoriya Commonsê|Hebrew University of Jerusalem}} * [https://web.archive.org/web/20090318195621/http://www.huji.ac.il/huji/eng/index_e.htm Hebrew University web site] * [http://jewish.huji.ac.il/ The Mandel Institute of Jewish Studies web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130428015302/http://jewish.huji.ac.il/ |date=2013-04-28 }} * [http://www.alberteinstein.info/ Einstein Archives at the Hebrew University]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=2011-08-11 }} * [http://www.alanwatson.org/jerusalemlaw.htm Ancient and Premodern Law at the Hebrew University of Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307142533/http://www.alanwatson.org/jerusalemlaw.htm |date=2016-03-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|31|46|33|N|35|12|00|E|region:IL_type:city|display=title}} [[Kategorî:Îsraêl]] gfj7vsw1xy6r6jlhd9i9lfer7xz61js 1 77216 2096738 2096737 2026-09-30T12:01:32Z Guherto 41494 barkirin 2096738 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) oinw7gx0t29jy3cnnlj2hnzlydmsc3g 2096739 2096738 2026-09-30T12:03:39Z Guherto 41494 /* Gotûbêj */ Bersiv 2096739 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) rpe9izxq2ainz0ehlvsv46el50racgs 2096740 2096739 2026-09-30T12:06:00Z Guherto 41494 /* Gotûbêj */ Bersiv 2096740 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) snypdsr4uy5rzjfy5l8p1se60swids8 2096745 2096740 2026-09-30T14:51:32Z Têmavo 107972 /* Deng */ 2096745 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) 2vnnrx65pphqs3k665thl3xkw9k7yia 0 94955 2096787 2039687 2026-10-01T07:32:10Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096787 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Wergera xirab|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar | wêne = }} '''Yuval Nûh Harari''' ({{bi-he|יובל נח הררי}} [juˈval ˈnoaχ haˈʁaʁi] (jdb. 24ê sibata 1976) [[rewşenbîr]], [[dîroknas]] û [[profesor]]ê beşa Dîrokê ya [[Zanîngeha Îbranî ya Qudsê]].<ref>[http://www.ynharari.com/ Yuval Harari official website]</ref> Ew nivîskarê yeka ji baştrîn ''firoşên'' pirtûkên zanistî yên [[Populer Sapiens|populer ''Sapiens'']]'': [[A Brief History of Humankind]]'' (2014), ''[[Homo Deus]]: Kurtedîroka Sibê'' (2016), û ''21 Dersên Sedsala 21-an'' (2018) e. Nivîsanên wî li ser [[Azadî (felsefe)|îradeya azad]], [[Hişar|hişmendî]], zîrekbûn, dilxweşî û azarê ne û li ser wan vedikole. Ew li ser " şoreşa nasnameyî " dinivîse ku 70,000 sal berê çêbûn weka ''[[Mirov|Homo sapiens]]'' .<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/culture/2017/mar/19/yuval-harari-sapiens-readers-questions-lucy-prebble-arianna-huffington-future-of-humanity |sernav=Yuval Noah Harari: ''Homo sapiens'' as we know them will disappear in a century or so |paşnav=[[Andrew Anthony]], [[Lucy Prebble]], [[Arianna Huffington]], [[Esther Rantzen]] and a selection of our readers |tarîx=19 adar 2017 |malper=[[The Observer]] |ziman=en-GB |issn=0029-7712 |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 }}</ref> == Jînenîgarî == Yuval Nuh Harari li Kiryat Ata, Israelsraîl, yek ji sê zarokên ku Shlomo û Pnina Harari ji dayik bûn, hate dinê û mezin bû. Malbata wî malbatek Cihû ya laîk bû ku xwediyê rehiyên Ewropaya Rojhilat û Libnanî bû. Bavê wî mihendisê çekan yê dewletê bû û diya wî rêvebera nivîsgehê bû.<ref>[http://larchemag.fr/2017/09/28/3386/les-predictions-de-yuval-noah-harrari/ Les prédictions de Yuval Noah Harrari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121192737/http://larchemag.fr/2017/09/28/3386/les-predictions-de-yuval-noah-harrari/ |date=2018-11-21 }}, L'arche magazine</ref><ref name="guardian0705">{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/culture/2015/jul/05/yuval-harari-sapiens-interview-age-of-cyborgs |sernav=Yuval Noah Harari: The age of the cyborg has begun – and the consequences cannot be known |paşnav=Cadwalladr |pêşnav=Carole |lînka-nivîskar=Carole Cadwalladr |tarîx=5 tîrmeh 2015 |tarîxa-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2016 }}</ref><ref name="newyorker">https://www.newyorker.com/magazine/2020/02/17/yuval-noah-harari-gives-the-really-big-picture</ref> Harari di sê saliya xwe de xwe fêrî xwendinê kir. Wî li Navenda Perwerdehiya Leo Beck li Haifa, di polê de ji bo zarokên jêhatî yên ji heşt salî, xwend. Wî xebata leşkerî ya mecbûrî li Hêzên Parastina Israelsraîl taloq kir da ku di çarçoveya bernameya Atuda de xwendina zanîngehê bişopîne, lê dûv re ji ber pirsgirêkên tenduristiyê ji xwendina xwe serbest hat berdan. Wî di 17 saliya xwe de li [[Zanîngeha Îbranî ya Qudsê|Zanîngeha Hebrewbranî ya Orşelîmê]] dest bi xwendina dîrok û têkiliyên navneteweyî kir. Harari [[gey]] e<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/culture/2017/mar/19/yuval-harari-sapiens-readers-questions-lucy-prebble-arianna-huffington-future-of-humanity |sernav=Yuval Noah Harari: 'Homo sapiens as we know them will disappear in a century or so' |paşnav=Anthony |pêşnav=Andrew |tarîx=9 adar 2017 |malper=The Guardian |tarîxa-gihiştinê=5 adar 2019 }}</ref> û di 2002-an de hevjînê xwe Itzik Yahav nas kir, ku wî jê re "înterneta min a her tiştî" digot.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/aug/27/yuval-noah-harari-we-are-quickly-acquiring-powers-that-were-always-thought-to-be-divine |sernav=Yuval Noah Harari: 'We are acquiring powers thought to be divine' |paşnav=Adams |pêşnav=Tim |tarîx=27 tebax 2016 |malper=the Guardian |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.haaretz.com/israel-news/fast-talk-the-road-to-happiness-1.426554 |sernav=Fast Talk / The Road to Happiness |tarîx=25 nîsan 2012 |malper=Haaretz |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |roja-arşîvê=2017-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170916001935/http://www.haaretz.com/israel-news/fast-talk-the-road-to-happiness-1.426554 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Yahav di heman demê de rêveberê kesane yê Harari ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrg.co.il/online/55/ART2/726/869.html |sernav=זה ייגמר בבכי: סוף העולם לפי יובל נח הררי |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200420144528/http://www.nrg.co.il/online/55/ART2/726/869.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wan li [[Toronto]] li Kanada bi merasîmek sivîl zewicîn .<ref>{{Jêder-malper |url=http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31821&articlexml=Sadly-superhumans-in-the-end-are-not-going-14102015012006 |sernav=Sadly, superhumans in the end are not going to be us |paşnav=Nevatia |pêşnav=Shreevatsa |tarîx=14 çiriya pêşîn 2015 |malper=[[Mumbai Mirror]] |weşanger=The Times Group |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |tarîxa-arşîvê=1 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180701194400/http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31821&articlexml=Sadly-superhumans-in-the-end-are-not-going-14102015012006 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Harari dibêje medîtasyona Vipassana, ya ku wî di 2000-an de li Oxford dest pê kir,<ref>{{Jêder-malper |url=https://soundcloud.com/panoply/yuval-harari-author-of-sapiens-on-ai-religion-and-60-day-meditation-retreats |sernav=Yuval Harari, author of "Sapiens", on AI, religion, and 60-day meditation retreats |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |tarîxa-arşîvê=12 adar 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170312065331/https://soundcloud.com/panoply/yuval-harari-author-of-sapiens-on-ai-religion-and-60-day-meditation-retreats |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> " ''jiyana min guherand'' ".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/aug/27/yuval-noah-harari-we-are-quickly-acquiring-powers-that-were-always-thought-to-be-divine |sernav=Yuval Noah Harari: 'We are quickly acquiring powers that were always thought to be divine' |paşnav=Adams |pêşnav=Tim |tarîx=27 tebax 2016 |weşanger= |via=The Guardian }}</ref> Ew her roj du demjimêran (yek demjimêr di destpêk û dawiya roja xebata xwe de <ref>{{Jêder-malper |url=http://time.com/4672373/yuval-noah-harari-homo-deus-interview/ |sernav=How Humankind Could Become Totally Useless |malper=Time |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |roja-arşîvê=2020-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200320004202/https://time.com/4672373/yuval-noah-harari-homo-deus-interview/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ), her sal vekişînek meditation ya 30 rojî an dirêjtir, bêdeng û bê pirtûk û medyaya civakî dike,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/field/field_document/Interview%20-%20Yuval%20Harari.pdf |sernav=Interview – Yuval Harari |tarîx=October–November 2015 |malper=[[The World Today (magazine)|The World Today]] |weşanger=[[Chatham House]] |rr=30–32 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171212073520/https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/field/field_document/Interview%20-%20Yuval%20Harari.pdf |tarîxa-arşîvê=12 kanûna pêşîn 2017 |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theaustralian.com.au/life/weekend-australian-magazine/yuval-noah-harari-sapiens-and-the-age-of-the-algorithm/news-story/dec563f94ceb523228049fdaf8ab8915 |sernav=Yuval Noah Harari, Sapiens and the age of the algorithm |tarîx=3 îlon 2016 |malper=[[The Australian]] |weşanger=Josh Glancy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161110213716/https://www.theaustralian.com.au/life/weekend-australian-magazine/yuval-noah-harari-sapiens-and-the-age-of-the-algorithm/news-story/dec563f94ceb523228049fdaf8ab8915 |tarîxa-arşîvê=10 çiriya paşîn 2016 }}</ref><ref name="haaretz.com">{{Jêder-nûçe |url=http://www.haaretz.com/israel-news/fast-talk-the-road-to-happiness-1.426554 |sernav=Fast Talk The Road to Happiness |tarîx=25 nîsan 2017 |malper=Haaretz |weşanger= |roja-gihiştinê=2020-11-16 |roja-arşîvê=2017-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170916001935/http://www.haaretz.com/israel-news/fast-talk-the-road-to-happiness-1.426554 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û alîkarek mamosteyê meditation e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.vridhamma.org/en2013-12 |sernav=The messenger of inner peace: Satya Narayan Goenka; New Appointments |paşnav= |pêşnav= |tarîx=17 kanûna pêşîn 2013 |malper=Vipassana Newsletter 23 (12) |weşanger=Vipassana Research Institute |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 }}</ref> Wî ''Homo Deus diyarî'' "mamosteyê min, SN Goenka, ku bi hezkirin tiştên girîng fêrî min kir" kir, û got "Min nikaribû ev pirtûk bêyî baldarî, aştî û têgihiştina ku ji pratîka Vipassana ji panzdeh salan ve stendî binivîsî." <ref>Homo Deus, dedication and Acknowledgements p. 426</ref> Ew di heman demê de meditation wekî awayek lêkolînê dinirxîne. Harari vegan e, û dibêje ku ev encama lêkolîna wî, di nav de dîtina wî ku bingeha pîşesaziya şîraniyê têkiliya di navbera ga dayik û golikê de qut dike.<ref name="guardian0705"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://soundcloud.com/bloombergview/interview-with-yuval-noah-harari-masters-in-business-audio |sernav=Interview With Yuval Noah Harari: Masters in Business (Audio) |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |tarîxa-arşîvê=30 adar 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170330172213/https://soundcloud.com/bloombergview/interview-with-yuval-noah-harari-masters-in-business-audio |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji Çileya 2019 ve, Harari ne xwedan smartphone ye .<ref>{{Jêder-malper |url=https://samharris.org/podcasts/reality-and-the-imagination/ |sernav=# 68 – Reality and the Imagination |tarîx=19 adar 2017 |malper=Waking Up podcast |weşanger=[[Sam Harris]] |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |roja-arşîvê=2020-04-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200420003935/https://samharris.org/podcasts/reality-and-the-imagination/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Karîyera akademîk == Harari yekemcar di dîroka serdema navîn û dîroka leşkerî de di xebatên xwe yên ji 1993 heta 1998 li [[Zanîngeha Îbranî ya Qudsê|Zanîngeha Hebrewbranî ya Orşelîmê]] pispor [[Zanîngeha Îbranî ya Qudsê|bû]] . Wî di 2002 de, di bin çavdêriya Steven J. Gunn de, li Zanîngeha Jesussa, Oxford, bawernameya doktoraya xwe qedand . Ji 2003 heta 2005 wî wekî hevkarê Yad Hanadiv di dîrokê de xwendina postdoktorayê kir .<ref>{{Jêder-malper |url=http://pluto.huji.ac.il/~ynharari/cv.html |sernav=CV at The Hebrew University of Jerusalem |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2008 |malper= |weşanger= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Dema ku li Oxford bû, Harari yekemcar rastî nivîsarên Jared Diamond hat, ku wî ew wekî bandorek li ser nivîsa xwe pejirand. Li salona Enstîtuya Berggruen, Harari got ku ''Guns, Germs, and Steel'' "ya Diamond" di kariyera min a akademîk de celebek epîfan bû. Min fam kir ku ez dikarim bi rastî pirtûkên wusa binivîsim. ” <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.berggruen.org/activity/historian-yuval-harari-on-the-books-that-shaped-him/ |sernav=Historian Yuval Harari on the Books That Shaped Him – Activities |malper=Berggruen Institute |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=24 tîrmeh 2020 |tarîxa-arşîvê=24 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200724001756/https://www.berggruen.org/activity/historian-yuval-harari-on-the-books-that-shaped-him/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newyorker.com/magazine/2020/02/17/yuval-noah-harari-gives-the-really-big-picture |sernav=Yuval Noah Harari's History of Everyone, Ever |paşnav=Parker |pêşnav=Ian |malper=The New Yorker |ziman=en-us |tarîxa-gihiştinê=24 tîrmeh 2020 }}</ref> == Xelat û naskirin == Harari du carî Xelata Polonsky ji bo "Afirînerî û Orjînalbûnê", di 2009 û 2012 de stend. Di 2011 de wî xelata Moncado ya Civaka Dîroka Leşkerî ji bo gotarên berbiçav di dîroka leşkerî de stend. Sala 2012 ji bo Akademiya Zanistî ya Ciwan Israelisraîl hate hilbijartin..<ref>{{Jêder-malper |url=https://overseas.huji.ac.il/yuval-noah-harari/ |sernav=Yuval Noah Harari |tarîx=20 sibat 2020 |malper=Rothberg International School |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 }}</ref> Di 2017-an de, ''Homo Deus'' Xelata Pirtûka Aboriyê ya Germenî ya Handelsblatt ji bo pirtûka aborî ya herî fikirîn û bibandor a salê stend.<ref>{{Jêder-malper |url=https://medium.com/@brand_minds/brand-minds-2019-come-and-see-yuval-noah-harari-live-4136f9d148fa |sernav=Brand Minds 2019 — Come and see Yuval Noah Harari live! |paşnav=Minds |pêşnav=Brand |tarîx=18 çiriya pêşîn 2018 |malper=Medium |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 }}</ref> Di 2018 û 2020 de, Harari di konferansa salane ya [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanî]] de li Davos peyivî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newyorker.com/magazine/2020/02/17/yuval-noah-harari-gives-the-really-big-picture |sernav=Yuval Noah Harari's History of Everyone, Ever |paşnav=Parker |pêşnav=Ian |malper=The New Yorker |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 }}</ref> == Xêrxwazî == Di dema [[Belavbûna vîrusa Koronayê 2019-20|pandemiya COVID-19 de]], piştî qutkirina serokê Dewletên Yekbûyî [[Donald Trump]] ji fînansekirina [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|WHO re]], Harari ragihand ku ew û mêrê wî dê $ 1 mîlyon bexş bikin&nbsp;ji WHO re bi Sapienship, pargîdaniya wan a bandora civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/yuval-harari-pandemic-policy-will-influence-world-politics-economy-for-decades/ |sernav=Yuval Harari: Pandemic policy will influence world politics, economy for decades |paşnav=Sterkl |pêşnav=Maria |malper=www.timesofisrael.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/19d90308-6858-11ea-a3c9-1fe6fedcca75 |sernav=Yuval Noah Harari: the world after coronavirus |paşnav=Harari |pêşnav=Yuval Noah |tarîx=20 adar 2020 |malper=www.ft.com |ziman=en-GB |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 }}</ref> == Berhemên weşandî == === Pirtûk === * ''21 Dersên Sedsala 21-an'' (London: Jonathan Cape, 2018) '',''{{ISBN|1787330672}} * ''Drav: Vintage Minis'' (perçeyên ji ''Sapiens'' û ''Homo Deus hilbijêrin'', (London: Penguin Random House, 2018){{ISBN|978-1784874025}} * ''Homo Deus: Kurtedîroka Sibê'' (2016),{{ISBN|978-1910701881}} * ''Sapiens: Kurtedîroka Mirovahiyê'' (London: Harvill Secker, 2014){{ISBN|978-006-231-609-7}} * ''Ezmûna Dawîn: Daxuyaniyên Qada Battleerê û Çêkirina Çanda Modernerê Nûjen, 1450–2000' (Houndmills: Palgrave-Macmillan, 2008),{{ISBN|978-023-058-388-7}} * ''Operasyonên Taybet di Serdema Serkeftinî, 1100-1550' (Woodbridge: Boydell & Brewer, 2007),{{ISBN|978-184-383-292-8}} * ''Bîranînên Leşkerî yên Ronesansê:'' ,er '', Dîrok û Nasname'', 1450–1600 (Woodbridge: Boydell & Brewer, 2004),{{ISBN|978-184-383-064-1}} === Gotar === * "Rola Leşkerî ya Turcopoleyên Frenkî - ''Nirxandinek Dîsa'' ", ''Review Historical History'' 12 (1) (hezîran 1997), pp.&nbsp;75–116. * "Hevkariya Nav-Cepheyî di Sedsala Çardem û Kampanyaya 1346-a Edward III",, ''erê Dîrokê'' 6 (4) (Septemberlon 1999), pp.&nbsp;379–395 * "Stratejî û ''Pêdiviya Di'' Kampanyayên Dagirkeriya Ewropaya Rojava ya Sedsala Çaremîn de", ''Kovara Dîroka Leşkerî'' 64 (2) (nîsan 2000), pp.&nbsp;297–334. * "Di Hesabên Xaçparêziya Yekem de itnessahidiya Çavê: The Gesta Francorum û Vegotinên Hemdem ên Din", ''Xaçparêzî'' 3 (tebax 2004), pp.&nbsp;77–99 * "Illusions Martial: War and Disillusionment in the 20th Century and Renaissance Memoirs leşkerî", ''The Journal of Military History'' 69 (1) (Çile 2005), pp.&nbsp;43–72 * "Bîranînên Leşkerî: Ji Serdema Navîn heya Serdema Late ya Serûbin Nêrînek Dîrokî Ya Cûre", ''War in History'' 14: 3 (2007), pp.&nbsp;289–309 * "Têgîna" Decerên Biryardar "Di Dîroka Cîhanê de", ''Kovara Dîroka Cîhanê'' 18 (3) (2007), 251–266 * "Zanîn, Hêz û Leşkerê Serdema Navîn, 1096–1550", di ''In Laudem Hierosolymitani: Lêkolînên li ser Xaçparêzî û Çanda Serdema Navdar a Bi orerefê Benjamin Z. Kedar'', weş. Iris Shagrir, Ronnie Ellenblum û Jonathan Riley-Smith, (Ashgate, 2007) * "Herikîna Têkoşînê: Pîvanên Leşkerî, Siyasî û Exlaqî yên Warer Li Başbûna Subjektîf", ''Nirxandina Giyannasiya Giştî'' (Septemberlon 2008) * Nasandina Peter Singer 's ''Animal Liberation'', The Bodley Head, 2015. * "Armchairs, Kawa and Authority: Eye-şahid û Flesh-şahid li ser aker, 1100–2000 Bipeyivin", ''Journal of History History'' 74: 1 (gennaio, 2010), pp.&nbsp;53–78. * [https://www.ft.com/content/50bb4830-6a4c-11e6-ae5b-a7cc5dd5a28c "Yuval Nuh Harari li ser daneyên mezin, Google û dawiya vîna azad"], ''[[Financial Times]]'' (tebax 2016). * [http://time.com/4826856/russia-trump-north-korea-china-war/ "Çima Ldî Çêtir Ne mimkûn e ku her welatek di şer de bi ser bikeve"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420163311/http://time.com/4826856/russia-trump-north-korea-china-war/ |date=2019-04-20 }}, ''Dem'' (23 hezîran 2017). * [https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2018/10/yuval-noah-harari-technology-tyranny/568330/ "Çima Teknolojî Tiraniyê Davêje"], ''Atlantîk'' (Çirî 2018). * [https://www.ft.com/content/19d90308-6858-11ea-a3c9-1fe6fedcca75 "Yuval Nuh Harari: dinya piştî korona virus"], ''[[Financial Times]]'' (20ê adar 2020). == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == * [http://www.fondation-janmichalski.com/en/prix-jan-michalski/ Jan Michalski Xelata Wêjeyê] * {{URL|http://www.ynharari.com/|Malpera fermî}} * [https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-29205225 Nivîskar - Hevpeyivîna vîdyoyê ya Yuval Harari] - Nûçeyên BBC-yê hevdîtin bikin {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1976]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] lbt9uba0ks60kmhqjw8croh6ja7bldl 0 101325 2096784 2057489 2026-10-01T06:03:23Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096784 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Samantha Akkineni''' ({{Jidayikbûn|28|4|1987|j=1}} li [[Madras]], [[Tamil Nadu]], [[Hindistan]]) lîstikvaneke hindî ye ku di pîşesaziyên fîlman ên telugu û tamîlê de dest bi kariyera xwe ya lîstikvaniyê kiriye. Di kariyera xwe ya lîstikvaniyê de çar Xelatên Filmfare, du Xelatên Nandi, çar Xelatên Filmên Navnetewî yên Hindistana Başûr û sê Xelatên CineMAAyê wergirtiye. == Jînenîgarî == Samantha, keça bavekî telugû, Prabhu û dayikek malayalî, Ninette ye û di 28ê nîsana 1987an de ji dayik bûye. Samantha, Pallavaram, Chennai, li [[Tamil Nadu]]yê mezin bûye û zaroka herî piçûkê malbatê ye. Di heman demê de Samantha, bi awayekî baş zimanê tamîlî diaxive. Tevî binyada xweya herêmî ya têkel, ew xwe wek tamîlî bi nav dike.<ref name="Chowdhary2010">{{Jêder-nûçe |url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Poised-on-the-edge/article16462424.ece |sernav=Poised on the edge |paşnav=Chowdhary |pêşnav=Y. Sunita |tarîx=2010-03-01 |malper=The Hindu |ziman=en-IN |tarîxa-gihiştinê= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230105220606/https://www.thehindu.com/features/cinema/Poised-on-the-edge/article16462424.ece |roja-arşîvê=2023-01-05 |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/it-wasnt-a-liplock-really-samantha/articleshow/5651555.cms |sernav=It wasn't a liplock really: Samantha - Times of India |malper=The Times of India |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Beşek ji perwerdehiya xwe li Dibistana Navîn a Bilind a Anglo Indian Angels xwend û pişt re li Stella Maris College, Chennai bawernameya beşê bazirganiyê stand.<ref name="Chowdhary2010" /><ref name=":1" /> Ber bi dawiya bawernameya lîsansê ve dest bi karê modeltiyê kir. Bi taybetî bi Naidu Hall re xebitî û bi vî xebatê re yekem car ji aliyê hilberînerê fîlmê [[Ravi Varman]] ve hate dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.supergoodmovies.com/3517/tollywood/interview-with-samantha-interviews-details |sernav=Interview with Samantha |tarîx=2015-11-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2015-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117014524/http://www.supergoodmovies.com/3517/tollywood/interview-with-samantha-interviews-details |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal !Nav !Rol !Ziman !Nîşe |- | rowspan="5" |2010 !''Vinnaithaandi Varuvaayaa'' |Nandini |Tamîlî |Dîmena kameo |- !''Ye Maaya Chesave'' |Jessie |Teluguyî |Xelata Filmfare ya Xelata Lîstikvana Çandî ya Herî Nûneran - Xelata Xelata Xelata Xelata Baştirîn a Filmfare - Telugu |- !''Baana Kaathadi'' |Priya |Tamîlî | |- !''Moscowin Kavery'' |Kavery |Tamîlî | |- !''Brindavanam'' |Indu |Teluguyî | |- | rowspan="2" |2011 !''Nadunisi Naaygal'' |Nexweşê penaberiyê |Tamîlî |Dîmena kameo |- !''Dookudu'' |Prashanthi |Teluguyî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Telugu |- | rowspan="5" |2012 !''Ekk Deewana Tha'' |Samantha |Hindî |Dîmena kameo |- !''Eega'' |Bindu |Teluguyî |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Telugu |- !''Naan Ee'' |Bindu |Tamîlî | |- !''Neethaane En Ponvasantham'' |Nithya Vasudevan |Tamîlî |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Tamil |- !''Yeto Vellipoyindhi Manasu'' |Nithya Yelavarthy |Teluguyî | |- | rowspan="5" |2013 !''Seethamma Vakitlo Sirimalle Chettu'' |Geetha |Teluguyî | |- !''Jabardasth'' |Shreya |Teluguyî | |- !''Theeya Velai Seiyyanum Kumaru'' |Xwe |Tamîlî |Dîmena kameo |- !''Attarintiki Daredi'' |Sashi |Teluguyî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Telugu |- !''Ramayya Vasthavayya'' |Akarsha |Teluguyî | |- | rowspan="6" |2014 !''Manam'' |Krishnaveni û Priya |Teluguyî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Telugu |- !''Autonagar Surya'' |Sirisha |Teluguyî | |- !''Alludu Seenu'' |Anjali |Teluguyî | |- !''Anjaan'' |Jeeva |Tamîlî | |- !''Rabhasa'' |Indu |Teluguyî | |- !''Kaththi'' |Ankitha |Tamîlî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Tamîl |- | rowspan="3" |2015 !''S / O Satyamurthy'' |Sameera |Teluguyî | |- !''10 Endrathukulla'' |Shakila û Gadgi Moi |Tamîlî |Rola dubare |- !''Thanga Magan'' |Yamuna |Tamîlî | |- | rowspan="6" |2016 !''Bangalore Naatkal'' |Grace Francis |Tamîlî |Dîmena kameo |- !''Theri'' |Mithra |Tamîlî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Tamîl |- !''24'' |Sathyabhama "Sathya" |Tamîlî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Tamîl |- !''Brahmotsavam'' |Unnamed NRI |Teluguyî | |- !''A Aa'' |Anasuya Ramalingam |Teluguyî |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Telugu |- !''Garaja Janatha'' |Bujji |Teluguyî | |- | rowspan="2" |2017 !''Raju Gari Gadhi 2'' |Amrutha |Teluguyî | |- !''Mersal'' |Thara |Tamîlî | |- | rowspan="6" |2018 !''Rangasthalam'' |Rama Lakshmi |Teluguyî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Telugu |- !''Mahanati'' |Madhuravani |Teluguyî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Piştevaniya Herî Baş - Telugu |- !''Irumbu Thirai'' |Rathi Devi |Tamîlî | |- !''Seemaraja'' |Sudhanthira Selvi anko Selvî |Tamîlî | |- ! rowspan="2" |''U Zivirandin'' | rowspan="2" |Rachana |Tamîlî | |- |Teluguyî | |- | rowspan="4" |2019 !''Super Deluxe'' |Vaembu |Tamîlî | |- !''Majili'' |Sravani |Teluguyî | |- !''Oh! Bebek'' |Swathi "Baby" |Teluguyî | |- !''Manmadhudu 2'' |Xwendekarê avahiyê |Teluguyî |Dîmena kameo |- |2020 !''Jaanu'' |Janaki "Jaanu" Devi |Teluguyî | |- | rowspan="2" |TBA !''Kaathu Vaakula Rendu Kaadhal'' |TBA |Tamîlî |Di asta çêkirinê de ye |- |''Shaakuntalam'' |Shakuntala |Teluguyî |Di asta çêkirinê de ye |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê |Samantha Akkineni}} * {{Instagram|samantharuthprabhuof}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] jynsaiqgz3jj50mp6qn1emzuzqpo1si 0 323413 2096786 2067213 2026-10-01T06:57:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096786 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Tîpên çînî''' logogram e ku ji bo [[Zimanê çînî|nivîsa zimanên çînî]] û zimanê din ên herêmê ku bi tarîxî ji aliyê kultura çînî ve tesîr bûne ku di nav de welatên wekê [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]] û [[Viyetnam]] heye, têne bikaranîne. Ji çar [[Pergala nivîsê|sîstemên nivîs]] ên ku bi awayekî serbixwe ji aliyê zanyaran ve têne pejirandin ku ([[nivîsa mîxî]], [[hiyeroglîfên misirî]], tîpên çînî û nivîsa Maya), sîstema logograma yekane ye ku di karanîna berdewam de maye. Di tarîxekê belgekirî de ku ji sê hezar salan zêdetir vedihewîne, fonksiyon, şêwaz û rêbazên nivîsa tîpan pir guheriye. Berevajiya tîpên di alfabeyan de ku dengên axaftinê nîşan didin, tîpên çînî bi gelemperî [[morfem]]an, yekîneyên wateyê di zimanekî de temsîl dikin. Nivîsandina hemî ferhenga ku pir caran tê bikaranîn di zimanekî de bi qasî 2000-3000 tîpan lazim dike; ji sala 2025an vir ve, zêdetirî 100000 tîpên Çînî hatine destnîşankirin û di [[Unicode|''Standarda Unicode'']] de hatine zêdekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dict.variants.moe.edu.tw/#/variants/rbt/page_content3.do |sernav=教育部《異體字字典》 臺灣學術網路十四版（正式七版）2024 |malper=dict.variants.moe.edu.tw |roja-gihiştinê=2026-06-27 }}</ref> Tîp li gorî çend prensîban têne afirandin ku aliyên şekil û bilêvkirinê dikarin werin bikaranîn da ku wateya tîpan nîşan bidin. Yekem tîpên ku hatine piştrastkirin nivîsên li ser hestiyên kahînan in ku di sedsala 13an a {{Bz}} de li cihê ku niha [[Anyang]] e, wekî beşek ji falên ku ji aliyê [[Xanedana Shang]] ve têne kirin, hatine çêkirin. Formên tîpan di destpêkê de şêwaza îdeografîk an pîktografîk bûn, lê bi belavbûna nivîsê li seranserê [[Çîn]]ê pêş ketin. Gelek hewldan hatine kirin ku nivîsê reform bikin, di nav de pêşvebirina nivîsandina mohra piçûk ji aliyê [[Xanedana Qing]] (221–206 {{Bz}}). Nivîsa keşîşî ku di destpêka [[Xanedana Han]] (202 {{Bz}} – 220 {{Pz}}) de gihîştibû, formên tîpan abstrakt kir - eslê wan ê pîktografîk veşart da ku nivîsa wan hêsantir bike. Piştî Han, nivîsandina birêkûpêk wekî encama tesîra rêzimanî li ser nivîsa keşîşî derket holê û ji hingê ve şêwaza sereke ya ku ji bo tîpan tê bikaranîn e. Bi saya kevneşopiyeke dirêj a leksîkografiyê, dewletên ku tîpên çînî bikartînin formên xwe standard kirine - bi gelemperî, tîpên hêsankirî ji bo nivîsa çînî li Çîna sereke, [[Singapûr]] û [[Malezya]]yê têne bikaranîn, di eynî wext de tîpên kevneşopî li [[Taywan]], [[Hong Kong]] û [[Makao]] têne bikaranîn. Li cihê ku karanîna tîpan li derveyî Çînê belav bû, ew di destpêkê de ji bo nivîsa edebiyata çînî hatiye bikaranîn; dû re ew pir caran ji bo nivîsa zimanên herêmî yên ku li seranserê [[Asyaya Rojhilat|Sînosfere]] têne axaftin hatiye adaptekirin. Bi [[Zimanê japonî|japonî]], [[Zimanê korêyî|korêyî]] û [[Zimanê viyetnamî|viyetnamî]] de, tîpên çînî bi rêzê ve wekî ''kanji'', ''hanja'' û ''chữ Hán'' têne zanin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=24 çiriya paşîn 2010 |skrîpta-sernav=ja:改定常用漢字表、30日に内閣告示 閣議で正式決定 |tercimeya-sernav= |url=http://www.nikkei.com/article/DGXNASDG22043_U0A121C1CR0000/ |xebat=The Nikkei |ziman=ja |sernav= }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kim |pêşnav=Mi-young |author-mask=Kim Mi-young (김미영) |tarîx=4 hezîran 2001 |sernav= |skrîpta-sernav=ko:'3000자까지 배우되 쓰지는 마라' |tercimeya-sernav= |url=https://nk.chosun.com/news/articleView.html?idxno=7252 |xebat=Chosun NK |weşanger=The Chosun Ilbo |ziman=ko }}</ref> Kevneşopiyên nivîsê ji bo hin zimanên din ên Çînê jî derketina holê, mîna nivîsa sawndip ku ji bo nivîsandina zimanên zhuang ên [[Guangxi]] tê bikaranîn. Her yek ji van zimanên nivîskî yên herêmî tîpên heyî bikaranîn da ku ferhenga xwemalî ya ziman, û herwiha kelîmeyên deynkirî ji çînî binivîsin. Wekî din, her yek ji wan tîpan ji bo karanîna herêmî îcad kirin. Di nivîsa korêyî û viyetnamî de, tîpên çînî bi piranî bi alfabeyan hatine guheztin - japonî wekî tenê zimanê sereke yê ne-çînî ku hîn jî bi wan tê nivîsandin, li kêleka hêmanên din ên sîstema nivîsa japonî, hişt.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=25 îlon 2017 |skrîpta-sernav=ja:人名用漢字に「渾」追加 司法判断を受け法務省 改正戸籍法施行規則を施行、計863字に |tercimeya-sernav= |url=https://www.nikkei.com/article/DGXLASDG24H0N_U7A920C1000000/ |xebat=The Nikkei |ziman=ja |sernav= }}</ref> Di asta herî bingehîn de, tîp ji xêzên ku bi rêzek sabît têne nivîsandin pêk tên. Di tarîxê de, rêbazên nivîsandina tîpan nivîsandina kevir, hestî, an bronz; firçekirina mûrekê li ser hevrîşim, bambu, an kaxezê; û çapkirina bi blokên darîn an tîpên guhêrbar vedihewîne. Teknolojiyên ku ji sedsala 19an vir ve ji bo hêsankirina karanîna tîpan hatine îcadkirin kodên telgrafê û makîneyên nivîsandinê, û herwiha rêbazên têketinê û kodkirina nivîsê li ser komputeran dihewîne. == Kategoriyên tîpan == Sîstema nivîsa çînî bi giranî ji logograman pêk tê, her çend hin ji wan carinan wekî [[Lîsteya Nîşanên AFNyê|sembolên fonetîk]] têne bikaranîn da ku kelîmeyên biyanî temsîl bikin. Bi gelemperî, her tîpek bi yek heceyekê re têkildar e. Bi kevneşopî, tîp li gorî çawaniya çêbûn an jî wergirtina wan di şeş kategoriyan de têne dabeş kirin - li gorî awayê ku ew çawa têne çêkirin an jî hatine wergirtin - li gorî *Shuowen Jiezi* (sedsala 2an), ferhenga yekem a tîpên çînî:<ref>{{Jêder-malper |url=http://hanzidb.org/character-list/by-frequency |sernav=Most common Chinese characters - ordered by frequency |malper=hanzidb.org |roja-gihiştinê=2026-06-28}}</ref> * Çend ji wan pîktogram (象形, ''xiàngxíng'') û sembol an jî * îdeogramên hêsan (指事, ''zhǐshì''). * Koma sêyem a biçûk ji îdeogramên hevedudanî (會意 / 会意, ''huìyì'') pêk tê. * Piraniya mezin (zêdeyî 90%) fonogram in (形聲 / 形声, ''xíngshēng''). * Du kategoriyên dawî kelîmeyên deynkirî (假借, ''jiǎjiè'') û * [[Hevwate|sînonîman]] (轉注 / 转注, ''zhuǎnzhù''). Ev dabeşkirina tîpan bo koman di çînî de wekî ''Liushu'' (六書 / 六书, ''liùshū'') tê zanîn - şeş kategoriyên tîpên çînî. == Tîpên wê == Li jêr hinek mesele ji tîp/îşaretên çînî bi wateyên wan nîşan ne. {| class="wikitable center" |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | '''Arkaîk''' | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | '''Zhuanshu (Xanedana Qing)''' | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | '''Tîpên gelemperî''' | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | '''Hêsantirkirin''' | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | '''[[Pînyîn]]''' | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | '''Mane''' |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:人-oracle.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:人-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">人</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">— </font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">rén </font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">însan</font> |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:女-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:女-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">女</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">—</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">nǚ</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | jin |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:子-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:子-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">子</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">—</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">zǐ</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">zarok</font> |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:日-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:日-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">日</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">—</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">rì</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">roj</font> |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:月-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:月-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">月</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">—</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">yuè </font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">heyv</font> |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:山-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:山-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">山</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">— </font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">shān</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">çiya</font> |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:川-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:川-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">川</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">— </font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">chuān</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | çem |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:水-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:水-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">水</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">— </font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">shuǐ</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | aw |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:雨-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:雨-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">雨</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">—</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">yǔ</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">baran</font> |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:竹-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:竹-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">竹</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">— </font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">zhú </font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">bambu</font> |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:木-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:木-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">木</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">—</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">mù</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">text</font> |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:馬-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:馬-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">馬</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">马</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">mǎ</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | hesp |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:鳥-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:鳥-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">鳥</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">鸟</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">niǎo</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | teyr |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:龜-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:龜-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">龜</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">龟</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">guī</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | req |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:龍-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:龍-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">龍</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">龙</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">lóng</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | zîha |} == Binêre == * [[Alfabeya erebî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=DeFrancis |pêşnav=John |lînka-nivîskar=John DeFrancis |sernav=Visible Speech: The Diverse Oneness of Writing Systems |weşanger=University of Hawaiʻi Press |sal=1989 |isbn=978-0-8248-1207-2 |beş=Chinese |urlya-beşê=http://www.pinyin.info/readings/texts/visible/index.html |via=pinyin.info }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Galambos |pêşnav=Imre |lînka-nivîskar=Imre Galambos |url=http://shahon.org/wp-content/uploads/2010/02/Galambos-2006-Orthography-of-early-Chinese-writing.pdf |sernav=Orthography of Early Chinese Writing: Evidence from Newly Excavated Manuscripts |weşanger=Eötvös Loránd University |sal=2006 |isbn=978-963-463-811-7 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120515141505/http://shahon.org/wp-content/uploads/2010/02/Galambos-2006-Orthography-of-early-Chinese-writing.pdf |roja-arşîvê=2012-05-15 |access-date=2026-06-27 |url-status=dead }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Handel |pêşnav=Zev |sernav=Chinese Characters Across Asia: How the Chinese Script Came to Write Japanese, Korean, and Vietnamese |weşanger=University of Washington Press |sal=2025 |isbn=978-0-295-75302-7 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Cosmopolitan and Vernacular in the World of ''Wen 文'' |weşanger=Brill |sal=2023 |isbn=978-90-04-43769-2 |paşnavê-edîtor=King |pêşnavê-edîtor=Ross |series=Language, Writing and Literary Culture in the Sinographic Cosmopolis |cild=5 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Mair |pêşnav=Victor H. |lînka-nivîskar=Victor H. Mair |tarîx=2 tebax 2011 |sernav=Polysyllabic Characters in Chinese Writing |url=https://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=3330 |malper=Language Log }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojhilat]] [[Kategorî:Başûr-rojhilatê Asyayê]] [[Kategorî:Çanda Asyaya Rojhilat]] [[Kategorî:Çanda çînî]] ovylvhaa23rl11fvep9739o8vrulgm8 1 330112 2096812 2095969 2026-10-01T10:07:59Z Medyamed 131221 /* Li ser nîşana jêbirina bilez */ Bersiv: çavkaniya nû (hevpeyvîn), biryar ya we ye 2096812 wikitext text/x-wiki == Li ser nîşana jêbirina bilez == '''Eşkerekirin:''' Ez bi mazdek AI re girêdayî me û ev gotar min nivîsî. Eşkerekirina temam li [[Bikarhêner:Medyamed]] heye. Ji ber vê girêdanê min nîşana jêbirinê ranekir û ranakim — ew biryar ji bikarhênerên din re ye. Li vir tenê agahiyan pêşkêş dikim. Gotar bi sedema "reklam" ji bo jêbirina bilez hatiye nîşankirin. Sê xal: * '''Du çavkaniyên redaksiyonel ên serbixwe hene.''' [https://www.kurdistan24.net/en/story/942038/kurdish-ai-platform-mazdek-targets-language-gap-in-technology Kurdistan24] (26 îlon 2026, gotareke bi îmze ya Dr. Kamaran Aziz, ~1.100 peyv) û [https://www.koerdistanvandaag.com/mazdek-ai-lanceert-koerdische-taal-app/ Koerdistan Vandaag] (26 îlon 2026, bi holendî, ~2.000 peyv). Herdu jî ji aliyê redaksiyonan ve hatine nivîsîn; ne daxuyaniyên pargîdaniyê ne û ne jî ji malpera mazdek hatine wergirtin. * '''Di gotarê de ne biha heye, ne banga bikaranînê, ne jî îdiayeke wek "yekem" an "çêtirîn".''' Naverok teknîkî û vegotanî ye: kîjan amûr hene, kîjan zarav têne piştgirîkirin, li ku derê berdest e. Ev xalan bi qest hatibûn hiştin ji ber ku dê wek reklamê bihatana xwendin. * '''Her îdiaya rastiyan bi çavkaniyê ve girêdayî ye''' û ziman bêalî ye. Heke hevokên diyar hîn jî wek reklamê têne xwendin, ji kerema xwe li vir binivîse kîjan in — ez ê pêşniyara guhertinê bikim an rasterast kurt bikim. Heke pirsgirêk girîngî (notability) be, ez jî amade me li ser wê biaxivim û çavkaniyên din pêşkêş bikim. Spas, --[[Bikarhêner:Medyamed|Medyamed]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Medyamed|gotûbêj]]) 22:34, 26 îlon 2026 (UTC) :Silav. Bi min hîn pirr zû ye ji bo çêkirina gotarê. Tenê du çavkanî hene, her du jî yên vê mehê ne (îlon 2026); çavkaniyên din jî yên Mazdek AI ne (bnr. ''[[:en:Wikipedia:No original research#Primary, secondary and tertiary sources]])''. Herwiha te jî li jor nivîsandiye "ez bi mazdek AI re girêdayî me" ji ber vê yekê tu nikarî di vê mijarê de bêalî (objektîv) bibî. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 01:34, 27 îlon 2026 (UTC) :Silav Ghybu, spas ji bo bersivê. Li ser bêalîbûnê tu rast î; ji ber vê yekê ez êdî gotarê rasterast naguherînim. Tenê agahiyekê parve dikim: di 1 cotmeh 2026 de Ajansa Welat hevpeyvîneke dirêj weşand ([https://ajansawelat1.com/mazdek-di-soresa-zirekiya-cekiri-de-ji-bo-kurdi-pengaveke-diroki-mazdek-ai-di-xizmete-de-ye/ Ajansa Welat]). Ez dizanim ku hevpeyvîn çavkaniyeke serbixwe nayê hesibandin, ji ber vê yekê ez wê ji bo girîngiyê pêşkêş nakim; dibe ku tenê ji bo agahiyên dîrokî (kê û kengî pêşxist) bi kêr bê. Biryar ya we ye. Heke gotar were jêbirin, ez ê li bendê bim heta ku çavkaniyên serbixwe yên din hebin. --[[Bikarhêner:Medyamed|Medyamed]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Medyamed|gotûbêj]]) 10:07, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) eamq76781w4odg02kbctrkaxq5enh8n 0 330143 2096764 2096215 2026-09-30T20:45:25Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2096211|2096211]] yê [[Special:Contributions/Avestaboy|Avestaboy]] ([[User talk:Avestaboy|gotûbêj]]) şûnde kir 2096764 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Manouchian portrait crop.jpg|thumb|200px|Manuşyan di salên 1930î]] '''Mîsak Manuşyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Միսաք Մանուշեան; jdb. 1ê îlona 1909ê li [[Semsûr]] - m. 21ê sibata 1944an li [[Parîs]]) şaîr û aktîvîstekî [[Komunîzm|komunîst]] yê ermenî bû. Wekî saxmayê [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] a salên 1915-1916an de, ew di sala 1925an de ji sêwîxaneyeke li [[Libnan|Libnanê]] diçe [[Fransa|Fransayê]].<ref name="Mouradian">{{cite book |title=Les Arméniens en France: du chaos à la reconnaissance |last1=Mouradian |first1=Claire |publisher=Editions De L'attribut |date=2010 |page=[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=xzsZgE_E4lUC&oi=fnd&pg=PA48&dq=Missak+Manouchian 48] |isbn=978-2916002187 |language=fr |authorlink1=}}</ref> Ew di derdoreke edebî û komunîst yên ermenî de aktîv bû. Wexta [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê a Didwan]] de, ew bû komîserê leşkerî yê [[FTP-MOI]]; ew komeke pêkhatî ji koçberên ewropî (di nav de gelek [[Cihûtî|yahûdî]] jî hebûn)<ref name="Riding">{{cite news |last=Riding |first=Alan |date=9 January 2001 |title=French Film Bears Witness To Wartime Complicity |url=https://www.nytimes.com/2001/01/09/movies/french-film-bears-witness-to-wartime-complicity.html |work=The New York Times |authorlink1=}}</ref> bû ku li [[Île-de-France|Herêma Parîsê]] aktîvîteyên sûîqest û sabotajê li dijî armancên [[Nasyonalsosyalîzm|naziyan]] pêk anîn.<ref name="Riding" /> Ligorî nivîskarekî, koma Manuşyan di nav [[Berxwedana Fransî]] de koma herî aktîv bû.<ref>{{cite book |title=The Paris Game: Charles de Gaulle, the Liberation of Paris, and the Gamble that Won France |last1=Argyle |first1=Ray |publisher=Dundurn |date=2014 |page=[https://books.google.com/books?id=PdbXAQAAQBAJ&dq=manouchian&pg=PA434 434] |isbn=9781459722873}}</ref> Manuşyan û gelek hevalên wî di mijdara 1943an de hatin girtin û di 21ê sibata 1944an de li [[Fort Mont-Valérienê]] ji hêla naziyan ve hatin îdamkirin. Ew wekî qehremanekî Berxwedana Fransî tê dîtin û li [[Panthéon|Panthéona]] Parîsê hate veşartin.<ref>{{cite news |date=15 November 2014 |title=Hommage au résistant Missak Manouchian |url=https://www.leparisien.fr/espace-premium/essonne-91/hommage-au-resistant-missak-manouchian-15-11-2014-4292625.php#xtref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F |work=Le Parisien |language=fr |quote=}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-missak-manouchian-et-ses-freres-d-armes-etrangers-entrent-au-pantheon-suivez-la-ceremonie-20240221 |title=EN DIRECT - Missak Manouchian et ses frères d'armes étrangers sont entrés au Panthéon |website=Le Figaro |date=2024-02-21 |access-date=2024-02-21 |language=fr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Komunîstên ermenî]][[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1944]] [[Kategorî:Kesên ji Semsûrê]] [[Kategorî:Şoreşgerên ermenî]] [[Kategorî:Helbestvanên ermenî yên mêr]] 69ln0nlkl07ouqgzr59tyib3iwjlss7 0 330209 2096759 2096677 2026-09-30T20:38:09Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema koordînatê ya polar */ 2096759 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]] Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî "koordînata x") ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne. == Sîstemên koordînatê ên bingeh == === Xetên hejmarê === Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e. [[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]] === Sîstema koordînatê ya Kartezyen === {{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}} Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike. Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be. === Sîstema koordînatê ya polar === Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî "pol" (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî "texwera polar" tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya θ, tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe θ (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be. ewu9i6hbsrvqqujlf61k7mvt1npzntd 2096760 2096759 2026-09-30T20:38:18Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema koordînatê ya polar */ 2096760 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]] Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî "koordînata x") ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne. == Sîstemên koordînatê ên bingeh == === Xetên hejmarê === Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e. [[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]] === Sîstema koordînatê ya Kartezyen === {{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}} Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike. Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be. === Sîstema koordînatê ya polar === Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî "pol" (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî "texwera polar" tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be. h7ew0kssr7rq6pszxb30t55xezwffiu 2096799 2096760 2026-10-01T09:03:51Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema koordînatê ya polar */ 2096799 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]] Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî "koordînata x") ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne. == Sîstemên koordînatê ên bingeh == === Xetên hejmarê === Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e. [[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]] === Sîstema koordînatê ya Kartezyen === {{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}} Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike. Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be. === Sîstema koordînatê ya polar === Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî "pol" (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî "texwera polar" tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be. === Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî === ptdnb5ogxl46hjor864ntabrl8euo3b 2096801 2096799 2026-10-01T09:08:18Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî */ 2096801 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]] Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî "koordînata x") ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne. == Sîstemên koordînatê ên bingeh == === Xetên hejmarê === Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e. [[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]] === Sîstema koordînatê ya Kartezyen === {{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}} Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike. Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be. === Sîstema koordînatê ya polar === Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî "pol" (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî "texwera polar" tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be. === Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî === Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê. Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin. === Sîstema koordînatê ya homojen === Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê. Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke "zêde", ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn. efc9w4vyqo4b5nedl0qktz0m7xt82p6 2096802 2096801 2026-10-01T09:08:54Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî */ 2096802 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]] Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî "koordînata x") ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne. == Sîstemên koordînatê ên bingeh == === Xetên hejmarê === Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e. [[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]] === Sîstema koordînatê ya Kartezyen === {{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}} Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike. Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be. === Sîstema koordînatê ya polar === Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî "pol" (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî "texwera polar" tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be. === Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî === [[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]] Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê. Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin. === Sîstema koordînatê ya homojen === Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê. Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke "zêde", ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn. a046t8xfbsyz4f34dvgj0qbg2ucq1wt 2096804 2096802 2026-10-01T09:09:47Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstemên koordînatê ên bingeh */ 2096804 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]] Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî "koordînata x") ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne. == Sîstemên koordînatê ên bingeh == === Xetên hejmarê === Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e. [[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]] === Sîstema koordînatê ya Kartezyen === {{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}} Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike. Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be. === Sîstema koordînatê ya polar === Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî "pol" (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî "texwera polar" tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be. === Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî === [[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]] Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê. Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin. === Sîstema koordînatê ya homojen === Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê. Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke "zêde", ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn. == Koordînatên cismên geometrî == l5cdaa1r7yis94pk3947zrslbql9r9j 2096805 2096804 2026-10-01T09:10:36Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 2096805 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]] Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî "koordînata x") ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne. == Sîstemên koordînatê ên bingeh == === Xetên hejmarê === Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e. [[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]] === Sîstema koordînatê ya Kartezyen === {{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}} Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike. Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be. === Sîstema koordînatê ya polar === Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî "pol" (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî "texwera polar" tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be. === Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî === [[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]] Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê. Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin. === Sîstema koordînatê ya homojen === Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê. Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke "zêde", ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn. == Koordînatên cismên geometrî == [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 3zapjgjllvvspxuo29t76ed3w9ssdav 2096806 2096805 2026-10-01T09:10:45Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Matematîk]] 2096806 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]] Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî "koordînata x") ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne. == Sîstemên koordînatê ên bingeh == === Xetên hejmarê === Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e. [[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]] === Sîstema koordînatê ya Kartezyen === {{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}} Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike. Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be. === Sîstema koordînatê ya polar === Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî "pol" (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî "texwera polar" tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be. === Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî === [[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]] Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê. Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin. === Sîstema koordînatê ya homojen === Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê. Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke "zêde", ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn. == Koordînatên cismên geometrî == [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] tswi4rregl5fuklyzvr51tt4b8fr82s 2096807 2096806 2026-10-01T09:16:02Z Kurê Acemî 105128 /* Koordînatên cismên geometrî */ 2096807 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]] Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî "koordînata x") ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne. == Sîstemên koordînatê ên bingeh == === Xetên hejmarê === Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e. [[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]] === Sîstema koordînatê ya Kartezyen === {{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}} Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike. Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be. === Sîstema koordînatê ya polar === Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî "pol" (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî "texwera polar" tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be. === Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî === [[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]] Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê. Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin. === Sîstema koordînatê ya homojen === Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê. Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke "zêde", ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn. == Koordînatên cismên geometrî == Sistemên koordînatan bi gelemperî ji bo diyarkirina cihê xalekê têne bikaranîn, lê ew dikarin ji bo diyarkirina cihê şeklên tevlihevtir ên wekî xet, qad, [[Gilover|çember]] an [[Gog (fizîk)|gogan]] jî werin bikaranîn. Mesela [[koordinatên Plücker]] ji bo diyarkirina cihê xetekê di fezayê de têne bikaranîn. Wexta ku pêwîstî pê hebe, cureyê şeklê ku tê ravekirin ji bo cudakirina cureyê sîstema koordînatan tê bikaranîn; mesela konsepta [[Sîstema koordînata xetê|koordinatên xetê]] ji bo her sîstemeke koordînatan a ku cihê xetekê diyar dike, tê bikaranîn. Dibe ku sîstemên koordînatan ên ji bo du komên cuda yên şeklên geometrîk, di warê analîza xwe de hevmane bin. Meselake wê yekê, sîstemên koordinatên homojen ên ji bo xal û xetan di qada projeyktîf de ne. Di rewşeke wiha de, tê gotin ku her du sîstem dualî ne. Taybetmendiya sîstemên dualî ew e ku encamên ji sîstemekê dikarin derbasî ya din werin kirin, ji ber ku ew encam tenê şiroveyên cuda yên eynî encama analîtîk in; ew yek wekî ''[[prensîba dualîteyê]]'' tê zanin. [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] l3bkgg62sx1hg6dbgoy9s7by4547ncw 0 330218 2096810 2096733 2026-10-01T09:50:16Z MikaelF 935 /* Qeydên yekem ên bi muzîka kurdî */ 2096810 wikitext text/x-wiki '''Zeyneb Yaş''' (jdb. 1974 li [[Sêrt]]ê), [[arşîvkar]], [[lêkolîner]] û [[berhevkar]]eke çand û [[kelepûr]]a kurdî ye.<ref>{{tr}} https://feministpedagojikonferansi.wordpress.com/zeyneb-yas/</ref> == Kariyer û xebat == Zeyneb Yaş li [[zanîngeha Marmarayê]] beşa zimanê fransî xwendiye. Ji sala 1994an vir ve xebatên berhevkarî û lêkolînên kelepûra kurdî dike. Di sala 2008an de tevî [[Hîlmî Akyol]] pirtûk û koleksiyona hunermenda kurd [[Eyşe Şanê]] amade kirine ku ev berhem ji aliyê [[Enstîtuya Kelepûra Kurdî]] ya Silêmaniyê ve hatiye çapkirin. === Muzeyên Diyarbekirê === Di sala 2012an de, ew wekî lêkolînera muzeyan di damezrandina [[Muzeya Bajarê Amedê]] (''Diyarbakır Kent Müzesi'') û [[Navenda Bîranînê]] (''Hafıza Merkezi'') de dixebite, piştre di damezrandina [[Muzeya Jinan]] (''Kadın Müzesi''), [[Muzeya Mehmet Uzun]], [[Muzeya Zindana Amedê]] (''Diyarbakır Cezaevi Müzesi'') û muzeyên ermenî û suryaniyan ên Amedê de jî dikeve xizmetên şêwirmendiyê. === Koleksiyona hunermendên kurd === Wekî din wê koleksiyoneke bi navê ''Yadgarî'' li ser hunermendên kurd [[Eyşe Şan]], [[Tahsîn Taha]], [[Meryem Xan]], [[Nesrîn Şêrwan]], [[Elmas Muhamed]], [[Gulbihar]], [[Mehmûd Hesen Kirorî]], [[Mihemed Şêxo]], [[Erdewan Zaxoyî]] û [[Eyaz Yûsif]] amade kiriye.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Fîlozofiya jiyanê di dinyaya wan jinan de hebû. Rêbaza min a sereke hezkirina vê çandê ye.", Xwebûn, 30:2020, r. 4.</ref> === Qeydên yekem ên bi muzîka kurdî === Di 2024an de dema Yaşê di [[Arşîvên Fonogramê yên Zanîngeha Humboldtê ya Berlînê]] de lêkolînên xwe kirine, diyar kir ku tê de li qeydên pêşîn ên kilamên dengbêjiyê yên kurdî dîtibû. Pênc stranên ku di 1902an de ji hêla dengbêjên bi navê [[Yusuf Bey]] (''Qasim Begê'' û ''Leminê''), [[Xanim Nazli]] (''Xelîlo Lawo'' û ''Lo dilo'') û [[Diyarbekirli Ali]] (''Diyarbekira Şewitî'') ve hatine gotin, li gor Yaş xwedî taybetmendiya "qeydên yekem ên Mezopotamyayê" ne. Kesê ku di sala 1902an de ev tomara pênc stranan çêkiriye, yek ji damezrînerên Arşîva Fonogramê ya Berlînê doktorê nemsayî [[Felix Luschan]] bû.<ref>{{tr}} https://www.rupelanu.org/zeynep-yas-kurt-muziginin-122-yil-once-yapilmis-bilinen-ilk-kayitlarina-ulastim-28538h.htm</ref> Di 2026an de Zeyneb Yaş ji aliyê [[Komeleya Lêkolînên Folklor û Ziman a Mêrdînê]] (''Mêrdîn Folklor ve Dil Araştırmaları Derneği'') ve bi [[Xelata Ziman û Folklora Kurdî]] hate xelatkirin.<ref>{{tr}} https://yeniyasamgazetesi9.com/kurt-dili-ve-folkloru-odulu-zeynep-yasa-verildi/</ref> Îro (2026) Zeyneb Yaş seroka [[Daîreya Çand û Geştiyariyê ya Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] ye.<ref>https://bianet.org/haber/zeynep-yas-werin-amede-bibinin-318893</ref> == Xelat == * [[Xelata Ziman û Folklora Kurdî]] (''Kürt Dili ve Folkloru ödülü''), 2026 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Arşîvkarên kurd]] [[Kategorî:Lêkolînerên kurd]] jx56n6fkgjr0nko8ujc65u296rtpqsy 0 330225 2096741 2026-09-30T12:31:03Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Sport Lisboa e Benfica''', ku bi navê kurt yê '''Benfica''' jî tê naskirin, yaneyek [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel e ku li [[Lîzbon|Lîzbonê]], [[Portûgal|Portûgalê]] ye û di [[Primeira Liga|Lîga Primeira]] de dilîze. Ev lîga asta herî bilind a futbola Portûgalê ye. Benfica di 28ê sibata sala 1904an de bi navê ''Sport Lisboa'' hat damezrandin. Ew yek ji [[Sê Yaneyên Mezin (Portûgal)|sê yaneyên herî mezin ên Portûgalê]] ye ku qet j..." hat çêkirin 2096741 wikitext text/x-wiki '''Sport Lisboa e Benfica''', ku bi navê kurt yê '''Benfica''' jî tê naskirin, yaneyek [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel e ku li [[Lîzbon|Lîzbonê]], [[Portûgal|Portûgalê]] ye û di [[Primeira Liga|Lîga Primeira]] de dilîze. Ev lîga asta herî bilind a futbola Portûgalê ye. Benfica di 28ê sibata sala 1904an de bi navê ''Sport Lisboa'' hat damezrandin. Ew yek ji [[Sê Yaneyên Mezin (Portûgal)|sê yaneyên herî mezin ên Portûgalê]] ye ku qet ji Lîga Primeira neketine, ligel hevrikên wê, [[Derby de Lisboa|Sporting CP]] û [[O Clássico|FC Porto]]. Benfica bi navê **„As Águias“ („Eylo“) **jî tê binavkirin, ji ber sembola wê ya li ser nîşana yaneyê. Herwiha bi navê **„Os Encarnados“ („Yên Sor“) **jî tê binavkirin, ji ber rengê sor ê kincên wê. Ji sala 2003an ve, yarîgeha Benfica [[Estádio da Luz]] e. Ev yarîgeh li şûna yarîgeha kevn a mezintir ku di sala 1954an de hatibû avakirin hatiye avakirin. Benfica di nav yaneyên Portûgalê de xwediyê herî zêde alîgaran e û di nav yaneyên [[Ewropa|Ewropayê]] de jî ew yaneya ye ku di welatê xwe de rêjeya herî bilind a alîgaran heye. Di sala 2006an de, hatibû texmînkirin ku Benfica li seranserê cîhanê nêzî 14 milyon alîgir hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fifa.com/de/classicfootball/clubs/club=1914613/index.html |malper=www.fifa.com |roja-gihiştinê=2026-09-30}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://maisfutebol.iol.pt/benfica-6-milhoes-de-adeptos-em-angola-e-mocambique-14-milhoes-no-mundo |sernav=Benfica: 6 milhões de adeptos em Angola e Moçambique, 14 milhões no Mundo |malper=Maisfutebol |roja-gihiştinê=2026-09-30 |ziman=en}}</ref> Di sibata 2025an de jî hejmarê endamên yaneyê gihişt 400.000 kesan. Bi vî awayî, ew di wê demê de ji aliyê hejmara endamên xwe ve bû yaneya werzîşê ya herî mezin a [[Cîhan|cîhanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://observador.pt/2025/02/26/benfica-anunciou-ter-chegado-aos-400-mil-socios/ |sernav=Benfica anunciou ter chegado aos 400 mil sócios |malper=Observador |roja-gihiştinê=2026-09-30 |ziman=pt-PT |paşnav=Lusa |pêşnav=Agência}}</ref> Strana yaneyê, „Ser Benfiquista“, behsa alîgirên Benfica dike, ku ji wan re benfiquistas tê gotin. Slogana yaneyê „E pluribus unum“ („Ji gelek kesan, yek“) e; Águia Vitória jî maskota yaneyê ye. Benfica li Portûgalê, ji hêla hejmara trofeyên xwe ve, di rêza duyemîn de ye. Yane bi tevahî 86 trofeyên fermî yên mezin bi dest xistine. Ji van trofeyan, 85 trofeyên navxweyî ne: rekora 38 şampiyoniya di Lîga Primeira de, rekora 26 Kûpa [[Taça de Portugal]], rekora 8 Kûpa [[Taça da Liga]], 9 [[Supertaça Cândido de Oliveira]] û 3 Campeonato de Portugal. Di pêşbaziyên navneteweyî de, Benfica di sala 1950an de [[Kûpa Latînê]] bi dest xist û di salên 1961 û 1962an de du caran li pey hev [[UEFA Champions League|Kûpa Ewropayê]] bi dest xist. Her du serkeftin jî di dîroka futbolê ya Portûgalê de destkeftiyên bêhempa ne. Di [[Kasa navparzemînî|Kûpa Navparzemînî]] de, Benfica di salên 1961 û 1962an de bû duyemîn; di Kûpa Ewropayê de jî di salên 1963, 1965, 1968, 1988 û 1990an de bû duyemîn. Di [[UEFA Champions League|Lîga Ewropayê ya UEFAyê]] de, ku berê wekî Kûpa UEFAyê dihat nasîn, Benfica di salên 1983, 2013 û 2014an de bû duyemîn.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20181109153227/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/benfica/detalhe/aguias-reforcam-setimo-lugar-do-ranking-de-finais-europeias-880804 |sernav=}}</ref> Deh fînalên Ewropayê yên Benfica di futbolê Portûgalê de rekorek in. Di sala 2014an de jî Benfica di nav yaneyên [[UEFA|UEFAyê]] de, li gorî rêzeya dîroka hemû deman, di rêza heftemîn de cih girt. Ji derveyî pêşbaziyên werzîşê, Benfica bi Nişana Mesîh a Portûgalê (Fermandar), Nişana Liyaqetê (Ofîser) û Nişana Mîrza Henryyê hatiye rûmetkirin. Di hilbijartina "FIFA Club of the Century" ya FIFAyê de, Benfica di rêza 12an de cih girt û di lîsteya 200 yaneyên herî baş ên Ewropayê yên sedsala 20an a [[Federasyona Navneteweyî ya Dîrok û Statîstîkên Futbolê|IFFHSê]] de jî di rêza 9an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20070423161359/http://www.fifa.com/events/playergala00/documents/Club.pdf |sernav=}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iffhs.de/?a413f0e03790c443e0f40390b41be8b01905fdcdc3bfcdc0aec70aeedb883ccb05ff1d |sernav=IFFHS |malper=www.iffhs.de |roja-gihiştinê=2026-09-30 |paşnav=Faulhaber |pêşnav=Ingo}}</ref> Di rêzkirina dîrokî ya hemû deman a yaneyên UEFAyê de, Benfica di rêza 8an de ye û di dawiya xola 2023–24an de, di rêzkirina koefîsyentên yaneyan de, di rêza 20an de bû. Di Lîga Şampîyonên UEFAyê de, ku berê Kûpa Ewropayê bû, Benfica 42 caran beşdarî pêşbaziyê bûye û di vê warê de di rêza duyemîn de ye. Herwiha, bi 130 serketinan, ew yaneya portûgalî ye ku di vê pêşbaziyê de herî zêde serketin hene.<ref>{{Cite web |url=https://editorial.uefa.com/resources/0282-18407aecf6fe-cb82de053b1e-1000/ucl_202223_all-time_md13.pdf#page=2 |sernav=}}</ref> Benfica xwediyê rekora Portûgalê ya 29 serketinên li pey hev di lîga navxweyî de ye. Di xola 1972–73an de, Benfica bû yekemîn yane ku bê şikestin şampiyoniya lîga portûgalî bi dest xistiye. == Çavkanî == <references /> [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Portûgalê]] 84h937xb3mb3mfg2z8w705dy4eukof4 2096746 2096741 2026-09-30T15:03:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096746 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Sport Lisboa e Benfica''', ku bi navê kurt yê '''Benfica''' jî tê naskirin, yaneyek [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel e ku li [[Lîzbon|Lîzbonê]], [[Portûgal|Portûgalê]] ye û di [[Primeira Liga|Lîga Primeira]] de dilîze. Ev lîga asta herî bilind a futbola Portûgalê ye. Benfica di 28ê sibata sala 1904an de bi navê ''Sport Lisboa'' hat damezrandin. Ew yek ji [[Sê Yaneyên Mezin (Portûgal)|sê yaneyên herî mezin ên Portûgalê]] ye ku qet ji Lîga Primeira neketine, ligel hevrikên wê, [[Derby de Lisboa|Sporting CP]] û [[O Clássico|FC Porto]]. Benfica bi navê **„As Águias“ („Eylo“) **jî tê binavkirin, ji ber sembola wê ya li ser nîşana yaneyê. Herwiha bi navê **„Os Encarnados“ („Yên Sor“) **jî tê binavkirin, ji ber rengê sor ê kincên wê. Ji sala 2003an ve, yarîgeha Benfica [[Estádio da Luz]] e. Ev yarîgeh li şûna yarîgeha kevn a mezintir ku di sala 1954an de hatibû avakirin hatiye avakirin. Benfica di nav yaneyên Portûgalê de xwediyê herî zêde alîgaran e û di nav yaneyên [[Ewropa|Ewropayê]] de jî ew yaneya ye ku di welatê xwe de rêjeya herî bilind a alîgaran heye. Di sala 2006an de, hatibû texmînkirin ku Benfica li seranserê cîhanê nêzî 14 milyon alîgir hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fifa.com/de/classicfootball/clubs/club=1914613/index.html |malper=www.fifa.com |roja-gihiştinê=2026-09-30}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://maisfutebol.iol.pt/benfica-6-milhoes-de-adeptos-em-angola-e-mocambique-14-milhoes-no-mundo |sernav=Benfica: 6 milhões de adeptos em Angola e Moçambique, 14 milhões no Mundo |malper=Maisfutebol |roja-gihiştinê=2026-09-30 |ziman=en}}</ref> Di sibata 2025an de jî hejmarê endamên yaneyê gihişt 400.000 kesan. Bi vî awayî, ew di wê demê de ji aliyê hejmara endamên xwe ve bû yaneya werzîşê ya herî mezin a [[Cîhan|cîhanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://observador.pt/2025/02/26/benfica-anunciou-ter-chegado-aos-400-mil-socios/ |sernav=Benfica anunciou ter chegado aos 400 mil sócios |malper=Observador |roja-gihiştinê=2026-09-30 |ziman=pt-PT |paşnav=Lusa |pêşnav=Agência}}</ref> Strana yaneyê, „Ser Benfiquista“, behsa alîgirên Benfica dike, ku ji wan re benfiquistas tê gotin. Slogana yaneyê „E pluribus unum“ („Ji gelek kesan, yek“) e; Águia Vitória jî maskota yaneyê ye. Benfica li Portûgalê, ji hêla hejmara trofeyên xwe ve, di rêza duyemîn de ye. Yane bi tevahî 86 trofeyên fermî yên mezin bi dest xistine. Ji van trofeyan, 85 trofeyên navxweyî ne: rekora 38 şampiyoniya di Lîga Primeira de, rekora 26 Kûpa [[Taça de Portugal]], rekora 8 Kûpa [[Taça da Liga]], 9 [[Supertaça Cândido de Oliveira]] û 3 Campeonato de Portugal. Di pêşbaziyên navneteweyî de, Benfica di sala 1950an de [[Kûpa Latînê]] bi dest xist û di salên 1961 û 1962an de du caran li pey hev [[UEFA Champions League|Kûpa Ewropayê]] bi dest xist. Her du serkeftin jî di dîroka futbolê ya Portûgalê de destkeftiyên bêhempa ne. Di [[Kasa navparzemînî|Kûpa Navparzemînî]] de, Benfica di salên 1961 û 1962an de bû duyemîn; di Kûpa Ewropayê de jî di salên 1963, 1965, 1968, 1988 û 1990an de bû duyemîn. Di [[UEFA Champions League|Lîga Ewropayê ya UEFAyê]] de, ku berê wekî Kûpa UEFAyê dihat nasîn, Benfica di salên 1983, 2013 û 2014an de bû duyemîn.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20181109153227/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/benfica/detalhe/aguias-reforcam-setimo-lugar-do-ranking-de-finais-europeias-880804 |sernav=}}</ref> Deh fînalên Ewropayê yên Benfica di futbolê Portûgalê de rekorek in. Di sala 2014an de jî Benfica di nav yaneyên [[UEFA|UEFAyê]] de, li gorî rêzeya dîroka hemû deman, di rêza heftemîn de cih girt. Ji derveyî pêşbaziyên werzîşê, Benfica bi Nişana Mesîh a Portûgalê (Fermandar), Nişana Liyaqetê (Ofîser) û Nişana Mîrza Henryyê hatiye rûmetkirin. Di hilbijartina "FIFA Club of the Century" ya FIFAyê de, Benfica di rêza 12an de cih girt û di lîsteya 200 yaneyên herî baş ên Ewropayê yên sedsala 20an a [[Federasyona Navneteweyî ya Dîrok û Statîstîkên Futbolê|IFFHSê]] de jî di rêza 9an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20070423161359/http://www.fifa.com/events/playergala00/documents/Club.pdf |sernav=}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iffhs.de/?a413f0e03790c443e0f40390b41be8b01905fdcdc3bfcdc0aec70aeedb883ccb05ff1d |sernav=IFFHS |malper=www.iffhs.de |roja-gihiştinê=2026-09-30 |paşnav=Faulhaber |pêşnav=Ingo}}</ref> Di rêzkirina dîrokî ya hemû deman a yaneyên UEFAyê de, Benfica di rêza 8an de ye û di dawiya xola 2023–24an de, di rêzkirina koefîsyentên yaneyan de, di rêza 20an de bû. Di Lîga Şampîyonên UEFAyê de, ku berê Kûpa Ewropayê bû, Benfica 42 caran beşdarî pêşbaziyê bûye û di vê warê de di rêza duyemîn de ye. Herwiha, bi 130 serketinan, ew yaneya portûgalî ye ku di vê pêşbaziyê de herî zêde serketin hene.<ref>{{Cite web |url=https://editorial.uefa.com/resources/0282-18407aecf6fe-cb82de053b1e-1000/ucl_202223_all-time_md13.pdf#page=2 |sernav=}}</ref> Benfica xwediyê rekora Portûgalê ya 29 serketinên li pey hev di lîga navxweyî de ye. Di xola 1972–73an de, Benfica bû yekemîn yane ku bê şikestin şampiyoniya lîga portûgalî bi dest xistiye. == Çavkanî == <references /> [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Portûgalê]] 47stp8a9p2sya268pbi6fjm9wteuglw 2096783 2096746 2026-10-01T05:53:23Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2096783 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Sport Lisboa e Benfica''', ku bi navê kurt yê '''Benfica''' jî tê naskirin, yaneyek [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel e ku li [[Lîzbon|Lîzbonê]], [[Portûgal|Portûgalê]] ye û di [[Primeira Liga|Lîga Primeira]] de dilîze. Ev lîga asta herî bilind a futbola Portûgalê ye. Benfica di 28ê sibata sala 1904an de bi navê ''Sport Lisboa'' hat damezrandin. Ew yek ji [[Sê Yaneyên Mezin (Portûgal)|sê yaneyên herî mezin ên Portûgalê]] ye ku qet ji Lîga Primeira neketine, ligel hevrikên wê, [[Derby de Lisboa|Sporting CP]] û [[O Clássico|FC Porto]]. Benfica bi navê **„As Águias“ („Eylo“) **jî tê binavkirin, ji ber sembola wê ya li ser nîşana yaneyê. Herwiha bi navê **„Os Encarnados“ („Yên Sor“) **jî tê binavkirin, ji ber rengê sor ê kincên wê. Ji sala 2003an ve, yarîgeha Benfica [[Estádio da Luz]] e. Ev yarîgeh li şûna yarîgeha kevn a mezintir ku di sala 1954an de hatibû avakirin hatiye avakirin. Benfica di nav yaneyên Portûgalê de xwediyê herî zêde alîgaran e û di nav yaneyên [[Ewropa|Ewropayê]] de jî ew yaneya ye ku di welatê xwe de rêjeya herî bilind a alîgaran heye. Di sala 2006an de, hatibû texmînkirin ku Benfica li seranserê cîhanê nêzî 14 milyon alîgir hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fifa.com/de/classicfootball/clubs/club=1914613/index.html |malper=www.fifa.com |roja-gihiştinê=2026-09-30}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://maisfutebol.iol.pt/benfica-6-milhoes-de-adeptos-em-angola-e-mocambique-14-milhoes-no-mundo |sernav=Benfica: 6 milhões de adeptos em Angola e Moçambique, 14 milhões no Mundo |malper=Maisfutebol |roja-gihiştinê=2026-09-30 |ziman=en}}</ref> Di sibata 2025an de jî hejmarê endamên yaneyê gihişt 400.000 kesan. Bi vî awayî, ew di wê demê de ji aliyê hejmara endamên xwe ve bû yaneya werzîşê ya herî mezin a [[Cîhan|cîhanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://observador.pt/2025/02/26/benfica-anunciou-ter-chegado-aos-400-mil-socios/ |sernav=Benfica anunciou ter chegado aos 400 mil sócios |malper=Observador |roja-gihiştinê=2026-09-30 |ziman=pt-PT |paşnav=Lusa |pêşnav=Agência}}</ref> Strana yaneyê, „Ser Benfiquista“, behsa alîgirên Benfica dike, ku ji wan re benfiquistas tê gotin. Slogana yaneyê „E pluribus unum“ („Ji gelek kesan, yek“) e; Águia Vitória jî maskota yaneyê ye. Benfica li Portûgalê, ji hêla hejmara trofeyên xwe ve, di rêza duyemîn de ye. Yane bi tevahî 86 trofeyên fermî yên mezin bi dest xistine. Ji van trofeyan, 85 trofeyên navxweyî ne: rekora 38 şampiyoniya di Lîga Primeira de, rekora 26 Kûpa [[Taça de Portugal]], rekora 8 Kûpa [[Taça da Liga]], 9 [[Supertaça Cândido de Oliveira]] û 3 Campeonato de Portugal. Di pêşbaziyên navneteweyî de, Benfica di sala 1950an de [[Kûpa Latînê]] bi dest xist û di salên 1961 û 1962an de du caran li pey hev [[UEFA Champions League|Kûpa Ewropayê]] bi dest xist. Her du serkeftin jî di dîroka futbolê ya Portûgalê de destkeftiyên bêhempa ne. Di [[Kasa navparzemînî|Kûpa Navparzemînî]] de, Benfica di salên 1961 û 1962an de bû duyemîn; di Kûpa Ewropayê de jî di salên 1963, 1965, 1968, 1988 û 1990an de bû duyemîn. Di [[UEFA Champions League|Lîga Ewropayê ya UEFAyê]] de, ku berê wekî Kûpa UEFAyê dihat nasîn, Benfica di salên 1983, 2013 û 2014an de bû duyemîn.<ref>{{Cite web |url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/benfica/detalhe/aguias-reforcam-setimo-lugar-do-ranking-de-finais-europeias-880804 |sernav= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181109153227/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/benfica/detalhe/aguias-reforcam-setimo-lugar-do-ranking-de-finais-europeias-880804 |roja-gihiştinê=2026-09-30 |roja-arşîvê=2018-11-09 |url-status=dead}}</ref> Deh fînalên Ewropayê yên Benfica di futbolê Portûgalê de rekorek in. Di sala 2014an de jî Benfica di nav yaneyên [[UEFA|UEFAyê]] de, li gorî rêzeya dîroka hemû deman, di rêza heftemîn de cih girt. Ji derveyî pêşbaziyên werzîşê, Benfica bi Nişana Mesîh a Portûgalê (Fermandar), Nişana Liyaqetê (Ofîser) û Nişana Mîrza Henryyê hatiye rûmetkirin. Di hilbijartina "FIFA Club of the Century" ya FIFAyê de, Benfica di rêza 12an de cih girt û di lîsteya 200 yaneyên herî baş ên Ewropayê yên sedsala 20an a [[Federasyona Navneteweyî ya Dîrok û Statîstîkên Futbolê|IFFHSê]] de jî di rêza 9an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=http://www.fifa.com/events/playergala00/documents/Club.pdf |sernav= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070423161359/http://www.fifa.com/events/playergala00/documents/Club.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-30 |roja-arşîvê=2007-04-23 |url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iffhs.de/?a413f0e03790c443e0f40390b41be8b01905fdcdc3bfcdc0aec70aeedb883ccb05ff1d |sernav=IFFHS |malper=www.iffhs.de |roja-gihiştinê=2026-09-30 |paşnav=Faulhaber |pêşnav=Ingo}}</ref> Di rêzkirina dîrokî ya hemû deman a yaneyên UEFAyê de, Benfica di rêza 8an de ye û di dawiya xola 2023–24an de, di rêzkirina koefîsyentên yaneyan de, di rêza 20an de bû. Di Lîga Şampîyonên UEFAyê de, ku berê Kûpa Ewropayê bû, Benfica 42 caran beşdarî pêşbaziyê bûye û di vê warê de di rêza duyemîn de ye. Herwiha, bi 130 serketinan, ew yaneya portûgalî ye ku di vê pêşbaziyê de herî zêde serketin hene.<ref>{{Cite web |url=https://editorial.uefa.com/resources/0282-18407aecf6fe-cb82de053b1e-1000/ucl_202223_all-time_md13.pdf#page=2 |sernav=}}</ref> Benfica xwediyê rekora Portûgalê ya 29 serketinên li pey hev di lîga navxweyî de ye. Di xola 1972–73an de, Benfica bû yekemîn yane ku bê şikestin şampiyoniya lîga portûgalî bi dest xistiye. == Çavkanî == <references /> [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Portûgalê]] 465g4lat3eajiz3ipllk1pnzej5dfey 0 330226 2096757 2026-09-30T20:35:37Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Zîlan Tîgrîs''', bi navê wê yê fermî '''Dilek Küçüker''' (jdb. 1972 - m. 6 sibat 2023), mamoste û dengbêja kurd bû ku li taxa [[Xançepek]]a [[Amed]]ê di malbateke kurd û ermenî de ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Zîlan Tîgrîs li beşa Muzîkê ya Zanîngeha Dîcleyê qedand û bi salan mamostetiya muzîkê kir. Di 1988an de di çarçoveya xebatên [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[koro]]ya zarokan a pêşîn li Amedê d..." hat çêkirin 2096757 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Zîlan Tîgrîs''', bi navê wê yê fermî '''Dilek Küçüker''' (jdb. 1972 - m. 6 sibat 2023), mamoste û dengbêja kurd bû ku li taxa [[Xançepek]]a [[Amed]]ê di malbateke kurd û ermenî de ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Zîlan Tîgrîs li beşa Muzîkê ya Zanîngeha Dîcleyê qedand û bi salan mamostetiya muzîkê kir. Di 1988an de di çarçoveya xebatên [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[koro]]ya zarokan a pêşîn li Amedê danî, di 2005an de jî koroya jinan a yekem damezirand û bi salan serokatiya van koroyan kir û beşdarî gelek çalakî, konser û festîvalan bû. == Mirin == Di erdheja 6ê Sibata 2023an de, bi hevjînê xwe yê hunermend [[Çağdaş Çankaya]] re di nav xirbeyên mala xwe ya li Amedê de jiyana xwe ji dest da. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dengbêjên jin]] spyera06kg1hidxpgv00ayle1ued8nv 2096758 2096757 2026-09-30T20:36:24Z MikaelF 935 /* Mirin */ 2096758 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Zîlan Tîgrîs''', bi navê wê yê fermî '''Dilek Küçüker''' (jdb. 1972 - m. 6 sibat 2023), mamoste û dengbêja kurd bû ku li taxa [[Xançepek]]a [[Amed]]ê di malbateke kurd û ermenî de ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Zîlan Tîgrîs li beşa Muzîkê ya Zanîngeha Dîcleyê qedand û bi salan mamostetiya muzîkê kir. Di 1988an de di çarçoveya xebatên [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[koro]]ya zarokan a pêşîn li Amedê danî, di 2005an de jî koroya jinan a yekem damezirand û bi salan serokatiya van koroyan kir û beşdarî gelek çalakî, konser û festîvalan bû. == Mirin == Di erdheja 6ê sibata 2023an de, bi hevjînê xwe yê hunermend [[Çağdaş Çankaya]] re di nav xirbeyên mala xwe ya li Amedê de jiyana xwe ji dest da. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dengbêjên jin]] 6h8hmo2ep0gmiafauetk1zs3hm2igxc 2096761 2096758 2026-09-30T20:38:22Z MikaelF 935 /* Mirin */ 2096761 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Zîlan Tîgrîs''', bi navê wê yê fermî '''Dilek Küçüker''' (jdb. 1972 - m. 6 sibat 2023), mamoste û dengbêja kurd bû ku li taxa [[Xançepek]]a [[Amed]]ê di malbateke kurd û ermenî de ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Zîlan Tîgrîs li beşa Muzîkê ya Zanîngeha Dîcleyê qedand û bi salan mamostetiya muzîkê kir. Di 1988an de di çarçoveya xebatên [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[koro]]ya zarokan a pêşîn li Amedê danî, di 2005an de jî koroya jinan a yekem damezirand û bi salan serokatiya van koroyan kir û beşdarî gelek çalakî, konser û festîvalan bû. == Mirin == Di [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|erdheja mezin a 6ê sibata 2023an de]], bi hevjînê xwe yê hunermend [[Çağdaş Çankaya]] re di nav xirbeyên mala xwe ya li Amedê de jiyana xwe ji dest da. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dengbêjên jin]] 5iwwvujrt7h3tw4warlzmweltz7c5km 2096762 2096761 2026-09-30T20:42:29Z MikaelF 935 2096762 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Zîlan Tîgrîs''', bi navê wê yê fermî '''Dilek Küçüker''' (jdb. 1972 - m. 6 sibat 2023), mamoste û dengbêja kurd bû ku di 1972an de li taxa [[Xançepek]]a [[Amed]]ê di malbateke kurd û ermenî de ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Zîlan Tîgrîs li beşa Muzîkê ya Zanîngeha Dîcleyê qedand û bi salan mamostetiya muzîkê kir. Di 1988an de di çarçoveya xebatên [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[koro]]ya zarokan a pêşîn li Amedê danî, di 2005an de jî koroya jinan a yekem damezirand û bi salan serokatiya van koroyan kir û beşdarî gelek çalakî, konser û festîvalan bû. == Mirin == Di [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|erdheja mezin a 6ê sibata 2023an de]], bi hevjînê xwe yê hunermend [[Çağdaş Çankaya]] re di nav xirbeyên mala xwe ya li Amedê de jiyana xwe ji dest da. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dengbêjên jin]] 28cpyte781s3kq4xy2mrbl0on0h2gnn 2096766 2096762 2026-09-30T20:50:55Z MikaelF 935 /* Mirin */ 2096766 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Zîlan Tîgrîs''', bi navê wê yê fermî '''Dilek Küçüker''' (jdb. 1972 - m. 6 sibat 2023), mamoste û dengbêja kurd bû ku di 1972an de li taxa [[Xançepek]]a [[Amed]]ê di malbateke kurd û ermenî de ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Zîlan Tîgrîs li beşa Muzîkê ya Zanîngeha Dîcleyê qedand û bi salan mamostetiya muzîkê kir. Di 1988an de di çarçoveya xebatên [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[koro]]ya zarokan a pêşîn li Amedê danî, di 2005an de jî koroya jinan a yekem damezirand û bi salan serokatiya van koroyan kir û beşdarî gelek çalakî, konser û festîvalan bû. == Mirin == Di [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|erdheja bakur û rojavayê Kurdistanê ya 6ê sibata 2023an de]], tevî hevjînê xwe yê hunermend [[Çağdaş Çankaya]] di nav xirbeyên mala xwe ya li Amedê de jiyana xwe ji dest da. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dengbêjên jin]] t0a78045eyrqty1wp14dahqwbhzgmzw 2096789 2096766 2026-10-01T08:10:19Z MikaelF 935 2096789 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Zîlan Tîgrîs''', bi navê wê yê fermî '''Dilek Küçüker''' (jdb. 1972 - m. 6 sibat 2023), mamoste û dengbêja kurd bû ku di 1972an de li taxa [[Xançepek]]a [[Amed]]ê di malbateke kurd û ermenî de ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Zîlan Tîgrîs li beşa Muzîkê ya Zanîngeha Dîcleyê qedand û bi salan mamostetiya muzîkê kir. Di 1988an de di çarçoveya xebatên [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[koro]]ya zarokan a pêşîn li Amedê danî, di 2005an de jî koroya jinan a yekem damezirand û bi salan serokatiya van koroyan kir û beşdarî gelek çalakî, konser û festîvalan bû. == Mirin == Di [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|erdheja bakur û rojavayê Kurdistanê ya 6ê sibata 2023an de]], tevî hevjînê xwe yê hunermend [[Çağdaş Çankaya]] di nav xirbeyên mala xwe ya li Amedê de jiyana xwe ji dest da.<ref> https://www.kovaradilop.net/2024/05/24/zarbej-ve-dengbej-kadinlar/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dengbêjên jin]] 3vhapy0dmyfpmvt6cl40evhl1vl0z7e 2096790 2096789 2026-10-01T08:17:19Z MikaelF 935 /* Mirin */ 2096790 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Zîlan Tîgrîs''', bi navê wê yê fermî '''Dilek Küçüker''' (jdb. 1972 - m. 6 sibat 2023), mamoste û dengbêja kurd bû ku di 1972an de li taxa [[Xançepek]]a [[Amed]]ê di malbateke kurd û ermenî de ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Zîlan Tîgrîs li beşa Muzîkê ya Zanîngeha Dîcleyê qedand û bi salan mamostetiya muzîkê kir. Di 1988an de di çarçoveya xebatên [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[koro]]ya zarokan a pêşîn li Amedê danî, di 2005an de jî koroya jinan a yekem damezirand û bi salan serokatiya van koroyan kir û beşdarî gelek çalakî, konser û festîvalan bû. == Mirin == Di [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|erdheja bakur û rojavayê Kurdistanê ya 6ê sibata 2023an de]], tevî hevjînê xwe yê hunermend [[Çağdaş Çankaya]] di nav xirbeyên mala xwe ya li Amedê de jiyana xwe ji dest da.<ref> https://www.kovaradilop.net/2024/05/24/zarbej-ve-dengbej-kadinlar/</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1295011</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dengbêjên jin]] lxqeecsnpaik3xzsaboehyapopm6sod 0 330227 2096791 2026-10-01T08:37:08Z MikaelF 935 Rûpel bi "'''Mihemedê Neniyasî''' (jdb. 1947 - m. 6 sibat 2023), dengbêjê kurd bû ku li gundê [[Neniyas]] yê ser [[Licê]], di malbateke ku kevneşopa dengbêjiyê tê de geş û zindî bû, hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Malbata wî ya ku li gund, debara xwe bi cotkariyê dikir, di sala 1968an de bar kir çû Amedê. Di sala 2005an de, [[Mala Dengbêjan]] li Amedê hat avakirin û ew û birayê wî [[Cemalê Nenîyasî]] bûn dengbêjên navdar. Hunermend, di sal..." hat çêkirin 2096791 wikitext text/x-wiki '''Mihemedê Neniyasî''' (jdb. 1947 - m. 6 sibat 2023), dengbêjê kurd bû ku li gundê [[Neniyas]] yê ser [[Licê]], di malbateke ku kevneşopa dengbêjiyê tê de geş û zindî bû, hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Malbata wî ya ku li gund, debara xwe bi cotkariyê dikir, di sala 1968an de bar kir çû Amedê. Di sala 2005an de, [[Mala Dengbêjan]] li Amedê hat avakirin û ew û birayê wî [[Cemalê Nenîyasî]] bûn dengbêjên navdar. Hunermend, di sala 2022yan de, bi awayekî fermî nasnavê guhêzkarê mîrateya çandî ya ne şênber wergirt. Mihemedê Neniyasî, bi dehan berhemên xwe ve û bi gelek kilaman ve ku bi usûlên gotina kilaman ew berhev kiribûn, bi salan ked di ber de da, da ku kevneşopa çanda kurdan, bi riya dengbêjiyê derbasî nifşa ciwan bibe û di siberojê de were gotin.<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1295011</ref> == Mirin == Mihemedê Neniyasî di [[erheja Gurgum û Dîlokê 2023|erheja Gurgum û Dîlokê ya 6ê sibata 2023an de]] mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dengbêjên kurd]] ong7dfb1ql24xz2x6eepjgtg2uo2ybw 2096792 2096791 2026-10-01T08:38:03Z MikaelF 935 2096792 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Mihemedê Neniyasî''' (jdb. 1947 - m. 6 sibat 2023), dengbêjê kurd bû ku li gundê [[Neniyas]] yê ser [[Licê]], di malbateke ku kevneşopa dengbêjiyê tê de geş û zindî bû, hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Malbata wî ya ku li gund, debara xwe bi cotkariyê dikir, di sala 1968an de bar kir çû Amedê. Di sala 2005an de, [[Mala Dengbêjan]] li Amedê hat avakirin û ew û birayê wî [[Cemalê Nenîyasî]] bûn dengbêjên navdar. Hunermend, di sala 2022yan de, bi awayekî fermî nasnavê guhêzkarê mîrateya çandî ya ne şênber wergirt. Mihemedê Neniyasî, bi dehan berhemên xwe ve û bi gelek kilaman ve ku bi usûlên gotina kilaman ew berhev kiribûn, bi salan ked di ber de da, da ku kevneşopa çanda kurdan, bi riya dengbêjiyê derbasî nifşa ciwan bibe û di siberojê de were gotin.<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1295011</ref> == Mirin == Mihemedê Neniyasî di [[erheja Gurgum û Dîlokê 2023|erheja [[Gurgum]] û [[Dîlok]]ê ya 6ê sibata 2023an de]] mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dengbêjên kurd]] e6sb5bk2lr5yqcinbky4otg7o0lw9oe 2096793 2096792 2026-10-01T08:45:01Z MikaelF 935 /* Mirin */ 2096793 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Mihemedê Neniyasî''' (jdb. 1947 - m. 6 sibat 2023), dengbêjê kurd bû ku li gundê [[Neniyas]] yê ser [[Licê]], di malbateke ku kevneşopa dengbêjiyê tê de geş û zindî bû, hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Malbata wî ya ku li gund, debara xwe bi cotkariyê dikir, di sala 1968an de bar kir çû Amedê. Di sala 2005an de, [[Mala Dengbêjan]] li Amedê hat avakirin û ew û birayê wî [[Cemalê Nenîyasî]] bûn dengbêjên navdar. Hunermend, di sala 2022yan de, bi awayekî fermî nasnavê guhêzkarê mîrateya çandî ya ne şênber wergirt. Mihemedê Neniyasî, bi dehan berhemên xwe ve û bi gelek kilaman ve ku bi usûlên gotina kilaman ew berhev kiribûn, bi salan ked di ber de da, da ku kevneşopa çanda kurdan, bi riya dengbêjiyê derbasî nifşa ciwan bibe û di siberojê de were gotin.<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1295011</ref> == Mirin == Mihemedê Neniyasî di [[Erheja Gurgum û Dîlokê 2023|erheja Gurgum û Dîlokê]] ya 6ê sibata 2023an de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dengbêjên kurd]] 59bl6hi677kufljj1hffw786bu1s0ts 2096794 2096793 2026-10-01T08:45:26Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2096794 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Mihemedê Neniyasî''' (jdb. 1947 - m. 6 sibat 2023), dengbêjê kurd bû ku li gundê [[Neniyas]] yê ser [[Licê]], di malbateke ku kevneşopa dengbêjiyê tê de geş û zindî bû, hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Malbata wî ya ku li gund, debara xwe bi cotkariyê dikir, di sala 1968an de bar kir çû Amedê. Di sala 2005an de, [[Mala Dengbêjan]] li Amedê hat avakirin û ew û birayê wî [[Cemalê Neniyasî]] bûn dengbêjên navdar. Hunermend, di sala 2022yan de, bi awayekî fermî nasnavê guhêzkarê mîrateya çandî ya ne şênber wergirt. Mihemedê Neniyasî, bi dehan berhemên xwe ve û bi gelek kilaman ve ku bi usûlên gotina kilaman ew berhev kiribûn, bi salan ked di ber de da, da ku kevneşopa çanda kurdan, bi riya dengbêjiyê derbasî nifşa ciwan bibe û di siberojê de were gotin.<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1295011</ref> == Mirin == Mihemedê Neniyasî di [[Erheja Gurgum û Dîlokê 2023|erheja Gurgum û Dîlokê]] ya 6ê sibata 2023an de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dengbêjên kurd]] 9h591f6spzasg43fo1zqvmbsilxph74 2096808 2096794 2026-10-01T09:29:52Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Mehemedê Neniyasî]] weke [[Mihemedê Neniyasî]] guhart 2096794 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Mihemedê Neniyasî''' (jdb. 1947 - m. 6 sibat 2023), dengbêjê kurd bû ku li gundê [[Neniyas]] yê ser [[Licê]], di malbateke ku kevneşopa dengbêjiyê tê de geş û zindî bû, hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Malbata wî ya ku li gund, debara xwe bi cotkariyê dikir, di sala 1968an de bar kir çû Amedê. Di sala 2005an de, [[Mala Dengbêjan]] li Amedê hat avakirin û ew û birayê wî [[Cemalê Neniyasî]] bûn dengbêjên navdar. Hunermend, di sala 2022yan de, bi awayekî fermî nasnavê guhêzkarê mîrateya çandî ya ne şênber wergirt. Mihemedê Neniyasî, bi dehan berhemên xwe ve û bi gelek kilaman ve ku bi usûlên gotina kilaman ew berhev kiribûn, bi salan ked di ber de da, da ku kevneşopa çanda kurdan, bi riya dengbêjiyê derbasî nifşa ciwan bibe û di siberojê de were gotin.<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1295011</ref> == Mirin == Mihemedê Neniyasî di [[Erheja Gurgum û Dîlokê 2023|erheja Gurgum û Dîlokê]] ya 6ê sibata 2023an de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dengbêjên kurd]] 9h591f6spzasg43fo1zqvmbsilxph74 0 330228 2096809 2026-10-01T09:29:52Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Mehemedê Neniyasî]] weke [[Mihemedê Neniyasî]] guhart 2096809 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Mihemedê Neniyasî]] dwe78nmjwhizojfflz0rj41uyauyco1