Fewzî Bîlge

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Fewzî Bîlge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3324</id>
    <revision>
      <id>2096869</id>
      <parentid>2048532</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T20:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2096869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1988" sha1="0xtoe4g1uu9r6m52fsmm5sqrbq102mp" xml:space="preserve">'''Fewzî Bîlge''' (jdb. 1962) [[wênesaz]] û [[nivîskarê kurd]] e.

Fewzî Bîlge di sala [[1962]]an de li [[Mêrdîn]]ê, li [[Dêrika Çiyayê Mazî]] hatiye dinyayê. Di heman salê de malbata wî koçî [[Qoser]]ê kirine. Heya perwerdehiya xwe ya lîseyê qedandiye li wê derê maye. Di [[1978]]an de li [[Zanîngeha Stembolê|Unîversîta Stenbolê]], beşa edebiyatê xwend. Heya ko dibistana xwe ya duyem, li [[Zanîngeha Marmarayê|Unîversîta Marmarayê]] beşa zanisteyên civakî, di sala [[1987]]an de qedand di ajansên girafîkî de xebitî.

Ji edebiyatvanekî bêtir weke wênesaz tê naskirin û hezkirin. Wî li çar aliyên welêt bi dehan pêşengeh li dar xistine. Şeş–heft salan di navendên çand û hunerî de di gelek beşan de, bi taybetî jî li beşên hunerên şêwekariyê berpirsiyarî girt û gihaşt gelek xebatên serkeftî. Bi sedan nivîs û xebatên wî yên wêneyan di kovar û rojnameyên kurdan, weke [[Nûdem]], [[Pelîn]], [[Roj]], [[Medya Güneşi]], [[Jiyana Rewşen]], [[Kevan]], [[Tîroj]] de hatine weşandin.

Ev sêzdeh sal e bi keçikeke [[Dêrik]]î, xweşik, arkeolog re zewiciye. Bi navên Sultan Stêra û Serhat Berzan du zarokên wan hene.

Ev çend salên dawiyê li [[Batman]]ê dijî, di kargeha xwe ya hunerên şêwekarî de gelek şagirt gihandine. Ev sê salên dawiyê weke çîroknivîsekî tevdigere û pirtûka xwe ya yekemîn ji dosyayên xwe yên çîrokan yek, bi navê [[Jidilara]] di [[2002]]an de weşand. Di demeke kin de albûmeke wî ya ko ji wêne û nivîsarên şîroveyên wêneyên wî pêk tê wê bigihêje xwendevanan.

{{Çk}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.amidakurd.com/Pes_FBilge.html Pêşangeha Fevzî Bîlge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051224165830/http://www.amidakurd.com/Pes_FBilge.html |date=2005-12-24 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Nivîskarên kurd|Bîlge, Fewzî]]
[[Kategorî:Wênesazên kurd|Bîlge, Fewzî]]</text>
      <sha1>0xtoe4g1uu9r6m52fsmm5sqrbq102mp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adolf Hitler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5008</id>
    <revision>
      <id>2096854</id>
      <parentid>2036953</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2096854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146621" sha1="lg9z6zgjy6a7zafaxroaotqc5b48m4n" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=sibat 2026}}
{{Agahîdank xwedî meqam
| nav                = Adolf Hitler
| wêne               = Hitler portrait crop.jpg
| alt_wêne           = Portrait of Adolf Hitler, 1938
| sernavê_wêne       = Wêneyê wî, 1938
| meqam              = [[Führer]]ê Almanyayê
| destpêka_dewrê     = 2ê tebaxa 1934an
| dawiya_dewrê       = 30ê nîsana 1945an
| berê               = [[Paul von Hindenburg]] (Serokkomarê Almanyayê)
| paşê               = [[Karl Dönitz]] (Serokkomar)
| meqam2             = [[Sansolyeyê Almanyayê]]
| 1navê_vala2        = {{nowrap|[[Sansolyeyê Almanyayê]]}}
| 1navê_daneyê2      = [[Franz von Papen]] (1933–1934)
| serokkomar2        = [[Paul von Hindenburg]]&lt;br /&gt;(1933–1934)
| berê2              = [[Kurt von Schleicher]]
| paşê2              = [[Joseph Goebbels]]
| destpêka_dewrê2    = 30ê çileya 1933
| dawiya_dewrê2      = 30ê nîsana 1945an
| meqam3             = Führer ê [[Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst]]
| cîgirên_serokwezîrê3 = [[Rudolf Hess]] (1933–1941)
| destpêka_dewrê3    = 29ê hezîrana 1921an
| dawiya_dewrê3      = 30ê nîsana 1945an
| berê3              = [[Anton Drexler]] (serokê partî)
| paşê3              = [[Martin Bormann]] (wezîrê partiyê)
| meqam4             = 
| destpêka_dewrê4    = 
| dawiya_dewrê4      = 
| berê4              = 
| paşê4              = 
| roja_jidayikbûnê   = 20 prill 1889
| cihê_jidayikbûnê   = [[Braunau am Inn]], [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]]
| roja_mirinê        = 30ê nîsana 1945an (56 sal)
| cihê_mirinê        = [[Berlîn]], [[Almanyaya Nazî]]
| sedema_mirinê      = [[Xwekuştin]]
| hevwelatî          = {{Unbulleted list|Awistirya (1889–1925)|bê hevwelatî (1925–1932)|Almanya (1932–1945)}}
| partî              = [[Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst]] (1921–1945)
| partiyên_din       = [[Partiya Karkerên Almanyayê]] (1919–1920)
| hevjîn             = [[Eva Braun]] (z. 1945)
| dê_û_bav           = [[Alois Hitler]]&lt;br /&gt;[[Klara Pölzl]]
| şanenav            = Hitler’s signature (1944).svg
| signature_alt      = Şanenavê Adolf Hîtler
| pabendî            = [[Împeratoriya almanî]]&lt;br /&gt;[[Komara Weimarê]]
| etîketa_şaxê       = Şax
| şax                = * [[Arteşa Împeratoriya Almanî]]
** [[Arteşa Bavyerayê]]
* {{Ziman|de|[[Reichswehr]]}}
| salên_xizmetê      = 1914–1920
| paye               = {{Ziman|de|[[Gefreiter]]}}
| yekîne             = 
| etîkata_şer        = 
| şerên_tevlêbûyî    = 
| modul              = 
}}
'''Adolf Hitler''' {{IPA-de|ˈaːdɔlf ˈhɪtlɐ}} ([[jdb.]] 20 nîsan [[1889]] li [[Braunau am Inn]], [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] - m. 30 nîsan [[1945]] li [[Berlîn]]ê, [[Almanyaya Nazî]]), serokê partiya nazî û rêberê Almanyayê li serdema desthilata [[Partiya Nazî]] ji sala 1933an heta 1945an.

Hitler li [[Braunau am Inn li]] [[Awistirya]]-[[Mecaristan|Macaristanê]] ji dayik bû û li nêzîkî Linzê mezin bû. Berî ku di sala 1913an de biçe [[Almanya]], di dehsalên pêşîn ên salên 1900î de li [[Viyana]]yê jiya. Di dema xizmeta xwe ya di Artêşa Alman de di [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, ew hate xelat kirin û [[Xaça Hesinî]] wergirt. Di sala 1919an de, ew tevlî [[Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst|Partiya Karkerên Alman]] (DAP), pêşengiya Partiya Nazî, bû. Hitler di sala 1921an de bû serokê Partiya Nazî. Di sala 1923an de, wî hewl da ku di darbeyek têkçûyî de li Munchenê desthilatdariya hikûmetê bigire dest û bi cezayê pênc salan hate girtin. Di girtîgehê de, wî cilda yekem a otobiyografiya xwe û manîfestoya xwe ya siyasî ''[[Mein Kampf (pirtûk)|Mein Kampf]]'' (Têkoşîna Min) nivîsand. Wî ew piştî hilbijartinên 1932an ber bi partiya siyasî ya herî bihêz a Almanya ve bir. Dema ku di sala 1933an de bû [[Şansolyeyê Almanyayê|Şansolyeyê Almanya]], wî dest bi rêvebirina [[hikûmet]]ê kir. [[Nasyonalsosyalîzm|Naziyan]] hemî partiyên din ên siyasî qedexe kirin û Almanya veguherandin dîktatoriyekê (ku tê vê wateyê ku hikûmet ji hêla yek kesî ve dihat rêvebirin). Dîktatoriya Hitler wekî Almanyaya Nazî, an jî wekî &quot;Reichê Sêyem&quot; (bi wateya &quot;Împeratoriya Sêyem&quot; an &quot;Qraliyeta Sêyem&quot;) tê zanîn. Hitler piştî sala 1934an xwe wekî Führer (bi wateya &quot;rêber&quot;) bi nav kir.

Hitler di sala 1939an de fermana dagirkirina Polonyayê da, û ev yek [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] li Ewropayê dest pê kir. Hitler di dema şer de hemû biryarên girîng da. Di destpêkê de, Almanyaya Nazî di şer de baş kir, lê di sala 1945an de ew winda dikirin. Di 29ê Nîsana 1945an de, Hitler li [[Führerbunker]] li Berlînê bi evîndara xwe ya demdirêj, [[Eva Braun]], re zewicî. Kêmtir ji du rojan şûnda, Hitler û Braun dema ku [[Artêşa Sor|Artêşa Sovyetê]] gihîşt Berlînê xwe kuştin, ji ber ku ew nexwestin ji hêla Yekîtiya Sovyetê ve bi zindî werin girtin.

Ji ber hikûmeta Nazî, herî kêm 50 mîlyon mirov mirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2026}} Nêzîkî 28.7 mîlyon leşker û mirov di şer de mirin. Di şer de 19.3 mîlyon sivîl û girtiyên şer jî hatin kuştin. Hêzên Nazî di dema şer de gelek sûc û hovîtiyên şer kirin. Wan dijminên xwe carinan bi tîmên mirinê yên mobîl kuştin an jî wan xistin kampên komkirinê û kampên mirinê. Hitler û zilamên wî Cihû û kêmneteweyên din ên etnîkî, dînî û siyasî zilm û zordarî kirin û kuştin. Di tiştê ku jê re [[Holokost]] tê gotin de, Naziyan şeş milyon [[Cihû]], [[Roman (gel)|Romen]], [[Zilmên li ser hevzayendan li Almanyaya nazî|homoseksuel]], [[Slav]] û gelek komên din ên mirovan kuştin.

== Jiyana berê (1889–1918) ==
[[Wêne:Bundesarchiv Bild 183-1989-0322-506, Adolf Hitler, Kinderbild retouched.jpg|thumb|150px|Hitler ku zarok bû ({{Derdora}} 1889-1890)]]
Adolf Hitler di 20ê nîsana 1889 de li Braunau am Inn, herêma Oberösterreich a dewleta Awistirya-Mecaristan (îroyî li Awistirya), hate dinê. Bavê wî, Alois Hitler (1837–1903), bû karûbarê gumrukê (Zollbeamter), û dê wî, [[Klara Pölzl]] (1860–1907), ji malbata fermandarî û bi rûmeta katolîk bû. Hitler ji şeş zarokên malê bû, lê tenê ew û xwişkê wî Paula ji zarokên bav û dayikê xwe zindî mayin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Kershaw, Ian. ''Hitler: 1889–1936, Hubris''. Penguin, 1998.&lt;/ref&gt;

Malbata Hitler li Braunau bi giştî ne dewlemend bû, lê ji ber ku Alois bi karûbarê dewletê girêdayî bû, ew bi qasî welatê xwe serwer bû. Alois wekî bavê qirêj û bi siyaseta hêsan nake, bi temamî li ser perwerdeya zarokê hêja bû. Hitler di xatirên xwe de nivîsand ku bavê wî ji bo şiklê hêsan nake û tirş ji zarokên xwe diyar bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Hamann, Brigitte. ''Hitler's Vienna: A Dictator's Apprenticeship''. Oxford University Press, 1999.&lt;/ref&gt;

Hitler ji zarokiya xwe bi hunera xwe xwe nas kir. Ew bi şiklê xwerû dikeve hunerê û bi gelemperî xwedî hînkeriya xwendevan û pirtûkan bû. Lê li dibistan, ev zarok ne zêde serkeftî bû. Ew li dibistanê ji gelemperî bi şiklê hewl dida, lê bi temamî ji bav û mamosteyan diqet bû ku Hitler bi rûmet, hêsanser û pîrozîya şiklê şexsî diyar dike.

Hitler di navbera 1903 de bavê wî mir û mal bi zorî bi xwediyê [[Klara Hitler|Klara]] bû. Wî bû xwendevan a dibistana Linz, lê bi temamî bi şiklê huner diyar bû. Di heman demê de, ew bi axaftina zaravayên [[Zimanê almanî|almanî]] û destnîşana hunera gotar û çîrokên nasyonalîst li dijî Slav û Cihû hate şikl kirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Kubizek, August. ''The Young Hitler I Knew''. Arcade Publishing, 2006.&lt;/ref&gt;

=== Xwendin û axaftina hunerê ===
Di 1907 de, Hitler hewl da ku li [[Akademiya Hunerê ya Viyana]] (Akademie der bildenden Künste Wien) qebûl bibe. Lê li sinavê destpêkî hate red kirin, ji ber ku xêzên hunerê û şiklê wêzîfeyê ne bi standardên akademîk hatin binpêkirin. Bi awayekî tirş, Hitler carên dû jî hewl da û jî red bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Toland, John. ''Adolf Hitler''. Anchor Books, 1976.&lt;/ref&gt;

Di dema ku dê wî Klara di 1907 de ji ber nexweşiya sisayê mir, Hitler ji xwe bi temamî qetand û bi tenê mayî. Ew di Viyana de bi xwerû jiyana xwe bidestxist, bi firotina tablî û kartpostalan ku xwe dixist. Bi şiklê huner jiyana wî qet bi temamî bû, lê bi aborî ne serketî bû.

=== Jiyana li Viyana (1908–1913) ===
Piştî ku li Akademiya Hunerê ya Viyana carên dû red bû, Hitler bi xwerû li bajarê mezin a Viyana mayî. Di navbera 1909–1913 de, ew jiyana qesir û bi xewl û astengên aborî hate şikl kirin. Ev dem bû armanca bingehîn ji bo şiklê nasnameya ideolojîk û siyasî ya Hitler.

Hitler bi temamî ji hêla hunerê zarokê xwe hêvî nehat û ew bi firotina kartpostalan û çîrokên hunerî jiyana xwe parast. Ew carcar bi penaberên ne-Alman, bi taybetî Yewdî û Slav, têkilî bi aborî dida. Li Viyana, ew ji bo salên dirêj di malên penaberan û şûnanên kêmxweşî de dijî û ev rewşa wî qasî ji hunerê dûr kir&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

=== Destnîşana ideolojîk ===
Li Viyana, Hitler bi şiklê giştî bi pirtûk, rojnamen û pêşandanên siyasî hat şikl kirin. Li wir, pirtûkên nasyonalîst û antisemitîst, wekî yên Georg von Schönerer û Karl Lueger, serketinên ideolojîk ji bo wî bûn. Schönerer wekî nasyonalîsta Almani bû ku “Grossdeutschland” (Almanya mezin) şopand û bi qasî heman demê antisemitîzm diyar kir. Karl Lueger, wekî serokê bajarê Viyana, ji bo Hitler şopandinê kir ji ber ku ew ji siyaseta antisemitîst û populîst bi serketî kar kir&lt;ref&gt;Pulzer, Peter. ''The Rise of Political Anti-Semitism in Germany and Austria''. Harvard University Press, 1988.&lt;/ref&gt;.

Hitler bi şiklê taybetî bi antisemitîzmê şiklê xwerû ava kir. Di bername û xatirên xwe de, ew Yewdî wekî “pêbûn û ne-german” nas kir û ev bû bingeh ji bo şiklê fikirên pîştrîn ya nasyonalîst û faşîst.

=== Xwendina huner û nîşana şiklê siyasî ===
Li Viyana, Hitler herçend ku hewl dida ku hunerparêz bibe, lê wisa jî bû ku ev armanc nehat serketin. Ev bi kêmxweşî û xebata qesir jiyana xwe parast, lê di heman demê de pirtûkên serhildan û nasyonalîst bi gelemperî xwend.
Pirtûkên wekî yên houston Stewart Chamberlain (''Die Grundlagen des neunzehnten Jahrhunderts'') serketina şiklê “rûmetîya Aryan û şerê li dijî Yewdî” ji bo Hitler ava kirin&lt;ref&gt;Chamberlain, Houston Stewart. ''The Foundations of the Nineteenth Century''. London: 1899.&lt;/ref&gt;.

Ev xwendin û dema li Viyana bû bingeh ji bo şiklê ideolojî û qirkirina Hitler. Ew jiyana li şûnan qesir û têkiliyên rojane bi Yewdî, di hatîyên wî de wekî &quot;sıbeb û pêbûnên civakê&quot; hatin nas kir.

=== Penaberî û rewşa aborî ===
Ji ber ku Hitler carcar kar nîşan nedît, ew di malên penaberan de bi civakên cîhanê dijî. Ew bi şiklê huner firotin û bi şûnanên rojnivîs ji bo hewcedariyên rojane dest xist. Di 1909–1910 de, ew xwe bi tenê li şûna ''Männerheim'' (malê penaberan) li Viyana parast û ew bû rewşa ku wî bi temamî jiyana penaberan têgihîşt&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;.

Herçend ku jiyana wî li Viyana bi asteng û qesir bû, lê ew di binîşkanî û di nêrîna xwe de bi şiklê ideolojîk serketî bû. Li wir, Hitler şiklê antisemitîzm, nasyonalîzm û şer li dijî demokrasiyê wekî “qirkirin û serketin” ava kir. Ev fikirên li Viyana ava bû, paşê di Almanya de bû bingeh ji bo ideolojîya Nazi&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Evans, Richard J. ''The Coming of the Third Reich''. Penguin, 2003.&lt;/ref&gt;.

=== Guhastin ji München û destpêka şerê cîhanê ===
Di 1913 de, Hitler ji Viyana derket û li München, Bavarîyayê, rabû. Ew di derbasbûna xwe de dixwest ku ji kontrola dewletê Avusturya-Macaristan û karûbarê leşkerî qet bibe. Li München, ew ji bo huner û çalakiyên hunerî hêvî kir, lê bi astengên aborî jî dijî.
Ew bi şiklê qesir jiyana xwe parast, bi huner û kartpostalan xwe firot. Herçend ku ew bi huner re hewl dida, lê aborî ne serketî bû û ji xwedîya mal û xwe bi tenê parastin destpêkî nehat&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Di 1914 de, dema ku Şerê Cîhanê yê Yekem dest pê kir, Hitler bi xwediya şikl û heyecana nasyonalîst bi serketî şopand. Bi awayekî şopandî, ew wekî penaber ji Bavarya ji bo firotan bi leşkerê xwest û ew wekî soldat li Kompaniyeya 16 (Rezerv) ya Firoşgehên Piyade (''Reserve-Infanterie-Regiment Nr. 16'') hate qebûlkirin&lt;ref&gt;Maser, Werner. ''Hitler: Legend, Myth and Reality''. Harper &amp; Row, 1973.&lt;/ref&gt;.

=== Serketin û xatirên leşkerî ===
Hitler di şerê cîhanê de ji bo salên dirêj wekî mesûla peyaman û peywirê (Meldegänger) kar kir. Ev rola wî bi awayekî taybetî ji şerê çarçoveya rêzên xeta pêşîn dûr girt, lê ew carcar bi xetayên şerî jî têne şandin.

Ji bo berxwedan û qetandina xwe, Hitler bi temamî bû serketî. Wî di 1914 de, ji bo karê xwe bi medalya ''Eiserne Kreuz II. Klasse'' û paşê di 1918 de jî bi ''Eiserne Kreuz I. Klasse'' hate pîroz kirin — tiştê ku ji bo soldatên serbaz ên pîştgir bi temamî ne asan bû&lt;ref&gt;Weber, Thomas. ''Hitler’s First War: Adolf Hitler, the Men of the List Regiment, and the First World War''. Oxford University Press, 2010.&lt;/ref&gt;.

Hitler di xatirên xwe de şopand ku şer bû “serketina nasnameya şexsî û siyasî” yê wî. Ew bi awayekî hêja şikl kir ku şer bû encama ziyan û şerm, lê ji bo wî xwe bû armanca ku bi siyaseta giştî bi tenê ji bo nasyonalîst û şerê nû ji ber yewdî û “dijminên navxweyî” ava bibe.

=== Birîn û encama şerê cîhanê ===
[[Wêne:Bundesarchiv Bild 146-1974-082-44, Adolf Hitler im Ersten Weltkrieg retouched.jpg|thumb|Hitler (di herî rast de) di nav komeke leşkerên Bavyerayê 1915]]
Di 1916 de, Hitler di Şerê Somme de birîndar bû û bi demekî li nexweşxaneyê mayî. Piştî ku ew bi temamî xilas bû, paşê di 1918 de carî bi gazê ''Senfgas'' (yperit) şewitî bû û bi demekî bi xwe tiştê nebinirî. Di dema ku ew di nexweşxaneyê de bû, wî bi awayekî tirş agahdar bû ku Almanya bi peymana armistîsê şer ji dest da.

Ev bû tiştekî gelemperî li ser şiklê nasnameya wî. Hitler di xatirên xwe de guhdar kir ku ew dema ku ew agahdar bû Almanya şer ji dest da, “bi serketina huner û armanca siyasî” ji xwe şikl kir û wî bi temamî bi siyaseta nû girêdayî bû&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;.

=== Daxwaza siyasî û destpêka çalakiyên nû ===
Şerê Cîhanê yê Yekem ji bo Hitler bû rewşa bingehîn:
* Ew ji bo armanca nasyonalîst û şiklê siyasî yê faşîst şikl kir.
* Ew bi şiklê antisemitîzm û fikirên “dijminên derve û hundir” bi temamî şikl bû.
* Ew bi şiklê şexsî nasnameya “soldatê serkeftî” ava kir, herçend ku bi temamî li ser xetên pêşîn bû.

Piştî ku şer bi temamî qediya, Hitler di Almanya de mayî û bi şiklê pêşîn bi siyasî û çalakiyên NSDAP re bi şiklê nû têketinê dest pê kir&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;.

== Destpêka siyasî û serkeftina NSDAP (1919–1933) ==
[[Wêne:Hitler's DAP membership card.png|thumb|Karteya endametî yê Hîtlerê bo DAPê]]

=== 1919–1923: Avakirina DAPê, guhertina NSDAP,derbeya Munîhê, ideolojî û taktikên destpêkî ===
Piştî Dawiya Yekem Şerê Cîhanê, Almanya di rewşa siyasî, aborî û civakî de di navbera tarî û giran de bû. Weimarer Republik bi şiklê giştî wekî armanca demokratî û şopandina nû hat avakirin, lê di destpêkê de civak û siyaseta Almanî bi tarî û xezeb tijî bûn. Lêkera şertên giran yên Peymana Versailles, qasî xweberdanên armancî yên siyasî û şopandina &quot;dolchstosslegende&quot; (şopandina şemşera ji paş) diyar kir ku bi cih bûn sedema xezeb û şermezariyê li hundirê giştîya civata Almanî&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;Ian Kershaw. ''Hitler: 1889–1936 Hubris''. Penguin, 1998.&lt;/ref&gt;.

Hitler, ku di navbera şerê de bi asayî bû di binyadê de, di 1919 de hate şopandin ji bo bikaribû bi siyasî têkilî bibe. Ew di destpêka vê salê de bi Desteya Karkerên Alman (DAP) re têkiliya nû çêkir. Ev partî bû partiyekî çiqas biçûk û bi rêya ideolojîkî netewperwerî, antî-semitîzm û nasyonalîzm şikl dike. Hitler bi hêza xwe ya gotin û propaganda zû diyar bû wekî şopandekarê navendî, ku bi sererastî dikaribû mirov bi gotinên xwe girêdayî bike&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;Thomas Weber. ''Hitler's First War: Adolf Hitler, the Men of the List Regiment, and the First World War''. Oxford University Press, 2010.&lt;/ref&gt;.

Di 1920 de, DAP guhert bi NSDAP (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei). Ev guhertin bû armanca giştî: peymana ku partî dikare di nav civata giştî de bi navneteweyî û şopandina &quot;sozialistisch&quot; girêdayî bibe. Ev navnîşan bû pêdivî ku ji bo civata giştî navneteweyî û giştî bi awayekî hêzdar bête şopandin. Hitler, di binê propagandayê de, bû navendê şopandinên ideolojî û zêde şopandina şiarên partî.

Di 1920an de, ideolojîya NSDAP bi pênc bingeha giran hate şopandin: antî-semitîzm, nasyonalîzm arî, şermendîya ji bo Peymana Versailles, şopandina sosialîzm ya bi awayekî nazî û şopandina &quot;Führerprinzip&quot; (prensîba seroktiya hêzdar). Ev bingeha bûn sedema xezeb û qebûlkirina bi giştî ya partî di nav civata Almanî ya bi xezeb û giranî de&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;Richard J. Evans. ''The Coming of the Third Reich''. Penguin, 2003.&lt;/ref&gt;.

Propaganda bû armanca bingehîn ku bi serketîya giştî bi civata Almanî re bête şopandin. Hitler û Joseph Goebbels, ku di salên paşîn de bû şopandekarê hêzdar, bi şiklê giştî şopandina rojava, nivîsar û mitingên mezin bi kar anî. Ev bû şopandin ku partî dikaribû herêmên giştî bi awayekî xweber bête girtin.

Di 1923 de, rewşa aborî di Almanya de pir tarî bû. Hyperinflation ji şopandinên siyasî re bû giran û giştî. Milyonan civat bi awayekî rastî xwedîyê aborîyê ji dest da. Ev rewş sedem bû ku partî û nûçeyên rastî bi awayekî giştî zêde bûn. NSDAP bi şiklê giştî hewl da ku ji vê xezebê têkiliya siyasî çêbike.

Ev bû sedem ku di 1923 de, Hitler û partî hewl da ku bi &quot;Putschê Munich&quot; (Beer Hall Putsch) rêya xwe ji bo destgirtina hêzê siyasî vekin. Ev bû hewl ku di salvegera 8ê Tebaxê 1923 de bi armanca ku li Bavarîa hêzên siyasî bigirin û bi şiklê giştî şermendîya Weimarer Republik qirkirin. Lê putsch bi serketin neket: hêzên polîs û armanca hêzdar bi rastî şopandin û bi rastî şermendî hate şikandin. Hitler hate girtin û diyar bû wekî sedem bû ku ji bo 5 sal di zindanê de bibe, lê tenê 9 meh di zindanê de maye&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;Alan Bullock. ''Hitler: A Study in Tyranny''. Harper Perennial, 1991.&lt;/ref&gt;.

Ev şermendî bi serketin neket, lê sedem bû giran ji bo şopandina NSDAP û Hitler. Di binyadê de, girtina Hitler bû armanca ku ew dikaribû bi nivîsên xwe &quot;Mein Kampf&quot; şopandina ideolojîya wî bi rastî diyar bike. Nivîsê ew bû bingeh ku ji bo serketina siyasî di salên paşîn de bête şopandin û bi şiklê giştî bête belavkirin. Ev jî diyar kir ku hewlên bi hêz jî bête şermendî, lê hewlên propaganda û şopandina ideolojî dikarin bi awayekî giştî bête şerketin.

Ev destpêk (1919–1923) bû armanca bingehîn ji bo şopandina partî. NSDAP bi rastî serketina giştî nehat girtin, lê bi şiklê ideolojî û propaganda bû şopandina bingehîn. Şermendîya Munich Putsch bû sedem ku partî fêm bike ku hewlên leşkerî bi hêz tenê nekarin serketin bîn, lê siyaseta giştî û propaganda dikarin bête rêya giştî ji bo destgirtina hêzê siyasî.&lt;ref name=&quot;:17&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:18&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:20&quot;/&gt;

=== 1924-1929 ===
Piştî şermendîya Munich Putschê, Hitler bi 9 meh di zindana Landsberg de maye. Ev dem bû armanca giran, ji ber ku di vê dema girtinê de ew dest bi nivîsên xwe kir û bi serketî &quot;Mein Kampf&quot; nivîsand. Nivîsa wî bû şopandin û rêxistinên ideolojîk ên wî, ku bi şiklê giştî qasî antî-semitîzm, nasyonalîzm arî, şermendîya Versailles û şopandina &quot;lebensraum&quot; (erdên jiyanê) tê de hatin şopandin. &quot;Mein Kampf&quot; diyar kir ku siyaseta wî di pêşerojê de dê bi şiklê giştî bi armanca şer û qirkirina giştî bête şopandin&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;Adolf Hitler. ''Mein Kampf''. Munich: Franz Eher Verlag, 1925–1926.&lt;/ref&gt;.

Hitler di nivîsa xwe de diyar kir ku demokratîya Weimar wekî &quot;sedsala ku qirkirina giştî ye&quot; nabe qebûl kirin. Ew diyar kir ku seroktiya hêzdar û &quot;Führerprinzip&quot; divê bi şiklê giştî şopandin. Ev bawerî, ku ji bo civata Almanî &quot;serokê yek&quot; divê bête navend, bû armanca ku NSDAP ji hêla propaganda û şopandinê ve bête hêzdar.

Di salên 1924–1925 de, piştî ku Hitler hate azadkirin, NSDAP bi nû re hate avakirin. Ew fêm kir ku hewlên leşkerî nekarin serketin bîn, lê ku hewlên siyasî û propaganda dikarin bête armanca giştî. Ev diyar kir ku partî divê bi rêxistin û şiklê giştî bête avakirin. Di vê dema de, Hitler avakirina SA (Sturmabteilung) bi awayekî nû şopandin. SA bû hêza paramilîter û propaganda ku bi şiklê giştî dikaribû di serdema mitingan de hêza şopandinê bikar bîne û jî ji bo hêrsên siyasî bête girêdan&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;Bruce Campbell. ''The SA Generals and the Rise of Nazism''. University Press of Kentucky, 1998.&lt;/ref&gt;.

Her weha, di 1926 de, SS (Schutzstaffel) wekî beşek ji SA hat avakirin. Ev hêz bi destê Heinrich Himmler zû bû hêza paramilîter ya ku bi rastî şopandina ideolojîya Hitler û partî bête. Ev jî bû bingeh ku di salên pêşeroj de, SS dikaribû di nav siyaseta giştî û şermendîya şerê de bête hêzdar.

Di dema 1924–1929 de, rewşa aborî di Almanya de bi temamî şikestî ne bû. Weimarer Republik bi kredît û girêdanên Mîna Dawes Plan serketin kir ku bi kredîtên ji bo Almanya çêtir bû. Ev dem bû &quot;Goldene Zwanziger&quot; (Bişevbûna Zêrîn), ku di navbera 1924–1929 de aborî û çand bû hêzdar. Ev şopandin ku partîyên rastî wekî NSDAP diyar nebûn wekî hêzdar, ji ber ku civata Almanî bi temamî rewşa aborîya nû qebûl kir.

Lê her wiha, NSDAP bi şiklê giştî hewl dida ku ji bo propaganda û şopandina şiarên siyasî bête hêzdar. Hitler bi şiklê giştî mitinganên mezin, rojava û şopandinên giştî diyar kir ku partî dikaribû nav civata giştî girtin. Propaganda diyar kir ku NSDAP ne tenê wekî partiyek rastî, lê wekî &quot;hêza civat û hevsengî&quot; bête.

&quot;Mein Kampf&quot; ji bo civat diyar bû wekî qertiknameya siyasî ya wî û di navbera navend û civat de bi awayekî giştî hate belavkirin. Herçend ku di salên 1920an de gelek kêmasî hene ku gelek mirov nivîsa wî ne xwendin, lê ji bo civat û şopandinê, ev nivîs bû wekî nîşanên armanca siyasî ya wî.

Di vê dema de, partî şopandinên binavçî bûn. Hitler bi şiklê giştî şopandin û mitinganên mezin bi kar anî da ku ji bo civata giştî bête nîşan. SA û SS bi awayekî giştî ji bo şermendina parlemantarî û ku bi hêrsan diyar bûn, bi şiklê giştî şopandin ku NSDAP bû wekî hêz û rewşa giştî ya siyasî.

Di encamê de, di salên 1924–1929 de, herçend ku aborî û civat bi rastî hêzdar bûn û NSDAP bi şiklê giştî serketin mezin ne girt, lê wî hewl da ku partî bête avakirina giştî û ku ji bo pêşerojê bête hêzdar. Ev dem bû şopandin ku ideolojîya Hitler û partî ji nivîs û şermendîya rewşên siyasî ve bête rêxistin.&lt;ref name=&quot;:21&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;Detlev Peukert. ''The Weimar Republic: The Crisis of Classical Modernity''. Hill and Wang, 1992.&lt;/ref&gt;

=== 1929-1932 ===
Di 1929 de, Depresyona Mezin (Great Depression) serketina aborî ya cîhanî qirkir. Almanya wekî welatê ku hêzdar bû li kredît û borcên navneteweyî, bi temamî şikest. Aborî diyar kir ku milyonan karîger û kesên şopandî bûn bêkar û rewşa giştî diyar kir ku civat bi şiklê giştî bû xezeb û tarî. Ev sedem bû armanca ku NSDAP dikaribû ji bo şermendî û xezebê bête şopandin&lt;ref name=&quot;:19&quot;/&gt;.

Hitler û NSDAP bi temamî ev rewş bi kar anî. Ew diyar kirin ku demokratîya Weimar wekî hêza ku diyar nebû bi serketin, û ku tenê partîya NSDAP dikare Almanya ji şermendî û tarî derxîne. Propaganda bi şiklê giştî bû serkeftina hêzdar, bi şiarên ku diyar kirin: &quot;Arî bête parastin,&quot; &quot;Versailles divê qirkirin,&quot; û &quot;Hitler wekî Führerê nû&quot; bi awayekî giştî belavkirin.

Di eleksiyona Reichstagê ya 1930 de, NSDAP bi temamî serketinê hat girtin. Partî ku di 1928 de tenê 2.6% destgirt bû, niha bû 18.3% û 107 kursî di parlemantê de. Ev serketin bû şermendîya parlemantarî û bû nîşaneyek ku Hitler û NSDAP bi şiklê giştî wekî hêza siyasî hatin nas kirin&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt;.

SA û SS di vê dema de zû hêzdar bûn. Ew bi şiklê giştî bûn hêza ku di serdema mitingan û şopandinên giştî de bi awayekî hêzdar dikevî malpera partî. Hevpeyivîna şer û hêrs diyar kir ku SA ne tenê hêza paramilîter bû, lê jî bû armanca ku NSDAP dikaribû bi hêz bête şopandin wekî hêza siyasî ya giştî.

Di navbera 1930–1932 de, aborî di Almanya de bi temamî qirkir. Bêkarî ji 3 mîlyonê heta 6 mîlyonê zû bû, û ev diyar kir ku milyonan mirov bi serketî bûn qebûlkirina propaganda ya Hitler. Ew diyar kir ku demokratîya Weimar nekarî rewşa giştî biguhezîne û ku tenê Führer û partîya Nazî dikarin Almanya ji qirkirinê derxînin&lt;ref name=&quot;:17&quot;/&gt;.

Di eleksiyona 1932 de, NSDAP bû hêza herî mezin a parlemantarî bi 37.3% û 230 kursî. Herçend ku bi temamî bû hêza mezin, lê nehat ku bi tenê hêzê hukûmetê bigire. Lê ev serketin bû sedem ku Hitler bi şiklê giştî wekî serokê siyasî ya mezin hat nasîn. Ew diyar kir ku nekaribû jî bête ignoran kirin ji hêzên siyasî yên din.

Her weha, NSDAP bi temamî bi malpera civatê bû avakirî. Hitler diyar kir ku tenê partî ya wî dikare civata Almanî bi rêya nasyonalîzm û şermendî bi serketin bîne. Ew bi şiklê giştî bi serketî xwe bû nîşan. Mitingên partî, propaganda û şopandinên giştî bûn armanca ku NSDAP diyar bû wekî partiya giştî û hêzdar.

Bi rastî, di 1932 de jî, Hitler bi serketin nehat seroktiya hukûmetê. Hindenburg, ku serokê Weimarer Republik bû, şermendî bû bi serketin. Ew diyar kir ku ne dixwazî Hitler bête serokwezîr. Lê hêzdarî û hêza parlemantarî ya Hitler bi temamî diyar kir ku NSDAP bû armanca giştî û ku piştî 1932 dê bi awayekî giştî destgirtina hêza siyasî bête.

Di vê dema de jî, kuştinên siyasî zû bûn. SA bi hêzên komunîst û sosyaldemokrat bi şiklê giştî di mitingan û şerên çemê de şopandinên mezin çêkirin. Ev diyar kir ku NSDAP bû hêza ku bi hêz dikevî civata Almanî û ku bi rastî bû nîşaneyek ku demokratîya Weimar diyar bû wekî hêza nekarî.

Di encamê de, 1929–1932 bûn salên serkeftinên giştî ya NSDAP. Depresyona Mezin bû sedem ku partî dikaribû ji bo rewşa aborî û civatê bête şopandin û bi temamî hêza siyasî bête. Serketina 1932 diyar kir ku Hitler wekî serokê siyasî yê herî mezin di Almanya de hate nasîn, û bi armanca giştî bû ku ji bo seroktiya hukûmetê bi nû re bête destgirtin.&lt;ref&gt;Peter Fritzsche. ''Germans into Nazis''. Harvard University Press, 1998.&lt;/ref&gt;

=== 1932–1933: Rewşa siyasî ya dawî, koalisyon, destgirtina serokwezîrî ya Hîtler û dawiyê ya Komara Weimarê ===

Piştî eleksiyona serê 1932, ku NSDAP bû partiya herî mezin a Reichstagê, rewşa siyasî di Almanya de bi temamî qirkir. Herçend ku partî bû hêza mezin, lê nehat ku bi tenê hukûmetê avakirin. Hindenburg, seroka Weimarer Republikê, her gav bi şiklê giştî diyar kir ku ew ne dixwazî Hitler wekî serokwezîr qebûl bike, ji ber ku wî bawer nebû ku Hitler dikare hukûmetê bi şiklê demokratîk bigere.

Bi dawiyê de, di navbera 1932 û 1933 de, ji ber ku NSDAP diyar bû wekî hêza siyasî ya neçar, hêzên siyasî yên din dest bi hewlên koalisyon kirin. Franz von Papen, ku serokwezîr bû, hewl da ku bi destekê NSDAP hukûmetê avakirin. Lê Hitler şertên wî qebûl nekir û diyar kir ku tenê ew bi serokwezîrî qebûl dibe. Ev diyar kir ku rewşa siyasî bi temamî qirkir û ku hukûmetên girseyî nekarin bi serketinê bête.

Di eleksiyona navê 1932 de, NSDAP pirr reyna kursî winda kir, lê her weha bû partiya mezin. Hitler her gav diyar kir ku tenê bi serokwezîrî qebûl dibe û ne bête koalisyonek bi rewşên siyasî yên din. Ev bû armanca ku partî dikaribû ji bo hukûmetê şopandin.

Hindenburg bi dawiyê diyar kir ku ne dixwazî Hitler bête serokwezîr, lê hêza giştî ya siyasî û paramilîter ku diyar bû bi SA û SS, bi temamî bû şermendîya siyasî. Von Papen û elîtên siyasî û aborî bawer kirin ku dikarin Hitler wekî &quot;piyon&quot; bête kontrol kirin û ew bi şiklê giştî di hukûmetê de bête navend. Ew bawer kirin ku bi koalisyon û piştgiriya elîtên siyasî, dikarin Hitler kontrol bikin û ku partî ya wî ne bête serketî.

Di 30’ê Çileya 1933 de, Hindenburg bi dawiyê diyar kir ku Hitler bête serokwezîr. Ev bû sedem ku Weimarer Republik bi temamî qirkir û ku hukûmeta nû ya koalisyon bi seroktiya Hitler bête destpêk. Ev dem bû destpêkê ku NSDAP bi şiklê giştî hêza hukûmetê girt û rewşa demokratîk bi temamî hat şikestin.

Piştî ku Hitler bû serokwezîr, bi temamî bi propaganda û şopandinê dest bi avakirina hêza xwe kir. Di navbera Çile û Adara 1933 de, bi şiklê giştî mitingan û şopandinên giştî hate belavkirin da ku civat bête qebûlkirina hêz û seroktiya Hitler. Bi dawiyê, piştî şermendîya firotina parlamanê (Reichstagsbrand) di Adara 1933 de, hukûmet bi temamî dest bi girêdan û şermendîya demokratîya Weimar kir.

Di encamê de, destpêka siyasî û serkeftina NSDAP ji 1919 heta 1933 bû armanca ku ji partiyek çiqasî hêzdar bi partiya mezin û hêza giştî bête. Hitler bi şiklê giştî ji pirtûk, propaganda, paramilîter û elektorî bû serketî. Piştî 1933, ev destpêk bi serketina giştî ya hukûmetê xilas bû û bi dawiyê destpêka Drittes Reich hate avakirin.&lt;ref&gt;Conan Fischer. ''The Rise of the Nazis''. Manchester University Press, 2002.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Karl Dietrich Bracher. ''The German Dictatorship''. Praeger, 1970.&lt;/ref&gt;

== ''Führer'' û diktatoriya totalîtêr (1933–1939) ==
=== Destpêka hêz û „Machtergreifung“ (1933) ===
Di 30ê Çileya 1933 de, serê dewletê Paul von Hindenburg, ji ber presyona partiyên rast û qirkirina siyasî, Adolf Hitler wekî ''Reichskanzler'' hat destnîşankirin. Herçend ku di destpêkê de li parlemana Weimar de NSDAP ne bi tenê partiya giring bû, lê ew bû hêzê herî mezin a siyasî û bi hevkariya DNVP (Deutschnationale Volkspartei) hate serdestkirin&lt;ref&gt;Kershaw, Ian. ''Hitler: 1889–1936 Hubris''. London: Penguin, 1998.&lt;/ref&gt;.

Di 27ê Sibata 1933 de, gava ku Reichstag şewit, Hitler û Hermann Göring ev çalakî bi fermî ji bo şopandina komanîst û sosyaldemokratan bikaranîn. Di bin fermana ''Reichstagsbrandverordnung'' de mafên bingehîn yên konstitûsyonî hate rawestandî: azadiya axaftinê, azadiya civat û mafên şexsî bi temamî hate sinorkirin&lt;ref&gt;Evans, Richard J. ''The Coming of the Third Reich''. London: Penguin, 2003.&lt;/ref&gt;.

Di 23ê Adarê 1933 de, ''Ermächtigungsgesetz'' (Yasa xwe-desthilatdana Hitler) bi parlemana qebûl bû. Ev yasa Hitlerê maf da ku bi fermana dewletê bê parlemana bi 4 salan hukûm bike. Di vê demê de, Hitler û NSDAP bi fermî wêneya dewletê demokratîk yê Weimar qirkirin û rejîma diktatorî dest pê kirin&lt;ref&gt;Mommsen, Hans. ''The Rise and Fall of Weimar Democracy''. UNC Press, 1998.&lt;/ref&gt;.

=== ''Gleichschaltung'' û kontrola civakê ===
Hitler û partiya Nazi ji 1933 heta 1934 de bi fermana ''Gleichschaltung'' (hevdemkirin) hemû parêzgeh, civak û partî û komeleyên civakî bi kontrola NSDAP da.
Di Adarê 1933 de, partiyên opozîsyon hatin qedexekirin. Bi 14ê Tîrmehê 1933 de, NSDAP bû partiya yekem û yekane a Almanya&lt;ref&gt;Broszat, Martin. ''The Hitler State: The Foundation and Development of the Internal Structure of the Third Reich''. Longman, 1981.&lt;/ref&gt;.

Di heman demê de, Komîteya Fermandarî ya Herêmî, sindîkayan, komeleyên spor û huner bi partîyê hatin hevbeş kirin û şexsên ne-nazî ji cîhên xwe derxistin. Ev bû bingeh ji bo kontrola herêmî û mafê alîkariya şexsî.
Medya, rojnamen, radyo û huner jî bi fermana Reichsministerium für Volksaufklärung und Propaganda ya Joseph Goebbels hate kontrolkirin. Ji 1934 ve, bi fermana ''Reichskulturkammer'', hunermend û nivîskarên ne-nazî qirkirîn&lt;ref&gt;Herf, Jeffrey. ''The Jewish Enemy: Nazi Propaganda During World War II and the Holocaust''. Harvard University Press, 2006.&lt;/ref&gt;.

Di 30ê Tîrmeha 1934 de, di „Nacht der langen Messer“ de, Hitler bi SS û Gestapo qirkirina paramîlîterên SA (Sturmabteilung) û serokê wan Ernst Röhm fermand. Ev qirkirin bi navê “parastina dewlet” hate nasandin, lê bi rastî ev bû ji bo ku Hitler kontrola fermandarî ya leşkerî û siyasî bi tenê bigire&lt;ref&gt;Shirer, William. ''The Rise and Fall of the Third Reich''. New York: Simon &amp; Schuster, 1960.&lt;/ref&gt;.

Di 2ê Tebaxê 1934 de, gava ku Hindenburg mir, bi fermana hukûkî, cihên serok û kansler li hev hatin. Hitler xwe bi navê ''Führer und Reichskanzler'' nas kir. Ji vê rojê ve, desthilata dewlet, leşker û partî hemû bi destê Hitler bû û Wehrmacht bi îmansa ji şexsê Hitler xwe bindest kir&lt;ref&gt;Haffner, Sebastian. ''Germany: Jekyll and Hyde''. London: George Allen &amp; Unwin, 1940.&lt;/ref&gt;.

=== Propaganda û kultê şahsiyetê ===
Di serdema Hitlerê de, propaganda bû hêza bingehîn ji bo kontrolkirina civakê. Joseph Goebbels, wekî serokê ''Reichsministerium für Volksaufklärung und Propaganda'', sistemek bi temamî bi şopandina rojnamen, film, radyo û huner ava kir.
Radyo (''Volksempfänger'') bi qîmetek kêm ji aliyê dewletê hate belavkirin, ji bo ku her mal, her dest bi dengê Hitler û propagandayê bigihîje&lt;ref&gt;Welch, David. ''The Third Reich: Politics and Propaganda''. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt;.

Filmê yên wekî yên Leni Riefenstahl (''Triumph des Willens'', 1935) şopandin serketina NSDAP û komên mezin yên Nuremberg wekî şêwirmendiya şexsê Hitler. Ev film û pêşandanên propagandayê ew qasî giran bûn ku wî wekî serokê ji bo hemû civakê nas kirin&lt;ref&gt;Riefenstahl, Leni. ''Memoiren''. Albrecht Knaus Verlag, 1987.&lt;/ref&gt;.

Hitler bi şexsiyeta xwe wekî “Führer” şiklê şahsiyetê (''Personenkult'') ava kir. Ew wekî “bi şexsî û bi xwe mafê nasnameya Alman” hate nasîn. Seremoniya bi serketina nasyonalîst, parêdên leşkerî, şopandinên sport û nîşanên roj û şan bi şiklê şexsî şiklê diktatorê da xwe&lt;ref&gt;Koonz, Claudia. ''The Nazi Conscience''. Belknap Press, 2003.&lt;/ref&gt;.

Çavkaniya propagandayê ne tenê serokê qirkir, lê jî jinên, zarokan û civak bi giştî şopand. Di 1936 de, bi Olimpiada Berlinê, Almanya xwe wekî dewletê nû û xurt nîşan da. Ew pêşandina sport bû hêvîya ku Almanya ji bo cîhana derve xwe nîşan bike, lê bi veşartina yewdî û qirkirina civakên ne-nazî jî hat veşartin&lt;ref&gt;Large, David Clay. ''Nazi Games: The Olympics of 1936''. W.W. Norton, 2007.&lt;/ref&gt;.

=== Politîkaya aborî û şandina işsizlikê ===
Hitler û NSDAP wisa şopand ku ew “Almanya ji krîza Weimarê û şermendiya Versaillesê” derxistin. Ji ber vê, aborî bû bingehê legitîmîtya diktatoriyê.
Bi fermana ''Reichsarbeitsdienst'' û projeyan wekî ''Autobahn'', hezarên kes hatin karan û işsizlik ji 6 milyon (1932) heta kêmtirî ji 1 milyon (1938) veguherî&lt;ref&gt;Tooze, Adam. ''The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy''. Penguin, 2006.&lt;/ref&gt;.

Programe ''Mefo-Wechsel'' û armancên şerî di aborîyê de hate bikaranîn, ji bo ku deyn û borc ne wekî destûr bê nîşandan. Aborî bi şopandina şerê nû hate ava kirin û bi fermana dörtê sermawez (''Vierjahresplan'' 1936) bi Hermann Göring wekî fermandar, armanc ew bû ku Almanya ji derve azad bibe û hêza leşkerî ava bike&lt;ref&gt;Overy, Richard. ''War and Economy in the Third Reich''. Oxford University Press, 1994.&lt;/ref&gt;.

Ji bo şopandina civakê, NSDAP bi xwediya komeleyên civakî wekî ''Kraft durch Freude'' (xurtbûn bi kêfxweşî) û ''Hitlerjugend'' (Komela Ciwanên Hitler) bû. Ev projeyên bi şiklê ''Volksgemeinschaft'' (komela giştî) nas kirin û qasî heman demê bi şopandina civakê qirkirin&lt;ref&gt;Peukert, Detlev. ''Inside Nazi Germany: Conformity, Opposition, and Racism in Everyday Life''. Yale University Press, 1987.&lt;/ref&gt;.

Herçend ku armancên aborî bi şiklê serketinî hate şopandin, lê wisa jî bû ku giştîya aborî ji şopandina şer û ekspansiyona leşkerî bi tenê hêz wergirt. Di 1939 de, Almanya hêz û kar ji şerê nû re şikl kir û ew bû giraniya ku diktatoriya Hitler li şerê cîhanê şopand&lt;ref&gt;Barkai, Avraham. ''Nazi Economics: Ideology, Theory, and Policy''. Yale University Press, 1990.&lt;/ref&gt;.

=== Politîka civakî, jineke Nazi û kontrola civakî ===
Hitler û rejîma Nazi bi hewl didin ku ''Volksgemeinschaft'' (komela giştî) bi şiklê nasnameya nasyonalîst û rastî ava bikin. Lê ev armanc bi qirkirina partî, komeleyên civakî û mafên demokratîk bi tenê girt.

Di vê çarçoveyê de, dewlet mafên jin, zarok û xwendevanan bi kontrola fermî dan. Komela jinên wekî ''NS-Frauenschaft'' û ''Bund Deutscher Mädel'' bûn amûr ji bo şopandina jinan di şiklê Nazi de: jin wekî dê û xizmetkar a ''Volk'' (gel).
Jin bi teşwîqê ji kar û siyaseta giştî dûr hatin girtin û bi şopandina nasnameya biologîk wekî “dê û hilberînera zarokên Aryan” hate şikl kirin&lt;ref&gt;Gupta, Charu. ''Hitler’s Forgotten Women: German Women under the Nazis''. Sage Publications, 2002.&lt;/ref&gt;.

Xwendina zarokan jî bi temamî bi şopandina ideolojî ya Nazi hate veguherandin. Lêkolîn, edebiyat û zanist ji bo şopandina nasnameya rûmet û taybetiya Aryan hate şikl kirin. ''Hitlerjugend'' û ''Bund Deutscher Mädel'' bûn amûrên bingehîn ji bo çalakiyên ciwan û şiklê wî şexsî ya Führer.
Di 1936 de, endam bûn a ''Hitlerjugend'' ji hemû zarokên Alman bi fermî hate pêdivî kirin&lt;ref&gt;Kater, Michael H. ''Hitler Youth''. Harvard University Press, 2004.&lt;/ref&gt;.

Dewlet jî ji bo şiklê civakê projeyên “bi kêfxweşî” wekî ''Kraft durch Freude'' şopand, lê li bin wê şiklê bi temamî çalakiya jin û zarok bi fermî hate kontrolkirin.

Di heman demê de, şiklê “biolojî û nasname” jî bi pîvana civakî hate destnîşankirin. Almanya di bin fermana ''Nürnberger Gesetze'' (1935) de yewdî û Alman ji hevdu parve kir. Her bijî bi yewdî bi rastî bi maf û şiklê nû qirkir, nîkah û hevserekê ji aliyê qanûnî qirkir. Ev bû bingeh ji bo şiklê jinîsîda mezin a rejîma Nazi&lt;ref&gt;Friedländer, Saul. ''Nazi Germany and the Jews: Volume I, The Years of Persecution, 1933–1939''. HarperCollins, 1997.&lt;/ref&gt;.

Siyaseta civakî jî di bin nasnameya “xurt û sax” hate şikl kirin. Leşkerên şikestî, kesên xwedî xastiyên zihnî û biolojî bûn armanca qirkirin û sterilîzasyonê. Ji 1933 heta 1939, ji nêzîka 400.000 kes di bin fermana ''Gesetz zur Verhütung erbkranken Nachwuchses'' (qanûna parastina zarokên bi xastiyên mirî) bi zor hatin sterilîze kirin&lt;ref&gt;Proctor, Robert. ''Racial Hygiene: Medicine under the Nazis''. Harvard University Press, 1988.&lt;/ref&gt;.

Hitler û şexsên wêzîfeyî di heman demê de şiklê biolojî û &quot;rûmetîya Aryan&quot; wekî armanca bingehîn nas kirin. Ev bû bingeh ne tenê ji bo siyaseta jin û zarok, lê jî ji bo siyaseta komkujî û qirkirina civakên ne-nazî di salên dû re.&lt;ref&gt;Burleigh, Michael &amp; Wippermann, Wolfgang. ''The Racial State: Germany 1933–1945''. Cambridge University Press, 1991.&lt;/ref&gt;

=== Teror, Gestapo û kampên konsantrasyonê ===
Ji bo ku diktatoriya xwe bi temamî ava bike, Hitler bi hêza polîs û paramîlîteran hêza taybet çêkir. Di vê çarçoveyê de, ''Geheime Staatspolizei'' (Gestapo) di 1933 de hate damezrandin û bi pîvana giştî hêza terorî ya rejîma Nazi bû.
Gestapo bi mafê girêdan û kontrola civakê, bi çalakiyên binîşkanî, bi înfûrmatôr û bi teror kontrol kir. Bi destûrê xwe yê ji aliyê Hitler û Himmler hat dayîn, Gestapo ne bi qanûn û parlemana bi tenê vegirî bû.&lt;ref&gt;Mallmann, Klaus-Michael &amp; Paul, Gerhard. ''Die Gestapo im Zweiten Weltkrieg''. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2000.&lt;/ref&gt;

Di heman demê de, SS (Schutzstaffel) wekî hêza taybet, ji hêla Heinrich Himmler ve bi temamî bû hêza fermandarî û terorî. SS ne tenê hêza polîsî bû, lê jî hêza ideolojîk û şiklê &quot;biolojîk&quot; ji bo rejîmê. Ev hêz di kombersiyona nû de hêza bingehîn bû.&lt;ref&gt;Padfield, Peter. ''Himmler: Reichsführer SS''. London: Macmillan, 1990.&lt;/ref&gt;

Di destpêka 1933 de, kampên konsantrasyonê wekî ''Dachau'' hate damezrandin. Ev kamp ji bo qirkirina partîyên opozîsyon (sosyaldemokrat, komanîst), pênaseyên yewdî û kesên di bin nasnameya Nazi de “ne-hevpar” bûn. Di salên dû re, kampên wekî Sachsenhausen, Buchenwald û Ravensbrück jî hate damezrandin.
Ev kampan ji hêla SS û Gestapo ve bi şiklê “veşartin û disiplin” hate şopand, lê bi rastî bûn amûr ji bo qirkirina dijminên siyasî û civakî.&lt;ref&gt;Wachsmann, Nikolaus. ''KL: A History of the Nazi Concentration Camps''. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2015.&lt;/ref&gt;

Di 1934–1939 de, qirkirina civakên ne-nazî ji bo bi bandora terorî bi temamî hate bikaranîn. Bi pîvana herêmî, Gestapo hêzên binîşkanî bi hezarên kes ava kir, civak ji bo “spîyên Gestapo” bi heman demê qirkir. Ev çalakî bandora giran li ser civaka Alman hebû: kes bi xwe censorkir û ji bo parastina mal û maf xwe berê partiyê dikin.&lt;ref&gt;Gellately, Robert. ''Backing Hitler: Consent and Coercion in Nazi Germany''. Oxford University Press, 2001.&lt;/ref&gt;

Terror ne tenê ji bo dijminên siyasî, lê jî ji bo yewdî, rom, kesên homoseksuêl, bêmal û kesên “xwedi xastîya zihnî” hate bikaranîn. Wisa, rejîma Hitler qirkirina “biolojîk û civakî” bi fermî dest pê kir û ev bû bingeh ji bo şiklê Holokaustê di salên dû de.&lt;ref&gt;Browning, Christopher. ''The Origins of the Final Solution''. University of Nebraska Press, 2004.&lt;/ref&gt;

=== Politîkaya derve û şopandina şerê nû (1933–1939) ===
Di sala 1933–1939 de, Hitler û rejîma wî pêdivîya derve bi şiklê ekspansiyonî û bi şiklê şerê nû şopand. Armanca bingehîn ew bû ku mafên navneteweyî yên peymana Versaillesê bi temamî tije bibe û &quot;lebensraum&quot; (cîhê jiyanê) ji bo gelê Alman ava bibe.

Hitler bi şopandina welatên cîhanê dest pê kir:
- Di 1933 de, Almanya ji Komîteya Neteweyên Yekbûyî derket. Di 1935 de, bi rewbendiya referendum, Saarland ji bo Almanya vegerî.

Di 1936 de, Hitler remilitarîzasyona Rhineland bi tenê serket û girêdana Peymana Versaillesê şikand.&lt;ref&gt;Shirer, William L. ''The Rise and Fall of the Third Reich''. Simon &amp; Schuster, 1960.&lt;/ref&gt;

Serketina girîng jî bû di 1938 de, ku Almanya bi ''Anschluss'' ji bo xwe Avusturya girt û wî bi temamî bi dewletê nasnameya Nazi li derveyî bû. Di heman salê de, di ''Konferansa Munich'' de, Neville Chamberlain (Brîtanya) û Édouard Daladier (Fransa) bi şiklê appeasement (tembîh û razîbûn) bo wî, Çekoslovakya bi temamî parve kir û Sudetenland ji Almanya re hat dayîn.&lt;ref&gt;Kershaw, Ian. ''Hitler: 1936–1945, Nemesis''. Penguin, 2000.&lt;/ref&gt;

Hitler ev serketinan bi propagandayê wekî &quot;dawiya şermendiya 1919&quot; şopand û bi temamî dest bi rêya şerê nû kir. Ev serketin û hêza nû bi armanca wê şikl kirin ku bi şiklê şerê giştî cîhan bi dest bikin.

Di 1939 de, Hitler bi peymana Molotov–Ribbentrop û Sovyet bi hev razî bû da ku ji şerê du cihêreng derkeve. Ev peyman bi fermî rê kir ji bo ku di 1ê Îlonê 1939 de, Almanya Polonya bûserkir û Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest pê kir.&lt;ref&gt;Roberts, Geoffrey. ''Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953''. Yale University Press, 2006.&lt;/ref&gt;

=== Encama serdema „Führer“ (1933–1939) ===
Di navbera 1933–1939 de, Hitler bi temamî diktatoriya xwe wekî Führer û Kanzler bi dest xist. Almanya di vê dema de wekî dewletê faşîst, bi hêza leşkerî, aborî û propagandayê bi temamî bû hêz ji bo şerê giştî.

Wekî encam, di vê serdema de:
* Mafên demokratîk û partîyên siyasî hate qirkirin.
* Jin û zarok bi ideolojî û civak bi şiklê Nazi hate şopand.
* Civak ji hêla Gestapo û SS ve bi teror bi temamî hate kontrol kirin.
* Yewdî, Rom û civakên ne-hevpar bi qanûn hate qirkirin.
* Leşker û aborî ji bo şerê nû hate şikl kirin.

Ev serdema bû bingeh ji bo Holokaust, qirkirina giştî û şerê cîhanê, ku di salên dû re bi temamî derket.&lt;ref&gt;Evans, Richard J. ''The Third Reich in Power, 1933–1939''. Penguin, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Burleigh, Michael. ''The Third Reich: A New History''. Pan Macmillan, 2001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazower, Mark. ''Hitler’s Empire: Nazi Rule in Occupied Europe''. Penguin, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Weinberg, Gerhard. ''The Foreign Policy of Hitler’s Germany: Diplomatic Revolution in Europe, 1933–1936''. University of Chicago Press, 1970.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Weinberg, Gerhard. ''The Foreign Policy of Hitler’s Germany: Starting World War II, 1937–1939''. University of Chicago Press, 1980.&lt;/ref&gt;

== Şerê Cîhanê yê Duyem (1939–1945) ==
=== Destpêka şerê: Polonya û peymana Molotov–Ribbentrop ===
Di 1ê Îlonê 1939 de, Almanya bi şiklê leşkerî li ser Polonya şerê dest pê kir. Ev bû destpêkê ya şerê cîhanê ya duyemîn. Leşkerên Wehrmacht bi stratejiyekî nû ya ku li navê &quot;Blitzkrieg&quot; (şerê şemalê) tê zanîn, bi çalakîya rastî û firotina hêzên leşkerî bi şiklê avakirî, poloniyan bi demekî kurt binavxistin&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Evans, Richard J. ''The Third Reich at War''. Penguin, 2008.&lt;/ref&gt;.
Li ser binavkirina peymana Molotov–Ribbentrop ya di navbera Almanya û Sovyetê de, yên du dewlet bi şiklê xwe peymana yekemîn li ser parçkirina Polonya kirin. Sovyet li ser herêma rojhilatê dest pê kirin, di heman demê de Wehrmacht li ser herêma rojava bi şiklê lezgîn derketin. Di encamê de, Polonya di çar hefteyên de di navbera du hêza mezin de hate parçkirin û dewleta xwe ji dest da&lt;ref&gt;Snyder, Timothy. ''Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin''. Basic Books, 2010.&lt;/ref&gt;.

=== ''Blitzkrieg'' li Rojava Ewropa: 1940 ===

Di destpêka Dûnya Şerê yê Duyemîn de, konsepta bi navê &quot;Blitzkrieg&quot; bû şopandina şiklê şerê ku bi lez û bi qirkirina giran tê pêk anîn. Ev gotin, ku bi zimanê Almanî &quot;şerê şimşek&quot; tê gotin, di propaganda û şopandina ideolojîk de bi giran bû. Hitler û fermandarên Wehrmacht bi Blitzkrieg naskirin ku şerê qirkirina leşkerî û şopandina diyar bi navbera tank, avîasyon û pêşketina lez bête pêk anîn. Bi şiklê rastî, konsepta Blitzkrieg ne tenê bû ji bo şerê teknîkî, lê jî bû ji bo şopandina siyasî û ideolojîk, ku bi qasî lez bi şopandin bi cîhan nîşan bide ku Wehrmacht bû hêza herî serketî.

Hitler bi şiklê giran ev konsept nas kir wekî armanca şerê giştî. Di fikrê Nazi de, Almanya diviya ku bi lez serketina leşkerî bike, berî ku cîhên din dikarin bi şiklê şopandin li ber hemberî lê. Ev şiklê şerê bû bi pêşketina lez, bi şopandina giran, û bi dagirtina xurt, ku hem di siyasî û hem di şerê giştî de serketina qediya ava bike. Wehrmacht diyar kir ku bi bişopandina tank û Luftwaffe di ser navbera şerê de dikare leşkerên hemberî bi qirkirina lez bi şiklê şopandin dagire û bi giştî şopandin ava bike.

Ev şopandin bi serketina giran di 1939 de di Pologne de hat testkirin. Wehrmacht di 1ê Îlonê 1939 de bi tank, artileriya lez û şopandina Luftwaffe şerê li hemberî Pologne dest pê kir. Leşkerên Polonyayî, ku bi şiklê kevn bi armancên kuştî û şerê şewit bûn, nekarin bi şiklê berxwedan pêk bînin. Bi demek kurt, di 27 roj de, Wehrmacht bi temamî Pologne dagirt. Ev bû nîşanekî ku Blitzkrieg dikare di şiklê şerê giştî de bi lez bi serketin bête bikaranîn.

Herçend ku bi şiklê şopandin ji aliyê propagandaya Nazi ve ev serketin wekî şopandin ku Wehrmacht bû bi temamî serketî hate şandin, lê di rastiyê de ev bû şopandin ku giraniya &quot;heman dem&quot; û kêmîyên şerê Polonya bi şiklê giran jî bi dest hatin. Sovyet jî di 17ê Îlonê 1939 de bi şiklê bi serketina &quot;paktê&quot; bi Almanya hevok kirin û ji rojhelatê bête dagirtina Pologne. Bi wisa, ev &quot;serketin&quot; ne tenê bi şiklê Blitzkrieg bû, lê jî bi şiklê siyasî û paktên ku ji navbera Hitler û Stalin bûn hate şopandin.

Piştî Pologne, Wehrmacht konsepta Blitzkrieg bi serketina giran di Fransa û Benelux de test kir. Di 10ê Gulanê 1940 de, Wehrmacht bi lez dagirtina Hollanda, Belçîka û Lûxemburg dest pê kir û di şopandina &quot;Manstein Plan&quot; de bi şiklê xwe diardaya nû. Bi şopandina giran li ser Ardennen û bi şiklê lez dagirtina qada Sedan, Wehrmacht serketina giran bi ser leşkerên Fransî û Britanyayî xistin. Leşkerên Fransa, ku berê di propaganda de wekî hêza herî serketî hate naskirin, nekarin bi şiklê berxwedan pêk bînin û di şopandina lez de bi temamî hate dagirtin.

Bi demek kurt, Paris di 14ê Hezîranê 1940 de bi şiklê serketî hate dagirtin û Fransa di 22ê Hezîranê 1940 de kapitûlasyonê qebûl kir. Ev serketin bû şopandin giran ji bo konsepta Blitzkrieg û bi şiklê giran di propaganda Nazi de hate şopandin wekî &quot;serketina şimşek&quot; ku cîhan ji pêşketina lez re qebûl bike.

Herçend ku di propaganda Nazi de Blitzkrieg hate naskirin wekî şopandin ku &quot;bi temamî wê şerê qediya&quot;, lê di rastiyê de ev şiklê şerê bû bi cihê şopandina giran û şiklê berxwedana kêm ji hemberî. Bi şiklê teknîkî, Blitzkrieg bi tank, Luftwaffe û pêşketina lez ava bû, lê ne bû planekî ku bi serketina giştî her şerê qediya bike. Ev ji ber ku bi demek kurt, ku serketin diyar bû, lê ji demek dirêj, bi kêmîya şopandina tank, petrola û hêza giştî, Blitzkrieg nekarî bête pêşketina giştî.&lt;ref&gt;Guderian, Heinz. ''Achtung – Panzer!''. Arms &amp; Armour Press, 1937.&lt;/ref&gt;

Piştî serketina li Fransa, Hitler û fermandarên Wehrmacht bifikirin ku konsepta Blitzkrieg dikare bête bikaranîn li hemberî her hemberî din jî. Di 1941 de, ev şiklê şer di Balkan de bi serketin test bû. Wehrmacht bi demek kurt Yugoslavya û Yunanistan dagirt. Di hefteyên kurt de, diyar bû ku leşkerên bi tank û avîasyon bi şiklê lez dikarin hemberî siyaseta berxwedanê qirî bikin. Ev serketin, ku bi temamî bi giraniya Blitzkrieg hate şandin, şopandin dike ku konsepta &quot;şerê şimşek&quot; dikare hem li şaristanî û hem li herêmên şerê çêdir bête bikaranîn.

Lê di heman demê de, di 22ê Hezîranê 1941 de, Hitler bi şiklê giran armanca giştî bi navê &quot;Barbarossa&quot; şerê li hemberî Sovyet dest pê kir. Ev bû testê herî mezin ji bo konsepta Blitzkrieg. Di destpêka şerê de, Wehrmacht serketina giran di herêmên Sovyet de xistin û bi demek kurt qasî hezar kilometr dagirt. Lê di şopandina payîz û zimistan 1941 de diyar bû ku Blitzkrieg bi serketin a lez nekarî bi şiklê dirêj şerê qediya bike.

Wehrmacht bi tank û Luftwaffe bi şiklê serketî pêşketin kir, lê Sovyet bi qasî giran ji bo berxwedan hêza nû ava kir. Bi demek kurt, di navbera payîz û zimistanê de, ku Wehrmacht nekarî bi şiklê lez şerê qediya bike, ev konsept bi temamî diyar bû wekî planekî ku bi serketin a demek kurt bête bikaranîn, lê ne bête şopandina giştî. Ji ber neheqîya logistîkî, neheqîya hêza petrol û neheqîya şiklê giştî, Blitzkrieg bû bi serketin a demek kurt, lê ne bi encamên giştî.

Li Moskva, di payîza 1941 de, Wehrmacht bi şiklê giran dagirt, lê di encamê de diyar bû ku bi şiklê dirêj şer nekarî bête qediya. Di heman demê de, ji bo şerê zimistan, Wehrmacht ne amade bû. Leşkerên Sovyet, bi fermandarîya Zhukov, şerê berxwedan bi şiklê lez şand û bi şiklê giran Wehrmacht rawestandin. Ev bû şopandin giran ku Blitzkrieg ne bête serketin a giştî û bi şiklê giştî şer ne bête qediya.

Di sala 1942 û 1943 de, di şerên wekî Stalingrad û Kursk de, diyar bû ku Blitzkrieg ji bo şerê giştî ne bête bikaranîn. Bi temamî, di Kursk de, ku di hezîran û tîrmehê 1943 de bû şerê tankên herî mezin a dîrokê, Wehrmacht bi şiklê temamî hate rawestandin. Bi qirkirina tank, neheqîya petrol û hêza civakî, Blitzkrieg nekarî ji bo giştî bête bikaranîn.

Herçend ku bi serketina demek kurt di Pologne, Fransa û Balkan de, Blitzkrieg hate naskirin wekî şopandin a giran, lê di encamê de ev konsept hate şopandin wekî şiklê ku di propaganda Nazi de zêde kirin. Hitler û Goebbels bi şiklê giran Blitzkrieg bi şopandina &quot;hêza şimşek&quot; şandin, lê bi rastî ev şopandin diyar kir ku Wehrmacht ne bête bi şiklê giştî şerê qediya.

Ji bo siyaseta giştî, Blitzkrieg nîşan da ku şerê demek kurt dikare bi serketin a lez bête pêk anîn, lê ji bo şerê dirêj û ji bo herêmên giran wekî Sovyet ne bête bikaranîn. Ev şopandin jî bi temamî diyar kir ku Hitler bi şiklê giran şiklê şerê di propaganda de bi şopandin naskir, lê di rastiyê de ev nekarî şerê giştî bête qediya.

Di encamê de, Blitzkrieg wekî konsept li dîrokê bû şopandin ku bi şiklê lez bi tank, Luftwaffe û şiklê pêşketina lez bête pêk anîn, lê wekî planekî giştî nekarî bête serketin. Serketinên demek kurt li Pologne û Fransa bi temamî bûn nîşanekî, lê şerên dirêj li Sovyet û paşê jî li cîhan bûn qirkirina konsepta &quot;Blitzkrieg&quot;.&lt;ref&gt;Guderian, Heinz. ''Panzer Leader''. Da Capo Press, 1996.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Citino, Robert M. ''The German Way of War: From the Thirty Years' War to the Third Reich''. University Press of Kansas, 2005.&lt;/ref&gt;

=== Dunkerque û xilasbûna Brîtanîyayê ===
Di şerê Fransa de, leşkerên Brîtanî û Fransayî di ser xetên pêşîn de hatin girtin û ji hêla Wehrmacht ve hatin qirandin. Lê bi şiklê naskirin, bi operasyonê ya li navê &quot;Dynamo&quot;, leşkerên Brîtanî bi şiklê girîng ji Dunkerque hate xilas kirin. Di hefteyên dawiya Hezîranê 1940 de, li ser 330.000 leşker ji ser qada Dunkerque ve bi şiklê xwe bi kesekî navxweyî hate veguhastin li Brîtanya&lt;ref&gt;Churchill, Winston. ''Their Finest Hour''. Houghton Mifflin, 1949.&lt;/ref&gt;.
Herçend ku Fransa ji hêla Almanya ve hate kontrol kirin, lê ev xilasbûn bû armanca mezin ji bo Brîtanya da ku di şerê de berdewam bibe.

=== Şer li Brîtanya (1940–1941) ===

Piştî ku Wehrmacht di hefteyên kurt de bi şiklê serketî Fransa dagirt û bi temamî hêza Brîtanya ji avê Dunkerque re hate vegerandin, Hitler bi hêvîyeke ku İngiltere ê şopandinên xwe bi temamî jê bide daxuyaniya &quot;armanca aştiyê&quot; kir. Lê fermandarên Brîtanya, bi fermandarîya Winston Churchill, bi temamî vê daxuyaniyê red kirin û bi şiklê nû daxuyan kirin ku ew ê bi şiklê giştî şerê berxwedan bidomînin. Ev bû destpêka ku Luftwaffe di hefteyên pêşîn de plan kirin ku ji hêla bombardîmanê ve RAF (Royal Air Force) şopandina giştî bête qirkirin û ji bo destpêka &quot;Operation Sea Lion&quot; (armanca dagirtina Brîtanya) rê bête vekirin.&lt;ref&gt;Overy, Richard. ''The Battle of Britain: The Myth and the Reality''. Penguin Books, 2001.&lt;/ref&gt;

Di hefteyên pêşîn de, Luftwaffe bi armanca şopandina giştî di ber RAF de pêk hat. Ji bo Hitler û Göring, şopandin a giştî yên RAF karanîna giran bû ku Brîtanya nekaribin avêtina bombardîman an jî dagirtina leşkerî bike. Ji bo ev armanc, bi hezar hezar tayyare û bombardîmanên lez şandin. Di hefteyên destpêk de, şopandin bi temamî ser karxaneyên RAF û şewit bû. Bi şiklê giştî, karxaneyên tayyare û serdana şewit bi şiklê giran şopandin hatin bombebarî kirin.

Lê RAF, bi şiklê şaş û giran, kar kir ku têkoşîn bi şiklê zêde bête. Karxaneyên tayyare bi şiklê giran bi şiklê nû tayyare ava kirin û fermandarên RAF bi şiklê giran şopandin a &quot;radar&quot; bi şiklê şopandin. Radar, ku bi şiklê nû ava bû, ji RAF re alîkariya giran kir. Bi şiklê ev hêman, RAF dikare bi şiklê pêşî tayyareyên Luftwaffe bi demek kurt nas bike û bi şiklê şerê rawestandin ava bike.

Di heman demê de, fermandarê RAF, Hugh Dowding û Keith Park, kar kir ku têkoşîn bi şiklê &quot;defense-in-depth&quot; bête. Ev şiklê şer ji bo RAF alîkariya giran kir, ji ber ku RAF ne hewce bû bi serketin a demek kurt, lê bi serketina demek dirêj, Luftwaffe bête rawestandin. Di şopandina mezin de, RAF tayyareyên &quot;Spitfire&quot; û &quot;Hurricane&quot; bi şiklê giran bi şiklê şopandin şer kirin û bi temamî serketin a giştî diyar kir.

Luftwaffe di destpêka şerê de bi armanca giştî RAF bombardîman kir, lê di hefteyên paşîn de Göring û Hitler şopandin bi şiklê nû avêtin. Ev şiklê şopandin bû ku şaristan û civata giştî bête bombardîman kirin. Bi temamî, Londra û şaristanên mezin wekî Coventry û Birmingham bûn armanca &quot;Blitz&quot;. Ev şopandin bû şopandin a giştî ji bo şermendîya civakî û qirkirina hêza neteweyî Brîtanya.&lt;ref&gt;Ray, John. ''The Battle of Britain: Dowding and the First Victory 1940''. Cassell, 1994.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Hough, Richard &amp; Richards, Denis. ''The Battle of Britain''. Norton, 1989.&lt;/ref&gt;

Ji ber ku RAF hêj ne hat şopandin û tayyareyên RAF di hefteyên berdewam de diyar bûn, bombardîmanên Luftwaffe bi temamî nekarîn armanca giştî qediya bike. Bi demek kurt, diyar bû ku &quot;Battle of Britain&quot; bû şerê ku bi şiklê serketî bi RAF qediya. Hitler bi temamî qasî 2.000 tayyare û pilotên şopandin winda kir û bi temamî planên &quot;Operation Sea Lion&quot; hate şopandin û hate rawestandin.

Di payîza 1940 û serdemê 1941 de, diyar bû ku Hitler û Göring bi temamî planên xwe guherand. Ji ber ku RAF ne hat şopandin û tayyareyên &quot;Spitfire&quot; û &quot;Hurricane&quot; bi şiklê giştî berxwedan dikin, armanca şopandin bi şiklê nû bû. Ev şiklê bû ku şaristan û civatên giştî bête şopandin û bi şiklê bombardîman &quot;Blitz&quot; wekî siyaseta nû bête bikaranîn.

Londres, wekî navenda siyasî û aborî ya Brîtanya, bû armanca bombardîmanên herî mezin. Di hefteyên şopandina mezin de, hezar hezar kes di civata giştî de mirin. Civata şarê bi şiklê giran bi şermendîya şewit û mal hat şopandin. Ev şopandin, ku bi hefteyên dirêj bû, şaristan wekî Coventry û Liverpool jî bi şiklê giştî hatin şopandin. Di 14ê Tişrînê 1940 de, bombardîmana mezin a Coventry kar kir ku qasî navenda şewit û mal û kilîseyan bi temamî bête qirkirin.

Herçend ku mirin û şermendîya giştî heye, berxwedana civata Brîtanya diyar bû ku bi temamî bête zêde. Winston Churchill bi daxuyanên mezin şopandin kir ku &quot;em ê herçend bi şermendî, lê bi temamî qediya nekin.&quot; Ev şiklê propaganda bi şiklê giran kar kir ku civata giştî bi şiklê giran berxwedan bike û şermendî nekarî şopandinên civakî qediya bike.

Di navbera şermendî û bombardîman de, civata giştî ji bo şermendî bi şiklê xweş têkoşîn kir. Ji bo ku şermendî ne bête şopandin, &quot;Anderson shelters&quot; û &quot;tube stations&quot; li hundir şarê wekî jêrîn bûn wekî malên ewlehiyê. Bi şiklê herî giran, hezar hezar kes di bin xeta metro de şevên xwe di şopandin de jiyan da. Ev bû şopandin ku bi şiklê giştî propaganda ji bo berxwedana civata Brîtanya bête bikaranîn.

Bi şiklê din, huner û çand jî di berxwedana şermendî de beşdar bûn. Muzîk, huner û sinema di hefteyên bombardîman de wekî şopandin bi şiklê giran heye. Filmên wekî &quot;London Can Take It!&quot; bi şiklê giştî diyar kir ku şaristan û civata Brîtanya dikare di navbera mirin û bombardîman de jî bi temamî têkoşîn bike. Ev film û propaganda bûn şopandin ku cîhan bi temamî diyar bû ku Brîtanya ê bi serketin şopandinên Nazi rawestîne.

Ji bo Hitler, ev şiklê şopandin ne bû bi armanca giştî qediya bike. Herçend ku şaristan û civata Brîtanya bi şiklê giran şopandin hatin qirkirin, lê RAF hêj diyar bû û ne hat şopandin. Di encamê de, Operation Sea Lion hate rawestandin û Hitler bi şiklê giştî şopandinên xwe bi serketin ne girt. Ev bû şopandin ku şerê di navbera 1940 û 1941 de hate qediya û bi temamî RAF bû serketin a şerê.

Encamên siyasî bi temamî mezin bûn. Ev şer nîşan da ku Hitler û Wehrmacht nekarin bi temamî herqet bi Brîtanya dagir bikin. Ev bû şopandin ku Brîtanya dikare bi tenê bi berxwedan giştî û siyasî bi serketin qediya bike. Ji bo civata giştî, ev berxwedan bû şopandin ku Brîtanya wekî &quot;stand alone&quot; li hemberî şopandinên Nazi bi serketin bi serkeftin bête nasîn.&lt;ref&gt;Overy, Richard. ''The Battle of Britain''. Penguin Books, 2001.&lt;/ref&gt;

Herçend ku mirin û şermendîya giştî bûn, berxwedana Brîtanya diyar bû ku dikare di navbera şermendî bi temamî bi serketin qediya bike. Ev şopandin paşê jî bû armanca siyasî ku ji bo ji aliyê Roosevelt û Dewletên Yekbûyî ve alîkariyê bête şandin. Di şiklê giştî, Battle of Britain bû şopandin ku di dîroka şerê de nîşan da ku di navbera teknologîya nû, propaganda û berxwedana civatê, serketin dikare bête pêk anîn.

=== Xulasa li ser destpêka şerê (1939–1941) ===
Li ser bingeha salên 1939–1941, Almanya bi şiklê nû ya Blitzkrieg di şerê de bû hêza serketî a leşkerî. Ew herêmên Polonya, Danîmarka, Norwec, Holenda, Belçîka û Fransa bi lez ji hêla Wehrmacht ve hatin kontrol kirin. Lê berxwedana Brîtanya şopand ku hêza nasyonal-sosyalîst ne bi serketina bi lez çêtirî bi qasî ku Hitler hêvî kir bû tê de derbas bibe.

=== Barbarossa û şer li Sovyet (1941–1943) ===
Di 22ê Hezîranê 1941 de, Almanya bi şiklê mezin û bi hêzên leşkerî yên 3 milyonan li ser Sovyetê şer dest pê kir. Operasyona navê &quot;Barbarossa&quot; tê de hat, bû şerê herî mezin a leşkerî yê dîroka cîhanê. Armanca Hitler bû qirkirina dewleta Sovyet û destnîşankirina herêma mezin ji bo &quot;Lebensraum&quot; ji bo Almanên Aryan&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;.

Wehrmacht di destpêkê de bi serketinên girîng dest pê kir. Bi çalakîya rastî û lêdana lêşkerî li ser şaxên Rûsya, Belarus û Ukrayna, almanî bi şiklê lez herêmên mezin kontrol kirin. Li Minsk, Smolensk û Kiev, milyonan leşkerên Sovyet hate girtin an qirkirin.

=== Leningrad û şerên ji bo şarên mezin ===

Şerê Leningrad, ku di navbera 1941 û 1944 de hate pêk anîn, bû şopandina herî dirêj û qirî ya Dûnya Şerê yê Duyemîn. Wehrmacht bi armanca ku şarê li ser xetê Baltîk dagire û bi şiklê serketî hêza Sovyet li hemberî bi qirkirin bête şopandin, di 8ê Îlonê 1941 de şarê ji hundir bi temamî girêdayî kir. Ev bû destpêka qirkirina 872 roj, ku bi şiklê rastî bû şopandin qirkirina herî dirêj a dîrokê. Hitler di daxuyaniyên xwe de bi vî şiklê nas kir: ne tenê li şarê bi şiklê şerê bête pêk anîn, lê jî bi şiklê mirina giştî bête qediya.

Di destpêka şerê de, Wehrmacht bi tank û avîasyon şarê ji her aliyê girt û di hefteyên yekem de şopandina giran bi cih bû. Luftwaffe şarê bombardîman kir û karxaneyên şewit û pont û mal û çarçoveyên civakî bi temamî şopand. Di heman demê de, leşkerên Finnland, ku bi alîkariyê Almanya bûn, ji bakurê şarê bi şiklê şerê dagirtin û qada Leningrad ji 3 aliyên xwe re hat girtin. Tenê girêdana şarê bi derveyî, &quot;Rêya Jiyan&quot; ku li ser Gola Ladoga bû, destnîşan bû wekî rêya ku şarê bi şiklê giştî ji girtina Almanan ne bête qirkirin.

Ji aliyê Hitler ve, armanca giştî ne tenê bû dagirtina şarê, lê jî bû qirkirina giştî ya şehersaziya Sovyet. Daxuyaniya &quot;Hungerplan&quot; nîşan dida ku şarê bête girêdayî, lê nehatiye dagirtin bi temamî, û ku civata şarê bi mirina birçî û mirina şermendî bête qirkirin. Ev bû siyaseta ku Wehrmacht ne tenê bi şiklê leşkerî, lê jî bi şiklê qirkirina civakî bi şiklê temamî şopandin kir.

Di payîza û zimistan 1941–1942 de, şar bi temamî di şopandina birçî de bû. Nîşaneyên arşîvî diyar dikin ku di hefteyên giran de, rasyonên xwarin ji 250 gram nan bo her roj heta 125 gram jî hatin kêm kirin. Bi temamî, qasî 1 milyon kes ji civata şarê mirin, herî zêde ji ber birçî, serdemê germ û neheqîya şermendî. Li hundir şarê, kesên zindî hewl da ku bi mirinên din ji bo xwarin bikar bînin û ev bû şopandin ku şerê qirkirina bi şiklê neteweyî bête qediya.

Herçend ku şar bû di navbera mirin û birçî, berxwedana civata Leningrad bi şiklê giran şopandin ava kir. Sovyet bi propagandaya giştî ev şar nîşan da wekî &quot;şarê berxwedanê&quot;. Di çarçoveyê de, radio û rojnameyên li hundir şarê bi şiklê şopandin ji civatê daxuyaniya &quot;berxwedana netewî&quot; şandin. Civata şarê bi şiklê giran di berxwedanê de beşdar bû û bi şiklê şiklê &quot;dilsozî&quot; şerê qediya.

Luftwaffe bi şiklê berdewami şarê bombardîman kir. Bi hefteyên giran, şar bi temamî ji hêla avîasyonê ve di şopandina bombeyan de bû. Karxaneyên şewit, şopandina pêşketina tank û armancên şerê bi temamî hatin şopandin, lê bi şiklê giran Sovyet ne dest ji berxwedan da. Karxaneyên li hundir şarê bi demek kurt bi pêşketina giran avêtin û tank û silah di ber xetên şerê de hate şandin.

Di heman demê de, &quot;Rêya Jiyan&quot; ji ser Gola Ladoga bû tenê girêdan ku şar bi derveyî bikir. Bi hefteyên giran, civata şarê bi şiklê bi karwanên xwarin û şewit hat alîkarî kirin. Lê di heman demê de, ev girêdan bi tayyareyên Luftwaffe bi şiklê şopandin hate bombardîman û hezaran kes di rêya şermendî de mirin.&lt;ref&gt;Glantz, David. ''The Siege of Leningrad 1941–1944''. Osprey, 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reid, Anna. ''Leningrad: The Epic Siege of World War II, 1941–1944''. Bloomsbury, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Beevor, Antony. ''The Second World War''. Weidenfeld &amp; Nicolson, 2012.&lt;/ref&gt;

Di sala 1942 de, şer û qirkirina Leningrad berdewam kir. Wehrmacht û leşkerên Finnland hêj bi şiklê giran şarê ji derveyî girêdayî kirin, û şar di şopandina birçî û bombardîman de bû. Herçend ku şopandinên Luftwaffe di berdewami de diyar bûn, lê civata şarê bi şiklê giran di navbera berxwedan û têkoşîn de jî dişopandin. Sovyet bi fermandarîya Zhukov û Vasilevsky plan kirin ku şarê ji navbera 1942–1943 bi şiklê lez bête azad kirin, lê di destpêka şerê de ev plan serketî ne bûn.

Ev şer bû ne tenê bi navbera leşkerî, lê jî bû şopandin a neteweyî û ideolojîk. Di heman demê de, Sovyet propaganda kir ku Leningrad wekî &quot;şarê berxwedanê&quot; bête şopandin û bi şiklê ji bo giştî cîhan wekî nimûneyekî bête şandin. Bi şiklê giştî, di huner û çand de jî berxwedan şopandin bû. Orkêstra li hundir şarê, bi şiklê mirin û birçî, sinfoniyên Çaykovskiy û Şostakovich lîstin. Ev bû şopandin ku civata şarê herçend ku mirin û birçî heye, lê hîş û dil ne hat şermendî.

Di payîza 1942 û zimistan 1942–1943 de, Sovyet bi operasyona nû hewl da ku girêdana Leningrad veke. Ev plan di navbera Volkhov Front û Leningrad Front de bi şiklê şerê lez ava bû. Herçend ku şopandinên pêşî bi serketin ne bûn, lê di 18ê Kanûna 1943 de bi operasyona navê &quot;Iskra&quot;, Sovyet kar kirin ku girêdana şarê ji hêla Ladoga ve veke. Ev bû destpêka ku şar nekarî bi temamî bête şermendî û ji berxwedana giştî civata şarê hêvîya nû ava kir.

Piştî vebûna girêdana nû, rasyonên xwarin zêde kirin û alîkariyên giştî ji bo şarê hatin şandin. Herçend ku mirin û birçî heta 1944 de bi temamî ne hatin qediya, lê diyar bû ku şar ji şermendîya mirina giştî tê derketin. Bi demek kurt, pêşketina şerê Sovyet di cîhan de bi şiklê lez pêk anîn û şarê Leningrad wekî nimûneyekî ji bo propaganda Sovyet bû.

Di 1943 û 1944 de, di berxwedana Sovyet de, Wehrmacht bi şiklê giran bi paşxistin dest pê kir. Di 14ê Çileya 1944 de, Sovyet bi operasyona nû şarê bi temamî azad kir. Wehrmacht hate rawestandin û şar piştî 872 roj girêdan azad bû. Ev bû yek ji şerên herî dirêj û qirî ya Dûnya Şerê yê Duyemîn.

Encamên qirkirina Leningrad bi temamî qasî mezin bûn. Bi tevsîya arşîvî, qasî 1.2–1.5 milyon kes di şarê de mirin, herî zêde ji ber birçî, germ, û bombardîman. Şar bi temamî hat şopandin û qasî 11.000 mal û karxaneyên şewit neçar bûn. Lê di propaganda Sovyet de, Leningrad bû nimûneyekî ku civata giştî dikare di navbera şerê û mirinê berxwedan bike. Ev şopandin piştî şerê bû nîşanekî ku hêza Sovyet dikare ne tenê bi şiklê leşkerî, lê jî bi şiklê neteweyî û dilsozî bête serketin.

Di encamê de, şerê Leningrad bû şopandin ku bi şiklê giştî nîşan da ku siyaseta qirkirin a Nazi ji bo qirkirina giştî û şermendîya civakî hate bikaranîn. Ev şopandin jî bû nimûneyekî ku di navbera giştî de, berxwedana neteweyî û hêza civatê dikare bi şiklê giran şerê qediya. Leningrad di navbera şerê de bû şopandin a neteweyî, û paşê di dîroka Sovyet û giştî jî wekî şarê berxwedanê hate nasîn.

=== Stalingrad: hevgirtina şerê cîhanê ===
Di payîza 1942 de, şerê Stalingrad bû şerê herî qirî ya Dûnya Şerê yê Duyemîn û şopandina şiklê şerê bi temamî. Armanca Hitler ne tenê bû bi şiklê stratejîk, lê jî bû bi şiklê ideolojîk. Şar bi navê Josef Stalin tê zanîn û bi dîtina Hitlerê ew bû nîşanekî ji bo qirkirina hêza Sovyet û pêşketina siyaseta &quot;Lebensraum&quot;. Bi destnîşana şarê li ser Dîcle û di derveyî Kawkaz de, Wehrmacht dixwest ku bi serketina şiklê şewit û karxaneya şerê qada mezin ava bike.

Hitler piştî ku bi 1941 de nekarî li Moskva bi serketin bête bi dest, bi şiklê nû plan kir ku bi şerê lez li herêmên rojava Sovyet bi serketin bête gihîştin. Ev plana navê &quot;Fall Blau&quot; girt û bû şopandin ku bi serketinê bi şiklê pêşketina giran ava bike. Taybetî bi şiklê xweser, Hitler bi şopandin şarê Stalingrad nas kir wekî armanca şerê nû û bû şopandin ku bi serketin a şarê bi temamî hêza Nazi serketî nîşan bide.

Luftwaffe, di Hezîran û Tîrmehê 1942 de, şarê bi şiklê giran bombardîman kir. Di hefteyên yekem de, qasî 40.000 kes mirin û şar bi temamî hate şopand. Ev bombardîman bi hewlê ku berxwedana civakî û siyasî têkoşînê bigire hat kirin, lê bi temamî encama wî zîyad kir: şar ji bo şerê malê-male ava bû û bi her xanî, her çarçoveyê bû qada têkoşînê.

Di destpêka payîza 1942 de, Wehrmacht bi serketina lez dagirtina şarê dest pê kir. Lê Sovyet bi fermandarîya Vasily Chuikov û hêza Stalingrad Front bi şiklê berxwedan û şopandin rastî şerê dagirt. Şopandina malê-male bû şopandin girîng: di navbera her xanî de, di her karxaneyê û di her çarçoveyê de şer bi têkoşînê hate şopandin. Wehrmacht, ku berê bi tank û artileriya pêşketin kir, nekarî bi şiklê ji hundir şarê pêşketin.

Propaganda bi her du alîyan hate bikaranîn. Hitler ev şar nîşan kir wekî &quot;destpêka serketina giştî&quot;, lê Sovyet bi şopandin ev şar nîşan kir wekî &quot;berxwedana giştî ya netewî&quot;. Radio Moscow û propagandaya Sovyet şand ku her xanî dikare bête herêmê şer û her mal dikare bête şopandina şerê bi dest xistin. Ev ji bo dilxwazî û têkoşîna civata Sovyet hêza nû ava kir.

Bi demek kurt, di navbera Tîrmeh û Kanûna 1942 de, şer bi temamî diyar bû wekî şerê qirî. Wehrmacht bi tank û şopandin di navbera şarê de pêşketin kir, lê Sovyet bi hewl û şiklê berxwedan têkoşînê bi serketin xistin. Heta dawiya 1942, bû naskir ku şer ne tenê bû şerê bi şiklê leşkerî, lê bû şopandin ku diyar kir serketina giştî ji bo bi xwe bi navbera neteweyî û ideolojîk.

Di paşeroja şerê de, di 19ê Tişrîna 1942 de, Sovyet bi operasyona navê &quot;Uranus&quot; dest pê kirin. Ev bû şopandin bi armanca ku Wehrmacht ji hundir şarê girêdayî bike û ji derveyî qirkirinê bête destnîşan. Hêza Sovyet bi şiklê rastî şopandin li ser cîhên ku leşkerên Rumani û Hungari, ku bi temamî kêm bi şiklê hêza almanî bûn, û bi serketin hatin dagirtin. Ev şopandin bû naskir wekî &quot;qirkirina hevdudan&quot; ku di encamê de bi şiklê giran hêza 6. Armee ji hundir şarê bi temamî girêdayî kir.

Friedrich Paulus, fermandarê 6. Armee, bi fermana Hitler hewl da ku bi serketinê berxwedan bike û ne teslim bête. Hitler ji wî xwest ku şerê berdewam bike bi şiklê &quot;serketin an mirin&quot;. Lê bi demek kurt, di Sibatê 1943 de, diyar bû ku şer ne bi dest nabe û hêza Wehrmacht bi temamî ne bi xilas bûn. Di 31ê Kanûna 1943 de, Paulus bi temamî hêza xwe teslim kir û ev bû şopandin ku bi destanên Sovyet serketina giştî ava bû.

Şerê Stalingrad ne tenê bû qirkirina leşkerî, lê jî bû şopandin ji bo siyasî û ideolojîk. Ji bo Almanya, ev bû şopandin ku hêza Wehrmacht nekarî bi şiklê giştî şerê li Sovyet bi serketin qediya û şerê lez, ku berê wekî şiklê serketina giştî hate nasîn, bi temamî nekarî bête bikaranîn. Ji bo Sovyet, ev bû şopandin ku her şar, her xanî û her civak dikare bête herêmê berxwedan û ev bi temamî bû nîşan ku hêza neteweyî ji bo şerê giştî bi serketin dikare bête bikaranîn.

Di encamê de, şerê Stalingrad qirkirina qasî 1 milyon civata şar û bi temamî 300.000 leşkerên Wehrmacht û wan hevkariya wî hate girtin an mirin. Ev şopandin bi şiklê qirkirina giştî ji bo Almanya û bi şiklê serketina mezin ji bo Sovyet hate nasîn. Churchill û Roosevelt bi şiklê giran şerê Stalingrad nas kirin wekî &quot;destpêka serketina giştî ya Dûnya Şerê yê Duyemîn&quot;. Ji vê şerê pêşketina Sovyet destpê kir, ku paşê bi şerên Kursk, Bagration û di encamê de Berlinê, bi serketin bi dest bixe û rêya dawî ya kapitûlasyona Almanya veke.&lt;ref&gt;Glantz, David. ''Stalingrad 1942''. Osprey, 1999.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Beevor, Antony. ''Stalingrad''. Penguin, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Clark, Alan. ''Barbarossa: The Russian-German Conflict, 1941–45''. HarperCollins, 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Antill, Peter. ''Stalingrad 1942–1943: The Infernal Cauldron''. Osprey, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Roberts, Geoffrey. ''Stalin's Wars: From World War to Cold War''. Yale University Press, 2006.&lt;/ref&gt;

=== Kursk û şerên paşeroj (1943) ===
Paşê di 1943 de, di şerê Kursk de, Almanya hewl da ku bi şiklê nû bête serketin. Ev şer bû şerê tankên herî mezin a dîroka cîhanê, bi şiklê lêdana tankên Tiger û Panther yên Almanya û T-34ên Sovyet. Lê Sovyet bi şiklê rastî berxwedan kirin û di encamê de Wehrmacht bi temamî qirîn.
Kursk bû dawiyê ya serketina bi lez a Almanya û destpêka berxwedana Sovyet ku paşê berdewam dike heta Berlinê&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;Glantz, David. ''The Battle of Kursk''. University Press of Kansas, 1999.&lt;/ref&gt;.

=== Encama şerê li Sovyet (1941–1943) ===
Operasyona Barbarossa pêşiya ku Hitler hêvî kir ku bi demekî kurt dewleta Sovyet qirk bike. Lê di encamê de, şerê li Sovyet bû şerê herî giran û bi temamî winda ji bo Wehrmacht. Di Stalingrad û Kursk de, rêya serketina Almanya hate qirandin û hêza Sovyet destpê kir ku bi serketinên mezin şerê bi ser bikarîne.

=== Şer li Balkan û destnîşana Mussolini ===
Di payîza 1940 de, Mussolini bi xwe dixwest ku İtalya bi şiklê xwe destnîşan bide. Ew bi şerê li ser Yunanistan de destpêkî kir, lê leşkerên îtalîyan bi temamî diyar bûn ku qasî qesir bûn û ne bi serketina giran re. Wehrmacht, ku dixwest ku li ser Balkan serketinê bi dest bixe û bi şiklê rastî hêzeke berxwedan ava bike, bi şiklê çalakîya nû hat şopandin.
Di 1941 de, Hitler bi leşkerên xwe li Yugoslavia û Yunanistan şer dest pê kir. Wehrmacht bi lez Yugoslavia dagirt û li Yunanistan bi serketin destnîşan kir. Bi destpêka şerê Balkan, Almanya hêza stratejîk a mezin bû, lê ev jî derengî li şerê bi Sovyet da&lt;ref&gt;Mazower, Mark. ''Inside Hitler's Greece: The Experience of Occupation, 1941–44''. Yale University Press, 1993.&lt;/ref&gt;.

=== Afrîka û kampanya li derveyî Ewropa ===
Hitler ji bo bi serketin a bi temamî derveyî, di Afrîka de bi şiklê çalakîyên nû destpêkî kir. Bi 1941 de, Rommel wekî fermandarê Afrika Korps, di destpêka şerê li Lîbya û Mısr de bi serketin avêtî. Rommel bi şiklê stratejîk ji bo karanîna tankan û pêşketina lez hat nas kir û tê navê &quot;Fox Desert&quot; (Şêrê Deştê) nas kirin.
Leşkerên îtalîyan di destpêka şerê de qasî qesir bûn, lê Rommel bi şiklê girîng bi pêşketina rastî şerê bi dest xist. Ew bi 1941 û 1942 de li Tobruk û Cyrenaica bi serketinên mezin berxwedan kir&lt;ref&gt;Kitchen, Martin. ''Rommel’s Desert War: Waging World War II in North Africa, 1941–1943''. Cambridge University Press, 2009.&lt;/ref&gt;.

=== El-Alamein û winda li Afrîka ===
Di payîza 1942 de, şerê El-Alamein bû tiştekî qirî. Leşkerên Brîtanî, wekî fermandar Bernard Montgomery, bi şiklê girîng bi berxwedan li ser Afrika Korps û Rommel serketî bûn. Di şerê El-Alamein de, hêza almanî û îtalîyan bi temamî hate qirandin û piştî vê şerê de, Almanya bi lez ji Afrîka re dagirt.
Ev şer bû şopandin ku Almanya ne bi serketin a derveyî bi lez bête gihîştin û hêza Brîtanî û Amerîkan destnîşan bûn ku bi berxwedanê şer bi dest bigrin&lt;ref&gt;Playfair, I.S.O. ''The Mediterranean and Middle East, Volume III''. HMSO, 1960.&lt;/ref&gt;.

=== Serketin û winda li Balkan û Afrîka ===
Herçend ku di destpêkê de Wehrmacht bi şiklê girîng serketin bû, lê di Balkan û Afrîka de Almanya bi temamî bi pêşketinên qirkirin û winda re hat şopandin. Di Balkan de, berxwedana civak û şerê gerîla wekî li Yunanistan û Yugoslavia bi temamî pêşketin kir. Li Afrîka, piştî şerê El-Alamein û pêşketina hêza Anglo-Amerîkan di 1943 de, Almanya bi temamî ji herêmê hate dagirt.
Ev winda ji bo Hitler bû şopandin ku hêza wî bi serketina global ne serkeftî ye û şer bi temamî dagirtî ye&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;Keegan, John. ''The Second World War''. Penguin, 1990.&lt;/ref&gt;.

=== Şer li Italiya û mirina Mussolini (1943–1944) ===

Di destpêka Dûnya Şerê yê Duyemîn de, Mussolini bi hêvîya ku Italya dikare bi şiklê serketî ji alîkariyê Almanya feyde bibe, daxuyaniya şerê ji aliyê xwe kir&lt;ref&gt;MacGregor Knox. ''Mussolini Unleashed 1939–1941: Politics and Strategy in Fascist Italy's Last War''. Cambridge University Press, 1982.&lt;/ref&gt;. Lê Italya diyar bû wekî hêza leşkerî ku ne bi amadebûn û ne bi çarçoveya giştî ya aborî û şewitî. Wehrmacht di destpêka şerê de bi şiklê giştî şopandin ava kir, lê Italya diyar bû wekî &quot;biryarbûna siyasî&quot; bêtir ji ber &quot;şopandina leşkerî&quot; bête.

Mussolini di 10ê Hezîranê 1940 de daxuyaniya şerê kir, herçend ku Wehrmacht jixwe bi serketî Fransa dagirt bû û şerê bi temamî qediya bû&lt;ref&gt;John Gooch. ''Mussolini and His Generals: The Armed Forces and Fascist Foreign Policy, 1922–1940''. Cambridge University Press, 2007.&lt;/ref&gt;. Ev daxuyaniya şerê bi temamî ji bo armanca siyasî bû — Mussolini dixwest ku Italya wekî şerik ji &quot;Nazi Germany&quot; bête şopandin û bi temamî feyde bibe piştî qediya şerê. Lê di rastiyê de, leşkerên Italya ne bûn bi amadebûn û di hefteyên pêşîn de diyar bû ku Italya nekarî bi serketin xwe di şerê giştî de derxe.

Armanca sereke yên Mussolini bi destpêk bûn girêdanên li Afrîkaya Bakur. Italya dixwest bi şiklê serketî Misir û Sudan dagire, lê diyar bû ku bi tayyare û tankên kêm û hêza logistîkî ne heye&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;Philip Morgan. ''The Fall of Mussolini: Italy, the Italians, and the Second World War''. Oxford University Press, 2007.&lt;/ref&gt;. Bi demek kurt, diyar bû ku Wehrmacht hewce ye ku bi alîkariyê xwe bi şiklê giştî Italya rawestîne. Rommel û Afrikakorps bi şiklê şopandin bi Afrîka şandin û tenê ev alîkariyê bû ku leşkerên Italya dikarin berxwedan bike.

Li Balkan, Mussolini bi şiklê neheq hewl da ku Yunanistan bi tenê bête dagirtin. Di Tişrîna 1940 de, leşkerên Italya ji Albania ve Yunanistanê dagirtin&lt;ref&gt;Mark Mazower. ''Inside Hitler's Greece: The Experience of Occupation, 1941–44''. Yale University Press, 1993.&lt;/ref&gt;. Lê ev şopandin bi serketin ne qediya. Yunanistan bi şiklê giran berxwedan kir û Italya ji armanca dagirtina lez şermendî bû. Hitler, ku ne armanc bû ku Balkan bi serketinê bête şopandin, bi ne hez şopandin ku Wehrmacht hewce bû ku Yunanistan jî dagire. Ev şopandin qediya Operation Marita di 1941 de, ku Wehrmacht bi şiklê giştî Balkan dagirt.

Herçend ku Mussolini hewl da ku Italya wekî hêza şerê bête şopandin, diyar bû ku Italya di navbera şerê de bû giranî ji bo Almanya. Wehrmacht hewce bû ku her dem bi şiklê giştî bi şerê alîkariyê Italya bike. Ev şopandin diyar kir ku Italya wekî hêza siyasî bête şopandin, lê wekî hêza leşkerî bi temamî ne bû.

Di sala 1942 û destpêka 1943 de, diyar bû ku Italya bi temamî di şerê giştî de şermendî ye. Wehrmacht hêj hewl dida ku Afrîkaya Bakur rawestîne, lê di El Alamein, di tîrmeh û tîrmehê 1942 de, leşkerên Brîtanya bi fermandarîya Montgomery alîkariyên Italya û Almanya bi temamî qirkirin&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;Antony Beevor. ''The Second World War''. Weidenfeld &amp; Nicolson, 2012.&lt;/ref&gt;. Bi serketina Brîtanya û piştî şopandinên cîhanî, hêzên Müttefik Afrîkaya Bakur bi temamî dagirtin û di mayîsa 1943 de Italya ji Afrîkaya Bakur hate şopandin. Ev bû şopandin ku Italya wekî hêza giştî leşkerî ne bête nasîn û bi temamî li ser Wehrmacht hestiyar bû.

Piştî Afrîka, armanca nû ya Müttefik bû girtina Sicîlya. Di tîrmehê 1943 de bi Operation Husky, Brîtanya û Dewletên Yekbûyî Sicîlya bi şiklê şerê dagirtin&lt;ref&gt;Carlo D’Este. ''Bitter Victory: The Battle for Sicily, 1943''. E.P. Dutton, 1988.&lt;/ref&gt;. Wehrmacht û leşkerên Italya bi şiklê giran berxwedan kirin, lê di demek kurt de şopandin qediya û şaristan bi şiklê lez hate dagirtin. Ev girtin bû şopandin ku şerê bi temamî li ser erdê Italya ê bête şopandin. Ji bo Mussolini, ev bû dawiyê.

Di 25ê Tîrmehê 1943 de, Dewanê Fascist Mussolini derxistin û Victor Emmanuel III fermandarê nû Pietro Badoglio wekî serokwezîr nas kir&lt;ref&gt;Denis Mack Smith. ''Mussolini''. Vintage, 1983.&lt;/ref&gt;. Mussolini hate girtin û ji hêla Wehrmacht ve piştî şopandinê ji serbazên Italya hate azad kir û bi temamî bi Germanya re hat şandin. Hitler bi şiklê giştî bi tayyareyên xwe Mussolini ji girtina Gran Sasso derxist û wî wekî serokê &quot;Repubblica Sociale Italiana&quot; di xwarê Italya de şopandin.

Lê di rastiyê de, Italya jixwe daxuyaniya aştiyê kir û bi temamî bi Müttefik şopandin. Wehrmacht bi şiklê lez xwarê Italya dagirtin û Mussolini wekî hêza Germanya bi serokatiya qirkirina nû hate şopandin&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;. Şerên li Monte Cassino û li Gustav Line bûn şopandinên giran, ku Wehrmacht bi şiklê berxwedan şermendî kirin, lê di 1944 de Roma bi temamî ji hêla Müttefik ve hate dagirtin.

Civata Italya di navbera şerê de bi temamî di şopandin û mirin de bû. Bombardîmanên Müttefik karxaneyên şewit û şaristan qirkirin û di hefteyên dirêj de hezar hezar kes mirin. Berxwedana civata Italya bi şiklê giran di heman demê de diyar bû, herçend ku bi temamî ne yekbûyî bû. Ev şopandin jî şopand ku Italya wekî hêza siyasî û leşkerî qediya bû û bi temamî ji şopandinê derket.

Mussolini di dawiya şerê de bi şiklê şeremûyî hate girtin û di 28ê Nîsana 1945 de ji hêla partîzanên Italya hate qirkirin&lt;ref&gt;Christopher Hibbert. ''Mussolini: The Rise and Fall of Il Duce''. Longman, 1962.&lt;/ref&gt;. Mirina wî wekî nimûneyekî bû ji bo dawiyê Fascism li Italya û di propaganda Müttefik de bi şiklê giştî hate bikaranîn.

Encamên siyasî bûn bi temamî mezin. Italya, ku bi hêvîya Mussolini bi serketin wê bête şopandin, di encamê de bi şiklê şermendî bû. Ev şopandin diyar kir ku siyaseta Mussolini bi temamî qirkirin û bi hêzên giştî ne bi şiklê şerê bête pêk anîn. Wehrmacht, ku hewce bû ku bi şiklê giştî Italya rawestîne, bi temamî bi şermendî bû û Italya wekî şerikê siyasî jixwe nekarî bi temamî bête nasîn.&lt;ref&gt;R.J.B. Bosworth. ''Mussolini's Italy: Life Under the Fascist Dictatorship, 1915–1945''. Penguin, 2006.&lt;/ref&gt;

=== Normandiya (D-Day) û şer li Fransa (1944) ===
Di destpêka 1944 de, Müttefik bi temamî amade bûn ku bi şiklê giştî fronta nû ya li Rojava Ewropa veke. Armanca sereke bû ku bi şiklê giştî Wehrmacht ji Fransa ve şer bike û bi temamî pêşeroj ji bo şerê li navê Almanya ava bibe&lt;ref&gt;Antony Beevor. ''D-Day: The Battle for Normandy''. Viking, 2009.&lt;/ref&gt;. Ev şopandin ji bo Müttefik bû girîng, ji ber ku Sovyet diyar kirin ku bi temamî hêzên xwe bi fronta Rojhilat ve girtin û hewce ne ku fronta nû bête vekirin, da ku şer bi temamî lêşkerên Hitler qirkirin.

Planên şopandina Normandie bûn şiklê giştî, bi navê Operation Overlord. Armanca sereke bû ku bi şiklê şerê giran bi serîn ji dayikbûna Fransa ve bête dest pê kirin. Eisenhower wekî fermandarê giştî hate nasandin û Montgomery wekî fermandarê hêzên Brîtanya û Commonwealth&lt;ref&gt;Stephen Ambrose. ''D-Day: June 6, 1944: The Climactic Battle of World War II''. Simon &amp; Schuster, 1994.&lt;/ref&gt;. Bi heman demê de, alîkarîya aborî û taybetî ya Dewletên Yekbûyî bi temamî şopandin ava kir.

Almanya diyar bû ku bi şiklê giştî hewce ye bi dagirandina Rojava Ewropa rawestîne. Hitler fermandarê giştî bû, lê bi şiklê şermendî, divê bi rêza taybetî germana Wehrmacht diyar bû. Rommel wekî fermandarê giran li xeta Atlantik bû, lê bi şiklê qirkirina çavkaniyan ne bû bi temamî amade. Wehrmacht hêzên giran li Fransa şandin, lê ji ber ku Hitler bawer dikir ku şopandin dikare ji Calais bête, hêzên herî giran ne li Normandie, lê li Bakûr bûn&lt;ref&gt;Chester Wilmot. ''The Struggle for Europe''. Collins, 1952.&lt;/ref&gt;.

Bi şeva 6ê Hezîranê 1944 de, bi tayyare û leşkerên hezarên Müttefik dest pê kir. Hêzên parachute ji hêla 101st Airborne û 82nd Airborne ji Dewletên Yekbûyî û 6th Airborne Division ji Brîtanya hate şandin, da ku girêdanên mezin û xetên giştî li bin kontrolê bîn&lt;ref&gt;John Keegan. ''Six Armies in Normandy''. Jonathan Cape, 1982.&lt;/ref&gt;. Ev şopandin bû şiklê herî giran, ji ber ku hêzên Wehrmacht bi şiklê giştî berxwedan kirin, lê şermendî û şopandinên xwe nekarin bi temamî bi serketin qediya bike.

Bi sibehê 6ê Hezîranê, şopandina giştî ya plajê dest pê kir. Plajên herî giran bûn bi navên Omaha, Utah, Gold, Juno û Sword. Li plaja Omaha, ku Dewletên Yekbûyî şer kirin, leşkerên Wehrmacht bi şiklê giştî bunkeran û mitralyôzên xwe amade kirin û şermendiya herî giran bû. Hezar hezar leşkerên Amerîkî li jorê plajê mirin û ji bo saetên dirêj hewl da ku bi temamî girêdan qediya bike&lt;ref&gt;Max Hastings. ''Overlord: D-Day and the Battle for Normandy''. Simon &amp; Schuster, 1984.&lt;/ref&gt;.

Li plaja Utah, Dewletên Yekbûyî bi kêmîkî şermendî girêdan kirin û bi temamî lez hatin dagirtin. Brîtanya û Kanadî li plajên Gold, Juno û Sword şer kirin û bi şiklê giştî girêdan qediya kirin, herçend ku bi şopandin û şermendîya giran. Ev beş bû şopandin ku di şeva yekê de bi hezar hezar kes mirin, lê armanca giştî bi temamî qediya bû.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

Piştî ku plajên bi serketin hate dagirtin, şer di hundirê Normandie de dest pê kir. Erd û cîhê Normandie bi dîwarên giran û gundên kêmtir ava bû, ku bi şiklê giştî şermendiya giran bû ji bo tank û şewitên Müttefik&lt;ref&gt;Carlo D’Este. ''Decision in Normandy''. Konecky &amp; Konecky, 1983.&lt;/ref&gt;. Wehrmacht bi taybetî bi 7th Army û Panzergruppe West diyar bû ku bi serketin şermendî bike. Ev şer bû şopandin ku ji bo saetên û hefteyên dirêj li qada herî biçûk bi serketin ne qediya bike.

Li şaristan St-Lô, bi taybetî di hefteyên Tîrmehê 1944 de, şer bi şiklê giştî şopandin ava kir. Müttefik bi tayyareyên xwe şaristan û xetên giştî şopandin, lê jî di navbera leşkerên xwe bû şermendîya giran. Hezar hezar leşkerên Amerîkî di şopandinên xwe de mirin. Ev şopandin bi navê Operation Cobra bû, ku armanca wî bû ku bi şiklê giştî xeta Wehrmacht bête şikandin û berî serdana qada vekirî&lt;ref&gt;Martin Blumenson. ''Breakout and Pursuit''. U.S. Army in World War II, 1961.&lt;/ref&gt;.

Operation Cobra diyar kir ku Müttefik dikarin bi şiklê giştî fronta şikandin û tank û leşkerên xwe bi navbera Normandie ve bîne. Wehrmacht bi şiklê giştî nekarî bi serketin şermendî qediya bike, lê bi temamî hewl da ku bi tankên Panzer û SS diyar bike. Herçend ku di hefteyên şopandin de, diyar bû ku Wehrmacht hêj şopandin dike, lê bi temamî bi şiklê şermendî qediya bû.

Berxwedana herî giran diyar bû li Falaise Pocket. Li vir, Wehrmacht bi leşkerên xwe girêdayî bû û bi şiklê giştî hewl da ku ji dagirtin derkeve. Eisenhower û Montgomery şopandin ava kirin ku ev pocket bête qirkirin. Herçend ku hezar leşkerên Alman serketin ku ji pocket derkevin, lê di navbera Tîrmeh û Tebaxê 1944 de qasî 50.000 leşkerên Wehrmacht hate girtin an ku mirin&lt;ref&gt;Max Hastings. ''Armageddon: The Battle for Germany 1944–1945''. Knopf, 2004.&lt;/ref&gt;. Ev bû şopandin ku Wehrmacht bi temamî qediya û fronta Fransa qirkir.

Di dawiya Tebaxê 1944 de, leşkerên Müttefik bi şiklê lez ber bi Paris şopandin. Wehrmacht bi emrê Hitler hewl da ku şarê bête qirkirin û bi şiklê giran berxwedan bike, lê General von Choltitz, fermandarê giştî ya Paris, daxuyaniya qediya kir û şarê bête teslim kirin. Di 25ê Tebaxê 1944 de, Paris bi temamî ji hêla Müttefik û partîzanên Fransayî ve hate azad kir&lt;ref&gt;Dominique Lapierre &amp; Larry Collins. ''Is Paris Burning?'' Simon &amp; Schuster, 1965.&lt;/ref&gt;.

Azadiya Paris ne tenê bû armanca leşkerî, lê jî armanca siyasî. Ev şopandin diyar kir ku Fransa dikare wekî şerik a giştî bête nasîn û de Gaulle dikare bi şiklê giştî wekî serokê Fransayê azad bête. Bi heman demê de, diyar bû ku Hitler û Wehrmacht bi temamî şermendî nekarin şopandin qediya bike.

Şopandina Normandie bi temamî bi serketin qediya û diyar kir ku Müttefik dikarin ji bo fronta giştî di navê Almanya de şer bikin. Ev bû şopandin ku di rastiyê de qirkirina şerê bi Almanya de dest pê kir û fronta Rojava bi temamî bû vekirî.&lt;ref&gt;Beevor, Antony. ''D-Day: The Battle for Normandy''. Viking, 2009.&lt;/ref&gt;

=== Kursk û şerên li fronta Rûsya (1943–1944) ===
Bi şerê Kursk, di payîza 1943 de, Almanya hewl da ku bi tankên nû û stratejiyên şiklê şerê bi dest bigire. Ev şer bû şerê tankên herî mezin a dîroka cîhanê, bi şiklê şerê navbera T-34ên Sovyet û Tigerên Almanî.

Herçend ku Wehrmacht bi şiklê girîng hewl da, lê Sovyet bi berxwedanê û pêşketinên nû şer bi temamî qirîn. Ev şer pêşketina Sovyet bi şiklê serketî bi dest xistin, ji bo berxwedana bi lez li fronta Rûsya&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;.

=== Operasyona Bagration (1944) ===
Di Havîna 1944 de, Sovyet bi operasyona navê &quot;Bagration&quot; li ser fronta Rûsya şerê bi dest pê kir. Ev bû şerê herî qirî li Wehrmacht, ku bi temamî 25 divîzyonên almanî hatin qirkirin an girtin. Li Belarus û herêmên rojava Rûsya, Sovyet bi şiklê lez pêşketin kir û di encamê de Almanya bi temamî dagirt.

Ev şerê bû şopandin ku hêza Wehrmacht di şerê de bi temamî qirîn û li şûnanên şerê li Ewropa rojava berxwedana Anglo-Amerîkan bi şiklê girîng hat piştgiriya kirin&lt;ref&gt;Beevor, Antony. ''The Second World War''. Little, Brown, 2012.&lt;/ref&gt;.

=== Encama şerên 1943–1944 ===
Di navbera 1943 û 1944 de, şerê bi temamî dagirtî bû. Almanya bi winda li Afrîka û Italiya re hat qirandin, Fransa bi serketina Normandiya xilas bû, û di Rûsya de, Sovyet bi şiklê nû bi serketina Kursk û Bagration pêşketin kir.

Ev pêşketinên herî girîng şiklê şerê diyar kir: Almanya di her du frontan de di şerê dagirtî de bû û hêza Nazi bi temamî bi şiklê çarçoveyê têkoşînê dagirt bû.

=== Şerê Ardennen (1944–1945) ===
Piştî ku li Normandiya û paşê li Fransa bi temamî winda bûn, Hitler bi şiklê dawî hewl da ku şerê li fronta rojava biguherîne. Di Kanûna 1944 de, ew bi operasyona navê &quot;Wacht am Rhein&quot; li ser Ardennen, li ser herêma Belgîkayê û Lûksembûrgê, şerê dest pê kir. Armanca ew bû ku hêza Anglo-Amerîkan ji hev veqetîne û bi şiklê lêdana girîng Paris û Antwerp vegire.

Di destpêkê de Wehrmacht bi serketin pêşketin kir, lê hewldan nehat serketin. Ev bû şerê dawî ya mezin a Wehrmacht li fronta rojava. Di hefteyên dawî de, hêza Anglo-Amerîkan bi serketin şerê qirîn û Almanya bi temamî piştgirî winda kir&lt;ref&gt;Hugh M. Cole. ''The Ardennes: Battle of the Bulge''. United States Army in World War II, 1965.&lt;/ref&gt;.

=== Derketina Sovyet û şerê li Berlin (1945) ===
Di 1945 de, di fronta Rûsya de, Sovyet bi şiklê serketî bi serketinên nû pêşketin kirin. Di pêşketina &quot;Vistula–Oder Offensive&quot; de, hêza Sovyet ji Wisła heta Dîcle pêşketin û Almanya bi temamî dagirt. Di Avrêla 1945 de, di şerê Berlin de, hêza Sovyet bi serketin şarê bi nav û çarçoveya giran dagirt.
Şerê Berlin bû qirkirina şarê, bi şiklê bombardîman û şerê malê-male. Wehrmacht û Hitlerjugend bi şiklê dawî hewl da ku berxwedanê bikin, lê şer bi temamî dagirt. Di 30ê Avrêla 1945 de, Adolf Hitler di bunkera xwe de bi şiklê xwe xwe kuşt û di heman demê de, rejîma Nazi bi temamî hat qirandin&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;Beevor, Antony. ''Berlin: The Downfall 1945''. Viking, 2002.&lt;/ref&gt;.

=== Kapitûlasyona Almanya ===
Piştî ku Hitler mirî, Karl Dönitz wekî serokê nû a Almanya hat destnîşankirin. Ew bi hewlê ku bi desthilata Anglo-Amerîkan peymanek ava bike, lê bi şiklê naskirin, hêza Sovyet jî bi temamî dixwestin ku Almanya bi şiklê giştî kapitûle bike.
Di 7ê Gulanê 1945 de, Almanya bi şiklê giştî bi Reims kapitûlasyon pêşniyar kir, û di 8ê Gulanê 1945 de, li Berlin bi şiklê fermî hate îlan kir. Ev bû dawî ya şerê cîhanê yê duyemîn li Ewropa. Di 2ê Sibata 1945 de, li şeristanê, şer bi temamî hate qedandin&lt;ref&gt;Jodl, Alfred. ''Unconditional Surrender Documents''. National Archives, 1945.&lt;/ref&gt;.

=== Encama dîroka şerê cîhanê yê duyem ===
Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropa bi mirina Hitler û kapitûlasyona Almanya qediya. Ev şer ji bo Almanya bû qirkirina giştî: şaristanên dagirtî, milyonan mirî û ji bo rejîma Nazi qirî.

Di bin çarçoveya şerê de, hêza Sovyet bi şiklê global serketin û li nav siyaseta cîhanê bû dewletê hêza girîng. Anglo-Amerîkan bi serketina Normandiya û berxwedanê di Fransa û Italiya de bû çavkaniya dawî ya qirkirina Nazî.

Di encamê de, şer bû destpêka girîng ji bo dîroka nû: cihê cîhanê bi serketina hêzên xwediyê nuklearn û şopandina &quot;Şerê Germ&quot; ava bû&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;.

== Holokaust û siyaseta komkujî ==
=== îdeolojiya antisemitîzm a Hitler, xebatên destpêkî, kanûna Nürnberg, şopandina ji bo şermendî û girtinên 1933–1939 ===
Holokost, ku di nav kurdan de jî bi navê “Şoah” an jî “Fermana Cûdan” tê zanîn, bû siyaseta komkujî û qirkirina giştî ya ku ji hêla rejîma Nazî ve di navbera 1941 û 1945 de hate kirin. Sedem û bingehên wê bi demên berê şerê Cîhanê ya Duyemê girêdayî bûn, ku ideolojîya antisemitîzm ya Hitler û NSDAP ji bo demek dirêj bi awayekî sistematîk hate şopandin. Antisemitîzm di Almanya û Ewropa de berê jî bû, lê Hitleriya Nazî ev baweriyan bi şiklê giştî şopand û bi hêz û hukûmetê wan bi siyaseta qirkirinê veguherand&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Saul Friedländer. ''Nazi Germany and the Jews: Volume I, The Years of Persecution 1933–1939''. HarperCollins, 1997.&lt;/ref&gt;.

Hitler di “Mein Kampf” de diyar kir ku Cûd bûn wekî “ne-însan” û sedemên şermendîya civata Almanî. Ew diyar kir ku ev qewm wekî hêz û civat ne qebûl dibe, û ku divê wan ji civata Almanî derxist. Ev hewlên ideolojîk, bi serketî bi şiklê propagandayê, diyar bûn bi serdema piştî ku Hitler di 1933 de bû serokwezîr. Di vê demê de partî û rejîm dest bi şermendina giştî ya Cûdan kirin, ku ew diyar bûn wekî armanca civata giştî û sedema “tarîbûna” Almanî&lt;ref name=&quot;:21&quot;/&gt;.

Di salên 1933–1934 de, rejîma Nazî dest bi kanûn û pergalên giştî kir ku ev qewm bi şiklê giştî ji civata Almanî derxe. Kanûna “Aryan Paragraph” bû armanca ku Cûdan derxe ji xizmetên giştî, wekî mamoste, avokat, pêşmerge û karûbarên hukûmetê. Bi temamî wan hate derxistin ji post û karan, û ev bû qadamên destpêkî ya qirkirinê.

Her weha, di 1935 de, Kanûna Nürnberg bi şiklê giştî hatin nûner kirin. Ev kanûn diyar kirin ku Cûdan ne qebûl in wekî “citoyenê Almanî”, lê tenê wekî “xwediyên astengî” (Staatsangehörige). Ev kanûn qirkirina giştî bi şiklê giştî diyar kir, ku bi şiklê hukûqî wan bû “çiyayê derveyî”. Jiyana civakî û siyasî ya wan bi temamî hat şermendin û wan derxistin ji her maf û hêqên giştî&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;Lucy S. Dawidowicz. ''The War Against the Jews: 1933–1945''. Bantam, 1986.&lt;/ref&gt;.

Propaganda ya Joseph Goebbels bi şiklê giştî bû armanca ku wan maf û şermendiyan belav bike. Gazeteyên wekî ''Der Stürmer'' ji hêla Julius Streicher ve bûn nîşanên antî-semitîzm ku bi şiklê giştî wan bû hate nîşan. Wan diyar kirin ku Cûd sedema şermendî û tarîbûnê ne, û divê ji bo parastina civata Almanî wan bête qirkirin.

Ev hewl diyar bû bi şiklê giştî li mitinganên mezin û şopandinên filman wekî ''Der Ewige Jude'' (Cûda Herheyî) û “Jud Süß”. Ew belavbûnên propagandayê hewl da ku Cûd diyar bûn wekî “parazit û ne-însan”. Ev bawerî ji bo civat bi şiklê giştî hate xwendin û wan maf kir bi şiklê giştî serketin&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;Jeffrey Herf. ''The Jewish Enemy: Nazi Propaganda during World War II and the Holocaust''. Harvard University Press, 2006.&lt;/ref&gt;.

Di 1938 de, di şermendîya giştî ya “Kristallnacht” de, rejîm bi temamî kuştin û şermendî bû serkeftin. Li şevê 9–10’ê teşrîna pêşînê, paramilîterên SA û SS bi destûra rejîmê, kenisên Cûdan, dukkan û malên wan şikandin. Bi temamî ji sediyan hatin kuştin, hezarên wan jî hatin girtin û bi kampên konsentrasyon veşartin. Ev şermendîya giştî bû nîşaneyek ku siyaseta qirkirinê ji şiklên siyasî û aborî ve derbas bû şiklên leşkerî û paramilîter.

Di demên 1933–1939 de, rejîm û partî bi temamî wan mafên jiyanê ji Cûdan re asteng kir. Ew derxistin ji xwaringeh, medrese û postên giştî. Ji ber kanûna “Aryanization”, wan bû neçar ku dukkan û karûbarên xwe firoşin bi bihayeke qelew. Ji 1939 heta destpêka şerê Cîhanê ya Duyemê, bi temamî emkaniya jiyanê ya wan hate şikestin û wan derxistin ji civata Almanî.

Ev pêşeroj bû bingeh ku Holokost dê piştî destpêka şerê bi awayekî giştî û sistematîk bête. Ideolojîya ku di “Mein Kampf” de hate şopandin, bi temamî bû siyaseta giştî û bi destûra hukûmetê hate qebûl kirin. Wan maf û jiyana giştî hate asteng kirin, û ji bo pêşeroja qirkirina giştî hate avakirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:24&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Donald L. Niewyk &amp; Francis R. Nicosia. ''The Columbia Guide to the Holocaust''. Columbia University Press, 2000.&lt;/ref&gt;

=== 1939–1941: destpêka şerê Cîhanê ya Duyem, gettoyên Polonyayê, deportasyon û avakirina kampên konsentrasyon ===

Piştî ku Almanya di 1’ê Îlonê 1939 de Polonyayê daxa, siyaseta antisemitîzm ya Nazî bi awayekî giştî hate girêdan û bi leşkerî û parastinê ve bû siyaseta qirkirinê. Polonya, ku di vê demê de li ser erdnîgarên cûd bû, bû armanca sereke ya rejîma Nazî. Bi destûra Wehrmacht û SS, ji destpêka şerê de, kampanyayên kuştin û şermendî bûn bi awayekî giştî hate kirin&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;Christopher Browning. ''Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland''. HarperCollins, 1992.&lt;/ref&gt;.

Di şerên destpêkî de, Wehrmacht û Einsatzgruppen, hêzên paramilîter ku bi pêşengiya SS hatin avakirin, dest bi kuştinên giştî kirin. Ev hêz bi şiklê giştî bi kurtefîlm û belgeyên propagandayê belavbûn da ku kuştina Cûdan bête nîşan wekî “parastina Almanî”. Hîn jî di 1939 de, hezarên Cûdan Polonya li cem çiyayên giştî hate xistin û bi awayekî giştî hate kuştin&lt;ref name=&quot;:27&quot;&gt;Yehuda Bauer. ''Rethinking the Holocaust''. Yale University Press, 2001.&lt;/ref&gt;.

Di navbera 1939 û 1941 de, ghettoyên mezin li Polonya hatin avakirin. Gettoya Varşova, Lodz, Krakow û Lublin bûn cihên ku hezarên Cûdan hate avêtin, bi temamî ji civatê derve hate asteng kirin. Ev ghettoyan bi çeqasî şermendî hate avakirin: mirovên zêdetir ji 10 kes di yek odeya biçûk de dijîn, hêrs û birîna xwarin bûn nîşaneyek giştî. Hezarên kes di her mehê de ji ber birîna xwarin, nexweşiyên tifoqî û şermendî hatin mirin&lt;ref name=&quot;:28&quot;&gt;Barbara Engelking &amp; Jacek Leociak. ''The Warsaw Ghetto: A Guide to the Perished City''. Yale University Press, 2009.&lt;/ref&gt;.

Ghettoya Varşova, ku ji sed hezarên Cûdan pêk tê, bû nîşaneyek giştî ya siyaseta qirkirinê. Parastina SS û Gestapo bi temamî wan mafên jiyanê asteng kirin. Ew derxistin ji kar û mafên aborî, û hezarên wan bûn neçar karên zor a leşkerî bikin. Ev siyaseta “karê zor” bû armanca ku rejîm dikaribû bi “maskeya aborî” qirkirinê bike&lt;ref name=&quot;:29&quot;&gt;Raul Hilberg. ''The Destruction of the European Jews''. Yale University Press, 2003.&lt;/ref&gt;.

Kampên konsentrasyon, ku berê di 1933 de hate avakirin wekî cihên şermendî, di vê dema de zû bûn hêza siyasî. Dachau, ku bû kampê destpêkî, hate bikaranîn ne tenê ji bo şermendîya siyasî, lê her weha ji bo qirkirina Cûdan û kesên din wekî Rom, Kurdan û pêşmerge. Di 1939 û 1940 de, kampên nû wekî Stutthof û Auschwitz hate avakirin, ku piştî dê bûn navenda giştî ya Holokostê&lt;ref name=&quot;:30&quot;&gt;Sybil Milton. ''The Dachau Holocaust''. Westview Press, 1986.&lt;/ref&gt;.

SS û Gestapo bi temamî ewlehiyê çêkirin ku hezarên kes ji ghettoyan were deporte kirin bo kampên konsentrasyon. Deportasyon bi şiklê giştî hate kirin bi şehanên trenê, ku ew diyar kirin ku mirovên Cûd wekî “kar” têne avêtin. Lê bi temamî piraniya wan di kampan de bi birîna xwarin, nexweşiyên tifoqî û karê zor hatin kuştin.

Di vê dema de jî, şopandinên ideolojîk diyar kirin ku ev qirkirin “serketina giştî” ye. Goebbels û propagandaya wî belav kirin ku ev ghettoyan û kampan ne “qirkirin” lê neçar bûn “bo xelata jiyana Almanî”. Ev propagandayên pêvajoyê qirkirinê maskekirin û diyar kirin ku rejîm bi temamî hêza giştî û mafî yê parastinê hene.

Herçend ku di 1939–1941 de siyaseta qirkirinê bi awayekî sistematîk nehatiye şopandin wekî di 1942 de, lê bingehên wî bi temamî hatin avakirin. Deportasyon, ghettoyên Polonya, kampên konsentrasyon û şermendîya giştî bûn bingehên Holokostê.&lt;ref name=&quot;:26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:27&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:28&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:29&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:30&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;:31&quot;&gt;Peter Longerich. ''Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews''. Oxford University Press, 2010.&lt;/ref&gt;

=== 1941–1942: Barbarossa, Einsatzgruppen, destpêka kuştinên giştî û konferansa Wannsee ===
Di 22’ê Hezîrana 1941 de, Almanya bi operasyonê “Barbarossa” bi temamî Sovyetê daxa. Ev kampanya leşkerî ne tenê bû hewl da ku seroktiya leşkerî ya Almanî bête hêzdar, lê jî bû pêşeroja siyaseta qirkirina giştî ya rejîma Nazî. Hitler û elîtên SS diyar kirin ku şer bi Rûsya re dê bête “şerê ideolojî” û ku ev armanc tenê ne bû serkeftina leşkerî, lê jî bû kuştina komkujî ya milyonan Cûdan û kesên din ên li erdnîgarên Rûsya&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;Christian Gerlach. ''Kalkulierte Morde: Die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland 1941 bis 1944''. Hamburg, 1999.&lt;/ref&gt;.

Piştî daxa, Einsatzgruppen, ku bûn hêzên paramilîter û leşkerî yên SS û SD, hatin şandin piştî Wehrmacht. Wan armanca giştî bû ku Cûdan, komûnîst, parastinên sovyet û kesên kurdan wekî armanca kuştinên giştî bikin. Einsatzgruppen A, B, C û D hatin avakirin û bi temamî li Estonya, Letonya, Lîtvanya, Belarus û Ukrayna dest bi qirkirinê kirin.

Kuştinên giştî diyar bûn bi awayekî şermendî. Hezarên Cûdan û kesên din hate berhevkirin û bi şehanên şepal û zemin hate kuştin. Li cîhên wekî Babi Yar li Kievê, di hefteyeke tenê de li 29–30’ê Îlonê 1941, li ser 33,000 Cûd hate kuştin û bi şiklê giştî hate binçavkirin di dermanên zemin de. Ev bû nîşaneyek ku rejîmê hêza xwe bi temamî li kuştina giştî derxist&lt;ref name=&quot;:33&quot;&gt;Karl Schlögel. ''Moscow 1941''. Polity, 2011.&lt;/ref&gt;.

Einsatzgruppen diyar kirin ku wan ne tenê bi qirkirinê re têne şopandin, lê jî bûn “laboretorî” ya siyaseta komkujî. Çend raporên wan ji SS û Gestapo hatin şandin ku diyar kirin: “Xwedîkarên kuştinên giştî” bi temamî qebûl kirin ku armanca giştî ya rejîm kuştina milyonan ne-Alman e. Wehrmacht, ku berê bi awayekî rastî têne şopandin wekî hêzê leşkerî, di gelek cihên de bi şiklê giştî bû hevkar û şermendîya qirkirinê&lt;ref name=&quot;:34&quot;&gt;Christopher Browning. ''The Origins of the Final Solution''. University of Nebraska Press, 2004.&lt;/ref&gt;.

Bi dawiyê de, di sala 1941 de, SS û elîtên siyasî diyar kirin ku bi “xwaringehên gî” nekarin kuştina giştî kontrol bikin. Ev bû armanca ku gazên kuştinê wekî Zyklon B bi şiklê giştî têne bikaranîn. Ji 1941 heta 1942 de, di Auschwitz û Majdanek de testên gazkirinê bi şiklê giştî hatin kirin, ku diyar kirin ku ev metod dikare bête “efkârî û ekonomik” bo kuştina giştî.

Di 20’ê Kanûna paşînê 1942 de, konferansa Wannsee li Berlinê hat birêvebirin ji hêla Reinhard Heydrich ve. Di vê konferansê de, bi şiklê giştî plan û organizasyona “Çareseriya Dawî” (Endlösung der Judenfrage) hate qebûl kirin. Heydrich û elîtên SS û nazî diyar kirin ku armanca giştî bû ku ser 11 mîlyon Cûd di Ewropa de bête qirkirin. Pirtûka planê diyar kir ku ev bi deportasyon, kampên kuştin û gazkirin dê bête şopandin&lt;ref name=&quot;:35&quot;&gt;Mark Roseman. ''The Wannsee Conference and the Final Solution''. Metropolitan Books, 2002.&lt;/ref&gt;.

Konferansa Wannsee ne tenê bû cihê şopandinê, lê jî bû cihê ku rejîm bi temamî qirkirinê wekî siyaseta giştî û hukûqî qebûl kir. Ew diyar kir ku bi şiklê giştî rejîm bû alîkar û ku bi paramilîter, leşkerî, propaganda û aborî ev plan dê were serketin.

Herçend ku piştî 1941–1942, Holokost hêna bi temamî nehatiye xebitandin, lê bi şiklê giştî bingeh û planên wî hatin şopandin. Einsatzgruppen, kuştina giştî û testên gazkirinê bûn bingeh ku di pêşerojê de dê bête komkujî ya herî mezin di dîrokê de.&lt;ref name=&quot;:32&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:33&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:35&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Richard Breitman. ''Official Secrets: What the Nazis Planned, What the British and Americans Knew''. Hill &amp; Wang, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:31&quot;/&gt;

=== 1942–1943: Avakirina kampên kuştin, Treblinka, Sobibor, Belzec û şermendiya Operation Reinhard ===
Piştî konferansa Wannsee, rejîma Nazî bi şiklê giştî dest bi şopandina plana kuştina giştî kir. Ji salê 1942 heta 1943, ev plan di bin navê “Operation Reinhard” de hat xebitandin, ku bû armanca sereke ya kuştina giştî ya Cûdên Polonya. Di bin awayê Heydrich û Globocnik de, SS dest bi avakirina kampên kuştin kirin, ku tenê armancê wan bû kuştina giştî, ne karê zor an girtina siyasî&lt;ref name=&quot;:36&quot;&gt;Yitzhak Arad. ''Belzec, Sobibor, Treblinka: The Operation Reinhard Death Camps''. Indiana University Press, 1987.&lt;/ref&gt;.

Kampên Belzec, Sobibor û Treblinka hatin avakirin bi awayekî herî zû, bi armanca ku di çend mehên kêm de hezarên hezar mirovên Cûd têne qirkirin. Ev kampan ne wekî Dachau an Auschwitz ku jî karên zor hene, lê tenê wekî “fabrîkên mirinê” hate avakirin. Mirovên ku di trenên deportasyonê de hatin anîn, bi temamî bi nav şûna gazê şandin û di çend deqeyan de hatin kuştin.

Di kampê Belzec de, ji ser 500.000 heta 600.000 Cûd hate kuştin, di demeke ku tenê bi salek jî kêm xebitî. Sobibor diyar bû bi armanca kuştina giştî û di heman demê de ser 250.000 Cûd hatin qirkirin. Treblinka, ku bû herî mezin di bin plana Reinhard de, ser 800.000 Cûd li wir hatin kuştin. Ew ev jî nîşaneyek bû ku siyaseta Nazî tenê bû “fabrîkek mirinê” ku armanca wî bû ku hezarên hezar mirovên Cûd bi şiklê giştî têne qirkirin&lt;ref name=&quot;:29&quot;/&gt;.

Deportasyon ji ghettoyên Polonya bi şiklê giştî hatin şopandin. Di 1942 de, di “Grossaktion Warschau” de, ji gettoya Varşova zêdetir ji 250.000 Cûd bi trenên deportasyonê hate Treblinka şandin. Bi temamî ghetto hat qirkirin û ji bo propaganda, rejîm diyar kir ku ev ne “kuştin” lê “deportasyon bo karê nû”. Bi rastî, bi çend hefteyan de piraniya wan hatin gazkirin û kuştin&lt;ref name=&quot;:28&quot;/&gt;.

Di heman demê de, SS û Gestapo bi temamî şiklê kuştin zêde kirin. Zyklon B, ku berê di Auschwitz de li ser testan hate bikaranîn, di vê demê de bi temamî bû hêzê kuştinê ya giştî. Di Auschwitz-Birkenau de, gazkirin bi temamî bi şiklê giştî hate xebitandin. Di şûna gazê de, diyar bû ku ser 2.000 mirov di yek carî de têne kuştin, û her roj bi temamî hezarên mirov hatin mirin. Ev kamp bû navenda giştî ya Holokostê, ku ji bo kuştina Cûdan, Roman û kesên din bû bi şiklê herî mezin&lt;ref name=&quot;:30&quot;/&gt;.

Di sala 1943 de, berxwedana ghettoya Varşova diyar kir ku herçend mirovên Cûd bi temamî hatin şermendî, wan hêz kirin da ku bi şopandinê bixin şer. Bi roja 19’ê Nîsana 1943, li Varşovayê ghetto, mirovên Cûd bi çeteyên paramilîter şer dest pê kirin. Ew bi çeteyan yên Gestapo û Wehrmachtê şer kirin û berxwedan bi hefteyên dirêj dewam kir. Herçend ku encama wî qirkirin û kuştina giştî bû, lê ev berxwedan bû nîşan ku mirovên Cûd bi temamî tenê ne qurbanên bê deng bûn&lt;ref name=&quot;:37&quot;&gt;Marek Edelman. ''The Ghetto Fights''. Bookmarks, 1990.&lt;/ref&gt;.

Operation Reinhard jî bû armanca kuşandina aborî. SS bi temamî mal, zêr, pirtûk û ştên kesên ku hatin qirkirin, konfîskasyon kir. Ew mal bi şiklê giştî hate şandin bo Reich û parastina şerê. Ev jî bû siyaseta giştî ya qirkirinê: ne tenê ji bo kuştinê, lê jî ji bo ku Almanya rewşa aborî xwe biparêze bi şiklê giştî&lt;ref name=&quot;:31&quot;/&gt;.

Herçend ku li kampên Belzec, Sobibor û Treblinka qirkirin bi temamî hat serketin, lê şopandina giştî diyar kir ku şermendiya giştî bû. Di dawiya 1943 de, SS dest bi şopandina şopên xwe kirin, di nav çalakiyên “Aktion 1005” de, ku ev bû plan ku şopên kuştin bi şiklê giştî were şermendî û binçavkirin. Lê belavbûna belgeyên giştî û şahitên diyar kir ku kuştina giştî nekaribû were veşartin&lt;ref name=&quot;:38&quot;&gt;Andrej Angrick &amp; Peter Klein. ''The &quot;Final Solution&quot; in Riga: Exploitation and Annihilation, 1941–1944''. Berghahn Books, 2009.&lt;/ref&gt;.

Di vê demê de, Holokost hat bi şiklê giştî wekî siyaseta kuştina giştî şopandin û pêşeroja wê herî mezin ji bo Almanya û Ewropa hate nîşan kirin.&lt;ref name=&quot;:36&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;:29&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:28&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;:30&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:37&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:31&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:38&quot;/&gt;

=== 1943–1944: kuştina giştî di kampên mezin de, berxwedanên din û Operation 1005 ===
Di 1943 û 1944 de, Holokost bi awayekî giştî hat xebitandin û kuştina giştî bi şiklê herî mezin hate serkeftin. Herçend ku di Operation Reinhard de gelek kampên kuştin hate asteng kirin an jî veşartin, lê di heman demê de kampên mezin wekî Auschwitz-Birkenau, Majdanek û Chelmno bûn navenda qirkirina giştî.

Di Auschwitz-Birkenau de, ku bû kampê kuştinê ya herî mezin, piştî 1943 gazkirin bi temamî hate bişopandin. Zyklon B, ku berê wekî dermanê xûşkhatinê hate bikaranîn, bû rêya kuştina hezarên mirovên Cûd di rojekê de. Di nav şûnên gazkirinê de ser 2.000 kes di yek carî de hatin kuştin, û bi temamî di hefteyekê de hezarên hezar mirov diyar bûn ku hatin mirin. Şûna krematoryum bû navenda kuştin û veşartina şopên giştî, ku bû siyaseta “maskekirinê” ya rejîmê&lt;ref name=&quot;:39&quot;&gt;Franciszek Piper. ''Auschwitz: How Many Perished''. Yad Vashem Studies, 1992.&lt;/ref&gt;.

Majdanek, ku li Lublinê bû, herçend ku di destpêka xwe de wekî kampê karê zor hat avakirin, lê di 1943 û 1944 de bû navenda giştî ya kuştinê. Ev kamp bi hêza leşkerî û paramilîter hat parastin, lê di heman demê de bû cihê ku ser 78.000 kes, bi gelemperî Cûd, hatin kuştin. Majdanek bû jî yek ji kampên yên ku hîn jî li dawiyê şerê hatiye azad kirin û nîşaneyên giştî yên Holokostê hatin vekirin&lt;ref name=&quot;:40&quot;&gt;Tomasz Kranz. ''Book of the Majdanek Victims''. Lublin, 2005.&lt;/ref&gt;.

Chelmno, ku li Polonya bû, bû kampê ku bi şiklê taybetî gazkirin bi şofêrên gazan şopand. Di vê kampê de, mirovên Cûd bi şiklê giştî di kamyonên gazan de hatin girtin û bi monoxide karbon hatin kuştin. Di navbera 1941 û 1944 de, ser 150.000 mirovên Cûd hatin kuştin di Chelmno de. Ev bû nîşan ku rejîmê bi awayên cuda bi şiklê giştî pêvajoya qirkirinê şopand&lt;ref name=&quot;:41&quot;&gt;Patrick Montague. ''Chelmno and the Holocaust: A History of Hitler's First Death Camp''. University of North Carolina Press, 2012.&lt;/ref&gt;.

Bi dawiyê de, Operation 1005 bû plan ku rejîmê dest pê kir da ku şopên qirkirinê bête binçavkirin û şermendî. Paul Blobel û SS dest pê kirin bi şopandina “şopên mirinê”: şûna gaz, dermanên zemin û xûna giştî hate venihêrîn. Bi temamî kesên girtî hatin zor kirin da ku şopên miriyan bigirin û şûna gazan bivejin. Lê belavbûna belgeyên giştî û şahiyên wan kesan diyar kir ku ev plan nekaribû hemî nîşanên Holokostê veşêre&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;Andrezej Żbikowski. ''Operation 1005''. Polish Center for Holocaust Research, 2004.&lt;/ref&gt;.

Berxwedanên din jî di vê dema de hatin şopandin. Berxwedana Sobibor di sala 1943 de, ku diyar kir ku mirovên Cûd bi hêza wan bi temamî bi şopandinê bişopîn, hat nûkirin. Di 14’ê Cotmehê 1943 de, di kampê Sobibor de, ser 300 girtî bi şopandinê derketin û li gel kuştina giştî diyar kir ku şermendiyek mezin bû ji bo rejîmê. Bi rastî, SS bi dawiyê de kampê veşartin û şûna gaz jê birin&lt;ref name=&quot;:43&quot;&gt;Jules Schelvis. ''Sobibor: A History of a Nazi Death Camp''. Berg, 2007.&lt;/ref&gt;.

Di heman demê de, propaganda Nazî bi temamî berdewam bû. Goebbels û aparata wî belav kirin ku ev qirkirin ne bû “kuştin” lê “parastina mafên Ewropayê”. Lê şahî û belgeyên leşkerî yên li ser erdnîgarên şer diyar kir ku mirovên giştî hîn jî bi temamî têne kuştin.

Ev pêvajoya 1943–1944 diyar kir ku Holokost bi temamî bû siyaseta kuştina giştî ya rejîmê, ku di cîhanê de bi awayekî herî mezin hate xebitandin.&lt;ref name=&quot;:39&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:40&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:41&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:42&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:43&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:31&quot;/&gt;

=== 1944–1945: deportasyonên herî dawî, marsên mirinê, azadiya kampan û şopên dawî yên Holokostê ===
Di 1944 û 1945 de, herçend ku Almanya li hemberê koalîsyona Hewlêrî dest bi winda bûn, lê siyaseta qirkirinê bi temamî berdewam bû. Hitler û elîtên wî qebûl nekirin ku qirkirin were rawestandî. Ji bo wan, kuştina giştî jî bû beşek ji şer û armanca ideolojîk ku diviya heta dawiyê bête şopandin.

Deportasyona herî mezin di sala 1944 de diyar bû, ku diyar kir ku ser 400.000 Cûd ji Macaristanê hatin Auschwitz şandin. Bi temamî, di hemî mîhengê de ji Çolê 1944 heta Îlona wisa bû ku bi trenên giştî ser her rojekê hezarên kes hate Auschwitz şandin. Ew bûn diyar ku herçend ku Wehrmacht di frontên şerê de bû di rewşa agiran de, SS û Gestapo berdewam kirin ku şopên Holokostê were giştî kirin&lt;ref name=&quot;:44&quot;&gt;Randolph L. Braham. ''The Politics of Genocide: The Holocaust in Hungary''. Wayne State University Press, 2000.&lt;/ref&gt;.

Di Auschwitz de, gazkirin bi temamî hêz bû. Krematoryum û şûnên gaz bi temamî jî bûn cihên ku di rojekê de hezarên mirov hatin mirin. Di dawiya 1944 de, li Auschwitz hêza gazkirin bû bi awayekî ku di hemî dîrokê de nehatibû şopandin. Ev bû armanca ku qirkirin bêxwe bête giştî û rawestandina wê tenê ew demê be ku Almanya bi temamî winda bû&lt;ref name=&quot;:39&quot;/&gt;.

Bi nêzîkîya azadiya kampan, SS dest bi şopandina “marsên mirinê” kirin. Ji dawiya 1944 heta pêşiya 1945, girtîyên kampên kuştin û karê zor hatin zor kirin da ku bi peya li cem Almanya herin. Ev marsên mirinê di rewşên germ û serê de hatin şopandin, bi temamî bi şiklê ku hezarên girtî di rêyan de mirin ji ber birîna xwarin, nexweşî, çalakiyên leşkerî an jî kuştina rast. Ev marsên mirinê diyar kir ku rejîm hêvî heye ku bi temamî şopên qirkirinê veşêre û girtîyan bi peya bîne mirin&lt;ref name=&quot;:45&quot;&gt;Daniel Blatman. ''The Death Marches: The Final Phase of Nazi Genocide''. Harvard University Press, 2011.&lt;/ref&gt;.

Li kampên wekî Bergen-Belsen, Ravensbrück û Mauthausen, rewşên girtî bi awayekî şermendî bûn. Ji ber ku SS dest bi evakuasyon kirin, mirovên giştî li kampan hate bihêle bê xwarin û derman. Li Bergen-Belsen, di çend hefteyan de berî azadiyê, ser 35.000 girtî hatin mirin. Britanya û koalîsyon bi temamî şahî bûn, ku diyar kir ku rewşa Holokostê bû şermendiya herî mezin ya dîroka nûjen&lt;ref name=&quot;:46&quot;&gt;Martin Gilbert. ''The Holocaust: The Human Tragedy''. Collins, 1986.&lt;/ref&gt;.

Azadiya kampan ji hêla koalîsyona Hewlêrî ve şopand. Li Majdanek di Tîrmehê 1944 de, Sovyet azad kir û belgeyên giştî diyar kir ku qirkirina giştî bi temamî hate xebitandin. Li Auschwitz, di 27’ê Çileya 1945 de, hêzên Sovyet kampê azad kirin û hezarên girtî yên ku hîn jî bi temamî bûn nexweş û birîndar, hate azad kirin. Ew belge û şahî diyar kir ku Holokost bû planek giştî û siyaseta komkujî ku Almanya Nazî bi temamî şopand&lt;ref name=&quot;:47&quot;&gt;Debórah Dwork &amp; Robert Jan van Pelt. ''Auschwitz: 1270 to the Present''. W.W. Norton &amp; Company, 1996.&lt;/ref&gt;.

Di heman demê de, koalîsyon şahî û belgeyên li kampan derxistin û belav kirin bo cîhanê. Wekî li Buchenwald û Dachau, fotoyên û belgeyên hatin nîşandan da ku hemî cîhan fêm bike ku rejîma Nazî qirkirina giştî şopand. Ev şahî bûn bingeh ku li dawiya şerê rejîmê bi temamî hate qezenc kirin û ku Holokost bû şermendiya giştî ya miletên cîhanê&lt;ref name=&quot;:48&quot;&gt;Michael Berenbaum. ''The World Must Know: The History of the Holocaust as Told in the United States Holocaust Memorial Museum''. United States Holocaust Memorial Museum, 2006.&lt;/ref&gt;.

Marsên mirinê, deportasyonên dawî û azadiya kampan diyar kir ku Holokost bû siyaseta kuştina giştî ku ji destpêk heta dawiya şerê bi temamî hate şopandin. Herçend ku rejîm hewl da ku belge û şopên qirkirinê veşêre, lê azadiya kampan û şahiyên girtî diyar kir ku ev siyaseta giştî ya komkujî bû yek ji şermendiyan herî mezin ya dîroka nûjen.&lt;ref name=&quot;:44&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:39&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:45&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:46&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:47&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:48&quot;/&gt;

=== 1944–1945: Yekbûyî ===
Di 1944 û 1945 de, herçend ku Almanya li hemberê koalîsyona Hewlêrî dest bi winda bûn, lê siyaseta qirkirinê bi temamî berdewam bû. Hitler û elîtên wî qebûl nekirin ku qirkirin were rawestandî. Ji bo wan, kuştina giştî jî bû beşek ji şer û armanca ideolojîk ku diviya heta dawiyê bête şopandin.

Deportasyona herî mezin di sala 1944 de diyar bû, ku diyar kir ku ser 400.000 Cûd ji Macaristanê hatin Auschwitz şandin. Bi temamî, di hemî mîhengê de ji Çolê 1944 heta Îlona wisa bû ku bi trenên giştî ser her rojekê hezarên kes hate Auschwitz şandin. Ew bûn diyar ku herçend ku Wehrmacht di frontên şerê de bû di rewşa agiran de, SS û Gestapo berdewam kirin ku şopên Holokostê were giştî kirin.&lt;ref name=&quot;:44&quot;/&gt;

Di Auschwitz de, gazkirin bi temamî hêz bû. Krematoryum û şûnên gaz bi temamî jî bûn cihên ku di rojekê de hezarên mirov hatin mirin. Di dawiya 1944 de, li Auschwitz hêza gazkirin bû bi awayekî ku di hemî dîrokê de nehatibû şopandin. Ev bû armanca ku qirkirin bêxwe bête giştî û rawestandina wê tenê ew demê be ku Almanya bi temamî winda bû.&lt;ref name=&quot;:39&quot;/&gt;

Bi nêzîkîya azadiya kampan, SS dest bi şopandina “marsên mirinê” kirin. Ji dawiya 1944 heta pêşiya 1945, girtîyên kampên kuştin û karê zor hatin zor kirin da ku bi peya li cem Almanya herin. Ev marsên mirinê di rewşên germ û serê de hatin şopandin, bi temamî bi şiklê ku hezarên girtî di rêyan de mirin ji ber birîna xwarin, nexweşî, çalakiyên leşkerî an jî kuştina rast. Ev marsên mirinê diyar kir ku rejîm hêvî heye ku bi temamî şopên qirkirinê veşêre û girtîyan bi peya bîne mirin.&lt;ref name=&quot;:45&quot;/&gt;

Li kampên wekî Bergen-Belsen, Ravensbrück û Mauthausen, rewşên girtî bi awayekî şermendî bûn. Ji ber ku SS dest bi evakuasyon kirin, mirovên giştî li kampan hate bihêle bê xwarin û derman. Li Bergen-Belsen, di çend hefteyan de berî azadiyê, ser 35.000 girtî hatin mirin. Britanya û koalîsyon bi temamî şahî bûn, ku diyar kir ku rewşa Holokostê bû şermendiya herî mezin ya dîroka nûjen.&lt;ref name=&quot;:46&quot;/&gt;

Azadiya kampan ji hêla koalîsyona Hewlêrî ve şopand. Li Majdanek di Tîrmehê 1944 de, Sovyet azad kir û belgeyên giştî diyar kir ku qirkirina giştî bi temamî hate xebitandin. Li Auschwitz, di 27’ê Çileya 1945 de, hêzên Sovyet kampê azad kirin û hezarên girtî yên ku hîn jî bi temamî bûn nexweş û birîndar, hate azad kirin. Ew belge û şahî diyar kir ku Holokost bû planek giştî û siyaseta komkujî ku Almanya Nazî bi temamî şopand.&lt;ref name=&quot;:47&quot;/&gt;

Di heman demê de, koalîsyon şahî û belgeyên li kampan derxistin û belav kirin bo cîhanê. Wekî li Buchenwald û Dachau, fotoyên û belgeyên hatin nîşandan da ku hemî cîhan fêm bike ku rejîma Nazî qirkirina giştî şopand. Ev şahî bûn bingeh ku li dawiya şerê rejîmê bi temamî hate qezenc kirin û ku Holokost bû şermendiya giştî ya miletên cîhanê.&lt;ref name=&quot;:48&quot;/&gt;

Marsên mirinê, deportasyonên dawî û azadiya kampan diyar kir ku Holokost bû siyaseta kuştina giştî ku ji destpêk heta dawiya şerê bi temamî hate şopandin. Herçend ku rejîm hewl da ku belge û şopên qirkirinê veşêre, lê azadiya kampan û şahiyên girtî diyar kir ku ev siyaseta giştî ya komkujî bû yek ji şermendiyan herî mezin ya dîroka nûjen.&lt;ref name=&quot;:44&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:39&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:45&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:46&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:47&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:48&quot;/&gt;

== Dawiya şer û mirina Hitlerê (1945) ==
Di destpêka 1945 de, Almanya Nazi bi temamî di şerê de bû di rewşekî şermendî. Hêzên Wehrmacht ji her alîyan şopandinê girtin û berxwedana civata giştî jî bi temamî tê şikandin. Bi şiklê giştî, fronta Rojhilat û fronta Rojava bi heman dem diyar kirin ku Almanya nekarî bête rawestandin.

Li Rojhilat, Sovyet bi fermandarîya Stalin û genaralên wî wekî Zhukov û Konev bi şiklê giştî bi serketin pêşeroj kirin. Bi şeva salvegera 1945, Red Army azadiya Varşova qediya kir û berî sibehê Tîrmehê piştî şerên giran Auschwitz û kampên din bi temamî hate azad kirin&lt;ref&gt;Laurence Rees. ''Auschwitz: The Nazis and the 'Final Solution''. BBC Books, 2005.&lt;/ref&gt;. Azadiya kampan nîşan da ku qasî şermendiya giştî û komkujî ya Hitler û SS bû. Di hefteyên pêşîn de, ji hêla propagandayê ve hêj hewl hate danîn ku ev şermendî bête veşartin, lê di rastiyê de Müttefîq û Sovyet bi temamî fêm kirin qasî qirkirina giştî.

Di heman demê de, fronta Rojava jî bi serketin pêşeroj bû. Bi şopandina Operation Market Garden û şerên Ardennen, Wehrmacht bi temamî şermendî bû. Herçend ku Hitler di salvegera 1944–45 de hêj hewl da ku bi şopandina Ardennen Müttefîq bête şermendî, lê di encamê de tank û leşkerên wî bi temamî qirkirin û hewce bû ku pêşerojê ji bo Müttefîqan bête hêsan&lt;ref&gt;Antony Beevor. ''Ardennes 1944: Hitler's Last Gamble''. Viking, 2015.&lt;/ref&gt;.

Berî sibehê Nîsanê 1945, Fransa bi temamî ji hêla Müttefîqan ve hate azad kirin û li Rhin fronta nû hate vekirin. Amerîkî, Brîtanya û Kanadî bi şiklê giştî ber bi Düsseldorf, Köln û Frankfurt şopandin û hêzên Wehrmacht nekarin berxwedana giştî bike. Berî sibehê 1945, tank û leşkerên Amerîkî hate dagirtin li Erfurt, Kassel û Münster, ku diyar kir ku ji bo Berlinê rê vekirî ye&lt;ref&gt;Rick Atkinson. ''The Guns at Last Light: The War in Western Europe, 1944–1945''. Henry Holt, 2013.&lt;/ref&gt;.

Li Rojhilat, Sovyet bi temamî şermendî nekarin ku Wehrmacht berxwedanê bike. Bi şopandina Vistula–Oder Offensive di Çileya 1945 de, Red Army ji Wisła berî Oder bi qasî 500 km bête pêşeroj û bi temamî Wehrmacht qirkirin. Ev şopandin ji bo Almanya bû şermendiya herî mezin, ji ber ku bi sibehê Nîsanê Sovyet tenê 70 km ji Berlin dûr bûn&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Antony Beevor. ''Berlin: The Downfall 1945''. Viking, 2002.&lt;/ref&gt;.

Hitler di bunkerê xwe ya li Berlinê, ku bi navê Führerbunker hat zanîn, hêj bawer dikir ku bi “taktîkên nû” dikare şerê biguhere. Lê realîtya şerê diyar kir ku diyarî ji destê Germanya çûye. Propagandayê ji hêla Goebbels ve diyar kir ku “Wunderwaffen” — silahên nû yên vekirî, wekî V-2 rockets an jî jet tayyare — ê şerê biguhere, lê ev bi temamî qasî armanca şermendî ne bûn&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;Ian Kershaw. ''The End: The Defiance and Destruction of Hitler's Germany, 1944–1945''. Penguin, 2011.&lt;/ref&gt;.

Berxwedana civata giştî diyar bû ku bête şikandin. Herçend ku SS û Gestapo bi qirkirina giştî û qefil kirina serbaz û sivîl hewl da ku disiplinê bimînin, lê civat jixwe diyar bû ku bi temamî ne bawer dike. Di gund û bajarên Almanya de, hezar hezar sivîl ji bombardîman û ji şermendîyê mirin. Bi taybetî li Dresden di Şubatê 1945 de, diyar bû ku şopandinên Müttefîq bi şiklê giştî şaristan qirkirin û qasî 25.000 sivîl mirin&lt;ref&gt;Frederick Taylor. ''Dresden: Tuesday, February 13, 1945''. HarperCollins, 2004.&lt;/ref&gt;. Ev şermendî bû nîşaneyekî din ku Hitler nekarî şerê biparêze û Müttefîq ne rawestand.

Li frontên din, Jugoslavia û Hungariya jî bi temamî hate qirkirin. Red Army bi Belgrad û Budapest hatin dagirtin, herçend ku şer li Budapest bi hefteyên dirêj berdewam kir û bi şermendiya giştî Wehrmacht qediya. Ev şopandin diyar kir ku li Balkan û Hungariya jî Hitler şermendî bû û şer bi temamî ne bête şopandin.

Hitler diyar kir ku hewce ye Almanya bi temamî diyar bike wekî &quot;Festung&quot; û her şar bête berxwedan. Lê di rastiyê de, leşker û civata giştî bi temamî nekarin ku berxwedana wî bîne. Wehrmacht ne hêza avê, ne tayyare û ne tankên xwe hene. Bi sibehê 1945, diyar bû ku şer bi temamî qediya û tenê şermendî ma.&lt;ref&gt;Richard Bessel. ''Germany 1945: From War to Peace''. HarperCollins, 2009.&lt;/ref&gt;

Bi sibehê Nîsanê 1945, Red Army ji her alî Berlinê digihiştin. Zhukov ji Rojava û Konev ji Başûr hewl didan ku bi şiklê giştî şarê dagirin. Di 16ê Nîsanê de, Operation Berlin Offensive dest pê kir û bi taybetî di Oder–Neisse line de Wehrmacht bi serketin hat şikandin&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;. Bi demek kurt, Sovyet bi şiklê giştî ji Brandenburg ve qasî xwarê Berlinê girtin.

Wehrmacht û Volkssturm — hêzên giştî yên sivîl ku Hitler bi zor kir — bi şiklê giran berxwedan kirin, lê ev ne bûn hêza şerê giştî. Di hefteyên dawî de, diyar bû ku ji nav serbazên Almanya kesên mezin cîran, pîr an jî zarok bûn. Ev bû şopandin ku diyar kir ku bi temamî “Führerbefehl” ne heye jî nekarin şerê rawestînin&lt;ref&gt;Ian Kershaw. ''The End: Hitler's Germany 1944–45''. Penguin, 2011.&lt;/ref&gt;.

Hitler di Führerbunker de bi encamên giran diyar bû. Baweriyên wî hêj diyar bûn ku “Fronta Rojava ê bi cîh veşêre” an ku “Wunderwaffen ê şerê biguhere.” Goebbels û Bormann bi şiklê giştî propagandayê diyar kirin ku hewce ye bi temamî hewl bête dayîn. Di televîzyon û radyo de, wisan hate ragihandin ku “Berlin ê bête qirkirin lê ji nava wê ê şerê nû dest pê bike.” Lê di rastiyê de, Sovyet bi şiklê lez qada şarê dagirtin û hefteyên dawî bûn şermendiyên herî mezin.

Di şeva 20ê Nîsanê 1945 de, Hitler rojava salvegera 56em kir. Di vê rojan de, bi şiklê giştî genaralên Wehrmacht hate şandin ji bo pîvanên nû. Lê pêvajoya “Führer” bû ku ji realîtya şerê bi temamî derketiye. Hitler fermandaran anîn sererast, şopandin kir ku “Berlîn ê wekî Stalingradê bête,” û her tu kes divê bi temamî berxwedan bike. Ev şopandin diyar kir ku şer ne tenê wekî şerê leşkerî bû, lê jî wekî şerê siyasî û ideolojîk bû&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;Joachim Fest. ''Inside Hitler's Bunker: The Last Days of the Third Reich''. Farrar, Straus and Giroux, 2004.&lt;/ref&gt;.

Bi 22ê Nîsanê, diyar bû ku Hitler qasî şermendî ye. Di rojekê de, li Führerbunker diyar bû ku Wehrmacht ne hêza berxwedanê ne hene û ev bû yekem car ku Hitler bi temamî sernîvîsa Almanya nas kir. Genaral Hans Krebs û Wilhelm Burgdorf hewl dan ku bi “negotiation” bi Sovyet axivin, lê Hitler ev bi temamî red kir. Baweriyên wî jî ev bûn ku “an em ê bi serketin, an em ê bi mirin.”

Şer di hundirê Berlin de bi hefteyên dirêj berdewam bû. Di her şax û çarçoveyê de, leşkerên Sovyet şar dagirtin û bi şiklê giştî berxwedanên giştî şermendî kirin. Volkssturm û Hitlerjugend bi taybetî wekî berxwedan bi tenê bûn, lê mirina wan diyar bû ku ne hêza şopandinê. Ev şer diyar kir ku civata giştî jî bi temamî bû şermendî û ku “Führer” tenê di wê bunkerê de bû&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;Richard J. Evans. ''The Third Reich at War''. Penguin, 2008.&lt;/ref&gt;.

Berxwedana SS û Gestapo di hefteyên dawî jî zêde bû. Ev hêzên bi zor hewl da ku her tu civatî ku dixwest şarê derkeve jî bête qirkirin. Di navbera şer de, hezar hezar sivîl mirin, an di şewit an bombardîman an jî di şermendiyê de. Ev şopandin bû şermendiyekî din ji bo Hitler û wî ku “şerê giştî bi cîh qediya.”

Berî sibehê Nîsanê, Sovyet ji her alî Berlinê digihiştin. Zhukov ji Rojava ve, Konev ji Başûr û Rokossovsky ji Bakur. Ev şopandin bû yekem car ku Red Army bi şiklê giştî li ser birêkê ya Almanya hatiye hevûtiya.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;

Bi sibehê Nîsanê 1945, Berlin bi temamî ji aliyê Red Army ve hate girêdan. Zhukov bi 1st Belorussian Front ji Rojava û Konev bi 1st Ukrainian Front ji Başûr hewl da ku şarê bi serketin dagire. Serhildana qirkirin û şopandin ji aliyê Sovyet ve diyar bû ku bi temamî her qada şarê girêdayî ye. Wehrmacht û Volkssturm nekarin bête şermendîyê rawestînin.

Di 25ê Nîsanê de, Sovyet bi şiklê giştî şarê serhêl kirin û di Tempelhof û Neukölln de şopandin. Bi hefteya dawî de, Berlin bi temamî hate encam kirin û diyar bû ku tenê Führerbunker wekî qada siyasî û fermandarî maye. Hitler û jî navbera komê wî bi temamî li hundir şarê bûn girtî&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;.

Di 28ê Nîsanê de, Hitler diyar bû ku alîkarên wî jixwe wî dikebirin. Benito Mussolini li Italya bi partîzanên li Como hate girtin û bi şiklê giran bi qirkirin mir. Ev bû şopandin giran li Führerbunker, ji ber ku Hitler diyar bû ku sernîvîsa wî ê wekî Mussolini ne bête. Di vê rojekê jî, Hitler bi Eva Braun — jinê wî ku berî sibehê diyar bû jiyana wî — zewicî. Zewicandina wan bû bi protokolên nazîkî û bi hêz, lê ev bû yekem car ku Hitler ji realîtya nêzîk bû&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;.

Di heman demê de, Hitler bi genaralên xwe axivî û fermana dawî daye. Wî diyar kir ku niha her şer nekarî bête şermendîyê rawestînin û ku her tu leşker divê bi temamî diyar bike. Hitler di vasîyeta xwe de, ji bo ku SS û Gestapo bi temamî qirkirina “xwiyan” bi serketin bidomînin, şopandin da. Ev vasîyet, ku di 29ê Nîsanê hate nivîsandin, jî diyar kir ku Hitler hêj bi temamî ideolojîya xwe girtî bû û ne bawer kir ku bi siyasî şopandin bête guhertin&lt;ref&gt;Ian Kershaw. ''Hitler: 1936–1945, Nemesis''. Penguin, 2000.&lt;/ref&gt;.

Di şeva 30ê Nîsanê 1945 de, Hitler û Eva Braun ji hêla alîkaran ve bi cyanida û bi şopandina xwe mirin. Serbazên SS li Führerbunker diyar kirin ku wî û jinê wî di salon de mirin. Ji bo ku navên wan ne bête “nîşan” ji bo Sovyet, wî bi benzin hat şopandin û li parkê bunkerê hate şewitandin&lt;ref&gt;Hugh Trevor-Roper. ''The Last Days of Hitler''. Macmillan, 1947.&lt;/ref&gt;. Ev bû dawîya rast bi jiyana Führer.

Piştî mirina Hitler, Joseph Goebbels û jinê wî Magda bi temamî diyar kirin ku ne bête berxwedan. Ew 6 zarokên xwe bi cyanida kuştin û bi şeva 1ê Gulanê ew jî bi şopandin mirin. Ev bû şopandin ku propagandaciyên wî herî nêzîk nekarin ku ji sernîvîsa Führer derkevin. Martin Bormann hewl da ku ji Berlin derkeve, lê diyar bû ku di şermendîyê de mir.

Ji bo Sovyet, qada Führerbunker bû wekî nîşaneyekî serketin. Di hefteyên paşîn de, Red Army li Berlin bi serketin hat dagirtin û bi 2ê Gulanê diyar bû ku Wehrmacht bi temamî teslim bû. Sernîvîsa Almanya bi temamî diyar kir û mirina Hitler bû nîşaneyekî dawî ji bo şerê ku destpêkir di 1939 de.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

Piştî mirina Hitler di 30ê Nîsanê 1945 de, sistemê nazîk bi temamî şikest. Karl Dönitz, ku ji hêla Hitler ve di vasîyeta wî de hate destnîşan kirin wekî serokê nû, hewl da ku bi şiklê giştî bi Müttefîqan re “negotiation” bike. Dönitz dixwest ku bi Amerîkî û Brîtanya re bi cih veşêre, lê Sovyet ev bi temamî red kirin û ragihandin ku tenê teslimîya bê şart ê qebûl bête&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt;.

Di 2ê Gulanê 1945 de, Berlin bi temamî ji hêla Red Army ve hate dagirtin. Genaral Helmuth Weidling, ku fermandariya şarê digirt, bi şiklê giştî ji Zhukov re teslim bû. Ev bû şopandin ku Berlin wekî qada giştî yê siyasî û ideolojîk hate qirkirin. Hêzên SS û Volkssturm, ku hêj hewl didan ku bi temamî şermendiyê bête, nekarin şerê rawestînin. Ev diyar kir ku şer bi temamî qediya û ku mirina Hitler bi rastî bû nîşaneya dawî.

Di 7ê Gulanê 1945 de, di Reims de, genaral Alfred Jodl ji hêla Wehrmacht ve hat şandin û fermana teslimîya giştî li ser navê Almanya hate nivîsandin. Ev fermana bi 8ê Gulanê 1945 de bi şiklê giştî hate afirandin û bi 9ê Gulanê jî Sovyet qebûl kir. Ev roj di nav dîroka giştî de bû wekî “Victory in Europe Day” (VE-Day)&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt;.

Di encamê de, Almanya bi temamî hate qirkirin. Şaristanên giran wekî Berlin, Hamburg, Dresden û Köln bûn qada şopandin û sivîlên milyonên kuştin. Wehrmacht bi temamî hate şikandin û serbazên wan hate girtin an jî qirkirin. Kampên Holokost bi temamî hate azad kirin û şermendiya ku di nav Almanya û navneteweyî de hate afirandin bi şiklê giştî hate nivîsandin&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;.

Piştî şer, mirina Hitler ji bo giştî civatên navneteweyî bû şopandin giran. Ev mir bi serketina Müttefîqan re girêdayî bû, lê her weha ev bû şopandin ku ideolojîya nazîk nekarî bi jiyana dirêjî bimîne. Hitler bi mirina xwe hêj bawer kir ku “tarîx ê wî diyar bike wekî şermezar an wekî serketî,” lê di encamê de tarîx wî wekî nivîsara komkujî, şermendî û şer qebûl kir.

Ji bo Almanya, ev şermendî bû destpêka nû. Rêveberiyên Müttefîq diyar kirin ku bi temamî nizamê nazîk bête şikandin û ji bo vê armancê, Nuremberg Trials hate afirandin. Ev mahkeme bi ser fermandarên nazîk hat kirin û diyar kir ku civata giştî ê ne bi tenê bête şermendî, lê jî ê bi adaletê berdewam bête.

Piştî şerê, Berlin hate parvekirin di nav çar şaxan: Amerîkî, Brîtanya, Fransî û Sovyet. Almanya bi temamî bû qada dagirkerî û şermendiya civata wî bi temamî hate xwendin. Mirina Hitler jî bû nîşaneya ku ideolojîya ku di 1933 de bi şiklê giştî dest pê kir, di 1945 de bi şiklê şermendî qediya.&lt;ref&gt;Laurence Rees. ''The Nazis: A Warning from History''. BBC Books, 1997.&lt;/ref&gt;

== Piştgirîya dîrokî û miras ==
Piştgirîya dîrokî û mirasa Hitler û rejîma Nazî ji bo civat û siyaseta giştî ya sedsala 20em bû girîngtirîn şermendî û şopandinên ku hatin şopandin. Bi temamî şermendiya şer û komkujî bi wê navê girêdayî bû, lê her weha şopandina wê ji bo tarîx û siyaseta navneteweyî zêdetirî bû.

Hitler di jiyana xwe de bi ideolojîya racîst û antî-semitîst şopandin ava kir. Ev baweriya ku &quot;rêza arî&quot; divê bête şopandin bi siyasî û leşkerî hate şer kirin, bû yekem sedema qirkirina milyonên sivîl, bi taybetî Kurdên Yewnanî, Rom, Yahudiyan û kesên ku ji bo nazîk &quot;ne arî&quot; bûn. Holokost wekî şopandinên giran di tarîxê de bû, û ev şermendî ji bo civat û zanîngehên giştî bû nîşaneyek ku ideolojîya racîst û totalîtêr dikare bi şiklê giştî jiyana milyonên kesan qirkirin&lt;ref&gt;Yehuda Bauer. ''A History of the Holocaust''. Franklin Watts, 2001.&lt;/ref&gt;.

Piştî 1945, şopandina Nazî û mirina Hitler bi temamî qasî siyasî û moralî hate şopandin. Müttefîqan diyar kirin ku ne tenê hêzên leşkerî û siyasî divê bête şermendî, lê jî ku ideolojî û her wiha partiyên siyasî yên bi nasnameyên racîst divê bi temamî qirkirin. Ev bû armanca Nuremberg Trials, ku di 1945–46 de hate şopandin, ku fermandarên mezin yên Nazî wekî Göring, Ribbentrop, Kaltenbrunner û din hate dadgeha navneteweyî. Ev dadgehan bi serokatiya serbazên Müttefîq diyar kirin ku &quot;komkujî, şermendîya şer û şermendîya civata giştî&quot; ne tenê wekî siyasî lê wekî jinîqarî hate nas kirin&lt;ref&gt;Telford Taylor. ''The Anatomy of the Nuremberg Trials''. Knopf, 1992.&lt;/ref&gt;.

Mirasê Hitler ne tenê bi siyaseta Almanî, lê jî bi siyaseta giştî ya Ewropa û civata navneteweyî girêdayî bû. Di Almanya de, bi şiklê giştî şopandina &quot;Vergangenheitsbewältigung&quot; (şermezariya dîrokî) hate pêkanîn. Ev şopandin bû yekem car ku civata giştî diyar kir ku bi dîroka xwe divê şermendiya giştî nas bike û pêdivî ye bi şiklê giştî li dijî her forma ku dikare vegerîne ideolojîya nazî berxwedan bête. Herçend ku di salên 1950 û 1960 de hêj pir kes hewl didan ku şermendiyên nazîk bête veşartin, lê di salên paşîn de, di zanîngeh û siyasî de, şopandina &quot;nie wieder&quot; (çaxî naçar ji nû ve) bû şiarê giştî&lt;ref&gt;Norbert Frei. ''Adenauer's Germany and the Nazi Past''. Columbia University Press, 2002.&lt;/ref&gt;.

Li derveyî Almanya, mirasa Hitler bi siyaseta navneteweyî jî girêdayî bû. Ji bo Müttefîqan, şermendîya nazî bû sedema şopandin û afirandina &quot;Nations United&quot; û lêkolîna ku çawa yekem car ev şermendî bi temamî qirkirin. NATO û siyaseta şopandina demokratî li Ewropa bûn bi tenê diyar kirin ku divê wekî berxwedan bi dijî şermendîya ku dikare ji totalîtêrîzm û racîzm ve vegere.

Ev şermendî jî diyar kir ku ideolojîya Hitler ne bû tenê &quot;problema Almanî,&quot; lê ku bû sedema şermendîya giştî. Ewropa û giştî civata navneteweyî bi temamî bawer kirin ku qasî şer û qasî qirkirin nekarin dubare bûn. Ev miras şopand ku siyaseta giştî bi dawiyê bête şermendî û ku bi civat û qanûnên navneteweyî divê nîşanên ideolojîya racîst an qirkirina civakên nekomî bête şikandin&lt;ref&gt;Mark Mazower. ''Dark Continent: Europe's Twentieth Century''. Vintage, 1999.&lt;/ref&gt;.

Di salên piştî 1945 de, Almanya hate parvekirin û şermendiya dîroka Hitler bû armanca giran ji bo giştî siyaseta navdewletî. Hem di Almanya Başûr û hem di Almanya Bakur de, şopandinên zêde hate avakirin ku nêzîkî û şermendiya şerê bête nasandin. Li Almanya Başûr, siyaseta demokratî bi kontrola Müttefîqan hate şopandin, û şermendiya nazî bû sedema siyasîya nû ya federalîzm û avakirina Bundesrepublik. Li Almanya Bakur jî, di bin kontrola Sovyet de, nazîsm hate diyar kirin wekî &quot;armanca kapitalîzm&quot; û şermendiya Hitler hate bi siyasî şopandin&lt;ref&gt;Mary Fulbrook. ''A History of Germany 1918–2014: The Divided Nation''. Wiley-Blackwell, 2014.&lt;/ref&gt;.

Ev qasî şermendî jî sedem bû ku siyaseta nasyonalîzm û racîzm di pîvana giştî de hate astengkirin. Bi şiklê giştî, piştî 1945, her tişt ku dikare nîşaneyekî ji ideolojîya Hitler bibe, hate şopandin. Armanca giştî bû afirandina ewropa demokratî û birêvebiriyekî ku nekaribû ji nû ve bi rêya qirkirina civak û siyaseta giştî bigere. Ev qasî diyar kir ku li nav siyaseta navneteweyî, giştî hewce bû ku nîşanên ku dikarin bi totalîtêrîzm, racîzm an jî şermendî têkildar bûn, bête şikandin.

Mirasê Hitler jî li hember edebî û çandî hate şopandin. Çand û huner piştî şerê bi temamî şopandin kirin ku ideolojîya nazî bête şermendî û ku pêdivî ye çand bi awayekî giştî bête avakirin li dijî totalîtêrîzm. Rojnamevan, nivîskar û hunermend wekî Thomas Mann, Bertolt Brecht û din hewl da ku bi nivîs û hunera xwe şermendîya Hitler û nazîsm bête şopandin.

Di binavê navneteweyî de jî, şermendiya Hitler bi temamî sedem bû ku ji bo Mînakê Civata Neteweyî (United Nations) qanûn û prinsipên nû hate şopandin. Konvansiyonên navneteweyî ya li dijî komkujî û şermendîya şer bi rastî ji bo şermendiya Hitler hate afirandin. Ev diyar kir ku şermendîya nazî bû şopandin giran ji bo qanûna navneteweyî û mirasê civata giştî&lt;ref&gt;William Schabas. ''Genocide in International Law''. Cambridge University Press, 2000.&lt;/ref&gt;.

Di siyaseta giştî de, piştgirîya dîrokî ji bo Almanya ne bû tenê şermendî, lê jî bû girêdaneke nû. Piştî şerê, di navbera Almanya û Ewropa de bi şiklê giştî şopandinên ewropayî bi awayekî demokratî û hevkarî ava bûn. Mirasê Hitler wekî şermendî bû yekem sedem ku Ewropa divê bi komî û hevkarî bête şopandin, da ku nekaribû dubare bête şermendî. Ev bû armanca giran ku li encamê diyar kir ku ji bo 1950an de, Komîsyona Ewropayî û paşê Komîsyona Ewropa bi şiklê giştî bûn armanca avakirina &quot;never again.&quot;

Li civata giştî, Hitler diyar bû wekî nîşaneyekî şermendî. Mirasê wî ne bû serketin an şopandinên siyasî, lê jî bû wekî nîşaneyekî qirkirina giştî û şermendîya siyasî. Wekî şopandin diyar bû ku şermendîya Hitler bi temamî ji bo civata giştî divê bête nîşan û ku tarîx dikare ji bo civata pêşeroj jî bête rengekî şermendî.

Di encamê de, mirasa Hitler li civat, siyasî, çandî û zanîngehî bû yekem şermendî. Ev miras diyar kir ku her tişt ku dikare ji ideolojîya wî ve vegere, divê bête şermendî û divê bête rawestandin. Bi mirina wî, diyar kir ku totalîtêrîzm nekarî bi jiyana dirêjî bimeşe û ku pêdivî ye civat û siyasî bi şiklê giştî şopandinên demokrasi û civata giştî bi serketin biparêzin.&lt;ref&gt;Ian Buruma. ''Year Zero: A History of 1945''. Penguin, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tony Judt. ''Postwar: A History of Europe Since 1945''. Penguin, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Heinrich August Winkler. ''Germany: The Long Road West''. Oxford University Press, 2006.&lt;/ref&gt;

== Binerê ==
* [[Rastgiriya tund]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Adolf Hitler}}

{{Kontrola otorîteyê}}

{{DEFAULTSORT:Hitler, Adolf}}
[[Kategorî:Adolf Hitler| ]]
[[Kategorî:Awistirî]]
[[Kategorî:Endamên Partiya Karkerên Alman]]
[[Kategorî:Holokost]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1889]]
[[Kategorî:Katolîkên romayî yên berê]]
[[Kategorî:Malbata Hitler]]
[[Kategorî:Mirin 1945]]
[[Kategorî:Nivîskarên almanî yên mêr ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Serokwezîrên Almanyayê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst]]</text>
      <sha1>lg9z6zgjy6a7zafaxroaotqc5b48m4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schutzstaffel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25397</id>
    <revision>
      <id>2096852</id>
      <parentid>1983585</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2096852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1260" sha1="9n7raxxxvsmj0qux9qhuic3mbjjjqb9" xml:space="preserve">[[Wêne:Flag Schutzstaffel.svg|thumb|Alaya SSyê]]

'''Schutzstaffel der NSDAP''' {{IPA-de|ˈʃʊtsˌʃtafl̩}} (bi kurtî '''SS''', bi wateya ''Yekîneya Parastinê'') di dema [[Komara Weimarê]] a [[alman]]an de, di 9ê çiriya paşîn 1925an de wekî rêxistineke girêdayî [[NSDAP]]ê bo parastina [[Adolf Hitler]] hatibû damezrandin. Piştî hatina Naziyan a ser desthilatdariyê rêxistin berfireh dibe û êdî ne wekî parastina Hitler, wekî hêzeke xurt a sazûmaniyê tê bikaranîn. Herwekî sazî dibe du parçe û parçeya bi navê ''Algemeine SS (SS ên giştî)'' tevlî komkujiyan dibe. Berê tenê mirovên alman dihatin girtin, lê li gorî pêdiviyên şer roj hat ku ji gelek neteweyan kes hatin girtin. Dema [[Heinrich Himmler]] di 6ê kanûna paşîn a 1929an de serokatiya SS ji [[Erhard Heiden]] digire, rêxistin xwediyê tenê 280 zilamên çalak e. Di bin rêveberiya Himmler de SS bi pêş dikeve û di nava salekê de hejmara endaman dibe 1000 û di sala 1933an de jî dibe 204.000 kes.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1925an li Almanyayê]]
[[Kategorî:Dîroka Almanyayê]]
[[Kategorî:Holokost]]
[[Kategorî:Leşkerî]]
[[Kategorî:Rêxistinên ku di 1925an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>9n7raxxxvsmj0qux9qhuic3mbjjjqb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erdelanî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29090</id>
    <revision>
      <id>2096876</id>
      <parentid>1954847</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T06:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tütig Seg</username>
        <id>57134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2096876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13580" sha1="714kfwn4xut8dkbzi2qk09ocienzmsz" xml:space="preserve">{{Bi zazakî|Erdelankî}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}}
'''Erdelanî''' zaravayekî [[Soranî|Kurdîya Navîn]] ye ku li Parêzgeh [[Sine]] û bajarê [[Riwanser]] girtûperê (derdorê) wî dêt axaftin. Gerçî ji dîmena rezimanî (gramatîk) Erdelanî zaravayekî Kurdîya Navîn ([[Soranî]]) ye, lêbelê wî bi [[Xwarîn|Kurdîya Başûrî]] jî pirr nêzîk e. Hê jî gelek elementên kevnar yên [[Kurdî]] di [[Erdelanî]] de parastîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}

== Bernavan ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min ||  min, emin ||min, mi   ||ez||ez||emin, min
|--
|to||to, eto||tû, to, ti||tu||ti, tu||to, etu, tu
|--
|ew, o||ew||ew, o||ew||o/a||ad
|--
|ême||ême||îme||em||ma||êma,ême
|--
|êwe || êwe  ||îwe, yûwe ||hûn, hingo ||şima, şime||şima, şime
|--
|ewan||ewan||ewan ||ew ||ê||ed
|--
|}

== Reziman ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min eçim ||  min/emin deçim  ||min/mi çim/diçim  ||ez diçim||ez şina||emin/min lû/milû
|--
|to exweyt||to/eto dexoy||tû/to/ti xwey/dixwey||tu dixwey||ti/tu wenî/wena||to/etu/tu werî/morî
|--
|ew/o ekat||ew dekat||ew/o keyd/dikey||ew dike||o/a keno/kena||ad kero/mikero
|--
|ême ezanîm||ême dezanîn||îme zanîm/dizanîm||em dizanin||ma zanê/zanîme||êma/ême zanim/mizanim
|--
|êwe erêjnin/erêşnin|| êwe derêjnin  ||îwe/yûwe rişnin/dirişnin ||hûn/hingo dirijnin||şima rişnenê ||şima/şime rişîd/merişîd
|--
|ewan ewînin||ewan debînin||ewan diwînin/dînin ||ew dibînin ||ê vînenê||ed wînên/moynên
|--
|}

== Formê fermanî (împeratîv) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| biço! ço! ||  biço!||biço! ||biçe!||şo!||bilû!
|--
|bê! bêre!||bê! were!||bew!||were!||bê!||borê!
|--
|bike!||bike!||bike!||bike!||bike!||kere!
|--
|bixwe!||bixo!||bixwe!||bixo!||bûre!||bûre!
|--
|biwîne!|| bibîne!  ||biwîn! bîn! ||bibîne!||bivîne!||biwîne!
|--
|bêje!||bile!||bîj! ||bêje! ||vaje!||waçe! baçe!
|--
|biware!||bibare!||biwar! bar!||bibare!||bivare!||biware!
|--
|}

== Sîstemê Ergativ a Kurdî li Navbera Rojhilat û Rojava ==

Zimanşinasan dibêjin ku sîstemê ergativ di lehçeyên kurdî de bi du cureyên cûda pêşveçûye, ku her yek karîgerîya dîrokî û herêmî hebûye.&lt;ref&gt;Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.&lt;/ref&gt;

    Ergativê Rojava (synthetic) 
Ev cure li lehçeyên kurdî yên nêzîkî navçeya Rojava ya Çiyayê Zagros, wek lehçeya Erdelanî (Sineyî) baş parastî ye.&lt;ref&gt;Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.&lt;/ref&gt; Sedema wê nêzîkbûna wan lehçeyan bi zimanê Pahlawî ya navîn e.
* Di kiryarên derbasî (madi) de, kiryar bi pashkiriya (clitic) re tê girêdan bi barkar (objekt).&lt;ref&gt;Mackenzie, 1961, pp. 72–74.&lt;/ref&gt;
* Kiryara kesê sêyem nayê guherandin (bi şêweyê impersonal) û bi barkar re nayê girêdan.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 123–126.&lt;/ref&gt;
* Ev sîstem rastî bi zimanên Pahlawî ya Sasani têkildar e.&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009, p. 555.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojava (Erdelanî/سنەیی)'''
* '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە
* '''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend

   ''' Ergativê Rojhilat (analytic)'''  
Li lehçeyên kurdî yên Rojhilat û Bakur, wek Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî (wek navçeya Mehabad û Hewlêr), sîstemê ergativ pêşveçûna cûda kir.&lt;ref&gt;Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.&lt;/ref&gt; Ev cure karîgerîya mezin li zimanên Rojhilatî ya Îranî wek Pashtû û Saka hebû.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 200–205.&lt;/ref&gt;
* Barkar û pashkar bi hewma yan peyvên diyarî wek ''ji'' an ''bi'' têne nîşandan.&lt;ref&gt;Thackston, 2006, pp. 55–56.&lt;/ref&gt;
* Di kiryarên derbasî de pêwîst e bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherînin.&lt;ref&gt;Haig, 2004, p. 210.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojhilat (Soranî/سۆرانی)'''
* '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە
* '''Latin/Fingilish:''' Ew ketebé le layen min xwêndrayewe

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Rojava (synthetic)
! Ergativê Rojhilat (analytic)
|-
| Navçe û lehçe
| Navçeya Rojava ya Zagros, nimûne: Erdelanî (Sineyî)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mackenzie, 1961.&lt;/ref&gt;
| Navçeya Rojhilat û Bakur, nimûne: Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Thackston, 2006.&lt;/ref&gt;
|-
| Karîgeriya dîrokî
| Nêzîkbûna zêde bi Pahlawî ya navîn (Sasani)&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009.&lt;/ref&gt;
| Karîgeriya zimanên Rojhilatî wek Pashtû û Saka&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Haig, 2004.&lt;/ref&gt;
|-
| Kiryara derbasî (madi)
| Bi şêweyê impersonal (bi barkar re nayê girêdan)&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Kiryara derbasî divê bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherîn&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;
|-
| Diyarîkirina barkar/pashkar
| Barkar bi pashkiriya (clitic) re tê girêdan bi pashkar&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Barkar û pashkar bi peyvên cûda wek ''ji'' û ''bi'' têne nîşandan&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend
| '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Ew ketebé le layen min xwêndrayewe
|}
 Ergativ di Zimanên Kurdî

Di zimanên Kurdî de, ergativiyê li du cureyên sereke tê dîtin: **synthetic (sentezayî / clitic + verb neuter)** û **analytic (marker / postposition + verb concord)**. Ev tabelan xulasayîya wan cûdan û taybetmendiyên wan nîşan dide.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Erdelanî (Western / Sineyî)
! Ergativê Kurmancî / Soranî (Eastern)
|-
| Cureya ergativ
| Sentezayî (clitic + verb neuter)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Mackenzie, 1961&lt;/ref&gt;
| Analîtîk (marker / postposition + verb concord)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Thackston, 2006&lt;/ref&gt;
|-
| Concord / pêkhatîya verb
| Verb bi şêweyê neuter / impersonal&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Haig, 2004, pp.123–126&lt;/ref&gt;
| Bi concorda personal an bi analytical passive&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Haig, 2004, p.210&lt;/ref&gt;
|-
| Rîxa dîrokî
| Pahlawîya Sasani (Western Iranian)&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Windfuhr, 2009, p.555&lt;/ref&gt;
| Western + te'sîra Rojhilatî (Sakî / Pashto)&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;Haig, 2004, pp.200–205&lt;/ref&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئو کتیومه خویند&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend
| '''Kurmancî:''' Ew kitêb ji min xwend&lt;br&gt;Soranî Arabic: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;Soranî Latin/Fingilish: Ew ketebé le layen min xwêndrayewe
|}

Erdelanî (Western Iranian) ji cureya sentezayî (synthetic) tê bikar anîn, ku clitics bi verbên neuter ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Ev nîşan dide ku struktura wê zêde complex e û pêwendî bi tevahiya peyvên girêdayî hene.

Kurmancî / Soranî (Eastern Iranian) lehçeyên analytic ne, ku markers yan postpositions bi verbs concord dikarin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Struktura wan hêsan û pêwendîyên wan diyar ne.

Concord / pêkhatîya verb:
Erdelanî (Western): Verbên herêmî bi şêweyê neuter / impersonal in, ku nîşan dide ku girêdayî kêm tê da fâ'el an objektê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Bi concorda personal an bi analytical passive tê dîtin, ku nîşan dide karîgerîya zimanên Rojhilatî.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Rîxa dîrokî:
Erdelanî (Western): Pahlawîya Sasani, girêdayî bi zimanên Iranian navîn û çanda Sasaniyên Rojava.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Ji te'sîrên Western re, lê her weha li ser zimanên Rojhilatî wek Sakî û Pashto karîgerî hene.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;

Nimûne:
Erdelanî: من ئو کتیومه خویند (Min ew ketiume xwend) — nîşan dida synthetica + clitic
Kurmancî: Ew kitêb ji min xwend — analytic + concord
Soranî: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە (Ew ketebé le layen min xwêndrayewe) — analytic + concord

== Fonolojî û Fonetîkê Kurdîya Erdelanî ==

Nîşaneyên taybetî yên Kurdîya Erdelanî nimûneyên girîng in ji parastina cudaî û xweseriyên zimananî ya kurdî. Ev nîşan û dengî taybetî bi awayekî zanistî û ron şîroveyê dide:

Girîngiya nîşanên taybetî yên Erdelanî '''(ڴ، ݩ، ۊ)''' nimûneyên reng û taybetiya zimaniya Erdelanî ne, ku gelek caran li Soranî gûhartine an jî wenda bûn. Ev foneman bi awayekî fonolojîk û fonetîk cuda ne û nîşana dewlemendiya zimananî yên kurdî in.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Nîşanê nivîsê || Fonetîk || Cureya dengê || Taybetmendiyên awayî || Nimûne || Rewşa li yên din / Têgihiştinên din
|-
| ڴ || /ğ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda – nisbet nerm, saîşî, bêvok || rêg /rağ/ «rêg» || Parastî ye li Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Sine /g/
|-
| ݩ || /ŋ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda, dengdanî bi hêz, bêvok || dang /daŋ/ «dang» || Parastî ye bi tevahî li Erdelanî, Gurusî û  Senendec; li Soranî kêm bûye an gûharîye /ng/
|-
| ۊ || /ü/ || Veng (vokal) dirêj || Nivî vokal, dû-lebî, lêber kirina lêban, pêş dev || gul /gül/ «gul» || Parastî ye li Erdelanî, Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Soranî kêm bûye û gelek caran bi «u» → gul /gul/
|}
Di herdu zimanan de ( [[pehlewî]] û ya [[erdalanî]]) jî, gūl/gül (gul) bi dengdêra /ü/ tê bilêvkirin, û ev deng dengdêreke yekane û netevlihev e. Ev yek berdewamiya fonetîk di zimanên Erdelanî de nîşan dide.

'''Kurdiya Erdelanî:'''
Di zaravayê Erdelanî yê Kurdî de, peyva &quot;rang&quot; wekî reng tê bilêvkirin û dengdêra /ŋ/ tê parastin. Ev peyv ji hêla fonetîkî ve pir dişibihe dengdêra rang di [[pehlewî]] yê de, û /ŋ/ wekî dengdêrek di dawiya peyvê de xuya dike.
Mînak: reng (रंग) di [[Erdelanî]] de tê wateya &quot;reng&quot;, û /ŋ/ bi zelalî tê bihîstin.

== Taybetmendiyên zaravayê erdelanî ==

[[Erdelanî]] tenê zaravayê [[kurdî]], yan betir e ku em bêjin tenê zaravayê îranî yê Bakûrê Rojava ye ku li vî de demê çûbûyî yan sifet bi paşbendika &quot;-ig&quot; tê çê kirin (mîna zimanên îranî yên navîn, bi taybet [[pehlevî]] û [[partî]] ku li wan de jî demê çûbûyî yan sifet bi &quot;-eg&quot; dihate çê kirin). Mînak:

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî || [[Soranî]] || [[Kelhûrî]] || [[Kurmancî]] || [[Kirmanckî]] || [[Farsî]] || [[Mazenderanî]] || [[Pehlevî]]
|--
|kûştig||kûştû||kûştî||kûştî|| kîşte ||koştê||kûşti|| kûşteg
|--
|nusyag , nusyaw||nusraw||nusyaw||nivîskî, nivîsandî|| nuşte ||nêvêştê şodê||benivîşti bebû|| nîbîşteg
|--
|birdig , birdû||birdû||birdî||birî|| berde ||bordê||bûrdi|| bûrteg
|--
|mirdig , mirdû ||mirdû||mirdî||mirî|| merde ||mordê||mûrdi || mûrteg
|--
|kiryag , kiryaw||kiraw||kiryaw||hatîye kirin|| kerde, ameya kerdene ||kerdê şodê||hakordi bebû|| kerteg
|--
|zînig , zînw||zîndû||zîne||zindî|| ganî, cande ||zêndê||zênde|| zîndeg
|--
|gizig , gizi||gezû||gizî||gezî, gezû|| gezi ||khak endaz||geze||-
|--
|tînig , tînû||tînû||tînî||tînî|| têşan ||têşnê||teşne|| tîşneg
|--
|kolani xwarig||kolanî xwarû||kolani xwar||kolana xwar/jêr|| mehleya ware/cêre ||mehellêyê payîn||bên mehelli||-
|--
|kolani jûrig|| kolanî jûrû  ||kolani jûr||kolana jor|| mehleya core ||mehellêyê bala||cûwer mehelli||-
|}

== Hendek wûşeyên erdelanî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kurmancî]]
|--
| Xwa ||  Xûday, Xwa||Xwedê 
|--
|xawen||xawen||xwedî
|--
|naw, -name (wek: nazname, penename)||naw, nêw||nav!
|--
|sol||sor||sor, xwey
|--
|baran|| baran, werişt  ||baran
|--
|befir, wefir||befir||berf
|--
|en||hend||hin, hind, qas
|--
| gûrg ||  gûrg||gûr
|--
|seg||seg||kûçik
|--
|mêman||mêwan||mêvan
|--
|sa/100||set/100||sed/100
|--
|rêge, re|| rêga||rê, rih
|--
|solle||serma||serma
|--
|pek||bak||xem, tirs
|--
|pirt, pird||pird||pir
|--
|kewg||şîn||şîn
|--
|sewz||  sewz, kesk||kesk
|--
|zûwan||ziman||ziman
|--
|keleşêr||dîk||dîk
|--
|hemro||hermê||hermî
|--
|berz|| berz||bilind
|--
|zama, zawa||zawa||zava
|--
|wevî||bûk||bûk
|--
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Zimanê kurdî}}

{{Çavkanî}}

{{Çavkanî}}
   
* Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.
* Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.
* Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.

, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. Oxford: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Sorani Kurdish: A Reference Grammar''. Harvard University.
* Fattah, I. (2000). ''Les dialectes kurdes méridionaux''. Paris: Éditions Peeters

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Devokên soranî]]</text>
      <sha1>714kfwn4xut8dkbzi2qk09ocienzmsz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096877</id>
      <parentid>2096876</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T06:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tütig Seg</username>
        <id>57134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bernavan */</comment>
      <origin>2096877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13565" sha1="e3b9ulo0agp8en98x9dfbk7cs9sh36b" xml:space="preserve">{{Bi zazakî|Erdelankî}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}}
'''Erdelanî''' zaravayekî [[Soranî|Kurdîya Navîn]] ye ku li Parêzgeh [[Sine]] û bajarê [[Riwanser]] girtûperê (derdorê) wî dêt axaftin. Gerçî ji dîmena rezimanî (gramatîk) Erdelanî zaravayekî Kurdîya Navîn ([[Soranî]]) ye, lêbelê wî bi [[Xwarîn|Kurdîya Başûrî]] jî pirr nêzîk e. Hê jî gelek elementên kevnar yên [[Kurdî]] di [[Erdelanî]] de parastîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}

== Bernavan ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min ||  min, emin ||min, mi   ||ez||ez||emin, min
|--
|to||to, eto||tu, ti||tu||ti, tu||to, etu, tu
|--
|ew, o||ew||ew||ew||o/a||ad
|--
|ême||ême||îme||em||ma||êma,ême
|--
|êwe || êwe  ||îwe ||hûn, hingo ||şima, şime||şima, şime
|--
|ewan||ewan||ewan ||ew ||ê||ed
|--
|}

== Reziman ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min eçim ||  min/emin deçim  ||min/mi çim/diçim  ||ez diçim||ez şina||emin/min lû/milû
|--
|to exweyt||to/eto dexoy||tû/to/ti xwey/dixwey||tu dixwey||ti/tu wenî/wena||to/etu/tu werî/morî
|--
|ew/o ekat||ew dekat||ew/o keyd/dikey||ew dike||o/a keno/kena||ad kero/mikero
|--
|ême ezanîm||ême dezanîn||îme zanîm/dizanîm||em dizanin||ma zanê/zanîme||êma/ême zanim/mizanim
|--
|êwe erêjnin/erêşnin|| êwe derêjnin  ||îwe/yûwe rişnin/dirişnin ||hûn/hingo dirijnin||şima rişnenê ||şima/şime rişîd/merişîd
|--
|ewan ewînin||ewan debînin||ewan diwînin/dînin ||ew dibînin ||ê vînenê||ed wînên/moynên
|--
|}

== Formê fermanî (împeratîv) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| biço! ço! ||  biço!||biço! ||biçe!||şo!||bilû!
|--
|bê! bêre!||bê! were!||bew!||were!||bê!||borê!
|--
|bike!||bike!||bike!||bike!||bike!||kere!
|--
|bixwe!||bixo!||bixwe!||bixo!||bûre!||bûre!
|--
|biwîne!|| bibîne!  ||biwîn! bîn! ||bibîne!||bivîne!||biwîne!
|--
|bêje!||bile!||bîj! ||bêje! ||vaje!||waçe! baçe!
|--
|biware!||bibare!||biwar! bar!||bibare!||bivare!||biware!
|--
|}

== Sîstemê Ergativ a Kurdî li Navbera Rojhilat û Rojava ==

Zimanşinasan dibêjin ku sîstemê ergativ di lehçeyên kurdî de bi du cureyên cûda pêşveçûye, ku her yek karîgerîya dîrokî û herêmî hebûye.&lt;ref&gt;Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.&lt;/ref&gt;

    Ergativê Rojava (synthetic) 
Ev cure li lehçeyên kurdî yên nêzîkî navçeya Rojava ya Çiyayê Zagros, wek lehçeya Erdelanî (Sineyî) baş parastî ye.&lt;ref&gt;Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.&lt;/ref&gt; Sedema wê nêzîkbûna wan lehçeyan bi zimanê Pahlawî ya navîn e.
* Di kiryarên derbasî (madi) de, kiryar bi pashkiriya (clitic) re tê girêdan bi barkar (objekt).&lt;ref&gt;Mackenzie, 1961, pp. 72–74.&lt;/ref&gt;
* Kiryara kesê sêyem nayê guherandin (bi şêweyê impersonal) û bi barkar re nayê girêdan.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 123–126.&lt;/ref&gt;
* Ev sîstem rastî bi zimanên Pahlawî ya Sasani têkildar e.&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009, p. 555.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojava (Erdelanî/سنەیی)'''
* '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە
* '''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend

   ''' Ergativê Rojhilat (analytic)'''  
Li lehçeyên kurdî yên Rojhilat û Bakur, wek Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî (wek navçeya Mehabad û Hewlêr), sîstemê ergativ pêşveçûna cûda kir.&lt;ref&gt;Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.&lt;/ref&gt; Ev cure karîgerîya mezin li zimanên Rojhilatî ya Îranî wek Pashtû û Saka hebû.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 200–205.&lt;/ref&gt;
* Barkar û pashkar bi hewma yan peyvên diyarî wek ''ji'' an ''bi'' têne nîşandan.&lt;ref&gt;Thackston, 2006, pp. 55–56.&lt;/ref&gt;
* Di kiryarên derbasî de pêwîst e bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherînin.&lt;ref&gt;Haig, 2004, p. 210.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojhilat (Soranî/سۆرانی)'''
* '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە
* '''Latin/Fingilish:''' Ew ketebé le layen min xwêndrayewe

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Rojava (synthetic)
! Ergativê Rojhilat (analytic)
|-
| Navçe û lehçe
| Navçeya Rojava ya Zagros, nimûne: Erdelanî (Sineyî)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mackenzie, 1961.&lt;/ref&gt;
| Navçeya Rojhilat û Bakur, nimûne: Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Thackston, 2006.&lt;/ref&gt;
|-
| Karîgeriya dîrokî
| Nêzîkbûna zêde bi Pahlawî ya navîn (Sasani)&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009.&lt;/ref&gt;
| Karîgeriya zimanên Rojhilatî wek Pashtû û Saka&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Haig, 2004.&lt;/ref&gt;
|-
| Kiryara derbasî (madi)
| Bi şêweyê impersonal (bi barkar re nayê girêdan)&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Kiryara derbasî divê bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherîn&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;
|-
| Diyarîkirina barkar/pashkar
| Barkar bi pashkiriya (clitic) re tê girêdan bi pashkar&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Barkar û pashkar bi peyvên cûda wek ''ji'' û ''bi'' têne nîşandan&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend
| '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Ew ketebé le layen min xwêndrayewe
|}
 Ergativ di Zimanên Kurdî

Di zimanên Kurdî de, ergativiyê li du cureyên sereke tê dîtin: **synthetic (sentezayî / clitic + verb neuter)** û **analytic (marker / postposition + verb concord)**. Ev tabelan xulasayîya wan cûdan û taybetmendiyên wan nîşan dide.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Erdelanî (Western / Sineyî)
! Ergativê Kurmancî / Soranî (Eastern)
|-
| Cureya ergativ
| Sentezayî (clitic + verb neuter)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Mackenzie, 1961&lt;/ref&gt;
| Analîtîk (marker / postposition + verb concord)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Thackston, 2006&lt;/ref&gt;
|-
| Concord / pêkhatîya verb
| Verb bi şêweyê neuter / impersonal&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Haig, 2004, pp.123–126&lt;/ref&gt;
| Bi concorda personal an bi analytical passive&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Haig, 2004, p.210&lt;/ref&gt;
|-
| Rîxa dîrokî
| Pahlawîya Sasani (Western Iranian)&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Windfuhr, 2009, p.555&lt;/ref&gt;
| Western + te'sîra Rojhilatî (Sakî / Pashto)&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;Haig, 2004, pp.200–205&lt;/ref&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئو کتیومه خویند&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend
| '''Kurmancî:''' Ew kitêb ji min xwend&lt;br&gt;Soranî Arabic: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;Soranî Latin/Fingilish: Ew ketebé le layen min xwêndrayewe
|}

Erdelanî (Western Iranian) ji cureya sentezayî (synthetic) tê bikar anîn, ku clitics bi verbên neuter ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Ev nîşan dide ku struktura wê zêde complex e û pêwendî bi tevahiya peyvên girêdayî hene.

Kurmancî / Soranî (Eastern Iranian) lehçeyên analytic ne, ku markers yan postpositions bi verbs concord dikarin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Struktura wan hêsan û pêwendîyên wan diyar ne.

Concord / pêkhatîya verb:
Erdelanî (Western): Verbên herêmî bi şêweyê neuter / impersonal in, ku nîşan dide ku girêdayî kêm tê da fâ'el an objektê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Bi concorda personal an bi analytical passive tê dîtin, ku nîşan dide karîgerîya zimanên Rojhilatî.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Rîxa dîrokî:
Erdelanî (Western): Pahlawîya Sasani, girêdayî bi zimanên Iranian navîn û çanda Sasaniyên Rojava.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Ji te'sîrên Western re, lê her weha li ser zimanên Rojhilatî wek Sakî û Pashto karîgerî hene.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;

Nimûne:
Erdelanî: من ئو کتیومه خویند (Min ew ketiume xwend) — nîşan dida synthetica + clitic
Kurmancî: Ew kitêb ji min xwend — analytic + concord
Soranî: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە (Ew ketebé le layen min xwêndrayewe) — analytic + concord

== Fonolojî û Fonetîkê Kurdîya Erdelanî ==

Nîşaneyên taybetî yên Kurdîya Erdelanî nimûneyên girîng in ji parastina cudaî û xweseriyên zimananî ya kurdî. Ev nîşan û dengî taybetî bi awayekî zanistî û ron şîroveyê dide:

Girîngiya nîşanên taybetî yên Erdelanî '''(ڴ، ݩ، ۊ)''' nimûneyên reng û taybetiya zimaniya Erdelanî ne, ku gelek caran li Soranî gûhartine an jî wenda bûn. Ev foneman bi awayekî fonolojîk û fonetîk cuda ne û nîşana dewlemendiya zimananî yên kurdî in.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Nîşanê nivîsê || Fonetîk || Cureya dengê || Taybetmendiyên awayî || Nimûne || Rewşa li yên din / Têgihiştinên din
|-
| ڴ || /ğ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda – nisbet nerm, saîşî, bêvok || rêg /rağ/ «rêg» || Parastî ye li Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Sine /g/
|-
| ݩ || /ŋ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda, dengdanî bi hêz, bêvok || dang /daŋ/ «dang» || Parastî ye bi tevahî li Erdelanî, Gurusî û  Senendec; li Soranî kêm bûye an gûharîye /ng/
|-
| ۊ || /ü/ || Veng (vokal) dirêj || Nivî vokal, dû-lebî, lêber kirina lêban, pêş dev || gul /gül/ «gul» || Parastî ye li Erdelanî, Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Soranî kêm bûye û gelek caran bi «u» → gul /gul/
|}
Di herdu zimanan de ( [[pehlewî]] û ya [[erdalanî]]) jî, gūl/gül (gul) bi dengdêra /ü/ tê bilêvkirin, û ev deng dengdêreke yekane û netevlihev e. Ev yek berdewamiya fonetîk di zimanên Erdelanî de nîşan dide.

'''Kurdiya Erdelanî:'''
Di zaravayê Erdelanî yê Kurdî de, peyva &quot;rang&quot; wekî reng tê bilêvkirin û dengdêra /ŋ/ tê parastin. Ev peyv ji hêla fonetîkî ve pir dişibihe dengdêra rang di [[pehlewî]] yê de, û /ŋ/ wekî dengdêrek di dawiya peyvê de xuya dike.
Mînak: reng (रंग) di [[Erdelanî]] de tê wateya &quot;reng&quot;, û /ŋ/ bi zelalî tê bihîstin.

== Taybetmendiyên zaravayê erdelanî ==

[[Erdelanî]] tenê zaravayê [[kurdî]], yan betir e ku em bêjin tenê zaravayê îranî yê Bakûrê Rojava ye ku li vî de demê çûbûyî yan sifet bi paşbendika &quot;-ig&quot; tê çê kirin (mîna zimanên îranî yên navîn, bi taybet [[pehlevî]] û [[partî]] ku li wan de jî demê çûbûyî yan sifet bi &quot;-eg&quot; dihate çê kirin). Mînak:

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî || [[Soranî]] || [[Kelhûrî]] || [[Kurmancî]] || [[Kirmanckî]] || [[Farsî]] || [[Mazenderanî]] || [[Pehlevî]]
|--
|kûştig||kûştû||kûştî||kûştî|| kîşte ||koştê||kûşti|| kûşteg
|--
|nusyag , nusyaw||nusraw||nusyaw||nivîskî, nivîsandî|| nuşte ||nêvêştê şodê||benivîşti bebû|| nîbîşteg
|--
|birdig , birdû||birdû||birdî||birî|| berde ||bordê||bûrdi|| bûrteg
|--
|mirdig , mirdû ||mirdû||mirdî||mirî|| merde ||mordê||mûrdi || mûrteg
|--
|kiryag , kiryaw||kiraw||kiryaw||hatîye kirin|| kerde, ameya kerdene ||kerdê şodê||hakordi bebû|| kerteg
|--
|zînig , zînw||zîndû||zîne||zindî|| ganî, cande ||zêndê||zênde|| zîndeg
|--
|gizig , gizi||gezû||gizî||gezî, gezû|| gezi ||khak endaz||geze||-
|--
|tînig , tînû||tînû||tînî||tînî|| têşan ||têşnê||teşne|| tîşneg
|--
|kolani xwarig||kolanî xwarû||kolani xwar||kolana xwar/jêr|| mehleya ware/cêre ||mehellêyê payîn||bên mehelli||-
|--
|kolani jûrig|| kolanî jûrû  ||kolani jûr||kolana jor|| mehleya core ||mehellêyê bala||cûwer mehelli||-
|}

== Hendek wûşeyên erdelanî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kurmancî]]
|--
| Xwa ||  Xûday, Xwa||Xwedê 
|--
|xawen||xawen||xwedî
|--
|naw, -name (wek: nazname, penename)||naw, nêw||nav!
|--
|sol||sor||sor, xwey
|--
|baran|| baran, werişt  ||baran
|--
|befir, wefir||befir||berf
|--
|en||hend||hin, hind, qas
|--
| gûrg ||  gûrg||gûr
|--
|seg||seg||kûçik
|--
|mêman||mêwan||mêvan
|--
|sa/100||set/100||sed/100
|--
|rêge, re|| rêga||rê, rih
|--
|solle||serma||serma
|--
|pek||bak||xem, tirs
|--
|pirt, pird||pird||pir
|--
|kewg||şîn||şîn
|--
|sewz||  sewz, kesk||kesk
|--
|zûwan||ziman||ziman
|--
|keleşêr||dîk||dîk
|--
|hemro||hermê||hermî
|--
|berz|| berz||bilind
|--
|zama, zawa||zawa||zava
|--
|wevî||bûk||bûk
|--
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Zimanê kurdî}}

{{Çavkanî}}

{{Çavkanî}}
   
* Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.
* Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.
* Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.

, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. Oxford: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Sorani Kurdish: A Reference Grammar''. Harvard University.
* Fattah, I. (2000). ''Les dialectes kurdes méridionaux''. Paris: Éditions Peeters

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Devokên soranî]]</text>
      <sha1>e3b9ulo0agp8en98x9dfbk7cs9sh36b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096878</id>
      <parentid>2096877</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T06:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tütig Seg</username>
        <id>57134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Reziman */</comment>
      <origin>2096878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13548" sha1="tbjp87497p9rhd5avf0id2l4foqamk8" xml:space="preserve">{{Bi zazakî|Erdelankî}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}}
'''Erdelanî''' zaravayekî [[Soranî|Kurdîya Navîn]] ye ku li Parêzgeh [[Sine]] û bajarê [[Riwanser]] girtûperê (derdorê) wî dêt axaftin. Gerçî ji dîmena rezimanî (gramatîk) Erdelanî zaravayekî Kurdîya Navîn ([[Soranî]]) ye, lêbelê wî bi [[Xwarîn|Kurdîya Başûrî]] jî pirr nêzîk e. Hê jî gelek elementên kevnar yên [[Kurdî]] di [[Erdelanî]] de parastîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}

== Bernavan ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min ||  min, emin ||min, mi   ||ez||ez||emin, min
|--
|to||to, eto||tu, ti||tu||ti, tu||to, etu, tu
|--
|ew, o||ew||ew||ew||o/a||ad
|--
|ême||ême||îme||em||ma||êma,ême
|--
|êwe || êwe  ||îwe ||hûn, hingo ||şima, şime||şima, şime
|--
|ewan||ewan||ewan ||ew ||ê||ed
|--
|}

== Reziman ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Hewlêrî|Soranîya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî|Kelhurrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min eçim ||  min/emin deçim  ||min/mi çim  ||ez diçim||ez şina||emin/min lû/milû
|--
|to exweyt||to/eto dexoy||tu/ti xwey||tu dixwey||ti/tu wenî/wena||to/etu/tu werî/morî
|--
|ew/o ekat||ew dekat||ew key/ked||ew dike||o/a keno/kena||ad kero/mikero
|--
|ême ezanîm||ême dezanîn||îme zanîm||em dizanin||ma zanê/zanîme||êma/ême zanim/mizanim
|--
|êwe erêjnin/erêşnin|| êwe derêjnin  ||îwe rişnin/dirişnin ||hûn/hingo dirijnin||şima rişnenê ||şima/şime rişîd/merişîd
|--
|ewan ewînin||ewan debînin||ewan diwînin/dînin ||ew dibînin ||ê vînenê||ed wînên/moynên
|--
|}

== Formê fermanî (împeratîv) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| biço! ço! ||  biço!||biço! ||biçe!||şo!||bilû!
|--
|bê! bêre!||bê! were!||bew!||were!||bê!||borê!
|--
|bike!||bike!||bike!||bike!||bike!||kere!
|--
|bixwe!||bixo!||bixwe!||bixo!||bûre!||bûre!
|--
|biwîne!|| bibîne!  ||biwîn! bîn! ||bibîne!||bivîne!||biwîne!
|--
|bêje!||bile!||bîj! ||bêje! ||vaje!||waçe! baçe!
|--
|biware!||bibare!||biwar! bar!||bibare!||bivare!||biware!
|--
|}

== Sîstemê Ergativ a Kurdî li Navbera Rojhilat û Rojava ==

Zimanşinasan dibêjin ku sîstemê ergativ di lehçeyên kurdî de bi du cureyên cûda pêşveçûye, ku her yek karîgerîya dîrokî û herêmî hebûye.&lt;ref&gt;Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.&lt;/ref&gt;

    Ergativê Rojava (synthetic) 
Ev cure li lehçeyên kurdî yên nêzîkî navçeya Rojava ya Çiyayê Zagros, wek lehçeya Erdelanî (Sineyî) baş parastî ye.&lt;ref&gt;Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.&lt;/ref&gt; Sedema wê nêzîkbûna wan lehçeyan bi zimanê Pahlawî ya navîn e.
* Di kiryarên derbasî (madi) de, kiryar bi pashkiriya (clitic) re tê girêdan bi barkar (objekt).&lt;ref&gt;Mackenzie, 1961, pp. 72–74.&lt;/ref&gt;
* Kiryara kesê sêyem nayê guherandin (bi şêweyê impersonal) û bi barkar re nayê girêdan.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 123–126.&lt;/ref&gt;
* Ev sîstem rastî bi zimanên Pahlawî ya Sasani têkildar e.&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009, p. 555.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojava (Erdelanî/سنەیی)'''
* '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە
* '''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend

   ''' Ergativê Rojhilat (analytic)'''  
Li lehçeyên kurdî yên Rojhilat û Bakur, wek Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî (wek navçeya Mehabad û Hewlêr), sîstemê ergativ pêşveçûna cûda kir.&lt;ref&gt;Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.&lt;/ref&gt; Ev cure karîgerîya mezin li zimanên Rojhilatî ya Îranî wek Pashtû û Saka hebû.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 200–205.&lt;/ref&gt;
* Barkar û pashkar bi hewma yan peyvên diyarî wek ''ji'' an ''bi'' têne nîşandan.&lt;ref&gt;Thackston, 2006, pp. 55–56.&lt;/ref&gt;
* Di kiryarên derbasî de pêwîst e bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherînin.&lt;ref&gt;Haig, 2004, p. 210.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojhilat (Soranî/سۆرانی)'''
* '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە
* '''Latin/Fingilish:''' Ew ketebé le layen min xwêndrayewe

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Rojava (synthetic)
! Ergativê Rojhilat (analytic)
|-
| Navçe û lehçe
| Navçeya Rojava ya Zagros, nimûne: Erdelanî (Sineyî)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mackenzie, 1961.&lt;/ref&gt;
| Navçeya Rojhilat û Bakur, nimûne: Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Thackston, 2006.&lt;/ref&gt;
|-
| Karîgeriya dîrokî
| Nêzîkbûna zêde bi Pahlawî ya navîn (Sasani)&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009.&lt;/ref&gt;
| Karîgeriya zimanên Rojhilatî wek Pashtû û Saka&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Haig, 2004.&lt;/ref&gt;
|-
| Kiryara derbasî (madi)
| Bi şêweyê impersonal (bi barkar re nayê girêdan)&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Kiryara derbasî divê bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherîn&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;
|-
| Diyarîkirina barkar/pashkar
| Barkar bi pashkiriya (clitic) re tê girêdan bi pashkar&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Barkar û pashkar bi peyvên cûda wek ''ji'' û ''bi'' têne nîşandan&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend
| '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Ew ketebé le layen min xwêndrayewe
|}
 Ergativ di Zimanên Kurdî

Di zimanên Kurdî de, ergativiyê li du cureyên sereke tê dîtin: **synthetic (sentezayî / clitic + verb neuter)** û **analytic (marker / postposition + verb concord)**. Ev tabelan xulasayîya wan cûdan û taybetmendiyên wan nîşan dide.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Erdelanî (Western / Sineyî)
! Ergativê Kurmancî / Soranî (Eastern)
|-
| Cureya ergativ
| Sentezayî (clitic + verb neuter)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Mackenzie, 1961&lt;/ref&gt;
| Analîtîk (marker / postposition + verb concord)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Thackston, 2006&lt;/ref&gt;
|-
| Concord / pêkhatîya verb
| Verb bi şêweyê neuter / impersonal&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Haig, 2004, pp.123–126&lt;/ref&gt;
| Bi concorda personal an bi analytical passive&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Haig, 2004, p.210&lt;/ref&gt;
|-
| Rîxa dîrokî
| Pahlawîya Sasani (Western Iranian)&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Windfuhr, 2009, p.555&lt;/ref&gt;
| Western + te'sîra Rojhilatî (Sakî / Pashto)&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;Haig, 2004, pp.200–205&lt;/ref&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئو کتیومه خویند&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend
| '''Kurmancî:''' Ew kitêb ji min xwend&lt;br&gt;Soranî Arabic: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;Soranî Latin/Fingilish: Ew ketebé le layen min xwêndrayewe
|}

Erdelanî (Western Iranian) ji cureya sentezayî (synthetic) tê bikar anîn, ku clitics bi verbên neuter ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Ev nîşan dide ku struktura wê zêde complex e û pêwendî bi tevahiya peyvên girêdayî hene.

Kurmancî / Soranî (Eastern Iranian) lehçeyên analytic ne, ku markers yan postpositions bi verbs concord dikarin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Struktura wan hêsan û pêwendîyên wan diyar ne.

Concord / pêkhatîya verb:
Erdelanî (Western): Verbên herêmî bi şêweyê neuter / impersonal in, ku nîşan dide ku girêdayî kêm tê da fâ'el an objektê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Bi concorda personal an bi analytical passive tê dîtin, ku nîşan dide karîgerîya zimanên Rojhilatî.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Rîxa dîrokî:
Erdelanî (Western): Pahlawîya Sasani, girêdayî bi zimanên Iranian navîn û çanda Sasaniyên Rojava.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Ji te'sîrên Western re, lê her weha li ser zimanên Rojhilatî wek Sakî û Pashto karîgerî hene.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;

Nimûne:
Erdelanî: من ئو کتیومه خویند (Min ew ketiume xwend) — nîşan dida synthetica + clitic
Kurmancî: Ew kitêb ji min xwend — analytic + concord
Soranî: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە (Ew ketebé le layen min xwêndrayewe) — analytic + concord

== Fonolojî û Fonetîkê Kurdîya Erdelanî ==

Nîşaneyên taybetî yên Kurdîya Erdelanî nimûneyên girîng in ji parastina cudaî û xweseriyên zimananî ya kurdî. Ev nîşan û dengî taybetî bi awayekî zanistî û ron şîroveyê dide:

Girîngiya nîşanên taybetî yên Erdelanî '''(ڴ، ݩ، ۊ)''' nimûneyên reng û taybetiya zimaniya Erdelanî ne, ku gelek caran li Soranî gûhartine an jî wenda bûn. Ev foneman bi awayekî fonolojîk û fonetîk cuda ne û nîşana dewlemendiya zimananî yên kurdî in.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Nîşanê nivîsê || Fonetîk || Cureya dengê || Taybetmendiyên awayî || Nimûne || Rewşa li yên din / Têgihiştinên din
|-
| ڴ || /ğ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda – nisbet nerm, saîşî, bêvok || rêg /rağ/ «rêg» || Parastî ye li Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Sine /g/
|-
| ݩ || /ŋ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda, dengdanî bi hêz, bêvok || dang /daŋ/ «dang» || Parastî ye bi tevahî li Erdelanî, Gurusî û  Senendec; li Soranî kêm bûye an gûharîye /ng/
|-
| ۊ || /ü/ || Veng (vokal) dirêj || Nivî vokal, dû-lebî, lêber kirina lêban, pêş dev || gul /gül/ «gul» || Parastî ye li Erdelanî, Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Soranî kêm bûye û gelek caran bi «u» → gul /gul/
|}
Di herdu zimanan de ( [[pehlewî]] û ya [[erdalanî]]) jî, gūl/gül (gul) bi dengdêra /ü/ tê bilêvkirin, û ev deng dengdêreke yekane û netevlihev e. Ev yek berdewamiya fonetîk di zimanên Erdelanî de nîşan dide.

'''Kurdiya Erdelanî:'''
Di zaravayê Erdelanî yê Kurdî de, peyva &quot;rang&quot; wekî reng tê bilêvkirin û dengdêra /ŋ/ tê parastin. Ev peyv ji hêla fonetîkî ve pir dişibihe dengdêra rang di [[pehlewî]] yê de, û /ŋ/ wekî dengdêrek di dawiya peyvê de xuya dike.
Mînak: reng (रंग) di [[Erdelanî]] de tê wateya &quot;reng&quot;, û /ŋ/ bi zelalî tê bihîstin.

== Taybetmendiyên zaravayê erdelanî ==

[[Erdelanî]] tenê zaravayê [[kurdî]], yan betir e ku em bêjin tenê zaravayê îranî yê Bakûrê Rojava ye ku li vî de demê çûbûyî yan sifet bi paşbendika &quot;-ig&quot; tê çê kirin (mîna zimanên îranî yên navîn, bi taybet [[pehlevî]] û [[partî]] ku li wan de jî demê çûbûyî yan sifet bi &quot;-eg&quot; dihate çê kirin). Mînak:

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî || [[Soranî]] || [[Kelhûrî]] || [[Kurmancî]] || [[Kirmanckî]] || [[Farsî]] || [[Mazenderanî]] || [[Pehlevî]]
|--
|kûştig||kûştû||kûştî||kûştî|| kîşte ||koştê||kûşti|| kûşteg
|--
|nusyag , nusyaw||nusraw||nusyaw||nivîskî, nivîsandî|| nuşte ||nêvêştê şodê||benivîşti bebû|| nîbîşteg
|--
|birdig , birdû||birdû||birdî||birî|| berde ||bordê||bûrdi|| bûrteg
|--
|mirdig , mirdû ||mirdû||mirdî||mirî|| merde ||mordê||mûrdi || mûrteg
|--
|kiryag , kiryaw||kiraw||kiryaw||hatîye kirin|| kerde, ameya kerdene ||kerdê şodê||hakordi bebû|| kerteg
|--
|zînig , zînw||zîndû||zîne||zindî|| ganî, cande ||zêndê||zênde|| zîndeg
|--
|gizig , gizi||gezû||gizî||gezî, gezû|| gezi ||khak endaz||geze||-
|--
|tînig , tînû||tînû||tînî||tînî|| têşan ||têşnê||teşne|| tîşneg
|--
|kolani xwarig||kolanî xwarû||kolani xwar||kolana xwar/jêr|| mehleya ware/cêre ||mehellêyê payîn||bên mehelli||-
|--
|kolani jûrig|| kolanî jûrû  ||kolani jûr||kolana jor|| mehleya core ||mehellêyê bala||cûwer mehelli||-
|}

== Hendek wûşeyên erdelanî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kurmancî]]
|--
| Xwa ||  Xûday, Xwa||Xwedê 
|--
|xawen||xawen||xwedî
|--
|naw, -name (wek: nazname, penename)||naw, nêw||nav!
|--
|sol||sor||sor, xwey
|--
|baran|| baran, werişt  ||baran
|--
|befir, wefir||befir||berf
|--
|en||hend||hin, hind, qas
|--
| gûrg ||  gûrg||gûr
|--
|seg||seg||kûçik
|--
|mêman||mêwan||mêvan
|--
|sa/100||set/100||sed/100
|--
|rêge, re|| rêga||rê, rih
|--
|solle||serma||serma
|--
|pek||bak||xem, tirs
|--
|pirt, pird||pird||pir
|--
|kewg||şîn||şîn
|--
|sewz||  sewz, kesk||kesk
|--
|zûwan||ziman||ziman
|--
|keleşêr||dîk||dîk
|--
|hemro||hermê||hermî
|--
|berz|| berz||bilind
|--
|zama, zawa||zawa||zava
|--
|wevî||bûk||bûk
|--
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Zimanê kurdî}}

{{Çavkanî}}

{{Çavkanî}}
   
* Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.
* Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.
* Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.

, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. Oxford: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Sorani Kurdish: A Reference Grammar''. Harvard University.
* Fattah, I. (2000). ''Les dialectes kurdes méridionaux''. Paris: Éditions Peeters

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Devokên soranî]]</text>
      <sha1>tbjp87497p9rhd5avf0id2l4foqamk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096879</id>
      <parentid>2096878</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T06:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tütig Seg</username>
        <id>57134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Formê fermanî (împeratîv) */</comment>
      <origin>2096879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13563" sha1="kc6e1w97kz7mz5hbifvd90ewhkyhv22" xml:space="preserve">{{Bi zazakî|Erdelankî}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}}
'''Erdelanî''' zaravayekî [[Soranî|Kurdîya Navîn]] ye ku li Parêzgeh [[Sine]] û bajarê [[Riwanser]] girtûperê (derdorê) wî dêt axaftin. Gerçî ji dîmena rezimanî (gramatîk) Erdelanî zaravayekî Kurdîya Navîn ([[Soranî]]) ye, lêbelê wî bi [[Xwarîn|Kurdîya Başûrî]] jî pirr nêzîk e. Hê jî gelek elementên kevnar yên [[Kurdî]] di [[Erdelanî]] de parastîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}

== Bernavan ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min ||  min, emin ||min, mi   ||ez||ez||emin, min
|--
|to||to, eto||tu, ti||tu||ti, tu||to, etu, tu
|--
|ew, o||ew||ew||ew||o/a||ad
|--
|ême||ême||îme||em||ma||êma,ême
|--
|êwe || êwe  ||îwe ||hûn, hingo ||şima, şime||şima, şime
|--
|ewan||ewan||ewan ||ew ||ê||ed
|--
|}

== Reziman ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Hewlêrî|Soranîya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî|Kelhurrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min eçim ||  min/emin deçim  ||min/mi çim  ||ez diçim||ez şina||emin/min lû/milû
|--
|to exweyt||to/eto dexoy||tu/ti xwey||tu dixwey||ti/tu wenî/wena||to/etu/tu werî/morî
|--
|ew/o ekat||ew dekat||ew key/ked||ew dike||o/a keno/kena||ad kero/mikero
|--
|ême ezanîm||ême dezanîn||îme zanîm||em dizanin||ma zanê/zanîme||êma/ême zanim/mizanim
|--
|êwe erêjnin/erêşnin|| êwe derêjnin  ||îwe rişnin/dirişnin ||hûn/hingo dirijnin||şima rişnenê ||şima/şime rişîd/merişîd
|--
|ewan ewînin||ewan debînin||ewan diwînin/dînin ||ew dibînin ||ê vînenê||ed wînên/moynên
|--
|}

== Formê fermanî (împeratîv) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî|Kelhurrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| biço! ço! ||  biço!||biçû! ||biçe!||şo!||bilû!
|--
|bê! bêre!||bê! were!||bew!||were!||bê!||borê!
|--
|bike!||bike!||bike!||bike!||bike!||kere!
|--
|bixwe!||bixo!||bixwe!||bixo!||bûre!||bûre!
|--
|biwîne!|| bibîne!  ||biwîn! bidîn ||bibîne!||bivîne!||biwîne!
|--
|bêje!||bilê!||büşe ||bêje! ||vaje!||waçe! baçe!
|--
|biware!||bibare!||biware! bar!||bibare!||bivare!||biware!
|--
|}

== Sîstemê Ergativ a Kurdî li Navbera Rojhilat û Rojava ==

Zimanşinasan dibêjin ku sîstemê ergativ di lehçeyên kurdî de bi du cureyên cûda pêşveçûye, ku her yek karîgerîya dîrokî û herêmî hebûye.&lt;ref&gt;Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.&lt;/ref&gt;

    Ergativê Rojava (synthetic) 
Ev cure li lehçeyên kurdî yên nêzîkî navçeya Rojava ya Çiyayê Zagros, wek lehçeya Erdelanî (Sineyî) baş parastî ye.&lt;ref&gt;Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.&lt;/ref&gt; Sedema wê nêzîkbûna wan lehçeyan bi zimanê Pahlawî ya navîn e.
* Di kiryarên derbasî (madi) de, kiryar bi pashkiriya (clitic) re tê girêdan bi barkar (objekt).&lt;ref&gt;Mackenzie, 1961, pp. 72–74.&lt;/ref&gt;
* Kiryara kesê sêyem nayê guherandin (bi şêweyê impersonal) û bi barkar re nayê girêdan.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 123–126.&lt;/ref&gt;
* Ev sîstem rastî bi zimanên Pahlawî ya Sasani têkildar e.&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009, p. 555.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojava (Erdelanî/سنەیی)'''
* '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە
* '''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend

   ''' Ergativê Rojhilat (analytic)'''  
Li lehçeyên kurdî yên Rojhilat û Bakur, wek Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî (wek navçeya Mehabad û Hewlêr), sîstemê ergativ pêşveçûna cûda kir.&lt;ref&gt;Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.&lt;/ref&gt; Ev cure karîgerîya mezin li zimanên Rojhilatî ya Îranî wek Pashtû û Saka hebû.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 200–205.&lt;/ref&gt;
* Barkar û pashkar bi hewma yan peyvên diyarî wek ''ji'' an ''bi'' têne nîşandan.&lt;ref&gt;Thackston, 2006, pp. 55–56.&lt;/ref&gt;
* Di kiryarên derbasî de pêwîst e bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherînin.&lt;ref&gt;Haig, 2004, p. 210.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojhilat (Soranî/سۆرانی)'''
* '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە
* '''Latin/Fingilish:''' Ew ketebé le layen min xwêndrayewe

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Rojava (synthetic)
! Ergativê Rojhilat (analytic)
|-
| Navçe û lehçe
| Navçeya Rojava ya Zagros, nimûne: Erdelanî (Sineyî)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mackenzie, 1961.&lt;/ref&gt;
| Navçeya Rojhilat û Bakur, nimûne: Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Thackston, 2006.&lt;/ref&gt;
|-
| Karîgeriya dîrokî
| Nêzîkbûna zêde bi Pahlawî ya navîn (Sasani)&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009.&lt;/ref&gt;
| Karîgeriya zimanên Rojhilatî wek Pashtû û Saka&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Haig, 2004.&lt;/ref&gt;
|-
| Kiryara derbasî (madi)
| Bi şêweyê impersonal (bi barkar re nayê girêdan)&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Kiryara derbasî divê bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherîn&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;
|-
| Diyarîkirina barkar/pashkar
| Barkar bi pashkiriya (clitic) re tê girêdan bi pashkar&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Barkar û pashkar bi peyvên cûda wek ''ji'' û ''bi'' têne nîşandan&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend
| '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Ew ketebé le layen min xwêndrayewe
|}
 Ergativ di Zimanên Kurdî

Di zimanên Kurdî de, ergativiyê li du cureyên sereke tê dîtin: **synthetic (sentezayî / clitic + verb neuter)** û **analytic (marker / postposition + verb concord)**. Ev tabelan xulasayîya wan cûdan û taybetmendiyên wan nîşan dide.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Erdelanî (Western / Sineyî)
! Ergativê Kurmancî / Soranî (Eastern)
|-
| Cureya ergativ
| Sentezayî (clitic + verb neuter)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Mackenzie, 1961&lt;/ref&gt;
| Analîtîk (marker / postposition + verb concord)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Thackston, 2006&lt;/ref&gt;
|-
| Concord / pêkhatîya verb
| Verb bi şêweyê neuter / impersonal&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Haig, 2004, pp.123–126&lt;/ref&gt;
| Bi concorda personal an bi analytical passive&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Haig, 2004, p.210&lt;/ref&gt;
|-
| Rîxa dîrokî
| Pahlawîya Sasani (Western Iranian)&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Windfuhr, 2009, p.555&lt;/ref&gt;
| Western + te'sîra Rojhilatî (Sakî / Pashto)&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;Haig, 2004, pp.200–205&lt;/ref&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئو کتیومه خویند&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend
| '''Kurmancî:''' Ew kitêb ji min xwend&lt;br&gt;Soranî Arabic: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;Soranî Latin/Fingilish: Ew ketebé le layen min xwêndrayewe
|}

Erdelanî (Western Iranian) ji cureya sentezayî (synthetic) tê bikar anîn, ku clitics bi verbên neuter ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Ev nîşan dide ku struktura wê zêde complex e û pêwendî bi tevahiya peyvên girêdayî hene.

Kurmancî / Soranî (Eastern Iranian) lehçeyên analytic ne, ku markers yan postpositions bi verbs concord dikarin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Struktura wan hêsan û pêwendîyên wan diyar ne.

Concord / pêkhatîya verb:
Erdelanî (Western): Verbên herêmî bi şêweyê neuter / impersonal in, ku nîşan dide ku girêdayî kêm tê da fâ'el an objektê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Bi concorda personal an bi analytical passive tê dîtin, ku nîşan dide karîgerîya zimanên Rojhilatî.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Rîxa dîrokî:
Erdelanî (Western): Pahlawîya Sasani, girêdayî bi zimanên Iranian navîn û çanda Sasaniyên Rojava.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Ji te'sîrên Western re, lê her weha li ser zimanên Rojhilatî wek Sakî û Pashto karîgerî hene.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;

Nimûne:
Erdelanî: من ئو کتیومه خویند (Min ew ketiume xwend) — nîşan dida synthetica + clitic
Kurmancî: Ew kitêb ji min xwend — analytic + concord
Soranî: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە (Ew ketebé le layen min xwêndrayewe) — analytic + concord

== Fonolojî û Fonetîkê Kurdîya Erdelanî ==

Nîşaneyên taybetî yên Kurdîya Erdelanî nimûneyên girîng in ji parastina cudaî û xweseriyên zimananî ya kurdî. Ev nîşan û dengî taybetî bi awayekî zanistî û ron şîroveyê dide:

Girîngiya nîşanên taybetî yên Erdelanî '''(ڴ، ݩ، ۊ)''' nimûneyên reng û taybetiya zimaniya Erdelanî ne, ku gelek caran li Soranî gûhartine an jî wenda bûn. Ev foneman bi awayekî fonolojîk û fonetîk cuda ne û nîşana dewlemendiya zimananî yên kurdî in.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Nîşanê nivîsê || Fonetîk || Cureya dengê || Taybetmendiyên awayî || Nimûne || Rewşa li yên din / Têgihiştinên din
|-
| ڴ || /ğ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda – nisbet nerm, saîşî, bêvok || rêg /rağ/ «rêg» || Parastî ye li Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Sine /g/
|-
| ݩ || /ŋ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda, dengdanî bi hêz, bêvok || dang /daŋ/ «dang» || Parastî ye bi tevahî li Erdelanî, Gurusî û  Senendec; li Soranî kêm bûye an gûharîye /ng/
|-
| ۊ || /ü/ || Veng (vokal) dirêj || Nivî vokal, dû-lebî, lêber kirina lêban, pêş dev || gul /gül/ «gul» || Parastî ye li Erdelanî, Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Soranî kêm bûye û gelek caran bi «u» → gul /gul/
|}
Di herdu zimanan de ( [[pehlewî]] û ya [[erdalanî]]) jî, gūl/gül (gul) bi dengdêra /ü/ tê bilêvkirin, û ev deng dengdêreke yekane û netevlihev e. Ev yek berdewamiya fonetîk di zimanên Erdelanî de nîşan dide.

'''Kurdiya Erdelanî:'''
Di zaravayê Erdelanî yê Kurdî de, peyva &quot;rang&quot; wekî reng tê bilêvkirin û dengdêra /ŋ/ tê parastin. Ev peyv ji hêla fonetîkî ve pir dişibihe dengdêra rang di [[pehlewî]] yê de, û /ŋ/ wekî dengdêrek di dawiya peyvê de xuya dike.
Mînak: reng (रंग) di [[Erdelanî]] de tê wateya &quot;reng&quot;, û /ŋ/ bi zelalî tê bihîstin.

== Taybetmendiyên zaravayê erdelanî ==

[[Erdelanî]] tenê zaravayê [[kurdî]], yan betir e ku em bêjin tenê zaravayê îranî yê Bakûrê Rojava ye ku li vî de demê çûbûyî yan sifet bi paşbendika &quot;-ig&quot; tê çê kirin (mîna zimanên îranî yên navîn, bi taybet [[pehlevî]] û [[partî]] ku li wan de jî demê çûbûyî yan sifet bi &quot;-eg&quot; dihate çê kirin). Mînak:

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî || [[Soranî]] || [[Kelhûrî]] || [[Kurmancî]] || [[Kirmanckî]] || [[Farsî]] || [[Mazenderanî]] || [[Pehlevî]]
|--
|kûştig||kûştû||kûştî||kûştî|| kîşte ||koştê||kûşti|| kûşteg
|--
|nusyag , nusyaw||nusraw||nusyaw||nivîskî, nivîsandî|| nuşte ||nêvêştê şodê||benivîşti bebû|| nîbîşteg
|--
|birdig , birdû||birdû||birdî||birî|| berde ||bordê||bûrdi|| bûrteg
|--
|mirdig , mirdû ||mirdû||mirdî||mirî|| merde ||mordê||mûrdi || mûrteg
|--
|kiryag , kiryaw||kiraw||kiryaw||hatîye kirin|| kerde, ameya kerdene ||kerdê şodê||hakordi bebû|| kerteg
|--
|zînig , zînw||zîndû||zîne||zindî|| ganî, cande ||zêndê||zênde|| zîndeg
|--
|gizig , gizi||gezû||gizî||gezî, gezû|| gezi ||khak endaz||geze||-
|--
|tînig , tînû||tînû||tînî||tînî|| têşan ||têşnê||teşne|| tîşneg
|--
|kolani xwarig||kolanî xwarû||kolani xwar||kolana xwar/jêr|| mehleya ware/cêre ||mehellêyê payîn||bên mehelli||-
|--
|kolani jûrig|| kolanî jûrû  ||kolani jûr||kolana jor|| mehleya core ||mehellêyê bala||cûwer mehelli||-
|}

== Hendek wûşeyên erdelanî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kurmancî]]
|--
| Xwa ||  Xûday, Xwa||Xwedê 
|--
|xawen||xawen||xwedî
|--
|naw, -name (wek: nazname, penename)||naw, nêw||nav!
|--
|sol||sor||sor, xwey
|--
|baran|| baran, werişt  ||baran
|--
|befir, wefir||befir||berf
|--
|en||hend||hin, hind, qas
|--
| gûrg ||  gûrg||gûr
|--
|seg||seg||kûçik
|--
|mêman||mêwan||mêvan
|--
|sa/100||set/100||sed/100
|--
|rêge, re|| rêga||rê, rih
|--
|solle||serma||serma
|--
|pek||bak||xem, tirs
|--
|pirt, pird||pird||pir
|--
|kewg||şîn||şîn
|--
|sewz||  sewz, kesk||kesk
|--
|zûwan||ziman||ziman
|--
|keleşêr||dîk||dîk
|--
|hemro||hermê||hermî
|--
|berz|| berz||bilind
|--
|zama, zawa||zawa||zava
|--
|wevî||bûk||bûk
|--
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Zimanê kurdî}}

{{Çavkanî}}

{{Çavkanî}}
   
* Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.
* Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.
* Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.

, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. Oxford: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Sorani Kurdish: A Reference Grammar''. Harvard University.
* Fattah, I. (2000). ''Les dialectes kurdes méridionaux''. Paris: Éditions Peeters

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Devokên soranî]]</text>
      <sha1>kc6e1w97kz7mz5hbifvd90ewhkyhv22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096880</id>
      <parentid>2096879</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T06:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tütig Seg</username>
        <id>57134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Sîstemê Ergativ a Kurdî li Navbera Rojhilat û Rojava */</comment>
      <origin>2096880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13532" sha1="e6cwd6cjd7lgzdg9vd2yh95sc63b8p0" xml:space="preserve">{{Bi zazakî|Erdelankî}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}}
'''Erdelanî''' zaravayekî [[Soranî|Kurdîya Navîn]] ye ku li Parêzgeh [[Sine]] û bajarê [[Riwanser]] girtûperê (derdorê) wî dêt axaftin. Gerçî ji dîmena rezimanî (gramatîk) Erdelanî zaravayekî Kurdîya Navîn ([[Soranî]]) ye, lêbelê wî bi [[Xwarîn|Kurdîya Başûrî]] jî pirr nêzîk e. Hê jî gelek elementên kevnar yên [[Kurdî]] di [[Erdelanî]] de parastîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}

== Bernavan ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min ||  min, emin ||min, mi   ||ez||ez||emin, min
|--
|to||to, eto||tu, ti||tu||ti, tu||to, etu, tu
|--
|ew, o||ew||ew||ew||o/a||ad
|--
|ême||ême||îme||em||ma||êma,ême
|--
|êwe || êwe  ||îwe ||hûn, hingo ||şima, şime||şima, şime
|--
|ewan||ewan||ewan ||ew ||ê||ed
|--
|}

== Reziman ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Hewlêrî|Soranîya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî|Kelhurrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min eçim ||  min/emin deçim  ||min/mi çim  ||ez diçim||ez şina||emin/min lû/milû
|--
|to exweyt||to/eto dexoy||tu/ti xwey||tu dixwey||ti/tu wenî/wena||to/etu/tu werî/morî
|--
|ew/o ekat||ew dekat||ew key/ked||ew dike||o/a keno/kena||ad kero/mikero
|--
|ême ezanîm||ême dezanîn||îme zanîm||em dizanin||ma zanê/zanîme||êma/ême zanim/mizanim
|--
|êwe erêjnin/erêşnin|| êwe derêjnin  ||îwe rişnin/dirişnin ||hûn/hingo dirijnin||şima rişnenê ||şima/şime rişîd/merişîd
|--
|ewan ewînin||ewan debînin||ewan diwînin/dînin ||ew dibînin ||ê vînenê||ed wînên/moynên
|--
|}

== Formê fermanî (împeratîv) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî|Kelhurrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| biço! ço! ||  biço!||biçû! ||biçe!||şo!||bilû!
|--
|bê! bêre!||bê! were!||bew!||were!||bê!||borê!
|--
|bike!||bike!||bike!||bike!||bike!||kere!
|--
|bixwe!||bixo!||bixwe!||bixo!||bûre!||bûre!
|--
|biwîne!|| bibîne!  ||biwîn! bidîn ||bibîne!||bivîne!||biwîne!
|--
|bêje!||bilê!||büşe ||bêje! ||vaje!||waçe! baçe!
|--
|biware!||bibare!||biware! bar!||bibare!||bivare!||biware!
|--
|}

== Sîstemê Ergativ a Kurdî li Navbera Rojhilat û Rojava ==

Zimanşinasan dibêjin ku sîstemê ergativ di lehçeyên kurdî de bi du cureyên cûda pêşveçûye, ku her yek karîgerîya dîrokî û herêmî hebûye.&lt;ref&gt;Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.&lt;/ref&gt;

    Ergativê Rojava (synthetic) 
Ev cure li lehçeyên kurdî yên nêzîkî navçeya Rojava ya Çiyayê Zagros, wek lehçeya Erdelanî (Sineyî) baş parastî ye.&lt;ref&gt;Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.&lt;/ref&gt; Sedema wê nêzîkbûna wan lehçeyan bi zimanê Pahlawî ya navîn e.
* Di kiryarên derbasî (madi) de, kiryar bi pashkiriya (clitic) re tê girêdan bi barkar (objekt).&lt;ref&gt;Mackenzie, 1961, pp. 72–74.&lt;/ref&gt;
* Kiryara kesê sêyem nayê guherandin (bi şêweyê impersonal) û bi barkar re nayê girêdan.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 123–126.&lt;/ref&gt;
* Ev sîstem rastî bi zimanên Pahlawî ya Sasani têkildar e.&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009, p. 555.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojava (Erdelanî/سنەیی)'''
* '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە
* '''Latin:''' Min ew kitêbem xöndewe

   ''' Ergativê Rojhilat (analytic)'''  
Li lehçeyên kurdî yên Rojhilat û Bakur, wek Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî (wek navçeya Mehabad û Hewlêr), sîstemê ergativ pêşveçûna cûda kir.&lt;ref&gt;Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.&lt;/ref&gt; Ev cure karîgerîya mezin li zimanên Rojhilatî ya Îranî wek Pashtû û Saka hebû.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 200–205.&lt;/ref&gt;
* Barkar û pashkar bi hewma yan peyvên diyarî wek ''ji'' an ''bi'' têne nîşandan.&lt;ref&gt;Thackston, 2006, pp. 55–56.&lt;/ref&gt;
* Di kiryarên derbasî de pêwîst e bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherînin.&lt;ref&gt;Haig, 2004, p. 210.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojhilat (Soranî/سۆرانی)'''
* '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە
* '''Latin:''' Ew kitêbe lelayen min xöndirayewe

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Rojava (synthetic)
! Ergativê Rojhilat (analytic)
|-
| Navçe û lehçe
| Navçeya Rojava ya Zagros, nimûne: Erdelanî (Sineyî)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mackenzie, 1961.&lt;/ref&gt;
| Navçeya Rojhilat û Bakur, nimûne: Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Thackston, 2006.&lt;/ref&gt;
|-
| Karîgeriya dîrokî
| Nêzîkbûna zêde bi Pahlawî ya navîn (Sasani)&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009.&lt;/ref&gt;
| Karîgeriya zimanên Rojhilatî wek Pashtû û Saka&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Haig, 2004.&lt;/ref&gt;
|-
| Kiryara derbasî (madi)
| Bi şêweyê impersonal (bi barkar re nayê girêdan)&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Kiryara derbasî divê bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherîn&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;
|-
| Diyarîkirina barkar/paşkar
| Barkar bi paşkiriya (clitic) re tê girêdan bi paşkar&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Barkar û pashkar bi peyvên cûda wek ''ji'' û ''bi'' têne nîşandan&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە&lt;br&gt;'''Latin:''' Min ew kitêbem xöndewe
| '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Ew kitêbe lelayen min xöndirayewe
|}
 Ergativ di Zimanên Kurdî

Di zimanên Kurdî de, ergativiyê li du cureyên sereke tê dîtin: **synthetic (sentezayî / clitic + verb neuter)** û **analytic (marker / postposition + verb concord)**. Ev tabelan xulasayîya wan cûdan û taybetmendiyên wan nîşan dide.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Erdelanî (Western / Sineyî)
! Ergativê Kurmancî / Soranî (Eastern)
|-
| Cureya ergativ
| Sentezayî (clitic + verb neuter)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Mackenzie, 1961&lt;/ref&gt;
| Analîtîk (marker / postposition + verb concord)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Thackston, 2006&lt;/ref&gt;
|-
| Concord / pêkhatîya verb
| Verb bi şêweyê neuter / impersonal&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Haig, 2004, pp.123–126&lt;/ref&gt;
| Bi concorda personal an bi analytical passive&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Haig, 2004, p.210&lt;/ref&gt;
|-
| Rîxa dîrokî
| Pahlawîya Sasani (Western Iranian)&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Windfuhr, 2009, p.555&lt;/ref&gt;
| Western + te'sîra Rojhilatî (Sakî / Pashto)&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;Haig, 2004, pp.200–205&lt;/ref&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئو کتیومه خویند&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend
| '''Kurmancî:''' Ew kitêb ji min xwend&lt;br&gt;Soranî Arabic: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;Soranî Latin: Ew kitêbe le layen min xöndirayewe
|}

Erdelanî (Western Iranian) ji cureya sentezayî (synthetic) tê bikar anîn, ku clitics bi verbên neuter ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Ev nîşan dide ku struktura wê zêde complex e û pêwendî bi tevahiya peyvên girêdayî hene.

Kurmancî / Soranî (Eastern Iranian) lehçeyên analytic ne, ku markers yan postpositions bi verbs concord dikarin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Struktura wan hêsan û pêwendîyên wan diyar ne.

Concord / pêkhatîya verb:
Erdelanî (Western): Verbên herêmî bi şêweyê neuter / impersonal in, ku nîşan dide ku girêdayî kêm tê da fâ'el an objektê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Bi concorda personal an bi analytical passive tê dîtin, ku nîşan dide karîgerîya zimanên Rojhilatî.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Rîxa dîrokî:
Erdelanî (Western): Pahlawîya Sasani, girêdayî bi zimanên Iranian navîn û çanda Sasaniyên Rojava.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Ji te'sîrên Western re, lê her weha li ser zimanên Rojhilatî wek Sakî û Pashto karîgerî hene.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;

Nimûne:
Erdelanî: من ئەو کتیومه خوێند (Min ew kitîwime xönd) — nîşan dida synthetica + clitic
Kurmancî: Ew kitêb ji min xwend — analytic + concord
Soranî: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە (Ew kitêbe lelayen min xöndirayewe) — analytic + concord

== Fonolojî û Fonetîkê Kurdîya Erdelanî ==

Nîşaneyên taybetî yên Kurdîya Erdelanî nimûneyên girîng in ji parastina cudaî û xweseriyên zimananî ya kurdî. Ev nîşan û dengî taybetî bi awayekî zanistî û ron şîroveyê dide:

Girîngiya nîşanên taybetî yên Erdelanî '''(ڴ، ݩ، ۊ)''' nimûneyên reng û taybetiya zimaniya Erdelanî ne, ku gelek caran li Soranî gûhartine an jî wenda bûn. Ev foneman bi awayekî fonolojîk û fonetîk cuda ne û nîşana dewlemendiya zimananî yên kurdî in.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Nîşanê nivîsê || Fonetîk || Cureya dengê || Taybetmendiyên awayî || Nimûne || Rewşa li yên din / Têgihiştinên din
|-
| ڴ || /ğ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda – nisbet nerm, saîşî, bêvok || rêg /rağ/ «rêg» || Parastî ye li Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Sine /g/
|-
| ݩ || /ŋ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda, dengdanî bi hêz, bêvok || dang /daŋ/ «dang» || Parastî ye bi tevahî li Erdelanî, Gurusî û  Senendec; li Soranî kêm bûye an gûharîye /ng/
|-
| ۊ || /ü/ || Veng (vokal) dirêj || Nivî vokal, dû-lebî, lêber kirina lêban, pêş dev || gul /gül/ «gul» || Parastî ye li Erdelanî, Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Soranî kêm bûye û gelek caran bi «u» → gul /gul/
|}
Di herdu zimanan de ( [[pehlewî]] û ya [[erdalanî]]) jî, gūl/gül (gul) bi dengdêra /ü/ tê bilêvkirin, û ev deng dengdêreke yekane û netevlihev e. Ev yek berdewamiya fonetîk di zimanên Erdelanî de nîşan dide.

'''Kurdiya Erdelanî:'''
Di zaravayê Erdelanî yê Kurdî de, peyva &quot;rang&quot; wekî reng tê bilêvkirin û dengdêra /ŋ/ tê parastin. Ev peyv ji hêla fonetîkî ve pir dişibihe dengdêra rang di [[pehlewî]] yê de, û /ŋ/ wekî dengdêrek di dawiya peyvê de xuya dike.
Mînak: reng (रंग) di [[Erdelanî]] de tê wateya &quot;reng&quot;, û /ŋ/ bi zelalî tê bihîstin.

== Taybetmendiyên zaravayê erdelanî ==

[[Erdelanî]] tenê zaravayê [[kurdî]], yan betir e ku em bêjin tenê zaravayê îranî yê Bakûrê Rojava ye ku li vî de demê çûbûyî yan sifet bi paşbendika &quot;-ig&quot; tê çê kirin (mîna zimanên îranî yên navîn, bi taybet [[pehlevî]] û [[partî]] ku li wan de jî demê çûbûyî yan sifet bi &quot;-eg&quot; dihate çê kirin). Mînak:

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî || [[Soranî]] || [[Kelhûrî]] || [[Kurmancî]] || [[Kirmanckî]] || [[Farsî]] || [[Mazenderanî]] || [[Pehlevî]]
|--
|kûştig||kûştû||kûştî||kûştî|| kîşte ||koştê||kûşti|| kûşteg
|--
|nusyag , nusyaw||nusraw||nusyaw||nivîskî, nivîsandî|| nuşte ||nêvêştê şodê||benivîşti bebû|| nîbîşteg
|--
|birdig , birdû||birdû||birdî||birî|| berde ||bordê||bûrdi|| bûrteg
|--
|mirdig , mirdû ||mirdû||mirdî||mirî|| merde ||mordê||mûrdi || mûrteg
|--
|kiryag , kiryaw||kiraw||kiryaw||hatîye kirin|| kerde, ameya kerdene ||kerdê şodê||hakordi bebû|| kerteg
|--
|zînig , zînw||zîndû||zîne||zindî|| ganî, cande ||zêndê||zênde|| zîndeg
|--
|gizig , gizi||gezû||gizî||gezî, gezû|| gezi ||khak endaz||geze||-
|--
|tînig , tînû||tînû||tînî||tînî|| têşan ||têşnê||teşne|| tîşneg
|--
|kolani xwarig||kolanî xwarû||kolani xwar||kolana xwar/jêr|| mehleya ware/cêre ||mehellêyê payîn||bên mehelli||-
|--
|kolani jûrig|| kolanî jûrû  ||kolani jûr||kolana jor|| mehleya core ||mehellêyê bala||cûwer mehelli||-
|}

== Hendek wûşeyên erdelanî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kurmancî]]
|--
| Xwa ||  Xûday, Xwa||Xwedê 
|--
|xawen||xawen||xwedî
|--
|naw, -name (wek: nazname, penename)||naw, nêw||nav!
|--
|sol||sor||sor, xwey
|--
|baran|| baran, werişt  ||baran
|--
|befir, wefir||befir||berf
|--
|en||hend||hin, hind, qas
|--
| gûrg ||  gûrg||gûr
|--
|seg||seg||kûçik
|--
|mêman||mêwan||mêvan
|--
|sa/100||set/100||sed/100
|--
|rêge, re|| rêga||rê, rih
|--
|solle||serma||serma
|--
|pek||bak||xem, tirs
|--
|pirt, pird||pird||pir
|--
|kewg||şîn||şîn
|--
|sewz||  sewz, kesk||kesk
|--
|zûwan||ziman||ziman
|--
|keleşêr||dîk||dîk
|--
|hemro||hermê||hermî
|--
|berz|| berz||bilind
|--
|zama, zawa||zawa||zava
|--
|wevî||bûk||bûk
|--
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Zimanê kurdî}}

{{Çavkanî}}

{{Çavkanî}}
   
* Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.
* Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.
* Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.

, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. Oxford: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Sorani Kurdish: A Reference Grammar''. Harvard University.
* Fattah, I. (2000). ''Les dialectes kurdes méridionaux''. Paris: Éditions Peeters

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Devokên soranî]]</text>
      <sha1>e6cwd6cjd7lgzdg9vd2yh95sc63b8p0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096881</id>
      <parentid>2096880</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T07:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tütig Seg</username>
        <id>57134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Taybetmendiyên zaravayê erdelanî */</comment>
      <origin>2096881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13561" sha1="mg888o03h3ok7hh9cc53ohcbo74nyu6" xml:space="preserve">{{Bi zazakî|Erdelankî}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}}
'''Erdelanî''' zaravayekî [[Soranî|Kurdîya Navîn]] ye ku li Parêzgeh [[Sine]] û bajarê [[Riwanser]] girtûperê (derdorê) wî dêt axaftin. Gerçî ji dîmena rezimanî (gramatîk) Erdelanî zaravayekî Kurdîya Navîn ([[Soranî]]) ye, lêbelê wî bi [[Xwarîn|Kurdîya Başûrî]] jî pirr nêzîk e. Hê jî gelek elementên kevnar yên [[Kurdî]] di [[Erdelanî]] de parastîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}

== Bernavan ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min ||  min, emin ||min, mi   ||ez||ez||emin, min
|--
|to||to, eto||tu, ti||tu||ti, tu||to, etu, tu
|--
|ew, o||ew||ew||ew||o/a||ad
|--
|ême||ême||îme||em||ma||êma,ême
|--
|êwe || êwe  ||îwe ||hûn, hingo ||şima, şime||şima, şime
|--
|ewan||ewan||ewan ||ew ||ê||ed
|--
|}

== Reziman ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Hewlêrî|Soranîya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî|Kelhurrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min eçim ||  min/emin deçim  ||min/mi çim  ||ez diçim||ez şina||emin/min lû/milû
|--
|to exweyt||to/eto dexoy||tu/ti xwey||tu dixwey||ti/tu wenî/wena||to/etu/tu werî/morî
|--
|ew/o ekat||ew dekat||ew key/ked||ew dike||o/a keno/kena||ad kero/mikero
|--
|ême ezanîm||ême dezanîn||îme zanîm||em dizanin||ma zanê/zanîme||êma/ême zanim/mizanim
|--
|êwe erêjnin/erêşnin|| êwe derêjnin  ||îwe rişnin/dirişnin ||hûn/hingo dirijnin||şima rişnenê ||şima/şime rişîd/merişîd
|--
|ewan ewînin||ewan debînin||ewan diwînin/dînin ||ew dibînin ||ê vînenê||ed wînên/moynên
|--
|}

== Formê fermanî (împeratîv) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî|Kelhurrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| biço! ço! ||  biço!||biçû! ||biçe!||şo!||bilû!
|--
|bê! bêre!||bê! were!||bew!||were!||bê!||borê!
|--
|bike!||bike!||bike!||bike!||bike!||kere!
|--
|bixwe!||bixo!||bixwe!||bixo!||bûre!||bûre!
|--
|biwîne!|| bibîne!  ||biwîn! bidîn ||bibîne!||bivîne!||biwîne!
|--
|bêje!||bilê!||büşe ||bêje! ||vaje!||waçe! baçe!
|--
|biware!||bibare!||biware! bar!||bibare!||bivare!||biware!
|--
|}

== Sîstemê Ergativ a Kurdî li Navbera Rojhilat û Rojava ==

Zimanşinasan dibêjin ku sîstemê ergativ di lehçeyên kurdî de bi du cureyên cûda pêşveçûye, ku her yek karîgerîya dîrokî û herêmî hebûye.&lt;ref&gt;Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.&lt;/ref&gt;

    Ergativê Rojava (synthetic) 
Ev cure li lehçeyên kurdî yên nêzîkî navçeya Rojava ya Çiyayê Zagros, wek lehçeya Erdelanî (Sineyî) baş parastî ye.&lt;ref&gt;Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.&lt;/ref&gt; Sedema wê nêzîkbûna wan lehçeyan bi zimanê Pahlawî ya navîn e.
* Di kiryarên derbasî (madi) de, kiryar bi pashkiriya (clitic) re tê girêdan bi barkar (objekt).&lt;ref&gt;Mackenzie, 1961, pp. 72–74.&lt;/ref&gt;
* Kiryara kesê sêyem nayê guherandin (bi şêweyê impersonal) û bi barkar re nayê girêdan.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 123–126.&lt;/ref&gt;
* Ev sîstem rastî bi zimanên Pahlawî ya Sasani têkildar e.&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009, p. 555.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojava (Erdelanî/سنەیی)'''
* '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە
* '''Latin:''' Min ew kitêbem xöndewe

   ''' Ergativê Rojhilat (analytic)'''  
Li lehçeyên kurdî yên Rojhilat û Bakur, wek Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî (wek navçeya Mehabad û Hewlêr), sîstemê ergativ pêşveçûna cûda kir.&lt;ref&gt;Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.&lt;/ref&gt; Ev cure karîgerîya mezin li zimanên Rojhilatî ya Îranî wek Pashtû û Saka hebû.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 200–205.&lt;/ref&gt;
* Barkar û pashkar bi hewma yan peyvên diyarî wek ''ji'' an ''bi'' têne nîşandan.&lt;ref&gt;Thackston, 2006, pp. 55–56.&lt;/ref&gt;
* Di kiryarên derbasî de pêwîst e bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherînin.&lt;ref&gt;Haig, 2004, p. 210.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojhilat (Soranî/سۆرانی)'''
* '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە
* '''Latin:''' Ew kitêbe lelayen min xöndirayewe

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Rojava (synthetic)
! Ergativê Rojhilat (analytic)
|-
| Navçe û lehçe
| Navçeya Rojava ya Zagros, nimûne: Erdelanî (Sineyî)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mackenzie, 1961.&lt;/ref&gt;
| Navçeya Rojhilat û Bakur, nimûne: Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Thackston, 2006.&lt;/ref&gt;
|-
| Karîgeriya dîrokî
| Nêzîkbûna zêde bi Pahlawî ya navîn (Sasani)&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009.&lt;/ref&gt;
| Karîgeriya zimanên Rojhilatî wek Pashtû û Saka&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Haig, 2004.&lt;/ref&gt;
|-
| Kiryara derbasî (madi)
| Bi şêweyê impersonal (bi barkar re nayê girêdan)&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Kiryara derbasî divê bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherîn&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;
|-
| Diyarîkirina barkar/paşkar
| Barkar bi paşkiriya (clitic) re tê girêdan bi paşkar&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Barkar û pashkar bi peyvên cûda wek ''ji'' û ''bi'' têne nîşandan&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە&lt;br&gt;'''Latin:''' Min ew kitêbem xöndewe
| '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Ew kitêbe lelayen min xöndirayewe
|}
 Ergativ di Zimanên Kurdî

Di zimanên Kurdî de, ergativiyê li du cureyên sereke tê dîtin: **synthetic (sentezayî / clitic + verb neuter)** û **analytic (marker / postposition + verb concord)**. Ev tabelan xulasayîya wan cûdan û taybetmendiyên wan nîşan dide.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Erdelanî (Western / Sineyî)
! Ergativê Kurmancî / Soranî (Eastern)
|-
| Cureya ergativ
| Sentezayî (clitic + verb neuter)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Mackenzie, 1961&lt;/ref&gt;
| Analîtîk (marker / postposition + verb concord)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Thackston, 2006&lt;/ref&gt;
|-
| Concord / pêkhatîya verb
| Verb bi şêweyê neuter / impersonal&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Haig, 2004, pp.123–126&lt;/ref&gt;
| Bi concorda personal an bi analytical passive&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Haig, 2004, p.210&lt;/ref&gt;
|-
| Rîxa dîrokî
| Pahlawîya Sasani (Western Iranian)&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Windfuhr, 2009, p.555&lt;/ref&gt;
| Western + te'sîra Rojhilatî (Sakî / Pashto)&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;Haig, 2004, pp.200–205&lt;/ref&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئو کتیومه خویند&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend
| '''Kurmancî:''' Ew kitêb ji min xwend&lt;br&gt;Soranî Arabic: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;Soranî Latin: Ew kitêbe le layen min xöndirayewe
|}

Erdelanî (Western Iranian) ji cureya sentezayî (synthetic) tê bikar anîn, ku clitics bi verbên neuter ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Ev nîşan dide ku struktura wê zêde complex e û pêwendî bi tevahiya peyvên girêdayî hene.

Kurmancî / Soranî (Eastern Iranian) lehçeyên analytic ne, ku markers yan postpositions bi verbs concord dikarin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Struktura wan hêsan û pêwendîyên wan diyar ne.

Concord / pêkhatîya verb:
Erdelanî (Western): Verbên herêmî bi şêweyê neuter / impersonal in, ku nîşan dide ku girêdayî kêm tê da fâ'el an objektê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Bi concorda personal an bi analytical passive tê dîtin, ku nîşan dide karîgerîya zimanên Rojhilatî.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Rîxa dîrokî:
Erdelanî (Western): Pahlawîya Sasani, girêdayî bi zimanên Iranian navîn û çanda Sasaniyên Rojava.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Ji te'sîrên Western re, lê her weha li ser zimanên Rojhilatî wek Sakî û Pashto karîgerî hene.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;

Nimûne:
Erdelanî: من ئەو کتیومه خوێند (Min ew kitîwime xönd) — nîşan dida synthetica + clitic
Kurmancî: Ew kitêb ji min xwend — analytic + concord
Soranî: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە (Ew kitêbe lelayen min xöndirayewe) — analytic + concord

== Fonolojî û Fonetîkê Kurdîya Erdelanî ==

Nîşaneyên taybetî yên Kurdîya Erdelanî nimûneyên girîng in ji parastina cudaî û xweseriyên zimananî ya kurdî. Ev nîşan û dengî taybetî bi awayekî zanistî û ron şîroveyê dide:

Girîngiya nîşanên taybetî yên Erdelanî '''(ڴ، ݩ، ۊ)''' nimûneyên reng û taybetiya zimaniya Erdelanî ne, ku gelek caran li Soranî gûhartine an jî wenda bûn. Ev foneman bi awayekî fonolojîk û fonetîk cuda ne û nîşana dewlemendiya zimananî yên kurdî in.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Nîşanê nivîsê || Fonetîk || Cureya dengê || Taybetmendiyên awayî || Nimûne || Rewşa li yên din / Têgihiştinên din
|-
| ڴ || /ğ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda – nisbet nerm, saîşî, bêvok || rêg /rağ/ «rêg» || Parastî ye li Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Sine /g/
|-
| ݩ || /ŋ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda, dengdanî bi hêz, bêvok || dang /daŋ/ «dang» || Parastî ye bi tevahî li Erdelanî, Gurusî û  Senendec; li Soranî kêm bûye an gûharîye /ng/
|-
| ۊ || /ü/ || Veng (vokal) dirêj || Nivî vokal, dû-lebî, lêber kirina lêban, pêş dev || gul /gül/ «gul» || Parastî ye li Erdelanî, Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Soranî kêm bûye û gelek caran bi «u» → gul /gul/
|}
Di herdu zimanan de ( [[pehlewî]] û ya [[erdalanî]]) jî, gūl/gül (gul) bi dengdêra /ü/ tê bilêvkirin, û ev deng dengdêreke yekane û netevlihev e. Ev yek berdewamiya fonetîk di zimanên Erdelanî de nîşan dide.

'''Kurdiya Erdelanî:'''
Di zaravayê Erdelanî yê Kurdî de, peyva &quot;rang&quot; wekî reng tê bilêvkirin û dengdêra /ŋ/ tê parastin. Ev peyv ji hêla fonetîkî ve pir dişibihe dengdêra rang di [[pehlewî]] yê de, û /ŋ/ wekî dengdêrek di dawiya peyvê de xuya dike.
Mînak: reng (रंग) di [[Erdelanî]] de tê wateya &quot;reng&quot;, û /ŋ/ bi zelalî tê bihîstin.

== Taybetmendiyên zaravayê erdelanî ==

[[Erdelanî]] tenê zaravayê [[kurdî]], yan betir e ku em bêjin tenê zaravayê îranî yê Bakûrê Rojava ye ku li vî de demê çûbûyî yan sifet bi paşbendika &quot;-ig&quot; tê çê kirin (mîna zimanên îranî yên navîn, bi taybet [[pehlevî]] û [[partî]] ku li wan de jî demê çûbûyî yan sifet bi &quot;-eg&quot; dihate çê kirin). Mînak:

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî || [[Soranî]] || [[Kelhûrî|Kelhurrî]] || [[Kurmancî]] || [[Kirmanckî]] || [[Farsî]] || [[Mazenderanî]] || [[Pehlevî]]
|--
|kuştig||kûştû||kuştî||kuştî|| kîşte ||koştê||kûşti|| kûşteg
|--
|nûsyag , nûsyaw||nûsraw||nüsyag||nivîskî, nivîsandî|| nuşte ||nêvêştê şodê||benivîşti bebû|| nîbîşteg
|--
|birdig , birdû||birdû||birdî||birî|| berde ||bordê||bûrdi|| bûrteg
|--
|mirdig , mirdû ||mirdû||mirdü, mirdig||mirî|| merde ||mordê||mûrdi || mûrteg
|--
|kiryag , kiryaw||kiraw||kiryaw||hatîye kirin|| kerde, ameya kerdene ||kerdê şodê||hakordi bebû|| kerteg
|--
|zînig , zinî||zîndû||zîne, zinî||zindî|| ganî, cande ||zêndê||zênde|| zîndeg
|--
|gizig , gizi||gezû||gizî||gezî, gezû|| gezi ||khak endaz||geze||-
|--
|tînig , tînû||tînû||tînig||tînî|| têşan ||têşnê||teşne|| tîşneg
|--
|kolanî xwarig||kolanî xwarû||kolani xwar||kolana xwar/jêr|| mehleya ware/cêre ||mehellêyê payîn||bên mehelli||-
|--
|kolanî jûrig|| kolanî jûrû  ||kûçey jûr||kolana jor|| mehleya core ||mehellêyê bala||cûwer mehelli||-
|}

== Hendek wûşeyên erdelanî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kurmancî]]
|--
| Xwa ||  Xûday, Xwa||Xwedê 
|--
|xawen||xawen||xwedî
|--
|naw, -name (wek: nazname, penename)||naw, nêw||nav!
|--
|sol||sor||sor, xwey
|--
|baran|| baran, werişt  ||baran
|--
|befir, wefir||befir||berf
|--
|en||hend||hin, hind, qas
|--
| gûrg ||  gûrg||gûr
|--
|seg||seg||kûçik
|--
|mêman||mêwan||mêvan
|--
|sa/100||set/100||sed/100
|--
|rêge, re|| rêga||rê, rih
|--
|solle||serma||serma
|--
|pek||bak||xem, tirs
|--
|pirt, pird||pird||pir
|--
|kewg||şîn||şîn
|--
|sewz||  sewz, kesk||kesk
|--
|zûwan||ziman||ziman
|--
|keleşêr||dîk||dîk
|--
|hemro||hermê||hermî
|--
|berz|| berz||bilind
|--
|zama, zawa||zawa||zava
|--
|wevî||bûk||bûk
|--
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Zimanê kurdî}}

{{Çavkanî}}

{{Çavkanî}}
   
* Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.
* Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.
* Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.

, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. Oxford: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Sorani Kurdish: A Reference Grammar''. Harvard University.
* Fattah, I. (2000). ''Les dialectes kurdes méridionaux''. Paris: Éditions Peeters

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Devokên soranî]]</text>
      <sha1>mg888o03h3ok7hh9cc53ohcbo74nyu6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096882</id>
      <parentid>2096881</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T07:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tütig Seg</username>
        <id>57134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Hendek wûşeyên erdelanî */</comment>
      <origin>2096882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13555" sha1="m9x9fsrmnrozu5n4arc453zcmtjvk3g" xml:space="preserve">{{Bi zazakî|Erdelankî}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}}
'''Erdelanî''' zaravayekî [[Soranî|Kurdîya Navîn]] ye ku li Parêzgeh [[Sine]] û bajarê [[Riwanser]] girtûperê (derdorê) wî dêt axaftin. Gerçî ji dîmena rezimanî (gramatîk) Erdelanî zaravayekî Kurdîya Navîn ([[Soranî]]) ye, lêbelê wî bi [[Xwarîn|Kurdîya Başûrî]] jî pirr nêzîk e. Hê jî gelek elementên kevnar yên [[Kurdî]] di [[Erdelanî]] de parastîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}

== Bernavan ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min ||  min, emin ||min, mi   ||ez||ez||emin, min
|--
|to||to, eto||tu, ti||tu||ti, tu||to, etu, tu
|--
|ew, o||ew||ew||ew||o/a||ad
|--
|ême||ême||îme||em||ma||êma,ême
|--
|êwe || êwe  ||îwe ||hûn, hingo ||şima, şime||şima, şime
|--
|ewan||ewan||ewan ||ew ||ê||ed
|--
|}

== Reziman ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Hewlêrî|Soranîya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî|Kelhurrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| min eçim ||  min/emin deçim  ||min/mi çim  ||ez diçim||ez şina||emin/min lû/milû
|--
|to exweyt||to/eto dexoy||tu/ti xwey||tu dixwey||ti/tu wenî/wena||to/etu/tu werî/morî
|--
|ew/o ekat||ew dekat||ew key/ked||ew dike||o/a keno/kena||ad kero/mikero
|--
|ême ezanîm||ême dezanîn||îme zanîm||em dizanin||ma zanê/zanîme||êma/ême zanim/mizanim
|--
|êwe erêjnin/erêşnin|| êwe derêjnin  ||îwe rişnin/dirişnin ||hûn/hingo dirijnin||şima rişnenê ||şima/şime rişîd/merişîd
|--
|ewan ewînin||ewan debînin||ewan diwînin/dînin ||ew dibînin ||ê vînenê||ed wînên/moynên
|--
|}

== Formê fermanî (împeratîv) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kelhûrî|Kelhurrî]]||[[Kurmancî]]||[[Kirmanckî]]||[[Hewramî]]
|--
| biço! ço! ||  biço!||biçû! ||biçe!||şo!||bilû!
|--
|bê! bêre!||bê! were!||bew!||were!||bê!||borê!
|--
|bike!||bike!||bike!||bike!||bike!||kere!
|--
|bixwe!||bixo!||bixwe!||bixo!||bûre!||bûre!
|--
|biwîne!|| bibîne!  ||biwîn! bidîn ||bibîne!||bivîne!||biwîne!
|--
|bêje!||bilê!||büşe ||bêje! ||vaje!||waçe! baçe!
|--
|biware!||bibare!||biware! bar!||bibare!||bivare!||biware!
|--
|}

== Sîstemê Ergativ a Kurdî li Navbera Rojhilat û Rojava ==

Zimanşinasan dibêjin ku sîstemê ergativ di lehçeyên kurdî de bi du cureyên cûda pêşveçûye, ku her yek karîgerîya dîrokî û herêmî hebûye.&lt;ref&gt;Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.&lt;/ref&gt;

    Ergativê Rojava (synthetic) 
Ev cure li lehçeyên kurdî yên nêzîkî navçeya Rojava ya Çiyayê Zagros, wek lehçeya Erdelanî (Sineyî) baş parastî ye.&lt;ref&gt;Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.&lt;/ref&gt; Sedema wê nêzîkbûna wan lehçeyan bi zimanê Pahlawî ya navîn e.
* Di kiryarên derbasî (madi) de, kiryar bi pashkiriya (clitic) re tê girêdan bi barkar (objekt).&lt;ref&gt;Mackenzie, 1961, pp. 72–74.&lt;/ref&gt;
* Kiryara kesê sêyem nayê guherandin (bi şêweyê impersonal) û bi barkar re nayê girêdan.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 123–126.&lt;/ref&gt;
* Ev sîstem rastî bi zimanên Pahlawî ya Sasani têkildar e.&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009, p. 555.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojava (Erdelanî/سنەیی)'''
* '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە
* '''Latin:''' Min ew kitêbem xöndewe

   ''' Ergativê Rojhilat (analytic)'''  
Li lehçeyên kurdî yên Rojhilat û Bakur, wek Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî (wek navçeya Mehabad û Hewlêr), sîstemê ergativ pêşveçûna cûda kir.&lt;ref&gt;Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.&lt;/ref&gt; Ev cure karîgerîya mezin li zimanên Rojhilatî ya Îranî wek Pashtû û Saka hebû.&lt;ref&gt;Haig, 2004, pp. 200–205.&lt;/ref&gt;
* Barkar û pashkar bi hewma yan peyvên diyarî wek ''ji'' an ''bi'' têne nîşandan.&lt;ref&gt;Thackston, 2006, pp. 55–56.&lt;/ref&gt;
* Di kiryarên derbasî de pêwîst e bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherînin.&lt;ref&gt;Haig, 2004, p. 210.&lt;/ref&gt;

'''Nimûne Ergativê Rojhilat (Soranî/سۆرانی)'''
* '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە
* '''Latin:''' Ew kitêbe lelayen min xöndirayewe

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Rojava (synthetic)
! Ergativê Rojhilat (analytic)
|-
| Navçe û lehçe
| Navçeya Rojava ya Zagros, nimûne: Erdelanî (Sineyî)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mackenzie, 1961.&lt;/ref&gt;
| Navçeya Rojhilat û Bakur, nimûne: Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Thackston, 2006.&lt;/ref&gt;
|-
| Karîgeriya dîrokî
| Nêzîkbûna zêde bi Pahlawî ya navîn (Sasani)&lt;ref&gt;Windfuhr, 2009.&lt;/ref&gt;
| Karîgeriya zimanên Rojhilatî wek Pashtû û Saka&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Haig, 2004.&lt;/ref&gt;
|-
| Kiryara derbasî (madi)
| Bi şêweyê impersonal (bi barkar re nayê girêdan)&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Kiryara derbasî divê bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherîn&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;
|-
| Diyarîkirina barkar/paşkar
| Barkar bi paşkiriya (clitic) re tê girêdan bi paşkar&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
| Barkar û pashkar bi peyvên cûda wek ''ji'' û ''bi'' têne nîşandan&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئەو کتێبەم خوێندەوە&lt;br&gt;'''Latin:''' Min ew kitêbem xöndewe
| '''Arabic:''' ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Ew kitêbe lelayen min xöndirayewe
|}
 Ergativ di Zimanên Kurdî

Di zimanên Kurdî de, ergativiyê li du cureyên sereke tê dîtin: **synthetic (sentezayî / clitic + verb neuter)** û **analytic (marker / postposition + verb concord)**. Ev tabelan xulasayîya wan cûdan û taybetmendiyên wan nîşan dide.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taybetmendî
! Ergativê Erdelanî (Western / Sineyî)
! Ergativê Kurmancî / Soranî (Eastern)
|-
| Cureya ergativ
| Sentezayî (clitic + verb neuter)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Mackenzie, 1961&lt;/ref&gt;
| Analîtîk (marker / postposition + verb concord)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Thackston, 2006&lt;/ref&gt;
|-
| Concord / pêkhatîya verb
| Verb bi şêweyê neuter / impersonal&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Haig, 2004, pp.123–126&lt;/ref&gt;
| Bi concorda personal an bi analytical passive&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Haig, 2004, p.210&lt;/ref&gt;
|-
| Rîxa dîrokî
| Pahlawîya Sasani (Western Iranian)&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Windfuhr, 2009, p.555&lt;/ref&gt;
| Western + te'sîra Rojhilatî (Sakî / Pashto)&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;Haig, 2004, pp.200–205&lt;/ref&gt;
|-
| Nimûne
| '''Arabic:''' من ئو کتیومه خویند&lt;br&gt;'''Latin/Fingilish:''' Min ew ketiume xwend
| '''Kurmancî:''' Ew kitêb ji min xwend&lt;br&gt;Soranî Arabic: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە&lt;br&gt;Soranî Latin: Ew kitêbe le layen min xöndirayewe
|}

Erdelanî (Western Iranian) ji cureya sentezayî (synthetic) tê bikar anîn, ku clitics bi verbên neuter ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Ev nîşan dide ku struktura wê zêde complex e û pêwendî bi tevahiya peyvên girêdayî hene.

Kurmancî / Soranî (Eastern Iranian) lehçeyên analytic ne, ku markers yan postpositions bi verbs concord dikarin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Struktura wan hêsan û pêwendîyên wan diyar ne.

Concord / pêkhatîya verb:
Erdelanî (Western): Verbên herêmî bi şêweyê neuter / impersonal in, ku nîşan dide ku girêdayî kêm tê da fâ'el an objektê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Bi concorda personal an bi analytical passive tê dîtin, ku nîşan dide karîgerîya zimanên Rojhilatî.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Rîxa dîrokî:
Erdelanî (Western): Pahlawîya Sasani, girêdayî bi zimanên Iranian navîn û çanda Sasaniyên Rojava.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;
Kurmancî / Soranî (Eastern): Ji te'sîrên Western re, lê her weha li ser zimanên Rojhilatî wek Sakî û Pashto karîgerî hene.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;

Nimûne:
Erdelanî: من ئەو کتیومه خوێند (Min ew kitîwime xönd) — nîşan dida synthetica + clitic
Kurmancî: Ew kitêb ji min xwend — analytic + concord
Soranî: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە (Ew kitêbe lelayen min xöndirayewe) — analytic + concord

== Fonolojî û Fonetîkê Kurdîya Erdelanî ==

Nîşaneyên taybetî yên Kurdîya Erdelanî nimûneyên girîng in ji parastina cudaî û xweseriyên zimananî ya kurdî. Ev nîşan û dengî taybetî bi awayekî zanistî û ron şîroveyê dide:

Girîngiya nîşanên taybetî yên Erdelanî '''(ڴ، ݩ، ۊ)''' nimûneyên reng û taybetiya zimaniya Erdelanî ne, ku gelek caran li Soranî gûhartine an jî wenda bûn. Ev foneman bi awayekî fonolojîk û fonetîk cuda ne û nîşana dewlemendiya zimananî yên kurdî in.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Nîşanê nivîsê || Fonetîk || Cureya dengê || Taybetmendiyên awayî || Nimûne || Rewşa li yên din / Têgihiştinên din
|-
| ڴ || /ğ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda – nisbet nerm, saîşî, bêvok || rêg /rağ/ «rêg» || Parastî ye li Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Sine /g/
|-
| ݩ || /ŋ/ || Agirî (xurtandin) || Lamazîda, dengdanî bi hêz, bêvok || dang /daŋ/ «dang» || Parastî ye bi tevahî li Erdelanî, Gurusî û  Senendec; li Soranî kêm bûye an gûharîye /ng/
|-
| ۊ || /ü/ || Veng (vokal) dirêj || Nivî vokal, dû-lebî, lêber kirina lêban, pêş dev || gul /gül/ «gul» || Parastî ye li Erdelanî, Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Soranî kêm bûye û gelek caran bi «u» → gul /gul/
|}
Di herdu zimanan de ( [[pehlewî]] û ya [[erdalanî]]) jî, gūl/gül (gul) bi dengdêra /ü/ tê bilêvkirin, û ev deng dengdêreke yekane û netevlihev e. Ev yek berdewamiya fonetîk di zimanên Erdelanî de nîşan dide.

'''Kurdiya Erdelanî:'''
Di zaravayê Erdelanî yê Kurdî de, peyva &quot;rang&quot; wekî reng tê bilêvkirin û dengdêra /ŋ/ tê parastin. Ev peyv ji hêla fonetîkî ve pir dişibihe dengdêra rang di [[pehlewî]] yê de, û /ŋ/ wekî dengdêrek di dawiya peyvê de xuya dike.
Mînak: reng (रंग) di [[Erdelanî]] de tê wateya &quot;reng&quot;, û /ŋ/ bi zelalî tê bihîstin.

== Taybetmendiyên zaravayê erdelanî ==

[[Erdelanî]] tenê zaravayê [[kurdî]], yan betir e ku em bêjin tenê zaravayê îranî yê Bakûrê Rojava ye ku li vî de demê çûbûyî yan sifet bi paşbendika &quot;-ig&quot; tê çê kirin (mîna zimanên îranî yên navîn, bi taybet [[pehlevî]] û [[partî]] ku li wan de jî demê çûbûyî yan sifet bi &quot;-eg&quot; dihate çê kirin). Mînak:

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî || [[Soranî]] || [[Kelhûrî|Kelhurrî]] || [[Kurmancî]] || [[Kirmanckî]] || [[Farsî]] || [[Mazenderanî]] || [[Pehlevî]]
|--
|kuştig||kûştû||kuştî||kuştî|| kîşte ||koştê||kûşti|| kûşteg
|--
|nûsyag , nûsyaw||nûsraw||nüsyag||nivîskî, nivîsandî|| nuşte ||nêvêştê şodê||benivîşti bebû|| nîbîşteg
|--
|birdig , birdû||birdû||birdî||birî|| berde ||bordê||bûrdi|| bûrteg
|--
|mirdig , mirdû ||mirdû||mirdü, mirdig||mirî|| merde ||mordê||mûrdi || mûrteg
|--
|kiryag , kiryaw||kiraw||kiryaw||hatîye kirin|| kerde, ameya kerdene ||kerdê şodê||hakordi bebû|| kerteg
|--
|zînig , zinî||zîndû||zîne, zinî||zindî|| ganî, cande ||zêndê||zênde|| zîndeg
|--
|gizig , gizi||gezû||gizî||gezî, gezû|| gezi ||khak endaz||geze||-
|--
|tînig , tînû||tînû||tînig||tînî|| têşan ||têşnê||teşne|| tîşneg
|--
|kolanî xwarig||kolanî xwarû||kolani xwar||kolana xwar/jêr|| mehleya ware/cêre ||mehellêyê payîn||bên mehelli||-
|--
|kolanî jûrig|| kolanî jûrû  ||kûçey jûr||kolana jor|| mehleya core ||mehellêyê bala||cûwer mehelli||-
|}

== Hendek wişeyên Erdelanî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; padding=&quot;5&quot;
! Erdelanî        ||[[Soraniya Hewlêrî]]||[[Kurmancî]]
|--
| Xwa, Xwida ||  Xwa||Xwedê 
|--
|xawen||xawen||xwedî
|--
|naw, -name (wek: nazname, penename)||naw, nêw||nav!
|--
|sol||sor||sor, xwey
|--
|baran|| baran, werişt  ||baran
|--
|befir, wefir||befir||berf
|--
|en||hend||hin, hind, qas
|--
| gurg ||  gurg||gur
|--
|seg||seg||kûçik
|--
|mêman||mêwan||mêvan
|--
|sa/100||set/100||sed/100
|--
|rêge, rê|| rêga||rê, rih
|--
|sole||serma||serma
|--
|pek||bak||xem, tirs
|--
|pirt, pird||pird||pir
|--
|kewg||şîn||şîn
|--
|sewz||  sewz, kesk||kesk
|--
|zuwan||ziman||ziman
|--
|keleşêr||dîk||dîk
|--
|hemro||hermê||hermî
|--
|berz|| berz||bilind
|--
|zama, zawa||zawa||zava
|--
|wevî||bûk||bûk
|--
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Zimanê kurdî}}

{{Çavkanî}}

{{Çavkanî}}
   
* Haig, Geoffrey (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach''. Berlin: Mouton de Gruyter.
* Mackenzie, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. London: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings''. Harvard University.
* Windfuhr, Gernot (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.

, D. N. (1961). ''Kurdish Dialect Studies''. Oxford: Oxford University Press.
* Thackston, W. M. (2006). ''Sorani Kurdish: A Reference Grammar''. Harvard University.
* Fattah, I. (2000). ''Les dialectes kurdes méridionaux''. Paris: Éditions Peeters

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Devokên soranî]]</text>
      <sha1>m9x9fsrmnrozu5n4arc453zcmtjvk3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimanê tatiya qefqazî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43187</id>
    <revision>
      <id>2096820</id>
      <parentid>2063490</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T12:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2096820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4784" sha1="g24i9gvsv3k4c36yuawimoj1rifw46u" xml:space="preserve">{{Agahîdank ziman
| nav                = Tatî
| navê xwemalî       = Tati
| renga malbat       = Hind û ewropî
| dewlet             = {{Ala|Îran}}&lt;br /&gt;{{Ala|Azerbaycan}}&lt;br /&gt;{{Ala|Îsrael}}&lt;br /&gt;{{Ala|Rûsya}}
| herêm              = [[Qefqaz]]
| nexşe              = Tat people of Iran.PNG
| firehiya nexşe     = 
| binnexşe           = Firehbûna zimanê tatî
| zimanê zikmakî     = Nêzîkî 500.000
| malbat1            = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]]
| malbat2            = [[Zimanên hind û îranî]]
| malbat3            = [[Zimanên îranî]]
| malbat4            = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]]
| malbat5            = [[Zimanên îranî yên başûr-rojava]]
| malbat6            = 
| nivîs              = Tîpên rûsî, latînî, erebî
| netewe             = 
| kêmnetewe          = 
| ajans              = 
| iso1               = 
| iso2               = 
| iso3               = ttt
| agahdarî           = 
}}
'''Zimanê Tatî''' (bi tatî: ''Tâti Zobun'', 'تاتی زبون') zimanekî ji şaxa rojavayê [[zimanên îranî]] ye. Tatî bi taybetî li [[Îran]]ê (400.000),&lt;ref&gt;'''Ethnologue''', Languages of the World: Tati people including [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd Alviri-Vidari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002024005/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd |date=2012-10-02 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh Eshtehardi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193021/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz Gozarkhani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018071142/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz |date=2012-10-18 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz Harzani (Population: 28.100 in 2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193033/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp Kabatei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014212232/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp |date=2012-10-14 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj Kajali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192440/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn Karingani (Population: 17.600 in 2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192627/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkc Kho’ini]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh Koresh-e Rostam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192452/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh Maraghei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193146/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat Razajerdi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192245/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb Rudbari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192803/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=shm Shahrudi]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192708/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks |date=2010-07-07 }} Takestani (Population: 220,000) and[http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tov Taromi, Upper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192708/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks |date=2010-07-07 }} ethnic groups.&lt;/ref&gt; [[Azerbaycan]]ê (24.000), li [[Rûsya]] (2.300) û li [[Îsrael]]ê (70.000)&lt;ref&gt;24,000 in Azerbaijan in 1989; 2,000 in Russia in 2010; and 70,000 in Israel in 1998. Because ca. 2,000 a year emigrate to Israel, perhaps 20,000 may have been double-counted.&lt;/ref&gt; jî tê axivtin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Incubator|code=ttt}}
{{Zimanên îranî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên îranî|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Zimanê farisî]]</text>
      <sha1>g24i9gvsv3k4c36yuawimoj1rifw46u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096821</id>
      <parentid>2096820</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T12:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2096821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4786" sha1="dip5yx1nch6w6g5llcolpgxuaa0ch9p" xml:space="preserve">{{Agahîdank ziman
| nav                = Tatî
| navê xwemalî       = Tati
| renga malbat       = Hind û ewropî
| dewlet             = {{Ala|Îran}}&lt;br /&gt;{{Ala|Azerbaycan}}&lt;br /&gt;{{Ala|Îsrael}}&lt;br /&gt;{{Ala|Rûsya}}
| herêm              = [[Qefqaz]]
| nexşe              = Tat people of Iran.PNG
| firehiya nexşe     = 
| binnexşe           = Firehbûna zimanê tatî
| zimanê zikmakî     = Nêzîkî 500.000
| malbat1            = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]]
| malbat2            = [[Zimanên hind û îranî]]
| malbat3            = [[Zimanên îranî]]
| malbat4            = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]]
| malbat5            = [[Zimanên îranî yên başûr-rojava]]
| malbat6            = 
| nivîs              = Tîpên rûsî, latînî, erebî
| netewe             = 
| kêmnetewe          = 
| ajans              = 
| iso1               = 
| iso2               = 
| iso3               = ttt
| agahdarî           = 
}}
'''Zimanê Tatî''' (bi tatî: '' Zobun Tâtî'', 'تاتی زبون') zimanekî ji şaxa rojavayê [[zimanên îranî]] ye. Tatî bi taybetî li [[Îran]]ê (400.000),&lt;ref&gt;'''Ethnologue''', Languages of the World: Tati people including [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd Alviri-Vidari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002024005/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd |date=2012-10-02 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh Eshtehardi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193021/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz Gozarkhani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018071142/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz |date=2012-10-18 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz Harzani (Population: 28.100 in 2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193033/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp Kabatei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014212232/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp |date=2012-10-14 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj Kajali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192440/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn Karingani (Population: 17.600 in 2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192627/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkc Kho’ini]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh Koresh-e Rostam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192452/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh Maraghei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193146/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat Razajerdi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192245/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb Rudbari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192803/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=shm Shahrudi]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192708/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks |date=2010-07-07 }} Takestani (Population: 220,000) and[http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tov Taromi, Upper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192708/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks |date=2010-07-07 }} ethnic groups.&lt;/ref&gt; [[Azerbaycan]]ê (24.000), li [[Rûsya]] (2.300) û li [[Îsrael]]ê (70.000)&lt;ref&gt;24,000 in Azerbaijan in 1989; 2,000 in Russia in 2010; and 70,000 in Israel in 1998. Because ca. 2,000 a year emigrate to Israel, perhaps 20,000 may have been double-counted.&lt;/ref&gt; jî tê axivtin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Incubator|code=ttt}}
{{Zimanên îranî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên îranî|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Zimanê farisî]]</text>
      <sha1>dip5yx1nch6w6g5llcolpgxuaa0ch9p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096822</id>
      <parentid>2096821</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T12:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2096822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4782" sha1="givmrxtp97n3h4sdl9hw8qb3hg0fmh8" xml:space="preserve">{{Agahîdank ziman
| nav                = Tatî
| navê xwemalî       = Tati
| renga malbat       = Hind û ewropî
| dewlet             = {{Ala|Îran}}&lt;br /&gt;{{Ala|Azerbaycan}}&lt;br /&gt;{{Ala|Îsrael}}&lt;br /&gt;{{Ala|Rûsya}}
| herêm              = [[Qefqaz]]
| nexşe              = Tat people of Iran.PNG
| firehiya nexşe     = 
| binnexşe           = Firehbûna zimanê tatî
| zimanê zikmakî     = Nêzîkî 500.000
| malbat1            = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]]
| malbat2            = [[Zimanên hind û îranî]]
| malbat3            = [[Zimanên îranî]]
| malbat4            = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]]
| malbat5            = [[Zimanên îranî yên başûr-rojava]]
| malbat6            = 
| nivîs              = Tîpên rûsî, latînî, erebî
| netewe             = 
| kêmnetewe          = 
| ajans              = 
| iso1               = 
| iso2               = 
| iso3               = ttt
| agahdarî           = 
}}
'''Zimanê Tatî''' (bi tatî: '' Zobun Tâtî'', 'تاتی زبون') zimanekî ji şaxa rojavayê [[zimanên îranî]] ye. Tatî bi taybetî li [[Îran]]ê (400.000),&lt;ref&gt;'''Ethnologue''', Languages of the World: Tati people including [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd Alviri-Vidari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002024005/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd |date=2012-10-02 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh Eshtehardi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193021/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz Gozarkhani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018071142/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz |date=2012-10-18 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz Harzani (Population: 28.100 in 2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193033/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp Kabatei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014212232/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp |date=2012-10-14 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj Kajali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192440/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn Karingani (Population: 17.600 in 2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192627/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkc Kho’ini]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh Koresh-e Rostam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192452/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh Maraghei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193146/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat Razajerdi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192245/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb Rudbari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192803/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=shm Shahrudi]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192708/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks |date=2010-07-07 }} Takestani (Population: 220,000) and[http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tov Taromi, Upper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192708/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks |date=2010-07-07 }} ethnic groups.&lt;/ref&gt; [[Azerbaycan]]ê (24.000), li [[Rûsya]] (2.300) û li [[Îsrael]]ê (70.000)&lt;ref&gt;24,000 in Azerbaijan in 1989; 2,000 in Russia in 2010; and 70,000 in Israel in 1998. Because ca. 2,000 a year emigrate to Israel, perhaps 20,000 may have been double-counted.&lt;/ref&gt; tê axavtin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Incubator|code=ttt}}
{{Zimanên îranî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên îranî|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Zimanê farisî]]</text>
      <sha1>givmrxtp97n3h4sdl9hw8qb3hg0fmh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096827</id>
      <parentid>2096822</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T13:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2096827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="870" sha1="7ndibwg5jghs6c95mgj7o0e895f8pmb" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Tat-language-area.png
}}

'''Zimanê tatî''' (bi tatî: ''zuhun tati'', 'تاتی زبون') an jî '''tatiya kafkasyayê''', yek [[Zimanên îranî yên bakur-rojava|zimanên îranî yê rojavayê]] ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/cauc1242 |sernav=Tatiya kafkasyayê |malper=glottolog.org |roja-gihiştinê=2026-10-01 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku îro li [[Azerbaycan]] û li [[Daxistan|Daxistanê]] tê xeber kirin. Tê texmînkirin ku di navbeya sala 2011ê û 2020ê de 34.000 kes bi wê zimanê xeber dikin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Incubator|code=ttt}}
{{Zimanên îranî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên îranî|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Zimanê farisî]]</text>
      <sha1>7ndibwg5jghs6c95mgj7o0e895f8pmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096828</id>
      <parentid>2096827</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T13:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Zimanê tatî]] weke [[Zimanê tatî (Kafkasya)]] guhart</comment>
      <origin>2096827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="870" sha1="7ndibwg5jghs6c95mgj7o0e895f8pmb" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Tat-language-area.png
}}

'''Zimanê tatî''' (bi tatî: ''zuhun tati'', 'تاتی زبون') an jî '''tatiya kafkasyayê''', yek [[Zimanên îranî yên bakur-rojava|zimanên îranî yê rojavayê]] ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/cauc1242 |sernav=Tatiya kafkasyayê |malper=glottolog.org |roja-gihiştinê=2026-10-01 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku îro li [[Azerbaycan]] û li [[Daxistan|Daxistanê]] tê xeber kirin. Tê texmînkirin ku di navbeya sala 2011ê û 2020ê de 34.000 kes bi wê zimanê xeber dikin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Incubator|code=ttt}}
{{Zimanên îranî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên îranî|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Zimanê farisî]]</text>
      <sha1>7ndibwg5jghs6c95mgj7o0e895f8pmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096856</id>
      <parentid>2096828</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Zimanê tatî (Kafkasya)]] weke [[Zimanê tatî-qefqazî]] guhart</comment>
      <origin>2096827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="870" sha1="7ndibwg5jghs6c95mgj7o0e895f8pmb" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Tat-language-area.png
}}

'''Zimanê tatî''' (bi tatî: ''zuhun tati'', 'تاتی زبون') an jî '''tatiya kafkasyayê''', yek [[Zimanên îranî yên bakur-rojava|zimanên îranî yê rojavayê]] ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/cauc1242 |sernav=Tatiya kafkasyayê |malper=glottolog.org |roja-gihiştinê=2026-10-01 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku îro li [[Azerbaycan]] û li [[Daxistan|Daxistanê]] tê xeber kirin. Tê texmînkirin ku di navbeya sala 2011ê û 2020ê de 34.000 kes bi wê zimanê xeber dikin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Incubator|code=ttt}}
{{Zimanên îranî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên îranî|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Zimanê farisî]]</text>
      <sha1>7ndibwg5jghs6c95mgj7o0e895f8pmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096860</id>
      <parentid>2096856</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2096860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="867" sha1="hntjrqnc7w95hkf7puhtly6mk4r383c" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Tat-language-area.png
}}

'''Zimanê tatî''' (bi tatî: ''zuhun tati'', 'تاتی زبون') an jî '''tatiya qefqazî''', yek [[Zimanên îranî yên bakur-rojava|zimanên îranî yê rojavayê]] ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/cauc1242 |sernav=Tatiya kafkasyayê |malper=glottolog.org |roja-gihiştinê=2026-10-01 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku îro li [[Azerbaycan]] û li [[Daxistan|Daxistanê]] tê xeber kirin. Tê texmînkirin ku di navbeya sala 2011ê û 2020ê de 34.000 kes bi wê zimanê xeber dikin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Incubator|code=ttt}}
{{Zimanên îranî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên îranî|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Zimanê farisî]]</text>
      <sha1>hntjrqnc7w95hkf7puhtly6mk4r383c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096862</id>
      <parentid>2096860</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Zimanê tatî-qefqazî]] weke [[Zimanê tatiya qefqazî]] guhart</comment>
      <origin>2096860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="867" sha1="hntjrqnc7w95hkf7puhtly6mk4r383c" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Tat-language-area.png
}}

'''Zimanê tatî''' (bi tatî: ''zuhun tati'', 'تاتی زبون') an jî '''tatiya qefqazî''', yek [[Zimanên îranî yên bakur-rojava|zimanên îranî yê rojavayê]] ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/cauc1242 |sernav=Tatiya kafkasyayê |malper=glottolog.org |roja-gihiştinê=2026-10-01 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku îro li [[Azerbaycan]] û li [[Daxistan|Daxistanê]] tê xeber kirin. Tê texmînkirin ku di navbeya sala 2011ê û 2020ê de 34.000 kes bi wê zimanê xeber dikin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Incubator|code=ttt}}
{{Zimanên îranî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên îranî|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Zimanê farisî]]</text>
      <sha1>hntjrqnc7w95hkf7puhtly6mk4r383c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Okyanûsya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44097</id>
    <revision>
      <id>2096823</id>
      <parentid>2096803</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T12:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2096823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83178" sha1="f0hokpphejfa63r00cs55hq1h9c75df" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]]
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&amp;dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&amp;pg=PT1171}}&lt;/ref&gt; Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}&lt;/ref&gt; Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology &amp; Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
=== Herêm ===
[[Wêne:&quot;Political Oceania&quot; CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]]
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&amp;pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}&lt;/ref&gt;

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&amp;pg=PA521}}&lt;/ref&gt;

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}&lt;/ref&gt;

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs &amp; des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; &amp; où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, &amp; des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}&lt;/ref&gt;

=== Jeolojî ===
Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&amp;pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}&lt;/ref&gt; Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê).

Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}&lt;/ref&gt; Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk  ev û bi kêmî aram e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}&lt;/ref&gt; Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye.

Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}&lt;/ref&gt; Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
=== Flora ===
[[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]]
Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}&lt;/ref&gt; Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê &quot;outback&quot; hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}&lt;/ref&gt; Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya &quot;Brigalow&quot; di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}&lt;/ref&gt; Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}&lt;/ref&gt;

Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}&lt;/ref&gt;

Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}&lt;/ref&gt; Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}&lt;/ref&gt; Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&amp;pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}&lt;/ref&gt;

Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;
=== Fauna ===
[[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]]
Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}&lt;/ref&gt; reşîleka polînezyayî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}&lt;/ref&gt; başokê qehweyî,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; pelistanga Pasîfîkê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows &amp; martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}&lt;/ref&gt; û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}&lt;/ref&gt; Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}&lt;/ref&gt;

Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}&lt;/ref&gt; Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction &amp; biogeography of tropical Pacific birds}}&lt;/ref&gt;

Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}&lt;/ref&gt; Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}&lt;/ref&gt; Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}&lt;/ref&gt; û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}&lt;/ref&gt;

Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars &amp; Vagrants  {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor &amp; Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}&lt;/ref&gt;

=== Avhewa ===
Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.

Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.

Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.

Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.

Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.
{{Gallery
|title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê
|width=220
|height=200
|align=center
|Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya
|Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî
|Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû
|Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû
|Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}}
== Polîtîka ==
=== Awistralya ===
Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û &quot;Koalîsyon&quot; ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.

=== Zelandaya Nû ===
Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.

=== Giravên Pasîfîkê ===
Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye.

Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e.

Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye.

Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê.

Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin.
== Aborî ==
=== Awistralasya ===
[[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]]
Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.

Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.

[[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]]
Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê &quot;bajarê alfa ya Cîhanê&quot; hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.

Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne.

=== Zelandaya Nû ===
Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê &quot;tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê&quot; ve wekê bajarekî cîhanî ya asta &quot;beta+&quot; hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî &quot;rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê&quot;, di rêza yekem ê cîhanê de ye.

Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.
=== Giravên Pasîfîkê ===
Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê.

Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene.

Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in.

Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene. Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in. Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>f0hokpphejfa63r00cs55hq1h9c75df</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096824</id>
      <parentid>2096823</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T12:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Giravên Pasîfîkê */</comment>
      <origin>2096824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83302" sha1="dv54lpmyrmzma58pplkoi7wy4utogrb" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]]
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&amp;dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&amp;pg=PT1171}}&lt;/ref&gt; Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}&lt;/ref&gt; Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology &amp; Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
=== Herêm ===
[[Wêne:&quot;Political Oceania&quot; CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]]
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&amp;pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}&lt;/ref&gt;

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&amp;pg=PA521}}&lt;/ref&gt;

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}&lt;/ref&gt;

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs &amp; des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; &amp; où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, &amp; des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}&lt;/ref&gt;

=== Jeolojî ===
Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&amp;pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}&lt;/ref&gt; Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê).

Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}&lt;/ref&gt; Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk  ev û bi kêmî aram e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}&lt;/ref&gt; Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye.

Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}&lt;/ref&gt; Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
=== Flora ===
[[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]]
Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}&lt;/ref&gt; Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê &quot;outback&quot; hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}&lt;/ref&gt; Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya &quot;Brigalow&quot; di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}&lt;/ref&gt; Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}&lt;/ref&gt;

Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}&lt;/ref&gt;

Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}&lt;/ref&gt; Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}&lt;/ref&gt; Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&amp;pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}&lt;/ref&gt;

Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;
=== Fauna ===
[[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]]
Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}&lt;/ref&gt; reşîleka polînezyayî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}&lt;/ref&gt; başokê qehweyî,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; pelistanga Pasîfîkê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows &amp; martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}&lt;/ref&gt; û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}&lt;/ref&gt; Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}&lt;/ref&gt;

Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}&lt;/ref&gt; Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction &amp; biogeography of tropical Pacific birds}}&lt;/ref&gt;

Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}&lt;/ref&gt; Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}&lt;/ref&gt; Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}&lt;/ref&gt; û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}&lt;/ref&gt;

Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars &amp; Vagrants  {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor &amp; Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}&lt;/ref&gt;

=== Avhewa ===
Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.

Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.

Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.

Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.

Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.
{{Gallery
|title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê
|width=220
|height=200
|align=center
|Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya
|Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî
|Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû
|Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû
|Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}}
== Polîtîka ==
=== Awistralya ===
Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û &quot;Koalîsyon&quot; ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.

=== Zelandaya Nû ===
Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.

=== Giravên Pasîfîkê ===
Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye.

Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e.

Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye.

Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê.

Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin.
== Aborî ==
=== Awistralasya ===
[[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]]
Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.

Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.

[[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]]
Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê &quot;bajarê alfa ya Cîhanê&quot; hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.

Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne.

=== Zelandaya Nû ===
Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê &quot;tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê&quot; ve wekê bajarekî cîhanî ya asta &quot;beta+&quot; hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî &quot;rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê&quot;, di rêza yekem ê cîhanê de ye.

Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.
=== Giravên Pasîfîkê ===
[[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]]
Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê.

Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene.

Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in.

Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene. Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in. Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>dv54lpmyrmzma58pplkoi7wy4utogrb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096826</id>
      <parentid>2096824</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T12:59:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2096826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83398" sha1="izeqxq8dnkeovo3tbaw1rcbwq4t2bx0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]]
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&amp;dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&amp;pg=PT1171}}&lt;/ref&gt; Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}&lt;/ref&gt; Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology &amp; Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
=== Herêm ===
[[Wêne:&quot;Political Oceania&quot; CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]]
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&amp;pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}&lt;/ref&gt;

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&amp;pg=PA521}}&lt;/ref&gt;

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}&lt;/ref&gt;

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs &amp; des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; &amp; où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, &amp; des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}&lt;/ref&gt;

=== Jeolojî ===
Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&amp;pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}&lt;/ref&gt; Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê).

Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}&lt;/ref&gt; Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk  ev û bi kêmî aram e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}&lt;/ref&gt; Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye.

Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}&lt;/ref&gt; Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
=== Flora ===
[[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]]
Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}&lt;/ref&gt; Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê &quot;outback&quot; hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}&lt;/ref&gt; Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya &quot;Brigalow&quot; di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}&lt;/ref&gt; Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}&lt;/ref&gt;

Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}&lt;/ref&gt;

Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}&lt;/ref&gt; Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}&lt;/ref&gt; Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&amp;pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}&lt;/ref&gt;

Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;
=== Fauna ===
[[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]]
Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}&lt;/ref&gt; reşîleka polînezyayî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}&lt;/ref&gt; başokê qehweyî,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; pelistanga Pasîfîkê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows &amp; martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}&lt;/ref&gt; û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}&lt;/ref&gt; Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}&lt;/ref&gt;

Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}&lt;/ref&gt; Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction &amp; biogeography of tropical Pacific birds}}&lt;/ref&gt;

Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}&lt;/ref&gt; Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}&lt;/ref&gt; Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}&lt;/ref&gt; û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}&lt;/ref&gt;

Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars &amp; Vagrants  {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor &amp; Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}&lt;/ref&gt;

=== Avhewa ===
Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye. Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin. Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.

Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in. Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.

Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere. Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.

Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin. Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.

Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C. Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin. Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare. Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.
{{Gallery
|title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê
|width=220
|height=200
|align=center
|Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya
|Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî
|Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû
|Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû
|Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}}
== Polîtîka ==
=== Awistralya ===
Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û &quot;Koalîsyon&quot; ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.

=== Zelandaya Nû ===
Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.

=== Giravên Pasîfîkê ===
Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye.

Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e.

Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye.

Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê.

Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin.
== Aborî ==
=== Awistralasya ===
[[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]]
Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.

Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.

[[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]]
Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê &quot;bajarê alfa ya Cîhanê&quot; hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.

Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne.

=== Zelandaya Nû ===
Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê &quot;tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê&quot; ve wekê bajarekî cîhanî ya asta &quot;beta+&quot; hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî &quot;rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê&quot;, di rêza yekem ê cîhanê de ye.

Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.
=== Giravên Pasîfîkê ===
[[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]]
Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê.

Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene.

[[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]]
Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in.

Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene. Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in. Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>izeqxq8dnkeovo3tbaw1rcbwq4t2bx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hozên Kurdî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65975</id>
    <revision>
      <id>2096871</id>
      <parentid>2093569</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T23:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ehmedbeg</username>
        <id>47517</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kurdistan */</comment>
      <origin>2096871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33981" sha1="rxhq57snm4rveu9zwr1va6lqeqoj0ls" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Kurd}}Ew lîste eşîr û hozên [[kurd]]an li her çar parçe Kurdistanê û parêzgehên xwe nîşan dide.[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|[[Alaya Kurdistanê|Ala]] [[Kurd]]an]]

== Kurdistan ==
[[Wêne:Kurdish-inhabited areas of the Middle East and the Soviet Union in 1986.jpg|thumb]]

=== Bakurê Kurdistanê ===
* [[Abdalan]]
* [[Alan]]
* [[Batkî]]
* [[Eşira Brukîyan|Brukî]]
* [[Celalî]]
* [[Hesenî]]
* [[Heyderî]]
* [[Jîrkî]]
* [[Mahmudî]]
* [[Mamxurî]]
*[[Memdikan]]
* [[Reşvan]]
* [[Sîpkî]]
* [[Taqorî]]
* [[Xelhesinî]]
* [[Zektî]]

=== Başûrê Kurdistanê ===
==== Dihok ====
Van hozên li [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mohseni Sadjadi |sernav=La communauté des réfugiés kurdes irakiens en France Modes de vie et intégration |tarîx=1999 |rûpel=40 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/CLU8WG2VJR.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Berzanî]]
* [[Berwarî (eşîr)|Berwarî]]
* [[Nhêli (eşîr)|Nhêlî]]
* [[Doskî (eşîr)|Doskî]]
* [[Ertoşî]]
* Gulî
* Nerway
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* [[Rêkan (eşîr)|Rêkan]]
* Sharafhan
* [[Sindî]]
* Akreyî
* [[Surçî]]
* [[Zêbarî]]

==== Diyale ====
Van hozên li [[Diyale (parêzgeh)|Parêzgeha Diyaleyê]] hene:
* [[Bacelanî]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Biban&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Feylî (êl)|Feylî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Adel Soheil |sernav=The Iraqi Ba'th Regime's Atrocities Against the Faylee Kurds: Nation-State Formation Distorted |tarîx=2018 |isbn=978-91-7785-892-8 }}&lt;/ref&gt;
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Soane&quot;&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Edmonds |pêşnav=C. J. |lînka-nivîskar=Cecil J. Edmonds |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja |kovar=Journal of the Royal Central Asian Society |weşanger=The Royal Central Asian Society |rûpel=622 |doi=10.1080/03068373608730766 }}&lt;/ref&gt;
* Kaganlu&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Kakêyî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Two abducted Kurdish Kaka'i farmers found killed in Khanaqin |url=https://www.kurdistan24.net/en/news/6c738a40-82e3-4b34-aeae-520c0ca80228 |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |ajans=Kurdistan24 |tarîx=11 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Kakevar&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=خانقین |url=https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |weşanger=دانشنامه جهان اسلام |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=2019-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191209163456/https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Leylanî]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mamhajan&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; /&gt;
* Palani&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Qarah Alush&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Surah Amiri&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; /&gt;
* [[Şêxbizin]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Zargush&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi Kurdish tribe fights Islamic State alone in disputed area |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ajans=Ekurd |tarîx=21 îlon 2014 |roja-arşîvê=2020-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200728114522/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Zenda&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;

==== Helebce ====
Van hozên li [[Helebce (parêzgeh)|Parêzgeha Helebce]] hene:
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Soane&quot; /&gt;

==== Hewlêr ====
Van hozên li [[Hewlêr (parêzgeh)|Parêzgeha Hewlêr]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Refugee Review Tribunal - Australia |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1121798/1788_1293716355_irq35023.pdf |malper=ECOI |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |rûpel=2 }}&lt;/ref&gt;
* Balak&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Evan Mati |nivîskar2=Hugo de Boer |sernav=Contemporary Knowledge of Dye Plant Species and Natural Dye Use in Kurdish Autonomous Region, Iraq |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_2010-06_64_2/page/139 |kovar=New York Botanical Garden Press |tarîx=2010 |cild=64 |hejmar=2 |rûpel=139 |doi=10.1007/s12231-010-9118-z |weşanger=Springer }}&lt;/ref&gt;
* [[Ako]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot;&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Archibald Roosevelt |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |weşanger=Yale University |tarîx=1944 }}&lt;/ref&gt;
* [[Berzanî]]
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Dolamari&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Berzincî]]
* [[Bilbasî]]
* [[Biradost (eşîr)|Biradost]]
* [[Dizeyî]]
* [[Gerdî]]
* [[Herkî]]
* Kawani
* Khailani
* [[Xoşnaw]]
* Mantik
* Nanakali
* Siyan
* [[Şiwan]]
* [[Surçî]]
* Siani
* [[Zêbarî]]
* Zirrari
* Akreyî

==== Kerkûk ====
Van hozên li [[Kerkûk (parêzgeh)|Parêzgeha Kerkûkê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Amarmel
* [[Berzincî]]
* [[Delo]]
* Jebbarî
* [[Kakêyî]]&lt;ref name=&quot;Kaka'i&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kaka'i |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakai |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Salehi
* [[Şerefbeyanî]]
* [[Şiwan]]
* [[Talebanî]]
* [[Zengine]]

==== Neynewa ====
Van hozên li [[Neynewa (parêzgeh)|Parêzgeha Neynewayê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Henry Field |sernav=Anthropology of Iraq: The Northern Jazira |kovar=Peabody Museaum of American Archaeology and Ethnology |tarîx=1951 |cild=11 |hejmar=1 |rr=58–61 |weşanger=Harvard University }}&lt;/ref&gt;
* Aldîn
* [[Bacelanî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Bajalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bajalan-kurdish- |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Bekiran
* Dilkan
* Duchi
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Fuqarah
* [[Gergerî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=حه‌مىد گه‌ردى |sernav=هوزى گه‌ردى له کوردستان و جىهاندا : مىرئاوده‌لى، بابان، فه‌ىزووڵڵابه‌گى، گه‌رگه‌رى، عگێدات، گولى : له‌کۆڵىنه‌وه‌ىه‌کى مه‌ىدانى مێژووىىه |tarîx=2006 }}&lt;/ref&gt;
* Hababah
* Hasenan
* Heskan
* [[Kakêyî]]&lt;ref name=&quot;Kaka'i&quot; /&gt;
* Kiran
* Mendikan
* Mehirkan
* Simoqî
* Reşkan

==== Silêmanî ====
Van hozên li [[Silêmanî (parêzgeh)|Parêzgeha Silêmanîyê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |sernav=Iraq: Sulaymaniyah Governorate assessment report |tarîx=31 tebax 2006 |url=https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-sulaymaniyah-governnorate-assessment-report |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |weşanger=[[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî|UNCHR]] }}&lt;/ref&gt;
* Erdelan&lt;ref name=&quot;Camcamal&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Camcamal |url=http://iranicaonline.com/articles/camcamal-kurdish-cam-river-and-camal-jamal-personal-name-in-the-sources-also-written-jamjamal-a-fertile-dehesta |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
* [[Bacelanî]]
* [[Berzincî]]
* [[Çengînî]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Gûran (êl)|Gûran]]
* [[Hemewend]]
* [[Caf]]
* Jebbarî
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Camcamal&quot; /&gt;
* [[Bilbasî|Mangûr]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Şiwan]]
* [[Zengine]]

=== Rojavaya Kurdistanê ===
==== Heleb ====
Van hozên li [[Heleb (parêzgeh)|Parêzgeha Helebê]] hene:&lt;ref name=&quot;Lescot&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Lescot |pêşnav1=Roger |sernav=Çiyayê Kurmênc û Tevgera Murûdan |tarîx=1990 |cih=[[Paris]] |rûpel=3 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/4UVB2YMZG3.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Amkan
* [[Berazî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Kren |pêşnav1=Karin |sernav=La culture matérielle des Kurdes syriens et turcs |tarîx=1994 |rûpel=98 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/5CR97JM6UK.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Biyan
* Cûmiyan
* [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]&lt;ref name=&quot;rumaf&quot; /&gt;
* Heyştiyan
* [[Reşwan]]&lt;ref name=&quot;rumaf&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=أكراد مناطق الشهباء |url=http://rumaf.net/?p=722 |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 |ajans=rumaf |tarîx=17 kanûna pêşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;
* Rûbariyan
* [[Şêxan]]
* Xastiyan
* Xerzan

==== Hesîçe û Reqa ====
Van hozên li parêzgehên [[Reqa (parêzgeh)|Reqayê]] û [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçeyê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Jawad Mella |sernav=Kurdistan and the Kurds Under the Syrian Occupation |tarîx=2015 |isbn=9781499096521 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mehmûd ê Sebrî |sernav=Nasnameya Kurdî li Sûriya |tarîx=2011 |cih=[[Bêrût]] |rr=253–254 }}&lt;/ref&gt;
* [[Abasan (eşîr)|Abasan]]
* Aliyan
* Aşitan
* [[Berazî]]
* Daqoran
* [[Dazwanî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/rojava-surIye/rojavali-kuert-asiretleri-calistayda-bulustu-130229 |sernav=Rojavalı Kürt aşiretleri çalıştayda buluştu {{!}} ANF |tarîxa-gihiştinê=2022-05-02 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Dorkan
* Gabara
* [[Hesenan (eşîr)|Hesenan]]
* Hawna
* Ketikan
* [[Kîkan]]
* Koçer
* [[Hevêrkan]]
* [[Mîlan (êl)|Milan]]
* [[Mîran]]
* Omerkan
* [[Omerî (eşîr)|Omerî]]
* Pinar
* [[Şêxan]]

=== Rojhilata Kurdistanê ===
==== Azerbaycana Rojava ====
Van hozên li [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Parêzgeha Azerbaycana Rojavayê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Bagzâdah
* [[Biradost (eşîr)|Biradost]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Baradust |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baradust-kurdish-bradost-name-of-kurdish-tribe-region-mountain-range-river-and-amirate |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Celalî]]
* [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Chahardoli&quot;/&gt;
* Dehbokrî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Deh-Bokri |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deh-bokri |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]
* Fêzilahbegî
* [[Gewirk]]
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Haydaran
* [[Herkî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Kahn |pêşnav=Margaret |sernav=Children of the jinn: in search of the Kurds and their country |url=https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn |gihiştina-urlyê=registration |weşanger=Seaview Books |sal=1980 |isbn=9780872235649 |cih= |rr=[https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn/page/48 48] }}&lt;/ref&gt;
* [[Kurhesinî]]
* Malkari
* [[Bilbasî|Mamaş]]
* [[Bilbasî|Mangûr]]&lt;ref name=&quot;Mangur&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=(منگور (ایل |url=http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |weşanger=Portal.nlai.ir/ |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 |tarîxa-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726173011/http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Mîlan (êl)|Mîlan]]
* [[Mukrî (êl)|Mukrî]]
* Pîran
* Suseni
* [[Şikak]]
* [[Zerza]]

==== Hemedan ====
Van hozên li [[Hemedan (parêzgeh)|Parêzgeha Hemedanê]] hene:
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Chahardoli&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=پژوهشی در تاریخ و فرهنگ و ادبیات كُردهای چهاردولی |url=https://rekar.ir/thought/449-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D9%8F%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%D9%84%DB%8C.html |malper=پایگاه خبری ریکار |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Falak al-Din (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=نگاهی به تغییرات زیستی و اسمی قوم لک به گواهی قدمت تاریخ |url=https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2020 |weşanger=ILNA |tarîxa-arşîvê=6 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200706144329/https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Ghiasvand (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* Musawend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Tirkeşvend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Zend (eşîr)|Zend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* Zola (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;

==== Îlam ====
Van hozên li [[Îlam (parêzgeh)|Parêzgeha Îlamê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Ghasemi Pirbalouti |paşnav2=Momeni |paşnav3=Bahmani |sernav=Ethnobotanical Study of Medicinal Plants Used by Kurd Tribe in Dehloran and Abdanan Districts, Ilam Province, Iran |kovar=African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines |tarîx=31 kanûna pêşîn 2012 |cild=10 |hejmar=2 |rr=368–385 |doi=10.4314/ajtcam.v10i2.24 |pmid=24146463 |pmc=3746586 |issn=0189-6016 }}&lt;/ref&gt;
* [[Alîşerwanî]] (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Bedre&lt;ref name=&quot;Ilam&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=ايلها وطوايف مستقل استان |url=http://ashayer-ilam.ir/index.aspx?pageid=580 |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;
* Belewen (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* Dehbalai&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot; &gt;{{Jêder-kovar |sernav=دلفان |kovar=Encyclopedia of the World of Islam |url=https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2021-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211202133222/https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Erkewazî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Eywan&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Ilam2&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Aliakbari |pêşnav1=Mohammad |paşnav2=Gheitasi |pêşnav2=Mojtaba |paşnav3=Anonby |pêşnav3=Erik |sernav=On Language Distribution in Ilam Province, Iran |kovar=Iranian Studies |tarîx=26 hezîran 2014 |cild=48 |hejmar=6 |rr=835–850 |doi=10.1080/00210862.2014.913423 }}&lt;/ref&gt;
* [[Lîsteya eşîrên Luristanê#Kuliwen|Kuliwen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* Melekşahî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Rizwen&lt;ref name=&quot;Ilamtoday&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=(ایل ریزه وند (ریزوند |url=https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&amp;ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |weşanger=ilamtoday.com |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200725145149/https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&amp;ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Shuhan (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Xezel (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])

==== Kirmaşan ====
Van hozên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|Parêzgeha Kirmaşanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bacelanî]]
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Jaff&quot;&gt;{{Jêder-kovar |sernav=جاف |kovar=Great Islamic Encyclopedia |cild=17 |rûpel=6358 |url=http://lib.eshia.ir/23022/17/6358/%D8%A7%DB%8C%D9%84_%D8%AC%D8%A7%D9%81 |tarîxa-gihiştinê=27 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Gûran (êl)|Gûran]]
* [[Hûlîlan]]
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Kakavand&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]
* Kerindi
* [[Korûnî]]&lt;ref name=&quot;Kuruni&quot; /&gt;
* Nanakuli
* [[Sencabî]]
* [[Şerefbeyanî]]
* [[Zengene]]

==== Kurdistan ====
Van hozên li [[Kurdistan (parêzgeh)|Parêzgeha Kurdistanê]] hene:
* Erdelan&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Bani Ardalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bani-ardalan-a-kurdish-tribe-of-northwestern-iran-now-dispersed-in-sanandaj-senna-and-surrounding-villages |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Kabudvand&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=ناهيد کشتمند |sernav=(عمارت امیر نظام (موزه قاجار - تبریز |url=http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726184137/http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Jaff&quot; /&gt;
* [[Mukrî (êl)|Mukri]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Oskar Mann |sernav=Die Mundart der Mukri-Kurden |tarîx=1906 |cild=1 |rr=xviii-xix |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/PY3JGW72U5.pdf |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |weşanger=Verlag Georg Reimer |cih=[[Berlin]] }}&lt;/ref&gt;
* Sarshiv&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Tilaku'i&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Xecevend]]&lt;ref name=&quot;Khajevand&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kvajavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kvajavand-tribe |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Zarrin-Kafsh&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=ايازي، برهان |sernav=آئينۀ سنندج: مصور |tarîx=1992 |weşanger=ب. ايازى، |rûpel=31 }}&lt;/ref&gt;

==== Luristan ====
Van hozên li [[Luristan (parêzgeh)|Parêzgeha Luristanê]] hene:
* [[Bêranwenî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Beiranvand&quot; &gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Soraya Kornokar |nivîskar2=Zarife Kazemi |sernav=مبارزات ایالت لرستان در برابر سیاستهای ضد ایلی رضاشاه با تکیه بر ایل بیرانوند |kovar=پژوهشنامه تاریخهای محلی ایران |tarîx=2016 |rûpel=160 (۱۶۰) |url=http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726140654/http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Jalilavand&quot;&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Jalilavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/jalilavand-2 |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Çengînî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Cegini |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cegini-or-cegani-a-tribe-that-originated-in-northwestern-persia-but-is-now-scattered-in-luristan-the-qazvin-region-and-fa |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |tarîx=1990 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot;/&gt;
* Hesenwend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Hasanvand&quot; &gt;{{Jêder-kovar |sernav=سیمای عشایر استان لرستان |rûpel=3 |url=http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |tarîxa-gihiştinê=26 nîsan 2020 |weşanger=تهیه وتنظیم : اداره مطالعات وبرنامه ریزی |kovar= |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210420200718/http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Kakavand&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Kakavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakavand |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Azerbaycan ==
Van hozên li [[Azerbaycan]]ê hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Гейбуллаев, Гиясаддин Аскер оглы |sernav=Топонимия Азербайджана |url=https://archive.org/details/libgen_00609589 |tarîx=1986 |rûpel=[https://archive.org/details/libgen_00609589/page/n101 102] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Budagov B.A., Geybullayev |sernav=Explanatory Dictionary of Azerbaijani Origin Places' Names in Armenia |tarîx=2009 |cih=[[Baku]] |rûpel=141 |url=http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-gihiştinê=19 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170617160847/http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-arşîvê=17 hezîran 2017 }}&lt;/ref&gt;
* Alihan
* Aliyan
* [[Babalî]]
* Bargushat
* Bozlu
* [[Farixkanlî]]
* Gajisam
* Gulukchi
* Hasenan
* Karachorlu
* Kelani
* Kulekan
* Kulpucci
* [[Mîlan (êl)|Mîlan]]
* Pugian
* Pusian
* Shadmanli
* [[Şeylanlî]]
* Sisiyan
* Sultan
* Tahmas
* Terter

== Ermenistan û Gurcistan ==
Van hozên li [[Ermenistan]] û [[Gurcistan]]ê hene:&lt;ref name=&quot;Anqosi&quot; &gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Kereme Anqosi |sernav=The Yezidi Kurds' tribes &amp; clans of south Caucasus |kovar=International Journal of Kurdish Studies |tarîx=January 2005 |cild=19 |hejmar=1 |url=https://go.gale.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA135732897&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=fulltext&amp;issn=10736697&amp;p=AONE&amp;sw=w |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

[[Xaltî|'''Êla Xaltan''']]

* Mûsêsanî
* Xaltî
* Recevî
* Pîvazî
* Gerdenzerî
* Axalerî

'''[[Êla Zuqiriyan]]'''

* Baravî
* [[Bûtikan|Bûtikî]]
* Divinî
* Kurtikî
* Mendesorî
* [[Mendikan|Mendikî]]
* [[Reşî]]
* Reşkî
* Şemsika
* Sorî

'''[[Mehemdiyan|Êla Mehemdiya]]'''

* [[Mehemdiyan|Mehemdî]]
* Memreşî

'''[[Êla Hesiniyan]]'''

* Bûdî
* Bûvkî
* Dawidî
* Divinî
* Dodkî
* [[Gêloyî]]
* Memîdokî
* Mexsûdî
* Mûskî
* [[Mirangî|Mîrangî]]
* Remoşî
* Tûjikî
* Ûdî

'''[[Sipkî|Êla Sîpkan]]'''

* Çîlî
* Îsedizî
* Karêyî
* Kilêrî
* Mixayîlî
* Pîvazî
* Stûrkî
* [[Şemsîkan|Şemsikî]]
* Ûtî

'''Êlên cuda:'''

* [[Anqosî]]
* [[Belakerî]]
* [[Dasnî|Dasinî]]
* [[Masekî]] (Sahanî)
* [[Kaşaxî]]
* Belî (Korkitî)
* [[Rojkî]]
* [[Ortilî]] (Memtecî, Qazanî)
* Bendûrî (Çildergûşî)
* [[Çoxreşî]]
* Memreşî (Kendalî)

== Îraq ==
=== Bexda ===
Van hozên li [[Bexda (parêzgeh)|Parêzgeha Bexdayê]] hene:
* [[Feylî (êl)|Feylî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Iraq: Information on the Kurdish Feyli (Faily/Falli) families, including their main area of residence and their relationship with other Kurdish groups and the Iraqi regime |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ac008.html |malper=Refworld |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |tarîx=1996 }}&lt;/ref&gt;

=== Wasit ===
Van hozên li [[Wasit (parêzgeh)|Parêzgeha Wasitê]] hene:
* [[Feylî (êl)|Feylî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Feyli Kurds pay the price for their ethnicity and sect |url=http://kirkuknow.com/en/news/62229 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |xebat=Kirkuknow |tarîx=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Îran ==
=== Azerbaycana Rojhilat ===
Van hozên li [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilatê]] hene:
* Ahmadlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Çalabianlû&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oberling |pêşnav=Pierre |tarîx=1964-12-31 |sernav=The Tribes of Qaraca Dag: A Brief History |kovar=Oriens |cild=17 |rr=60–95 |doi=10.2307/1580019 |issn=0078-6527 |jstor=1580019 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dêlikanlû]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mamanlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mohammad Kanlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Şadlû]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Şeqaqî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Shahsevan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/shahsevan |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

=== Erdebîl ===
Van hozên li [[Erdebîl (parêzgeh)|Parêzgeha Erdabilê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Delikanlu |url=http://iranicaonline.org/articles/delikanlu |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dêlikanlû]]
* Shatran
* Qolugjan

=== Gîlan ===
Van hozên li [[Gîlan (parêzgeh)|Parêzgeha Gîlanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Amerlû]]
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]

=== Fars ===
Van hozên li [[Fars (parêzgeh)|Parêzgeha Farsê]] hene:
* [[Çengînî]]&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;
* [[Korûnî]]&lt;ref name=&quot;Kuruni&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kuruni |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kuruni |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Kurdşûlî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Fars&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Fars vii. Ethnography |url=http://iranicaonline.org/articles/fars-vii |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Uriad&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;
* [[Zengine]]&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;

=== Îsfehan ===
Van hozên li [[Îsfehan (parêzgeh)|Parêzgeha Îsfehanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bazincan]]

=== Mazenderan ===
Van hozên li [[Mazenderan (parêzgeh)|Parêzgeha Mazanaranê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kurdish tribes |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Cîhanbeglû]]
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot; /&gt;
* [[Modanlû]]
* [[Xecevend]]

=== Qazwên ===
Van hozên li [[Qazwên (parêzgeh)|Parêzgeha Qazwênê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Amerlû]]
* [[Çengînî]]
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Jalilavand&quot;/&gt;
* Giatvand
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])
* [[Mafî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]

=== Tehran ===
Van hozên li [[Tehran (parêzgeh)|Parêzgeha Tehranê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bêskan]] (Pazuki)
* Burbur
* Hedavand
* [[Kelhûr]]
* Kordbaca
* Nanakuli
* [[Qereçorlû]]
* Uriad
* Zerger

=== Xorasan ===
{{Div col|colwidth=30em}}
Van hozên li [[Xorasan]]ê hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |sernav=The Kurds of Khorasan |kovar=Iran &amp; the Caucasus |tarîx=2007 |cild=11 |hejmar=1 |rûpel=17 |nivîskar=Abbas-'Ali Madih }}&lt;/ref&gt;
* [[Amerlû]]
* Baçvan
* Badlan
* Berivan
* Çapeş
* Davan
* Hamazkan
* Izan
* [[Kawanlû]]
* Mamyan
* Mastyan
* Mozdegan
* Palokan
* Qaçkan
* Qarabas
* [[Qereçorlû]]
* Qaraman
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]
* Rudkan
* Sevkan
* Silsepuran
* [[Şadlû]]
* Şeyhkan
* Şirvan
* Torosan
* Tukan
* [[Zaferanlû]]
* Zangalan
* Zaraqkan
* Zardkan
* Zeydan
{{Div col end}}

== Tirkiye ==
=== Herêma Anatolya Navîn ===
{{Gotara bingehîn|Kurdên Anatolyê}}
Van hozên li Herêma Anatolya Navînê hene:
* Erdalan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* [[Etmankî (eşîr)|Etmankî]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Berazî (eşîr)|Berazî]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Biliki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Canbegî]] (li parêzgehên Enqereyê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Konyayê |url=http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160129004612/http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Celikan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* [[Cûdîkan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* Ekecik (li parêzgeha Axserê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Necmettin Aygün |sernav=Nüfus defterleri'ne göre boynuincelü aşireti (1830-1845) |tarîx=2018 |rûpel=932 |url=https://www.ttk.gov.tr/Dergiler/Belleten/295-Belleten/05-NecmettinAYGUN.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Kawi (Konya Province)
* Kikan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Klavsuz (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Köyümüz |url=https://ozgurlerkoyu.tr.gg/ |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Koçgiri Kültür Derneği'nden tüm dostlara… |url=https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |xebat=Alevi Haber Ağı |tarîx=25 çiriya paşîn 2019 |ziman=tr |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423144709/https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Kuliki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Lolan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* Maskan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* [[Mifkî]] (li parêzgeha Qîrşehirê)&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; /&gt;
* Mikaîlî (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Ankara |url=http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194542/http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Mirdesan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Modan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Pisiyan (li parêzgeha Qîrşehirê)&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; /&gt;
* [[Reşwan]] (li parêzgehên Qîrşehirê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Kirşehîrê |url=http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194547/http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* Sawiki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Sewedi (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* [[Sînemilî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=[[Nuri Dersimi]] |nivîskar2=Mehmet Bayrak |sernav=Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine dair hatıratım |tarîx=334 |rûpel=1992 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Şeyhkan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Enqereyê, Çankiriyê û Qonyeyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Blacksea1&quot; /&gt;
* [[Têrikan]] (li parêzgehên Enqereyê û Eskişehirê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Eskişehir&quot;&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr. Mikaîlî |sernav=Orta Anadolu Kürtlerinin Tarihteki izleri |kovar=Birnebun |tarîx=2013 |cild=56 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=ku, tr |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201229190533/https://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Xanedana Hecbaniyan]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Zirkan]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;

=== Herêmên Deryaya Reş û Marmara ===
Van hozên li Herêmên Deryaya Reşê û Marmarayê hene:
* [[Canbegî]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê û Toqadye)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=İmam Rıza Ocağı ve Canbek Aşireti |url=https://kulseyyid.com/imam-riza-ocagi-ve-canbek-asireti/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* [[Kawî]] (li parêzgeha Çorimê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=480 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Reşwan]] (li parêzgeha Çorimê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=404 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê, Düzceyê, Samsunê, Sînopê û Toqadyê)&lt;ref name=&quot;Blacksea1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdên li dinyayê belavbûyî Şêxbizinî / Lek |url=https://yeniozgurpolitika.net/kurden-li-dinyaye-belavbuyi-thexbizini-lek/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=ku |tarîx=17 sibat 2016 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr Mikaîlî |sernav=Îskana kurdên şêxbezenî (şêxbizin) li Anatolîyê |kovar=Bîrnebûn |tarîx=2020 |hejmar=76 |rr=6–22 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |tarîxa-gihiştinê=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=27 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627215544/http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê| ]]</text>
      <sha1>rxhq57snm4rveu9zwr1va6lqeqoj0ls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096872</id>
      <parentid>2096871</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T23:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ehmedbeg</username>
        <id>47517</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kurdistan */</comment>
      <origin>2096872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34113" sha1="q7b2wcnwrcy2hx8e1b4xc415ys6npak" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Kurd}}Ew lîste eşîr û hozên [[kurd]]an li her çar parçe Kurdistanê û parêzgehên xwe nîşan dide.[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|[[Alaya Kurdistanê|Ala]] [[Kurd]]an]]

== Kurdistan ==
[[Wêne:Kurdish-inhabited areas of the Middle East and the Soviet Union in 1986.jpg|thumb]]

=== Bakurê Kurdistanê ===
* [[Abdalan]]
*[[Adiyan]]
* [[Alan]]
* [[Batkî]]
*[[Bêrîtan]] 
* [[Eşira Brukîyan|Brukî]]
* [[Celalî]]
*[[Gevdan]] 
*[[Gravî]]
* [[Hesenî]]
* [[Heyderî]]
* [[Jîrkî]]
* [[Mahmudî]]
* [[Mamxurî]]
*[[Maziqan]]
*[[Memdikan]]
* [[Reşvan]]
* [[Sîpkî]]
*[[Şemskan]]
*[[Şerefan]]
* [[Șîdan]]
* [[Taqorî]]
*[[Xanî]]
* [[Xelhesinî]]
* [[Zektî]]
* [[Zevkan]]

=== Başûrê Kurdistanê ===
==== Dihok ====
Van hozên li [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mohseni Sadjadi |sernav=La communauté des réfugiés kurdes irakiens en France Modes de vie et intégration |tarîx=1999 |rûpel=40 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/CLU8WG2VJR.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Berzanî]]
* [[Berwarî (eşîr)|Berwarî]]
* [[Nhêli (eşîr)|Nhêlî]]
* [[Doskî (eşîr)|Doskî]]
* [[Ertoşî]]
* Gulî
* Nerway
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* [[Rêkan (eşîr)|Rêkan]]
* Sharafhan
* [[Sindî]]
* Akreyî
* [[Surçî]]
* [[Zêbarî]]

==== Diyale ====
Van hozên li [[Diyale (parêzgeh)|Parêzgeha Diyaleyê]] hene:
* [[Bacelanî]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Biban&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Feylî (êl)|Feylî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Adel Soheil |sernav=The Iraqi Ba'th Regime's Atrocities Against the Faylee Kurds: Nation-State Formation Distorted |tarîx=2018 |isbn=978-91-7785-892-8 }}&lt;/ref&gt;
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Soane&quot;&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Edmonds |pêşnav=C. J. |lînka-nivîskar=Cecil J. Edmonds |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja |kovar=Journal of the Royal Central Asian Society |weşanger=The Royal Central Asian Society |rûpel=622 |doi=10.1080/03068373608730766 }}&lt;/ref&gt;
* Kaganlu&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Kakêyî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Two abducted Kurdish Kaka'i farmers found killed in Khanaqin |url=https://www.kurdistan24.net/en/news/6c738a40-82e3-4b34-aeae-520c0ca80228 |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |ajans=Kurdistan24 |tarîx=11 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Kakevar&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=خانقین |url=https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |weşanger=دانشنامه جهان اسلام |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=2019-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191209163456/https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Leylanî]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mamhajan&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; /&gt;
* Palani&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Qarah Alush&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Surah Amiri&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; /&gt;
* [[Şêxbizin]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Zargush&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi Kurdish tribe fights Islamic State alone in disputed area |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ajans=Ekurd |tarîx=21 îlon 2014 |roja-arşîvê=2020-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200728114522/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Zenda&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;

==== Helebce ====
Van hozên li [[Helebce (parêzgeh)|Parêzgeha Helebce]] hene:
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Soane&quot; /&gt;

==== Hewlêr ====
Van hozên li [[Hewlêr (parêzgeh)|Parêzgeha Hewlêr]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Refugee Review Tribunal - Australia |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1121798/1788_1293716355_irq35023.pdf |malper=ECOI |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |rûpel=2 }}&lt;/ref&gt;
* Balak&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Evan Mati |nivîskar2=Hugo de Boer |sernav=Contemporary Knowledge of Dye Plant Species and Natural Dye Use in Kurdish Autonomous Region, Iraq |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_2010-06_64_2/page/139 |kovar=New York Botanical Garden Press |tarîx=2010 |cild=64 |hejmar=2 |rûpel=139 |doi=10.1007/s12231-010-9118-z |weşanger=Springer }}&lt;/ref&gt;
* [[Ako]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot;&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Archibald Roosevelt |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |weşanger=Yale University |tarîx=1944 }}&lt;/ref&gt;
* [[Berzanî]]
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Dolamari&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Berzincî]]
* [[Bilbasî]]
* [[Biradost (eşîr)|Biradost]]
* [[Dizeyî]]
* [[Gerdî]]
* [[Herkî]]
* Kawani
* Khailani
* [[Xoşnaw]]
* Mantik
* Nanakali
* Siyan
* [[Şiwan]]
* [[Surçî]]
* Siani
* [[Zêbarî]]
* Zirrari
* Akreyî

==== Kerkûk ====
Van hozên li [[Kerkûk (parêzgeh)|Parêzgeha Kerkûkê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Amarmel
* [[Berzincî]]
* [[Delo]]
* Jebbarî
* [[Kakêyî]]&lt;ref name=&quot;Kaka'i&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kaka'i |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakai |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Salehi
* [[Şerefbeyanî]]
* [[Şiwan]]
* [[Talebanî]]
* [[Zengine]]

==== Neynewa ====
Van hozên li [[Neynewa (parêzgeh)|Parêzgeha Neynewayê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Henry Field |sernav=Anthropology of Iraq: The Northern Jazira |kovar=Peabody Museaum of American Archaeology and Ethnology |tarîx=1951 |cild=11 |hejmar=1 |rr=58–61 |weşanger=Harvard University }}&lt;/ref&gt;
* Aldîn
* [[Bacelanî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Bajalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bajalan-kurdish- |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Bekiran
* Dilkan
* Duchi
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Fuqarah
* [[Gergerî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=حه‌مىد گه‌ردى |sernav=هوزى گه‌ردى له کوردستان و جىهاندا : مىرئاوده‌لى، بابان، فه‌ىزووڵڵابه‌گى، گه‌رگه‌رى، عگێدات، گولى : له‌کۆڵىنه‌وه‌ىه‌کى مه‌ىدانى مێژووىىه |tarîx=2006 }}&lt;/ref&gt;
* Hababah
* Hasenan
* Heskan
* [[Kakêyî]]&lt;ref name=&quot;Kaka'i&quot; /&gt;
* Kiran
* Mendikan
* Mehirkan
* Simoqî
* Reşkan

==== Silêmanî ====
Van hozên li [[Silêmanî (parêzgeh)|Parêzgeha Silêmanîyê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |sernav=Iraq: Sulaymaniyah Governorate assessment report |tarîx=31 tebax 2006 |url=https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-sulaymaniyah-governnorate-assessment-report |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |weşanger=[[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî|UNCHR]] }}&lt;/ref&gt;
* Erdelan&lt;ref name=&quot;Camcamal&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Camcamal |url=http://iranicaonline.com/articles/camcamal-kurdish-cam-river-and-camal-jamal-personal-name-in-the-sources-also-written-jamjamal-a-fertile-dehesta |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
* [[Bacelanî]]
* [[Berzincî]]
* [[Çengînî]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Gûran (êl)|Gûran]]
* [[Hemewend]]
* [[Caf]]
* Jebbarî
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Camcamal&quot; /&gt;
* [[Bilbasî|Mangûr]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Şiwan]]
* [[Zengine]]

=== Rojavaya Kurdistanê ===
==== Heleb ====
Van hozên li [[Heleb (parêzgeh)|Parêzgeha Helebê]] hene:&lt;ref name=&quot;Lescot&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Lescot |pêşnav1=Roger |sernav=Çiyayê Kurmênc û Tevgera Murûdan |tarîx=1990 |cih=[[Paris]] |rûpel=3 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/4UVB2YMZG3.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Amkan
* [[Berazî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Kren |pêşnav1=Karin |sernav=La culture matérielle des Kurdes syriens et turcs |tarîx=1994 |rûpel=98 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/5CR97JM6UK.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Biyan
* Cûmiyan
* [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]&lt;ref name=&quot;rumaf&quot; /&gt;
* Heyştiyan
* [[Reşwan]]&lt;ref name=&quot;rumaf&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=أكراد مناطق الشهباء |url=http://rumaf.net/?p=722 |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 |ajans=rumaf |tarîx=17 kanûna pêşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;
* Rûbariyan
* [[Şêxan]]
* Xastiyan
* Xerzan

==== Hesîçe û Reqa ====
Van hozên li parêzgehên [[Reqa (parêzgeh)|Reqayê]] û [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçeyê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Jawad Mella |sernav=Kurdistan and the Kurds Under the Syrian Occupation |tarîx=2015 |isbn=9781499096521 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mehmûd ê Sebrî |sernav=Nasnameya Kurdî li Sûriya |tarîx=2011 |cih=[[Bêrût]] |rr=253–254 }}&lt;/ref&gt;
* [[Abasan (eşîr)|Abasan]]
* Aliyan
* Aşitan
* [[Berazî]]
* Daqoran
* [[Dazwanî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/rojava-surIye/rojavali-kuert-asiretleri-calistayda-bulustu-130229 |sernav=Rojavalı Kürt aşiretleri çalıştayda buluştu {{!}} ANF |tarîxa-gihiştinê=2022-05-02 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Dorkan
* Gabara
* [[Hesenan (eşîr)|Hesenan]]
* Hawna
* Ketikan
* [[Kîkan]]
* Koçer
* [[Hevêrkan]]
* [[Mîlan (êl)|Milan]]
* [[Mîran]]
* Omerkan
* [[Omerî (eşîr)|Omerî]]
* Pinar
* [[Şêxan]]

=== Rojhilata Kurdistanê ===
==== Azerbaycana Rojava ====
Van hozên li [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Parêzgeha Azerbaycana Rojavayê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Bagzâdah
* [[Biradost (eşîr)|Biradost]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Baradust |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baradust-kurdish-bradost-name-of-kurdish-tribe-region-mountain-range-river-and-amirate |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Celalî]]
* [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Chahardoli&quot;/&gt;
* Dehbokrî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Deh-Bokri |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deh-bokri |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]
* Fêzilahbegî
* [[Gewirk]]
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Haydaran
* [[Herkî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Kahn |pêşnav=Margaret |sernav=Children of the jinn: in search of the Kurds and their country |url=https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn |gihiştina-urlyê=registration |weşanger=Seaview Books |sal=1980 |isbn=9780872235649 |cih= |rr=[https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn/page/48 48] }}&lt;/ref&gt;
* [[Kurhesinî]]
* Malkari
* [[Bilbasî|Mamaş]]
* [[Bilbasî|Mangûr]]&lt;ref name=&quot;Mangur&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=(منگور (ایل |url=http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |weşanger=Portal.nlai.ir/ |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 |tarîxa-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726173011/http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Mîlan (êl)|Mîlan]]
* [[Mukrî (êl)|Mukrî]]
* Pîran
* Suseni
* [[Şikak]]
* [[Zerza]]

==== Hemedan ====
Van hozên li [[Hemedan (parêzgeh)|Parêzgeha Hemedanê]] hene:
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Chahardoli&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=پژوهشی در تاریخ و فرهنگ و ادبیات كُردهای چهاردولی |url=https://rekar.ir/thought/449-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D9%8F%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%D9%84%DB%8C.html |malper=پایگاه خبری ریکار |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Falak al-Din (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=نگاهی به تغییرات زیستی و اسمی قوم لک به گواهی قدمت تاریخ |url=https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2020 |weşanger=ILNA |tarîxa-arşîvê=6 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200706144329/https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Ghiasvand (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* Musawend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Tirkeşvend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Zend (eşîr)|Zend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* Zola (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;

==== Îlam ====
Van hozên li [[Îlam (parêzgeh)|Parêzgeha Îlamê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Ghasemi Pirbalouti |paşnav2=Momeni |paşnav3=Bahmani |sernav=Ethnobotanical Study of Medicinal Plants Used by Kurd Tribe in Dehloran and Abdanan Districts, Ilam Province, Iran |kovar=African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines |tarîx=31 kanûna pêşîn 2012 |cild=10 |hejmar=2 |rr=368–385 |doi=10.4314/ajtcam.v10i2.24 |pmid=24146463 |pmc=3746586 |issn=0189-6016 }}&lt;/ref&gt;
* [[Alîşerwanî]] (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Bedre&lt;ref name=&quot;Ilam&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=ايلها وطوايف مستقل استان |url=http://ashayer-ilam.ir/index.aspx?pageid=580 |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;
* Belewen (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* Dehbalai&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot; &gt;{{Jêder-kovar |sernav=دلفان |kovar=Encyclopedia of the World of Islam |url=https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2021-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211202133222/https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Erkewazî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Eywan&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Ilam2&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Aliakbari |pêşnav1=Mohammad |paşnav2=Gheitasi |pêşnav2=Mojtaba |paşnav3=Anonby |pêşnav3=Erik |sernav=On Language Distribution in Ilam Province, Iran |kovar=Iranian Studies |tarîx=26 hezîran 2014 |cild=48 |hejmar=6 |rr=835–850 |doi=10.1080/00210862.2014.913423 }}&lt;/ref&gt;
* [[Lîsteya eşîrên Luristanê#Kuliwen|Kuliwen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* Melekşahî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Rizwen&lt;ref name=&quot;Ilamtoday&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=(ایل ریزه وند (ریزوند |url=https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&amp;ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |weşanger=ilamtoday.com |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200725145149/https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&amp;ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Shuhan (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Xezel (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])

==== Kirmaşan ====
Van hozên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|Parêzgeha Kirmaşanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bacelanî]]
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Jaff&quot;&gt;{{Jêder-kovar |sernav=جاف |kovar=Great Islamic Encyclopedia |cild=17 |rûpel=6358 |url=http://lib.eshia.ir/23022/17/6358/%D8%A7%DB%8C%D9%84_%D8%AC%D8%A7%D9%81 |tarîxa-gihiştinê=27 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Gûran (êl)|Gûran]]
* [[Hûlîlan]]
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Kakavand&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]
* Kerindi
* [[Korûnî]]&lt;ref name=&quot;Kuruni&quot; /&gt;
* Nanakuli
* [[Sencabî]]
* [[Şerefbeyanî]]
* [[Zengene]]

==== Kurdistan ====
Van hozên li [[Kurdistan (parêzgeh)|Parêzgeha Kurdistanê]] hene:
* Erdelan&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Bani Ardalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bani-ardalan-a-kurdish-tribe-of-northwestern-iran-now-dispersed-in-sanandaj-senna-and-surrounding-villages |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Kabudvand&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=ناهيد کشتمند |sernav=(عمارت امیر نظام (موزه قاجار - تبریز |url=http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726184137/http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Jaff&quot; /&gt;
* [[Mukrî (êl)|Mukri]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Oskar Mann |sernav=Die Mundart der Mukri-Kurden |tarîx=1906 |cild=1 |rr=xviii-xix |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/PY3JGW72U5.pdf |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |weşanger=Verlag Georg Reimer |cih=[[Berlin]] }}&lt;/ref&gt;
* Sarshiv&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Tilaku'i&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Xecevend]]&lt;ref name=&quot;Khajevand&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kvajavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kvajavand-tribe |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Zarrin-Kafsh&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=ايازي، برهان |sernav=آئينۀ سنندج: مصور |tarîx=1992 |weşanger=ب. ايازى، |rûpel=31 }}&lt;/ref&gt;

==== Luristan ====
Van hozên li [[Luristan (parêzgeh)|Parêzgeha Luristanê]] hene:
* [[Bêranwenî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Beiranvand&quot; &gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Soraya Kornokar |nivîskar2=Zarife Kazemi |sernav=مبارزات ایالت لرستان در برابر سیاستهای ضد ایلی رضاشاه با تکیه بر ایل بیرانوند |kovar=پژوهشنامه تاریخهای محلی ایران |tarîx=2016 |rûpel=160 (۱۶۰) |url=http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726140654/http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Jalilavand&quot;&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Jalilavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/jalilavand-2 |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Çengînî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Cegini |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cegini-or-cegani-a-tribe-that-originated-in-northwestern-persia-but-is-now-scattered-in-luristan-the-qazvin-region-and-fa |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |tarîx=1990 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot;/&gt;
* Hesenwend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Hasanvand&quot; &gt;{{Jêder-kovar |sernav=سیمای عشایر استان لرستان |rûpel=3 |url=http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |tarîxa-gihiştinê=26 nîsan 2020 |weşanger=تهیه وتنظیم : اداره مطالعات وبرنامه ریزی |kovar= |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210420200718/http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Kakavand&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Kakavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakavand |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Azerbaycan ==
Van hozên li [[Azerbaycan]]ê hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Гейбуллаев, Гиясаддин Аскер оглы |sernav=Топонимия Азербайджана |url=https://archive.org/details/libgen_00609589 |tarîx=1986 |rûpel=[https://archive.org/details/libgen_00609589/page/n101 102] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Budagov B.A., Geybullayev |sernav=Explanatory Dictionary of Azerbaijani Origin Places' Names in Armenia |tarîx=2009 |cih=[[Baku]] |rûpel=141 |url=http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-gihiştinê=19 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170617160847/http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-arşîvê=17 hezîran 2017 }}&lt;/ref&gt;
* Alihan
* Aliyan
* [[Babalî]]
* Bargushat
* Bozlu
* [[Farixkanlî]]
* Gajisam
* Gulukchi
* Hasenan
* Karachorlu
* Kelani
* Kulekan
* Kulpucci
* [[Mîlan (êl)|Mîlan]]
* Pugian
* Pusian
* Shadmanli
* [[Şeylanlî]]
* Sisiyan
* Sultan
* Tahmas
* Terter

== Ermenistan û Gurcistan ==
Van hozên li [[Ermenistan]] û [[Gurcistan]]ê hene:&lt;ref name=&quot;Anqosi&quot; &gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Kereme Anqosi |sernav=The Yezidi Kurds' tribes &amp; clans of south Caucasus |kovar=International Journal of Kurdish Studies |tarîx=January 2005 |cild=19 |hejmar=1 |url=https://go.gale.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA135732897&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=fulltext&amp;issn=10736697&amp;p=AONE&amp;sw=w |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

[[Xaltî|'''Êla Xaltan''']]

* Mûsêsanî
* Xaltî
* Recevî
* Pîvazî
* Gerdenzerî
* Axalerî

'''[[Êla Zuqiriyan]]'''

* Baravî
* [[Bûtikan|Bûtikî]]
* Divinî
* Kurtikî
* Mendesorî
* [[Mendikan|Mendikî]]
* [[Reşî]]
* Reşkî
* Şemsika
* Sorî

'''[[Mehemdiyan|Êla Mehemdiya]]'''

* [[Mehemdiyan|Mehemdî]]
* Memreşî

'''[[Êla Hesiniyan]]'''

* Bûdî
* Bûvkî
* Dawidî
* Divinî
* Dodkî
* [[Gêloyî]]
* Memîdokî
* Mexsûdî
* Mûskî
* [[Mirangî|Mîrangî]]
* Remoşî
* Tûjikî
* Ûdî

'''[[Sipkî|Êla Sîpkan]]'''

* Çîlî
* Îsedizî
* Karêyî
* Kilêrî
* Mixayîlî
* Pîvazî
* Stûrkî
* [[Şemsîkan|Şemsikî]]
* Ûtî

'''Êlên cuda:'''

* [[Anqosî]]
* [[Belakerî]]
* [[Dasnî|Dasinî]]
* [[Masekî]] (Sahanî)
* [[Kaşaxî]]
* Belî (Korkitî)
* [[Rojkî]]
* [[Ortilî]] (Memtecî, Qazanî)
* Bendûrî (Çildergûşî)
* [[Çoxreşî]]
* Memreşî (Kendalî)

== Îraq ==
=== Bexda ===
Van hozên li [[Bexda (parêzgeh)|Parêzgeha Bexdayê]] hene:
* [[Feylî (êl)|Feylî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Iraq: Information on the Kurdish Feyli (Faily/Falli) families, including their main area of residence and their relationship with other Kurdish groups and the Iraqi regime |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ac008.html |malper=Refworld |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |tarîx=1996 }}&lt;/ref&gt;

=== Wasit ===
Van hozên li [[Wasit (parêzgeh)|Parêzgeha Wasitê]] hene:
* [[Feylî (êl)|Feylî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Feyli Kurds pay the price for their ethnicity and sect |url=http://kirkuknow.com/en/news/62229 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |xebat=Kirkuknow |tarîx=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Îran ==
=== Azerbaycana Rojhilat ===
Van hozên li [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilatê]] hene:
* Ahmadlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Çalabianlû&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oberling |pêşnav=Pierre |tarîx=1964-12-31 |sernav=The Tribes of Qaraca Dag: A Brief History |kovar=Oriens |cild=17 |rr=60–95 |doi=10.2307/1580019 |issn=0078-6527 |jstor=1580019 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dêlikanlû]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mamanlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mohammad Kanlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Şadlû]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Şeqaqî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Shahsevan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/shahsevan |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

=== Erdebîl ===
Van hozên li [[Erdebîl (parêzgeh)|Parêzgeha Erdabilê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Delikanlu |url=http://iranicaonline.org/articles/delikanlu |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dêlikanlû]]
* Shatran
* Qolugjan

=== Gîlan ===
Van hozên li [[Gîlan (parêzgeh)|Parêzgeha Gîlanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Amerlû]]
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]

=== Fars ===
Van hozên li [[Fars (parêzgeh)|Parêzgeha Farsê]] hene:
* [[Çengînî]]&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;
* [[Korûnî]]&lt;ref name=&quot;Kuruni&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kuruni |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kuruni |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Kurdşûlî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Fars&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Fars vii. Ethnography |url=http://iranicaonline.org/articles/fars-vii |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Uriad&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;
* [[Zengine]]&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;

=== Îsfehan ===
Van hozên li [[Îsfehan (parêzgeh)|Parêzgeha Îsfehanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bazincan]]

=== Mazenderan ===
Van hozên li [[Mazenderan (parêzgeh)|Parêzgeha Mazanaranê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kurdish tribes |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Cîhanbeglû]]
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot; /&gt;
* [[Modanlû]]
* [[Xecevend]]

=== Qazwên ===
Van hozên li [[Qazwên (parêzgeh)|Parêzgeha Qazwênê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Amerlû]]
* [[Çengînî]]
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Jalilavand&quot;/&gt;
* Giatvand
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])
* [[Mafî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]

=== Tehran ===
Van hozên li [[Tehran (parêzgeh)|Parêzgeha Tehranê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bêskan]] (Pazuki)
* Burbur
* Hedavand
* [[Kelhûr]]
* Kordbaca
* Nanakuli
* [[Qereçorlû]]
* Uriad
* Zerger

=== Xorasan ===
{{Div col|colwidth=30em}}
Van hozên li [[Xorasan]]ê hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |sernav=The Kurds of Khorasan |kovar=Iran &amp; the Caucasus |tarîx=2007 |cild=11 |hejmar=1 |rûpel=17 |nivîskar=Abbas-'Ali Madih }}&lt;/ref&gt;
* [[Amerlû]]
* Baçvan
* Badlan
* Berivan
* Çapeş
* Davan
* Hamazkan
* Izan
* [[Kawanlû]]
* Mamyan
* Mastyan
* Mozdegan
* Palokan
* Qaçkan
* Qarabas
* [[Qereçorlû]]
* Qaraman
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]
* Rudkan
* Sevkan
* Silsepuran
* [[Şadlû]]
* Şeyhkan
* Şirvan
* Torosan
* Tukan
* [[Zaferanlû]]
* Zangalan
* Zaraqkan
* Zardkan
* Zeydan
{{Div col end}}

== Tirkiye ==
=== Herêma Anatolya Navîn ===
{{Gotara bingehîn|Kurdên Anatolyê}}
Van hozên li Herêma Anatolya Navînê hene:
* Erdalan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* [[Etmankî (eşîr)|Etmankî]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Berazî (eşîr)|Berazî]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Biliki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Canbegî]] (li parêzgehên Enqereyê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Konyayê |url=http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160129004612/http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Celikan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* [[Cûdîkan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* Ekecik (li parêzgeha Axserê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Necmettin Aygün |sernav=Nüfus defterleri'ne göre boynuincelü aşireti (1830-1845) |tarîx=2018 |rûpel=932 |url=https://www.ttk.gov.tr/Dergiler/Belleten/295-Belleten/05-NecmettinAYGUN.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Kawi (Konya Province)
* Kikan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Klavsuz (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Köyümüz |url=https://ozgurlerkoyu.tr.gg/ |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Koçgiri Kültür Derneği'nden tüm dostlara… |url=https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |xebat=Alevi Haber Ağı |tarîx=25 çiriya paşîn 2019 |ziman=tr |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423144709/https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Kuliki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Lolan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* Maskan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* [[Mifkî]] (li parêzgeha Qîrşehirê)&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; /&gt;
* Mikaîlî (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Ankara |url=http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194542/http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Mirdesan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Modan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Pisiyan (li parêzgeha Qîrşehirê)&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; /&gt;
* [[Reşwan]] (li parêzgehên Qîrşehirê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Kirşehîrê |url=http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194547/http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* Sawiki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Sewedi (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* [[Sînemilî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=[[Nuri Dersimi]] |nivîskar2=Mehmet Bayrak |sernav=Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine dair hatıratım |tarîx=334 |rûpel=1992 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Şeyhkan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Enqereyê, Çankiriyê û Qonyeyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Blacksea1&quot; /&gt;
* [[Têrikan]] (li parêzgehên Enqereyê û Eskişehirê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Eskişehir&quot;&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr. Mikaîlî |sernav=Orta Anadolu Kürtlerinin Tarihteki izleri |kovar=Birnebun |tarîx=2013 |cild=56 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=ku, tr |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201229190533/https://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Xanedana Hecbaniyan]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Zirkan]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;

=== Herêmên Deryaya Reş û Marmara ===
Van hozên li Herêmên Deryaya Reşê û Marmarayê hene:
* [[Canbegî]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê û Toqadye)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=İmam Rıza Ocağı ve Canbek Aşireti |url=https://kulseyyid.com/imam-riza-ocagi-ve-canbek-asireti/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* [[Kawî]] (li parêzgeha Çorimê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=480 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Reşwan]] (li parêzgeha Çorimê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=404 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê, Düzceyê, Samsunê, Sînopê û Toqadyê)&lt;ref name=&quot;Blacksea1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdên li dinyayê belavbûyî Şêxbizinî / Lek |url=https://yeniozgurpolitika.net/kurden-li-dinyaye-belavbuyi-thexbizini-lek/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=ku |tarîx=17 sibat 2016 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr Mikaîlî |sernav=Îskana kurdên şêxbezenî (şêxbizin) li Anatolîyê |kovar=Bîrnebûn |tarîx=2020 |hejmar=76 |rr=6–22 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |tarîxa-gihiştinê=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=27 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627215544/http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê| ]]</text>
      <sha1>q7b2wcnwrcy2hx8e1b4xc415ys6npak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096873</id>
      <parentid>2096872</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T23:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Koorosh091017</username>
        <id>184991</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2096873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34167" sha1="agk32pf51f7n4vqqf9fkvsi7xlp1p7r" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Kurd}}Ew lîste eşîr û hozên [[kurd]]an li her çar parçe Kurdistanê û parêzgehên xwe nîşan dide.[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|[[Alaya Kurdistanê|Ala]] [[Kurd]]an]]

== Kurdistan ==
[[Wêne:Kurdish-inhabited areas of the Middle East and the Soviet Union in 1986.jpg|thumb]]

=== Bakurê Kurdistanê ===
* [[Abdalan]]
*[[Adiyan]]
* [[Alan]]
* [[Batkî]]
*[[Bêrîtan]] 
* [[Eşira Brukîyan|Brukî]]
* [[Celalî]]
*[[Gevdan]] 
*[[Gravî]]
* [[Hesenî]]
* [[Heyderî]]
* [[Dirî (eşîr)|Dirî]]
* [[Jîrkî]]
* [[Mahmudî]]
* [[Mamxurî]]
*[[Maziqan]]
*[[Memdikan]]
* [[Reşvan]]
* [[Sîpkî]]
*[[Şemskan]]
*[[Şerefan]]
* [[Șîdan]]
* [[Taqorî]]
*[[Xanî]]
* [[Xelhesinî]]
* [[Zektî]]
* [[Zevkan]]

=== Başûrê Kurdistanê ===
==== Dihok ====
Van hozên li [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mohseni Sadjadi |sernav=La communauté des réfugiés kurdes irakiens en France Modes de vie et intégration |tarîx=1999 |rûpel=40 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/CLU8WG2VJR.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Berzanî]]
* [[Berwarî (eşîr)|Berwarî]]
* [[Nhêli (eşîr)|Nhêlî]]
* [[Doskî (eşîr)|Doskî]]
* [[Ertoşî]]
* Gulî
* Nerway
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* [[Rêkan (eşîr)|Rêkan]]
* Sharafhan
* [[Sindî]]
* Akreyî
* [[Surçî]]
* [[Zêbarî]]

==== Diyale ====
Van hozên li [[Diyale (parêzgeh)|Parêzgeha Diyaleyê]] hene:
* [[Bacelanî]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Biban&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Feylî (êl)|Feylî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Adel Soheil |sernav=The Iraqi Ba'th Regime's Atrocities Against the Faylee Kurds: Nation-State Formation Distorted |tarîx=2018 |isbn=978-91-7785-892-8 }}&lt;/ref&gt;
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Soane&quot;&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Edmonds |pêşnav=C. J. |lînka-nivîskar=Cecil J. Edmonds |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja |kovar=Journal of the Royal Central Asian Society |weşanger=The Royal Central Asian Society |rûpel=622 |doi=10.1080/03068373608730766 }}&lt;/ref&gt;
* Kaganlu&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Kakêyî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Two abducted Kurdish Kaka'i farmers found killed in Khanaqin |url=https://www.kurdistan24.net/en/news/6c738a40-82e3-4b34-aeae-520c0ca80228 |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |ajans=Kurdistan24 |tarîx=11 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Kakevar&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=خانقین |url=https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |weşanger=دانشنامه جهان اسلام |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=2019-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191209163456/https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Leylanî]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mamhajan&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; /&gt;
* Palani&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Qarah Alush&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Surah Amiri&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; /&gt;
* [[Şêxbizin]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Zargush&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi Kurdish tribe fights Islamic State alone in disputed area |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ajans=Ekurd |tarîx=21 îlon 2014 |roja-arşîvê=2020-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200728114522/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Zenda&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;

==== Helebce ====
Van hozên li [[Helebce (parêzgeh)|Parêzgeha Helebce]] hene:
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Soane&quot; /&gt;

==== Hewlêr ====
Van hozên li [[Hewlêr (parêzgeh)|Parêzgeha Hewlêr]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Refugee Review Tribunal - Australia |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1121798/1788_1293716355_irq35023.pdf |malper=ECOI |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |rûpel=2 }}&lt;/ref&gt;
* Balak&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Evan Mati |nivîskar2=Hugo de Boer |sernav=Contemporary Knowledge of Dye Plant Species and Natural Dye Use in Kurdish Autonomous Region, Iraq |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_2010-06_64_2/page/139 |kovar=New York Botanical Garden Press |tarîx=2010 |cild=64 |hejmar=2 |rûpel=139 |doi=10.1007/s12231-010-9118-z |weşanger=Springer }}&lt;/ref&gt;
* [[Ako]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot;&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Archibald Roosevelt |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |weşanger=Yale University |tarîx=1944 }}&lt;/ref&gt;
* [[Berzanî]]
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Dolamari&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Berzincî]]
* [[Bilbasî]]
* [[Biradost (eşîr)|Biradost]]
* [[Dizeyî]]
* [[Gerdî]]
* [[Herkî]]
* Kawani
* Khailani
* [[Xoşnaw]]
* Mantik
* Nanakali
* Siyan
* [[Şiwan]]
* [[Surçî]]
* Siani
* [[Zêbarî]]
* Zirrari
* Akreyî

==== Kerkûk ====
Van hozên li [[Kerkûk (parêzgeh)|Parêzgeha Kerkûkê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Amarmel
* [[Berzincî]]
* [[Delo]]
* Jebbarî
* [[Kakêyî]]&lt;ref name=&quot;Kaka'i&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kaka'i |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakai |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Salehi
* [[Şerefbeyanî]]
* [[Şiwan]]
* [[Talebanî]]
* [[Zengine]]

==== Neynewa ====
Van hozên li [[Neynewa (parêzgeh)|Parêzgeha Neynewayê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Henry Field |sernav=Anthropology of Iraq: The Northern Jazira |kovar=Peabody Museaum of American Archaeology and Ethnology |tarîx=1951 |cild=11 |hejmar=1 |rr=58–61 |weşanger=Harvard University }}&lt;/ref&gt;
* Aldîn
* [[Bacelanî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Bajalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bajalan-kurdish- |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Bekiran
* Dilkan
* Duchi
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Fuqarah
* [[Gergerî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=حه‌مىد گه‌ردى |sernav=هوزى گه‌ردى له کوردستان و جىهاندا : مىرئاوده‌لى، بابان، فه‌ىزووڵڵابه‌گى، گه‌رگه‌رى، عگێدات، گولى : له‌کۆڵىنه‌وه‌ىه‌کى مه‌ىدانى مێژووىىه |tarîx=2006 }}&lt;/ref&gt;
* Hababah
* Hasenan
* Heskan
* [[Kakêyî]]&lt;ref name=&quot;Kaka'i&quot; /&gt;
* Kiran
* Mendikan
* Mehirkan
* Simoqî
* Reşkan

==== Silêmanî ====
Van hozên li [[Silêmanî (parêzgeh)|Parêzgeha Silêmanîyê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |sernav=Iraq: Sulaymaniyah Governorate assessment report |tarîx=31 tebax 2006 |url=https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-sulaymaniyah-governnorate-assessment-report |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |weşanger=[[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî|UNCHR]] }}&lt;/ref&gt;
* Erdelan&lt;ref name=&quot;Camcamal&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Camcamal |url=http://iranicaonline.com/articles/camcamal-kurdish-cam-river-and-camal-jamal-personal-name-in-the-sources-also-written-jamjamal-a-fertile-dehesta |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
* [[Bacelanî]]
* [[Berzincî]]
* [[Çengînî]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Gûran (êl)|Gûran]]
* [[Hemewend]]
* [[Caf]]
* Jebbarî
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Camcamal&quot; /&gt;
* [[Bilbasî|Mangûr]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Şiwan]]
* [[Zengine]]

=== Rojavaya Kurdistanê ===
==== Heleb ====
Van hozên li [[Heleb (parêzgeh)|Parêzgeha Helebê]] hene:&lt;ref name=&quot;Lescot&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Lescot |pêşnav1=Roger |sernav=Çiyayê Kurmênc û Tevgera Murûdan |tarîx=1990 |cih=[[Paris]] |rûpel=3 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/4UVB2YMZG3.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Amkan
* [[Berazî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Kren |pêşnav1=Karin |sernav=La culture matérielle des Kurdes syriens et turcs |tarîx=1994 |rûpel=98 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/5CR97JM6UK.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Biyan
* Cûmiyan
* [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]&lt;ref name=&quot;rumaf&quot; /&gt;
* Heyştiyan
* [[Reşwan]]&lt;ref name=&quot;rumaf&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=أكراد مناطق الشهباء |url=http://rumaf.net/?p=722 |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 |ajans=rumaf |tarîx=17 kanûna pêşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;
* Rûbariyan
* [[Şêxan]]
* Xastiyan
* Xerzan

==== Hesîçe û Reqa ====
Van hozên li parêzgehên [[Reqa (parêzgeh)|Reqayê]] û [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçeyê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Jawad Mella |sernav=Kurdistan and the Kurds Under the Syrian Occupation |tarîx=2015 |isbn=9781499096521 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mehmûd ê Sebrî |sernav=Nasnameya Kurdî li Sûriya |tarîx=2011 |cih=[[Bêrût]] |rr=253–254 }}&lt;/ref&gt;
* [[Abasan (eşîr)|Abasan]]
* Aliyan
* Aşitan
* [[Berazî]]
* Daqoran
* [[Dazwanî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/rojava-surIye/rojavali-kuert-asiretleri-calistayda-bulustu-130229 |sernav=Rojavalı Kürt aşiretleri çalıştayda buluştu {{!}} ANF |tarîxa-gihiştinê=2022-05-02 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Dorkan
* Gabara
* [[Hesenan (eşîr)|Hesenan]]
* Hawna
* Ketikan
* [[Kîkan]]
* Koçer
* [[Hevêrkan]]
* [[Mîlan (êl)|Milan]]
* [[Mîran]]
* Omerkan
* [[Omerî (eşîr)|Omerî]]
* Pinar
* [[Şêxan]]

=== Rojhilata Kurdistanê ===
==== Azerbaycana Rojava ====
Van hozên li [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Parêzgeha Azerbaycana Rojavayê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Bagzâdah
* [[Biradost (eşîr)|Biradost]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Baradust |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baradust-kurdish-bradost-name-of-kurdish-tribe-region-mountain-range-river-and-amirate |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Celalî]]
* [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Chahardoli&quot;/&gt;
* Dehbokrî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Deh-Bokri |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deh-bokri |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]
* Fêzilahbegî
* [[Gewirk]]
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Haydaran
* [[Herkî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Kahn |pêşnav=Margaret |sernav=Children of the jinn: in search of the Kurds and their country |url=https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn |gihiştina-urlyê=registration |weşanger=Seaview Books |sal=1980 |isbn=9780872235649 |cih= |rr=[https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn/page/48 48] }}&lt;/ref&gt;
* [[Dirî (eşîr)|Dirî]]
* [[Kurhesinî]]
* Malkari
* [[Bilbasî|Mamaş]]
* [[Bilbasî|Mangûr]]&lt;ref name=&quot;Mangur&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=(منگور (ایل |url=http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |weşanger=Portal.nlai.ir/ |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 |tarîxa-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726173011/http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Mîlan (êl)|Mîlan]]
* [[Mukrî (êl)|Mukrî]]
* Pîran
* Suseni
* [[Şikak]]
* [[Zerza]]

==== Hemedan ====
Van hozên li [[Hemedan (parêzgeh)|Parêzgeha Hemedanê]] hene:
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Chahardoli&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=پژوهشی در تاریخ و فرهنگ و ادبیات كُردهای چهاردولی |url=https://rekar.ir/thought/449-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D9%8F%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%D9%84%DB%8C.html |malper=پایگاه خبری ریکار |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Falak al-Din (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=نگاهی به تغییرات زیستی و اسمی قوم لک به گواهی قدمت تاریخ |url=https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2020 |weşanger=ILNA |tarîxa-arşîvê=6 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200706144329/https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Ghiasvand (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* Musawend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Tirkeşvend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Zend (eşîr)|Zend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* Zola (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;

==== Îlam ====
Van hozên li [[Îlam (parêzgeh)|Parêzgeha Îlamê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Ghasemi Pirbalouti |paşnav2=Momeni |paşnav3=Bahmani |sernav=Ethnobotanical Study of Medicinal Plants Used by Kurd Tribe in Dehloran and Abdanan Districts, Ilam Province, Iran |kovar=African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines |tarîx=31 kanûna pêşîn 2012 |cild=10 |hejmar=2 |rr=368–385 |doi=10.4314/ajtcam.v10i2.24 |pmid=24146463 |pmc=3746586 |issn=0189-6016 }}&lt;/ref&gt;
* [[Alîşerwanî]] (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Bedre&lt;ref name=&quot;Ilam&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=ايلها وطوايف مستقل استان |url=http://ashayer-ilam.ir/index.aspx?pageid=580 |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;
* Belewen (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* Dehbalai&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot; &gt;{{Jêder-kovar |sernav=دلفان |kovar=Encyclopedia of the World of Islam |url=https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2021-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211202133222/https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Erkewazî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Eywan&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Ilam2&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Aliakbari |pêşnav1=Mohammad |paşnav2=Gheitasi |pêşnav2=Mojtaba |paşnav3=Anonby |pêşnav3=Erik |sernav=On Language Distribution in Ilam Province, Iran |kovar=Iranian Studies |tarîx=26 hezîran 2014 |cild=48 |hejmar=6 |rr=835–850 |doi=10.1080/00210862.2014.913423 }}&lt;/ref&gt;
* [[Lîsteya eşîrên Luristanê#Kuliwen|Kuliwen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* Melekşahî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Rizwen&lt;ref name=&quot;Ilamtoday&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=(ایل ریزه وند (ریزوند |url=https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&amp;ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |weşanger=ilamtoday.com |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200725145149/https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&amp;ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Shuhan (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Xezel (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])

==== Kirmaşan ====
Van hozên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|Parêzgeha Kirmaşanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bacelanî]]
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Jaff&quot;&gt;{{Jêder-kovar |sernav=جاف |kovar=Great Islamic Encyclopedia |cild=17 |rûpel=6358 |url=http://lib.eshia.ir/23022/17/6358/%D8%A7%DB%8C%D9%84_%D8%AC%D8%A7%D9%81 |tarîxa-gihiştinê=27 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Gûran (êl)|Gûran]]
* [[Hûlîlan]]
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Kakavand&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]
* Kerindi
* [[Korûnî]]&lt;ref name=&quot;Kuruni&quot; /&gt;
* Nanakuli
* [[Sencabî]]
* [[Şerefbeyanî]]
* [[Zengene]]

==== Kurdistan ====
Van hozên li [[Kurdistan (parêzgeh)|Parêzgeha Kurdistanê]] hene:
* Erdelan&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Bani Ardalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bani-ardalan-a-kurdish-tribe-of-northwestern-iran-now-dispersed-in-sanandaj-senna-and-surrounding-villages |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Kabudvand&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=ناهيد کشتمند |sernav=(عمارت امیر نظام (موزه قاجار - تبریز |url=http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726184137/http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Jaff&quot; /&gt;
* [[Mukrî (êl)|Mukri]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Oskar Mann |sernav=Die Mundart der Mukri-Kurden |tarîx=1906 |cild=1 |rr=xviii-xix |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/PY3JGW72U5.pdf |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |weşanger=Verlag Georg Reimer |cih=[[Berlin]] }}&lt;/ref&gt;
* Sarshiv&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Tilaku'i&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Xecevend]]&lt;ref name=&quot;Khajevand&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kvajavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kvajavand-tribe |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Zarrin-Kafsh&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=ايازي، برهان |sernav=آئينۀ سنندج: مصور |tarîx=1992 |weşanger=ب. ايازى، |rûpel=31 }}&lt;/ref&gt;

==== Luristan ====
Van hozên li [[Luristan (parêzgeh)|Parêzgeha Luristanê]] hene:
* [[Bêranwenî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Beiranvand&quot; &gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Soraya Kornokar |nivîskar2=Zarife Kazemi |sernav=مبارزات ایالت لرستان در برابر سیاستهای ضد ایلی رضاشاه با تکیه بر ایل بیرانوند |kovar=پژوهشنامه تاریخهای محلی ایران |tarîx=2016 |rûpel=160 (۱۶۰) |url=http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726140654/http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Jalilavand&quot;&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Jalilavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/jalilavand-2 |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Çengînî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Cegini |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cegini-or-cegani-a-tribe-that-originated-in-northwestern-persia-but-is-now-scattered-in-luristan-the-qazvin-region-and-fa |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |tarîx=1990 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot;/&gt;
* Hesenwend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Hasanvand&quot; &gt;{{Jêder-kovar |sernav=سیمای عشایر استان لرستان |rûpel=3 |url=http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |tarîxa-gihiştinê=26 nîsan 2020 |weşanger=تهیه وتنظیم : اداره مطالعات وبرنامه ریزی |kovar= |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210420200718/http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Kakavand&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Kakavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakavand |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Azerbaycan ==
Van hozên li [[Azerbaycan]]ê hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Гейбуллаев, Гиясаддин Аскер оглы |sernav=Топонимия Азербайджана |url=https://archive.org/details/libgen_00609589 |tarîx=1986 |rûpel=[https://archive.org/details/libgen_00609589/page/n101 102] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Budagov B.A., Geybullayev |sernav=Explanatory Dictionary of Azerbaijani Origin Places' Names in Armenia |tarîx=2009 |cih=[[Baku]] |rûpel=141 |url=http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-gihiştinê=19 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170617160847/http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-arşîvê=17 hezîran 2017 }}&lt;/ref&gt;
* Alihan
* Aliyan
* [[Babalî]]
* Bargushat
* Bozlu
* [[Farixkanlî]]
* Gajisam
* Gulukchi
* Hasenan
* Karachorlu
* Kelani
* Kulekan
* Kulpucci
* [[Mîlan (êl)|Mîlan]]
* Pugian
* Pusian
* Shadmanli
* [[Şeylanlî]]
* Sisiyan
* Sultan
* Tahmas
* Terter

== Ermenistan û Gurcistan ==
Van hozên li [[Ermenistan]] û [[Gurcistan]]ê hene:&lt;ref name=&quot;Anqosi&quot; &gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Kereme Anqosi |sernav=The Yezidi Kurds' tribes &amp; clans of south Caucasus |kovar=International Journal of Kurdish Studies |tarîx=January 2005 |cild=19 |hejmar=1 |url=https://go.gale.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA135732897&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=fulltext&amp;issn=10736697&amp;p=AONE&amp;sw=w |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

[[Xaltî|'''Êla Xaltan''']]

* Mûsêsanî
* Xaltî
* Recevî
* Pîvazî
* Gerdenzerî
* Axalerî

'''[[Êla Zuqiriyan]]'''

* Baravî
* [[Bûtikan|Bûtikî]]
* Divinî
* Kurtikî
* Mendesorî
* [[Mendikan|Mendikî]]
* [[Reşî]]
* Reşkî
* Şemsika
* Sorî

'''[[Mehemdiyan|Êla Mehemdiya]]'''

* [[Mehemdiyan|Mehemdî]]
* Memreşî

'''[[Êla Hesiniyan]]'''

* Bûdî
* Bûvkî
* Dawidî
* Divinî
* Dodkî
* [[Gêloyî]]
* Memîdokî
* Mexsûdî
* Mûskî
* [[Mirangî|Mîrangî]]
* Remoşî
* Tûjikî
* Ûdî

'''[[Sipkî|Êla Sîpkan]]'''

* Çîlî
* Îsedizî
* Karêyî
* Kilêrî
* Mixayîlî
* Pîvazî
* Stûrkî
* [[Şemsîkan|Şemsikî]]
* Ûtî

'''Êlên cuda:'''

* [[Anqosî]]
* [[Belakerî]]
* [[Dasnî|Dasinî]]
* [[Masekî]] (Sahanî)
* [[Kaşaxî]]
* Belî (Korkitî)
* [[Rojkî]]
* [[Ortilî]] (Memtecî, Qazanî)
* Bendûrî (Çildergûşî)
* [[Çoxreşî]]
* Memreşî (Kendalî)

== Îraq ==
=== Bexda ===
Van hozên li [[Bexda (parêzgeh)|Parêzgeha Bexdayê]] hene:
* [[Feylî (êl)|Feylî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Iraq: Information on the Kurdish Feyli (Faily/Falli) families, including their main area of residence and their relationship with other Kurdish groups and the Iraqi regime |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ac008.html |malper=Refworld |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |tarîx=1996 }}&lt;/ref&gt;

=== Wasit ===
Van hozên li [[Wasit (parêzgeh)|Parêzgeha Wasitê]] hene:
* [[Feylî (êl)|Feylî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Feyli Kurds pay the price for their ethnicity and sect |url=http://kirkuknow.com/en/news/62229 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |xebat=Kirkuknow |tarîx=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Îran ==
=== Azerbaycana Rojhilat ===
Van hozên li [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilatê]] hene:
* Ahmadlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Çalabianlû&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oberling |pêşnav=Pierre |tarîx=1964-12-31 |sernav=The Tribes of Qaraca Dag: A Brief History |kovar=Oriens |cild=17 |rr=60–95 |doi=10.2307/1580019 |issn=0078-6527 |jstor=1580019 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dêlikanlû]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mamanlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mohammad Kanlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Şadlû]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Şeqaqî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Shahsevan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/shahsevan |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

=== Erdebîl ===
Van hozên li [[Erdebîl (parêzgeh)|Parêzgeha Erdabilê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Delikanlu |url=http://iranicaonline.org/articles/delikanlu |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dêlikanlû]]
* Shatran
* Qolugjan

=== Gîlan ===
Van hozên li [[Gîlan (parêzgeh)|Parêzgeha Gîlanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Amerlû]]
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]

=== Fars ===
Van hozên li [[Fars (parêzgeh)|Parêzgeha Farsê]] hene:
* [[Çengînî]]&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;
* [[Korûnî]]&lt;ref name=&quot;Kuruni&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kuruni |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kuruni |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Kurdşûlî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Fars&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Fars vii. Ethnography |url=http://iranicaonline.org/articles/fars-vii |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Uriad&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;
* [[Zengine]]&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;

=== Îsfehan ===
Van hozên li [[Îsfehan (parêzgeh)|Parêzgeha Îsfehanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bazincan]]

=== Mazenderan ===
Van hozên li [[Mazenderan (parêzgeh)|Parêzgeha Mazanaranê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kurdish tribes |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Cîhanbeglû]]
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot; /&gt;
* [[Modanlû]]
* [[Xecevend]]

=== Qazwên ===
Van hozên li [[Qazwên (parêzgeh)|Parêzgeha Qazwênê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Amerlû]]
* [[Çengînî]]
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Jalilavand&quot;/&gt;
* Giatvand
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])
* [[Mafî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]

=== Tehran ===
Van hozên li [[Tehran (parêzgeh)|Parêzgeha Tehranê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bêskan]] (Pazuki)
* Burbur
* Hedavand
* [[Kelhûr]]
* Kordbaca
* Nanakuli
* [[Qereçorlû]]
* Uriad
* Zerger

=== Xorasan ===
{{Div col|colwidth=30em}}
Van hozên li [[Xorasan]]ê hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |sernav=The Kurds of Khorasan |kovar=Iran &amp; the Caucasus |tarîx=2007 |cild=11 |hejmar=1 |rûpel=17 |nivîskar=Abbas-'Ali Madih }}&lt;/ref&gt;
* [[Amerlû]]
* Baçvan
* Badlan
* Berivan
* Çapeş
* Davan
* Hamazkan
* Izan
* [[Kawanlû]]
* Mamyan
* Mastyan
* Mozdegan
* Palokan
* Qaçkan
* Qarabas
* [[Qereçorlû]]
* Qaraman
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]
* Rudkan
* Sevkan
* Silsepuran
* [[Şadlû]]
* Şeyhkan
* Şirvan
* Torosan
* Tukan
* [[Zaferanlû]]
* Zangalan
* Zaraqkan
* Zardkan
* Zeydan
{{Div col end}}

== Tirkiye ==
=== Herêma Anatolya Navîn ===
{{Gotara bingehîn|Kurdên Anatolyê}}
Van hozên li Herêma Anatolya Navînê hene:
* Erdalan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* [[Etmankî (eşîr)|Etmankî]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Berazî (eşîr)|Berazî]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Biliki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Canbegî]] (li parêzgehên Enqereyê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Konyayê |url=http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160129004612/http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Celikan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* [[Cûdîkan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* Ekecik (li parêzgeha Axserê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Necmettin Aygün |sernav=Nüfus defterleri'ne göre boynuincelü aşireti (1830-1845) |tarîx=2018 |rûpel=932 |url=https://www.ttk.gov.tr/Dergiler/Belleten/295-Belleten/05-NecmettinAYGUN.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Kawi (Konya Province)
* Kikan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Klavsuz (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Köyümüz |url=https://ozgurlerkoyu.tr.gg/ |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Koçgiri Kültür Derneği'nden tüm dostlara… |url=https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |xebat=Alevi Haber Ağı |tarîx=25 çiriya paşîn 2019 |ziman=tr |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423144709/https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Kuliki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Lolan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* Maskan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* [[Mifkî]] (li parêzgeha Qîrşehirê)&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; /&gt;
* Mikaîlî (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Ankara |url=http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194542/http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Mirdesan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Modan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Pisiyan (li parêzgeha Qîrşehirê)&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; /&gt;
* [[Reşwan]] (li parêzgehên Qîrşehirê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Kirşehîrê |url=http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194547/http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* Sawiki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Sewedi (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* [[Sînemilî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=[[Nuri Dersimi]] |nivîskar2=Mehmet Bayrak |sernav=Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine dair hatıratım |tarîx=334 |rûpel=1992 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Şeyhkan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Enqereyê, Çankiriyê û Qonyeyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Blacksea1&quot; /&gt;
* [[Têrikan]] (li parêzgehên Enqereyê û Eskişehirê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Eskişehir&quot;&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr. Mikaîlî |sernav=Orta Anadolu Kürtlerinin Tarihteki izleri |kovar=Birnebun |tarîx=2013 |cild=56 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=ku, tr |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201229190533/https://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Xanedana Hecbaniyan]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Zirkan]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;

=== Herêmên Deryaya Reş û Marmara ===
Van hozên li Herêmên Deryaya Reşê û Marmarayê hene:
* [[Canbegî]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê û Toqadye)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=İmam Rıza Ocağı ve Canbek Aşireti |url=https://kulseyyid.com/imam-riza-ocagi-ve-canbek-asireti/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* [[Kawî]] (li parêzgeha Çorimê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=480 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Reşwan]] (li parêzgeha Çorimê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=404 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê, Düzceyê, Samsunê, Sînopê û Toqadyê)&lt;ref name=&quot;Blacksea1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdên li dinyayê belavbûyî Şêxbizinî / Lek |url=https://yeniozgurpolitika.net/kurden-li-dinyaye-belavbuyi-thexbizini-lek/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=ku |tarîx=17 sibat 2016 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr Mikaîlî |sernav=Îskana kurdên şêxbezenî (şêxbizin) li Anatolîyê |kovar=Bîrnebûn |tarîx=2020 |hejmar=76 |rr=6–22 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |tarîxa-gihiştinê=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=27 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627215544/http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê| ]]</text>
      <sha1>agk32pf51f7n4vqqf9fkvsi7xlp1p7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096884</id>
      <parentid>2096873</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T09:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îraq */</comment>
      <origin>2096884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34149" sha1="e9w26pd26o24jmxcnq3qsr881r76er7" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Kurd}}Ew lîste eşîr û hozên [[kurd]]an li her çar parçe Kurdistanê û parêzgehên xwe nîşan dide.[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|[[Alaya Kurdistanê|Ala]] [[Kurd]]an]]

== Kurdistan ==
[[Wêne:Kurdish-inhabited areas of the Middle East and the Soviet Union in 1986.jpg|thumb]]

=== Bakurê Kurdistanê ===
* [[Abdalan]]
*[[Adiyan]]
* [[Alan]]
* [[Batkî]]
*[[Bêrîtan]] 
* [[Eşira Brukîyan|Brukî]]
* [[Celalî]]
*[[Gevdan]] 
*[[Gravî]]
* [[Hesenî]]
* [[Heyderî]]
* [[Dirî (eşîr)|Dirî]]
* [[Jîrkî]]
* [[Mahmudî]]
* [[Mamxurî]]
*[[Maziqan]]
*[[Memdikan]]
* [[Reşvan]]
* [[Sîpkî]]
*[[Şemskan]]
*[[Şerefan]]
* [[Șîdan]]
* [[Taqorî]]
*[[Xanî]]
* [[Xelhesinî]]
* [[Zektî]]
* [[Zevkan]]

=== Başûrê Kurdistanê ===
==== Dihok ====
Van hozên li [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mohseni Sadjadi |sernav=La communauté des réfugiés kurdes irakiens en France Modes de vie et intégration |tarîx=1999 |rûpel=40 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/CLU8WG2VJR.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Berzanî]]
* [[Berwarî (eşîr)|Berwarî]]
* [[Nhêli (eşîr)|Nhêlî]]
* [[Doskî (eşîr)|Doskî]]
* [[Ertoşî]]
* Gulî
* Nerway
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* [[Rêkan (eşîr)|Rêkan]]
* Sharafhan
* [[Sindî]]
* Akreyî
* [[Surçî]]
* [[Zêbarî]]

==== Diyale ====
Van hozên li [[Diyale (parêzgeh)|Parêzgeha Diyaleyê]] hene:
* [[Bacelanî]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Biban&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Feylî (êl)|Feylî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Adel Soheil |sernav=The Iraqi Ba'th Regime's Atrocities Against the Faylee Kurds: Nation-State Formation Distorted |tarîx=2018 |isbn=978-91-7785-892-8 }}&lt;/ref&gt;
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Soane&quot;&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Edmonds |pêşnav=C. J. |lînka-nivîskar=Cecil J. Edmonds |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja |kovar=Journal of the Royal Central Asian Society |weşanger=The Royal Central Asian Society |rûpel=622 |doi=10.1080/03068373608730766 }}&lt;/ref&gt;
* Kaganlu&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Kakêyî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Two abducted Kurdish Kaka'i farmers found killed in Khanaqin |url=https://www.kurdistan24.net/en/news/6c738a40-82e3-4b34-aeae-520c0ca80228 |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |ajans=Kurdistan24 |tarîx=11 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Kakevar&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=خانقین |url=https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |weşanger=دانشنامه جهان اسلام |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=2019-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191209163456/https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Leylanî]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mamhajan&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; /&gt;
* Palani&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Qarah Alush&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Surah Amiri&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; /&gt;
* [[Şêxbizin]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Zargush&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi Kurdish tribe fights Islamic State alone in disputed area |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ajans=Ekurd |tarîx=21 îlon 2014 |roja-arşîvê=2020-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200728114522/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Zenda&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;

==== Helebce ====
Van hozên li [[Helebce (parêzgeh)|Parêzgeha Helebce]] hene:
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Soane&quot; /&gt;

==== Hewlêr ====
Van hozên li [[Hewlêr (parêzgeh)|Parêzgeha Hewlêr]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Refugee Review Tribunal - Australia |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1121798/1788_1293716355_irq35023.pdf |malper=ECOI |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |rûpel=2 }}&lt;/ref&gt;
* Balak&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Evan Mati |nivîskar2=Hugo de Boer |sernav=Contemporary Knowledge of Dye Plant Species and Natural Dye Use in Kurdish Autonomous Region, Iraq |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_2010-06_64_2/page/139 |kovar=New York Botanical Garden Press |tarîx=2010 |cild=64 |hejmar=2 |rûpel=139 |doi=10.1007/s12231-010-9118-z |weşanger=Springer }}&lt;/ref&gt;
* [[Ako]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot;&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Archibald Roosevelt |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |weşanger=Yale University |tarîx=1944 }}&lt;/ref&gt;
* [[Berzanî]]
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Dolamari&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Berzincî]]
* [[Bilbasî]]
* [[Biradost (eşîr)|Biradost]]
* [[Dizeyî]]
* [[Gerdî]]
* [[Herkî]]
* Kawani
* Khailani
* [[Xoşnaw]]
* Mantik
* Nanakali
* Siyan
* [[Şiwan]]
* [[Surçî]]
* Siani
* [[Zêbarî]]
* Zirrari
* Akreyî

==== Kerkûk ====
Van hozên li [[Kerkûk (parêzgeh)|Parêzgeha Kerkûkê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Amarmel
* [[Berzincî]]
* [[Delo]]
* Jebbarî
* [[Kakêyî]]&lt;ref name=&quot;Kaka'i&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kaka'i |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakai |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Salehi
* [[Şerefbeyanî]]
* [[Şiwan]]
* [[Talebanî]]
* [[Zengine]]

==== Neynewa ====
Van hozên li [[Neynewa (parêzgeh)|Parêzgeha Neynewayê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Henry Field |sernav=Anthropology of Iraq: The Northern Jazira |kovar=Peabody Museaum of American Archaeology and Ethnology |tarîx=1951 |cild=11 |hejmar=1 |rr=58–61 |weşanger=Harvard University }}&lt;/ref&gt;
* Aldîn
* [[Bacelanî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Bajalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bajalan-kurdish- |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Bekiran
* Dilkan
* Duchi
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Fuqarah
* [[Gergerî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=حه‌مىد گه‌ردى |sernav=هوزى گه‌ردى له کوردستان و جىهاندا : مىرئاوده‌لى، بابان، فه‌ىزووڵڵابه‌گى، گه‌رگه‌رى، عگێدات، گولى : له‌کۆڵىنه‌وه‌ىه‌کى مه‌ىدانى مێژووىىه |tarîx=2006 }}&lt;/ref&gt;
* Hababah
* Hasenan
* Heskan
* [[Kakêyî]]&lt;ref name=&quot;Kaka'i&quot; /&gt;
* Kiran
* Mendikan
* Mehirkan
* Simoqî
* Reşkan

==== Silêmanî ====
Van hozên li [[Silêmanî (parêzgeh)|Parêzgeha Silêmanîyê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |sernav=Iraq: Sulaymaniyah Governorate assessment report |tarîx=31 tebax 2006 |url=https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-sulaymaniyah-governnorate-assessment-report |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |weşanger=[[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî|UNCHR]] }}&lt;/ref&gt;
* Erdelan&lt;ref name=&quot;Camcamal&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Camcamal |url=http://iranicaonline.com/articles/camcamal-kurdish-cam-river-and-camal-jamal-personal-name-in-the-sources-also-written-jamjamal-a-fertile-dehesta |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
* [[Bacelanî]]
* [[Berzincî]]
* [[Çengînî]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Gûran (êl)|Gûran]]
* [[Hemewend]]
* [[Caf]]
* Jebbarî
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Camcamal&quot; /&gt;
* [[Bilbasî|Mangûr]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Şiwan]]
* [[Zengine]]

=== Rojavaya Kurdistanê ===
==== Heleb ====
Van hozên li [[Heleb (parêzgeh)|Parêzgeha Helebê]] hene:&lt;ref name=&quot;Lescot&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Lescot |pêşnav1=Roger |sernav=Çiyayê Kurmênc û Tevgera Murûdan |tarîx=1990 |cih=[[Paris]] |rûpel=3 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/4UVB2YMZG3.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Amkan
* [[Berazî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Kren |pêşnav1=Karin |sernav=La culture matérielle des Kurdes syriens et turcs |tarîx=1994 |rûpel=98 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/5CR97JM6UK.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Biyan
* Cûmiyan
* [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]&lt;ref name=&quot;rumaf&quot; /&gt;
* Heyştiyan
* [[Reşwan]]&lt;ref name=&quot;rumaf&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=أكراد مناطق الشهباء |url=http://rumaf.net/?p=722 |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 |ajans=rumaf |tarîx=17 kanûna pêşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;
* Rûbariyan
* [[Şêxan]]
* Xastiyan
* Xerzan

==== Hesîçe û Reqa ====
Van hozên li parêzgehên [[Reqa (parêzgeh)|Reqayê]] û [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçeyê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Jawad Mella |sernav=Kurdistan and the Kurds Under the Syrian Occupation |tarîx=2015 |isbn=9781499096521 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mehmûd ê Sebrî |sernav=Nasnameya Kurdî li Sûriya |tarîx=2011 |cih=[[Bêrût]] |rr=253–254 }}&lt;/ref&gt;
* [[Abasan (eşîr)|Abasan]]
* Aliyan
* Aşitan
* [[Berazî]]
* Daqoran
* [[Dazwanî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/rojava-surIye/rojavali-kuert-asiretleri-calistayda-bulustu-130229 |sernav=Rojavalı Kürt aşiretleri çalıştayda buluştu {{!}} ANF |tarîxa-gihiştinê=2022-05-02 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Dorkan
* Gabara
* [[Hesenan (eşîr)|Hesenan]]
* Hawna
* Ketikan
* [[Kîkan]]
* Koçer
* [[Hevêrkan]]
* [[Mîlan (êl)|Milan]]
* [[Mîran]]
* Omerkan
* [[Omerî (eşîr)|Omerî]]
* Pinar
* [[Şêxan]]

=== Rojhilata Kurdistanê ===
==== Azerbaycana Rojava ====
Van hozên li [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Parêzgeha Azerbaycana Rojavayê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Bagzâdah
* [[Biradost (eşîr)|Biradost]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Baradust |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baradust-kurdish-bradost-name-of-kurdish-tribe-region-mountain-range-river-and-amirate |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Celalî]]
* [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Chahardoli&quot;/&gt;
* Dehbokrî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Deh-Bokri |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deh-bokri |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]
* Fêzilahbegî
* [[Gewirk]]
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Haydaran
* [[Herkî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Kahn |pêşnav=Margaret |sernav=Children of the jinn: in search of the Kurds and their country |url=https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn |gihiştina-urlyê=registration |weşanger=Seaview Books |sal=1980 |isbn=9780872235649 |cih= |rr=[https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn/page/48 48] }}&lt;/ref&gt;
* [[Dirî (eşîr)|Dirî]]
* [[Kurhesinî]]
* Malkari
* [[Bilbasî|Mamaş]]
* [[Bilbasî|Mangûr]]&lt;ref name=&quot;Mangur&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=(منگور (ایل |url=http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |weşanger=Portal.nlai.ir/ |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 |tarîxa-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726173011/http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Mîlan (êl)|Mîlan]]
* [[Mukrî (êl)|Mukrî]]
* Pîran
* Suseni
* [[Şikak]]
* [[Zerza]]

==== Hemedan ====
Van hozên li [[Hemedan (parêzgeh)|Parêzgeha Hemedanê]] hene:
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Chahardoli&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=پژوهشی در تاریخ و فرهنگ و ادبیات كُردهای چهاردولی |url=https://rekar.ir/thought/449-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D9%8F%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%D9%84%DB%8C.html |malper=پایگاه خبری ریکار |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Falak al-Din (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=نگاهی به تغییرات زیستی و اسمی قوم لک به گواهی قدمت تاریخ |url=https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2020 |weşanger=ILNA |tarîxa-arşîvê=6 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200706144329/https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Ghiasvand (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* Musawend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Tirkeşvend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Zend (eşîr)|Zend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* Zola (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;

==== Îlam ====
Van hozên li [[Îlam (parêzgeh)|Parêzgeha Îlamê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Ghasemi Pirbalouti |paşnav2=Momeni |paşnav3=Bahmani |sernav=Ethnobotanical Study of Medicinal Plants Used by Kurd Tribe in Dehloran and Abdanan Districts, Ilam Province, Iran |kovar=African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines |tarîx=31 kanûna pêşîn 2012 |cild=10 |hejmar=2 |rr=368–385 |doi=10.4314/ajtcam.v10i2.24 |pmid=24146463 |pmc=3746586 |issn=0189-6016 }}&lt;/ref&gt;
* [[Alîşerwanî]] (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Bedre&lt;ref name=&quot;Ilam&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=ايلها وطوايف مستقل استان |url=http://ashayer-ilam.ir/index.aspx?pageid=580 |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;
* Belewen (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* Dehbalai&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot; &gt;{{Jêder-kovar |sernav=دلفان |kovar=Encyclopedia of the World of Islam |url=https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2021-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211202133222/https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Erkewazî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Eywan&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Ilam2&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Aliakbari |pêşnav1=Mohammad |paşnav2=Gheitasi |pêşnav2=Mojtaba |paşnav3=Anonby |pêşnav3=Erik |sernav=On Language Distribution in Ilam Province, Iran |kovar=Iranian Studies |tarîx=26 hezîran 2014 |cild=48 |hejmar=6 |rr=835–850 |doi=10.1080/00210862.2014.913423 }}&lt;/ref&gt;
* [[Lîsteya eşîrên Luristanê#Kuliwen|Kuliwen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* Melekşahî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Rizwen&lt;ref name=&quot;Ilamtoday&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=(ایل ریزه وند (ریزوند |url=https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&amp;ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |weşanger=ilamtoday.com |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200725145149/https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&amp;ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Shuhan (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Xezel (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])

==== Kirmaşan ====
Van hozên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|Parêzgeha Kirmaşanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bacelanî]]
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Jaff&quot;&gt;{{Jêder-kovar |sernav=جاف |kovar=Great Islamic Encyclopedia |cild=17 |rûpel=6358 |url=http://lib.eshia.ir/23022/17/6358/%D8%A7%DB%8C%D9%84_%D8%AC%D8%A7%D9%81 |tarîxa-gihiştinê=27 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Gûran (êl)|Gûran]]
* [[Hûlîlan]]
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Kakavand&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]
* Kerindi
* [[Korûnî]]&lt;ref name=&quot;Kuruni&quot; /&gt;
* Nanakuli
* [[Sencabî]]
* [[Şerefbeyanî]]
* [[Zengene]]

==== Kurdistan ====
Van hozên li [[Kurdistan (parêzgeh)|Parêzgeha Kurdistanê]] hene:
* Erdelan&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Bani Ardalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bani-ardalan-a-kurdish-tribe-of-northwestern-iran-now-dispersed-in-sanandaj-senna-and-surrounding-villages |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Kabudvand&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=ناهيد کشتمند |sernav=(عمارت امیر نظام (موزه قاجار - تبریز |url=http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726184137/http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Jaff&quot; /&gt;
* [[Mukrî (êl)|Mukri]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Oskar Mann |sernav=Die Mundart der Mukri-Kurden |tarîx=1906 |cild=1 |rr=xviii-xix |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/PY3JGW72U5.pdf |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |weşanger=Verlag Georg Reimer |cih=[[Berlin]] }}&lt;/ref&gt;
* Sarshiv&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Tilaku'i&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Xecevend]]&lt;ref name=&quot;Khajevand&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kvajavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kvajavand-tribe |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Zarrin-Kafsh&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=ايازي، برهان |sernav=آئينۀ سنندج: مصور |tarîx=1992 |weşanger=ب. ايازى، |rûpel=31 }}&lt;/ref&gt;

==== Luristan ====
Van hozên li [[Luristan (parêzgeh)|Parêzgeha Luristanê]] hene:
* [[Bêranwenî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Beiranvand&quot; &gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Soraya Kornokar |nivîskar2=Zarife Kazemi |sernav=مبارزات ایالت لرستان در برابر سیاستهای ضد ایلی رضاشاه با تکیه بر ایل بیرانوند |kovar=پژوهشنامه تاریخهای محلی ایران |tarîx=2016 |rûpel=160 (۱۶۰) |url=http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726140654/http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Jalilavand&quot;&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Jalilavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/jalilavand-2 |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Çengînî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Cegini |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cegini-or-cegani-a-tribe-that-originated-in-northwestern-persia-but-is-now-scattered-in-luristan-the-qazvin-region-and-fa |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |tarîx=1990 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot;/&gt;
* Hesenwend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Hasanvand&quot; &gt;{{Jêder-kovar |sernav=سیمای عشایر استان لرستان |rûpel=3 |url=http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |tarîxa-gihiştinê=26 nîsan 2020 |weşanger=تهیه وتنظیم : اداره مطالعات وبرنامه ریزی |kovar= |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210420200718/http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Kakavand&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Kakavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakavand |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Azerbaycan ==
Van hozên li [[Azerbaycan]]ê hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Гейбуллаев, Гиясаддин Аскер оглы |sernav=Топонимия Азербайджана |url=https://archive.org/details/libgen_00609589 |tarîx=1986 |rûpel=[https://archive.org/details/libgen_00609589/page/n101 102] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Budagov B.A., Geybullayev |sernav=Explanatory Dictionary of Azerbaijani Origin Places' Names in Armenia |tarîx=2009 |cih=[[Baku]] |rûpel=141 |url=http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-gihiştinê=19 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170617160847/http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-arşîvê=17 hezîran 2017 }}&lt;/ref&gt;
* Alihan
* Aliyan
* [[Babalî]]
* Bargushat
* Bozlu
* [[Farixkanlî]]
* Gajisam
* Gulukchi
* Hasenan
* Karachorlu
* Kelani
* Kulekan
* Kulpucci
* [[Mîlan (êl)|Mîlan]]
* Pugian
* Pusian
* Shadmanli
* [[Şeylanlî]]
* Sisiyan
* Sultan
* Tahmas
* Terter

== Ermenistan û Gurcistan ==
Van hozên li [[Ermenistan]] û [[Gurcistan]]ê hene:&lt;ref name=&quot;Anqosi&quot; &gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Kereme Anqosi |sernav=The Yezidi Kurds' tribes &amp; clans of south Caucasus |kovar=International Journal of Kurdish Studies |tarîx=January 2005 |cild=19 |hejmar=1 |url=https://go.gale.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA135732897&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=fulltext&amp;issn=10736697&amp;p=AONE&amp;sw=w |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

[[Xaltî|'''Êla Xaltan''']]

* Mûsêsanî
* Xaltî
* Recevî
* Pîvazî
* Gerdenzerî
* Axalerî

'''[[Êla Zuqiriyan]]'''

* Baravî
* [[Bûtikan|Bûtikî]]
* Divinî
* Kurtikî
* Mendesorî
* [[Mendikan|Mendikî]]
* [[Reşî]]
* Reşkî
* Şemsika
* Sorî

'''[[Mehemdiyan|Êla Mehemdiya]]'''

* [[Mehemdiyan|Mehemdî]]
* Memreşî

'''[[Êla Hesiniyan]]'''

* Bûdî
* Bûvkî
* Dawidî
* Divinî
* Dodkî
* [[Gêloyî]]
* Memîdokî
* Mexsûdî
* Mûskî
* [[Mirangî|Mîrangî]]
* Remoşî
* Tûjikî
* Ûdî

'''[[Sipkî|Êla Sîpkan]]'''

* Çîlî
* Îsedizî
* Karêyî
* Kilêrî
* Mixayîlî
* Pîvazî
* Stûrkî
* [[Şemsîkan|Şemsikî]]
* Ûtî

'''Êlên cuda:'''

* [[Anqosî]]
* [[Belakerî]]
* [[Dasnî|Dasinî]]
* [[Masekî]] (Sahanî)
* [[Kaşaxî]]
* Belî (Korkitî)
* [[Rojkî]]
* [[Ortilî]] (Memtecî, Qazanî)
* Bendûrî (Çildergûşî)
* [[Çoxreşî]]
* Memreşî (Kendalî)

== Iraq ==
=== Bexda ===
Van hozên li [[Bexda (parêzgeh)|Parêzgeha Bexdayê]] hene:
* [[Feylî (êl)|Feylî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Iraq: Information on the Kurdish Feyli (Faily/Falli) families, including their main area of residence and their relationship with other Kurdish groups and the Iraqi regime |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ac008.html |malper=Refworld |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |tarîx=1996 }}&lt;/ref&gt;

=== Wasit ===
Van hozên li [[Wasit (parêzgeh)|Parêzgeha Wasitê]] hene:
* Feylî&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Feyli Kurds pay the price for their ethnicity and sect |url=http://kirkuknow.com/en/news/62229 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |xebat=Kirkuknow |tarîx=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Îran ==
=== Azerbaycana Rojhilat ===
Van hozên li [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilatê]] hene:
* Ahmadlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Çalabianlû&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oberling |pêşnav=Pierre |tarîx=1964-12-31 |sernav=The Tribes of Qaraca Dag: A Brief History |kovar=Oriens |cild=17 |rr=60–95 |doi=10.2307/1580019 |issn=0078-6527 |jstor=1580019 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dêlikanlû]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mamanlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mohammad Kanlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Şadlû]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Şeqaqî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Shahsevan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/shahsevan |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

=== Erdebîl ===
Van hozên li [[Erdebîl (parêzgeh)|Parêzgeha Erdabilê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Delikanlu |url=http://iranicaonline.org/articles/delikanlu |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dêlikanlû]]
* Shatran
* Qolugjan

=== Gîlan ===
Van hozên li [[Gîlan (parêzgeh)|Parêzgeha Gîlanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Amerlû]]
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]

=== Fars ===
Van hozên li [[Fars (parêzgeh)|Parêzgeha Farsê]] hene:
* [[Çengînî]]&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;
* [[Korûnî]]&lt;ref name=&quot;Kuruni&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kuruni |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kuruni |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Kurdşûlî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Fars&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Fars vii. Ethnography |url=http://iranicaonline.org/articles/fars-vii |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Uriad&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;
* [[Zengine]]&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;

=== Îsfehan ===
Van hozên li [[Îsfehan (parêzgeh)|Parêzgeha Îsfehanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bazincan]]

=== Mazenderan ===
Van hozên li [[Mazenderan (parêzgeh)|Parêzgeha Mazanaranê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kurdish tribes |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Cîhanbeglû]]
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot; /&gt;
* [[Modanlû]]
* [[Xecevend]]

=== Qazwên ===
Van hozên li [[Qazwên (parêzgeh)|Parêzgeha Qazwênê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Amerlû]]
* [[Çengînî]]
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Jalilavand&quot;/&gt;
* Giatvand
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])
* [[Mafî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]

=== Tehran ===
Van hozên li [[Tehran (parêzgeh)|Parêzgeha Tehranê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bêskan]] (Pazuki)
* Burbur
* Hedavand
* [[Kelhûr]]
* Kordbaca
* Nanakuli
* [[Qereçorlû]]
* Uriad
* Zerger

=== Xorasan ===
{{Div col|colwidth=30em}}
Van hozên li [[Xorasan]]ê hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |sernav=The Kurds of Khorasan |kovar=Iran &amp; the Caucasus |tarîx=2007 |cild=11 |hejmar=1 |rûpel=17 |nivîskar=Abbas-'Ali Madih }}&lt;/ref&gt;
* [[Amerlû]]
* Baçvan
* Badlan
* Berivan
* Çapeş
* Davan
* Hamazkan
* Izan
* [[Kawanlû]]
* Mamyan
* Mastyan
* Mozdegan
* Palokan
* Qaçkan
* Qarabas
* [[Qereçorlû]]
* Qaraman
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]
* Rudkan
* Sevkan
* Silsepuran
* [[Şadlû]]
* Şeyhkan
* Şirvan
* Torosan
* Tukan
* [[Zaferanlû]]
* Zangalan
* Zaraqkan
* Zardkan
* Zeydan
{{Div col end}}

== Tirkiye ==
=== Herêma Anatolya Navîn ===
{{Gotara bingehîn|Kurdên Anatolyê}}
Van hozên li Herêma Anatolya Navînê hene:
* Erdalan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* [[Etmankî (eşîr)|Etmankî]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Berazî (eşîr)|Berazî]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Biliki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Canbegî]] (li parêzgehên Enqereyê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Konyayê |url=http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160129004612/http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Celikan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* [[Cûdîkan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* Ekecik (li parêzgeha Axserê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Necmettin Aygün |sernav=Nüfus defterleri'ne göre boynuincelü aşireti (1830-1845) |tarîx=2018 |rûpel=932 |url=https://www.ttk.gov.tr/Dergiler/Belleten/295-Belleten/05-NecmettinAYGUN.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Kawi (Konya Province)
* Kikan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Klavsuz (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Köyümüz |url=https://ozgurlerkoyu.tr.gg/ |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Koçgiri Kültür Derneği'nden tüm dostlara… |url=https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |xebat=Alevi Haber Ağı |tarîx=25 çiriya paşîn 2019 |ziman=tr |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423144709/https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Kuliki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Lolan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* Maskan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* [[Mifkî]] (li parêzgeha Qîrşehirê)&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; /&gt;
* Mikaîlî (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Ankara |url=http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194542/http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Mirdesan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Modan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Pisiyan (li parêzgeha Qîrşehirê)&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; /&gt;
* [[Reşwan]] (li parêzgehên Qîrşehirê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Kirşehîrê |url=http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194547/http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* Sawiki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Sewedi (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* [[Sînemilî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=[[Nuri Dersimi]] |nivîskar2=Mehmet Bayrak |sernav=Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine dair hatıratım |tarîx=334 |rûpel=1992 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Şeyhkan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Enqereyê, Çankiriyê û Qonyeyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Blacksea1&quot; /&gt;
* [[Têrikan]] (li parêzgehên Enqereyê û Eskişehirê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Eskişehir&quot;&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr. Mikaîlî |sernav=Orta Anadolu Kürtlerinin Tarihteki izleri |kovar=Birnebun |tarîx=2013 |cild=56 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=ku, tr |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201229190533/https://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Xanedana Hecbaniyan]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Zirkan]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;

=== Herêmên Deryaya Reş û Marmara ===
Van hozên li Herêmên Deryaya Reşê û Marmarayê hene:
* [[Canbegî]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê û Toqadye)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=İmam Rıza Ocağı ve Canbek Aşireti |url=https://kulseyyid.com/imam-riza-ocagi-ve-canbek-asireti/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* [[Kawî]] (li parêzgeha Çorimê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=480 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Reşwan]] (li parêzgeha Çorimê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=404 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê, Düzceyê, Samsunê, Sînopê û Toqadyê)&lt;ref name=&quot;Blacksea1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdên li dinyayê belavbûyî Şêxbizinî / Lek |url=https://yeniozgurpolitika.net/kurden-li-dinyaye-belavbuyi-thexbizini-lek/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=ku |tarîx=17 sibat 2016 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr Mikaîlî |sernav=Îskana kurdên şêxbezenî (şêxbizin) li Anatolîyê |kovar=Bîrnebûn |tarîx=2020 |hejmar=76 |rr=6–22 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |tarîxa-gihiştinê=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=27 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627215544/http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê| ]]</text>
      <sha1>e9w26pd26o24jmxcnq3qsr881r76er7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096894</id>
      <parentid>2096884</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Koorosh091019</username>
        <id>185067</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2096894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34186" sha1="mrt1655a9k9451b24icoa2brtsvxw5y" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Kurd}}Ew lîste eşîr û hozên [[kurd]]an li her çar parçe Kurdistanê û parêzgehên xwe nîşan dide.[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|[[Alaya Kurdistanê|Ala]] [[Kurd]]an]]

== Kurdistan ==
[[Wêne:Kurdish-inhabited areas of the Middle East and the Soviet Union in 1986.jpg|thumb]]

=== Bakurê Kurdistanê ===
* [[Abdalan]]
*[[Adiyan]]
* [[Alan]]
* [[Batkî]]
*[[Bêrîtan]] 
* [[Eşira Brukîyan|Brukî]]
* [[Celalî]]
*[[Gevdan]] 
*[[Gravî]]
* [[Hesenî]]
* [[Heyderî]]
* [[Dirî (eşîr)|Dirî]]
* [[Jîrkî]]
* [[Mahmudî]]
* [[Mamxurî]]
*[[Maziqan]]
*[[Memdikan]]
* [[Reşvan]]
* [[Sîpkî]]
*[[Şemskan]]
*[[Şerefan]]
* [[Șîdan]]
* [[Taqorî]]
*[[Xanî]]
* [[Xelhesinî]]
* [[Zektî]]
* [[Zevkan]]

=== Başûrê Kurdistanê ===
==== Dihok ====
Van hozên li [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mohseni Sadjadi |sernav=La communauté des réfugiés kurdes irakiens en France Modes de vie et intégration |tarîx=1999 |rûpel=40 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/CLU8WG2VJR.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Berzanî]]
* [[Berwarî (eşîr)|Berwarî]]
* [[Nhêli (eşîr)|Nhêlî]]
* [[Doskî (eşîr)|Doskî]]
* [[Ertoşî]]
* Gulî
* Nerway
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* [[Rêkan (eşîr)|Rêkan]]
* Sharafhan
* [[Sindî]]
* Akreyî
* [[Dirî (eşîr)|Dirî]]
* [[Surçî]]
* [[Zêbarî]]

==== Diyale ====
Van hozên li [[Diyale (parêzgeh)|Parêzgeha Diyaleyê]] hene:
* [[Bacelanî]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Biban&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Feylî (êl)|Feylî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Adel Soheil |sernav=The Iraqi Ba'th Regime's Atrocities Against the Faylee Kurds: Nation-State Formation Distorted |tarîx=2018 |isbn=978-91-7785-892-8 }}&lt;/ref&gt;
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Soane&quot;&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Edmonds |pêşnav=C. J. |lînka-nivîskar=Cecil J. Edmonds |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja |kovar=Journal of the Royal Central Asian Society |weşanger=The Royal Central Asian Society |rûpel=622 |doi=10.1080/03068373608730766 }}&lt;/ref&gt;
* Kaganlu&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Kakêyî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Two abducted Kurdish Kaka'i farmers found killed in Khanaqin |url=https://www.kurdistan24.net/en/news/6c738a40-82e3-4b34-aeae-520c0ca80228 |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |ajans=Kurdistan24 |tarîx=11 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Kakevar&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=خانقین |url=https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |weşanger=دانشنامه جهان اسلام |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=2019-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191209163456/https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Leylanî]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mamhajan&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; /&gt;
* Palani&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Qarah Alush&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Surah Amiri&lt;ref name=&quot;Khanaqin&quot; /&gt;
* [[Şêxbizin]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Zargush&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi Kurdish tribe fights Islamic State alone in disputed area |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ajans=Ekurd |tarîx=21 îlon 2014 |roja-arşîvê=2020-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200728114522/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Zenda&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;

==== Helebce ====
Van hozên li [[Helebce (parêzgeh)|Parêzgeha Helebce]] hene:
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Soane&quot; /&gt;

==== Hewlêr ====
Van hozên li [[Hewlêr (parêzgeh)|Parêzgeha Hewlêr]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Refugee Review Tribunal - Australia |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1121798/1788_1293716355_irq35023.pdf |malper=ECOI |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |rûpel=2 }}&lt;/ref&gt;
* Balak&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Evan Mati |nivîskar2=Hugo de Boer |sernav=Contemporary Knowledge of Dye Plant Species and Natural Dye Use in Kurdish Autonomous Region, Iraq |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_2010-06_64_2/page/139 |kovar=New York Botanical Garden Press |tarîx=2010 |cild=64 |hejmar=2 |rûpel=139 |doi=10.1007/s12231-010-9118-z |weşanger=Springer }}&lt;/ref&gt;
* [[Ako]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot;&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Archibald Roosevelt |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |weşanger=Yale University |tarîx=1944 }}&lt;/ref&gt;
* [[Berzanî]]
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Dolamari&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Berzincî]]
* [[Bilbasî]]
* [[Biradost (eşîr)|Biradost]]
* [[Dizeyî]]
* [[Gerdî]]
* [[Herkî]]
* Kawani
* Khailani
* [[Xoşnaw]]
* Mantik
* Nanakali
* Siyan
* [[Şiwan]]
* [[Surçî]]
* Siani
* [[Zêbarî]]
* Zirrari
* Akreyî

==== Kerkûk ====
Van hozên li [[Kerkûk (parêzgeh)|Parêzgeha Kerkûkê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Amarmel
* [[Berzincî]]
* [[Delo]]
* Jebbarî
* [[Kakêyî]]&lt;ref name=&quot;Kaka'i&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kaka'i |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakai |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Salehi
* [[Şerefbeyanî]]
* [[Şiwan]]
* [[Talebanî]]
* [[Zengine]]

==== Neynewa ====
Van hozên li [[Neynewa (parêzgeh)|Parêzgeha Neynewayê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Henry Field |sernav=Anthropology of Iraq: The Northern Jazira |kovar=Peabody Museaum of American Archaeology and Ethnology |tarîx=1951 |cild=11 |hejmar=1 |rr=58–61 |weşanger=Harvard University }}&lt;/ref&gt;
* Aldîn
* [[Bacelanî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Bajalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bajalan-kurdish- |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Bekiran
* Dilkan
* Duchi
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Fuqarah
* [[Gergerî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=حه‌مىد گه‌ردى |sernav=هوزى گه‌ردى له کوردستان و جىهاندا : مىرئاوده‌لى، بابان، فه‌ىزووڵڵابه‌گى، گه‌رگه‌رى، عگێدات، گولى : له‌کۆڵىنه‌وه‌ىه‌کى مه‌ىدانى مێژووىىه |tarîx=2006 }}&lt;/ref&gt;
* Hababah
* Hasenan
* Heskan
* [[Kakêyî]]&lt;ref name=&quot;Kaka'i&quot; /&gt;
* Kiran
* Mendikan
* Mehirkan
* Simoqî
* Reşkan

==== Silêmanî ====
Van hozên li [[Silêmanî (parêzgeh)|Parêzgeha Silêmanîyê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |sernav=Iraq: Sulaymaniyah Governorate assessment report |tarîx=31 tebax 2006 |url=https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-sulaymaniyah-governnorate-assessment-report |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |weşanger=[[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî|UNCHR]] }}&lt;/ref&gt;
* Erdelan&lt;ref name=&quot;Camcamal&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Camcamal |url=http://iranicaonline.com/articles/camcamal-kurdish-cam-river-and-camal-jamal-personal-name-in-the-sources-also-written-jamjamal-a-fertile-dehesta |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
* [[Bacelanî]]
* [[Berzincî]]
* [[Çengînî]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Gûran (êl)|Gûran]]
* [[Hemewend]]
* [[Caf]]
* Jebbarî
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Camcamal&quot; /&gt;
* [[Bilbasî|Mangûr]]&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot; /&gt;
* [[Şiwan]]
* [[Zengine]]

=== Rojavaya Kurdistanê ===
==== Heleb ====
Van hozên li [[Heleb (parêzgeh)|Parêzgeha Helebê]] hene:&lt;ref name=&quot;Lescot&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Lescot |pêşnav1=Roger |sernav=Çiyayê Kurmênc û Tevgera Murûdan |tarîx=1990 |cih=[[Paris]] |rûpel=3 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/4UVB2YMZG3.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Amkan
* [[Berazî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Kren |pêşnav1=Karin |sernav=La culture matérielle des Kurdes syriens et turcs |tarîx=1994 |rûpel=98 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/5CR97JM6UK.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Biyan
* Cûmiyan
* [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]&lt;ref name=&quot;rumaf&quot; /&gt;
* Heyştiyan
* [[Reşwan]]&lt;ref name=&quot;rumaf&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=أكراد مناطق الشهباء |url=http://rumaf.net/?p=722 |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 |ajans=rumaf |tarîx=17 kanûna pêşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;
* Rûbariyan
* [[Şêxan]]
* Xastiyan
* Xerzan

==== Hesîçe û Reqa ====
Van hozên li parêzgehên [[Reqa (parêzgeh)|Reqayê]] û [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçeyê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Jawad Mella |sernav=Kurdistan and the Kurds Under the Syrian Occupation |tarîx=2015 |isbn=9781499096521 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mehmûd ê Sebrî |sernav=Nasnameya Kurdî li Sûriya |tarîx=2011 |cih=[[Bêrût]] |rr=253–254 }}&lt;/ref&gt;
* [[Abasan (eşîr)|Abasan]]
* Aliyan
* Aşitan
* [[Berazî]]
* Daqoran
* [[Dazwanî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/rojava-surIye/rojavali-kuert-asiretleri-calistayda-bulustu-130229 |sernav=Rojavalı Kürt aşiretleri çalıştayda buluştu {{!}} ANF |tarîxa-gihiştinê=2022-05-02 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Dorkan
* Gabara
* [[Hesenan (eşîr)|Hesenan]]
* Hawna
* Ketikan
* [[Kîkan]]
* Koçer
* [[Hevêrkan]]
* [[Mîlan (êl)|Milan]]
* [[Mîran]]
* Omerkan
* [[Omerî (eşîr)|Omerî]]
* Pinar
* [[Şêxan]]

=== Rojhilata Kurdistanê ===
==== Azerbaycana Rojava ====
Van hozên li [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Parêzgeha Azerbaycana Rojavayê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Bagzâdah
* [[Biradost (eşîr)|Biradost]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Baradust |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baradust-kurdish-bradost-name-of-kurdish-tribe-region-mountain-range-river-and-amirate |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Celalî]]
* [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Chahardoli&quot;/&gt;
* Dehbokrî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Deh-Bokri |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deh-bokri |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]
* Fêzilahbegî
* [[Gewirk]]
* [[Mizûrî|Mizûrî]]
* Haydaran
* [[Herkî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Kahn |pêşnav=Margaret |sernav=Children of the jinn: in search of the Kurds and their country |url=https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn |gihiştina-urlyê=registration |weşanger=Seaview Books |sal=1980 |isbn=9780872235649 |cih= |rr=[https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn/page/48 48] }}&lt;/ref&gt;
* [[Dirî (eşîr)|Dirî]]
* [[Kurhesinî]]
* Malkari
* [[Bilbasî|Mamaş]]
* [[Bilbasî|Mangûr]]&lt;ref name=&quot;Mangur&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=(منگور (ایل |url=http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |weşanger=Portal.nlai.ir/ |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 |tarîxa-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726173011/http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Mîlan (êl)|Mîlan]]
* [[Mukrî (êl)|Mukrî]]
* Hinarê
* Pîran
* Suseni
* [[Şikak]]
* [[Zerza]]

==== Hemedan ====
Van hozên li [[Hemedan (parêzgeh)|Parêzgeha Hemedanê]] hene:
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Chahardoli&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=پژوهشی در تاریخ و فرهنگ و ادبیات كُردهای چهاردولی |url=https://rekar.ir/thought/449-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D9%8F%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%D9%84%DB%8C.html |malper=پایگاه خبری ریکار |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Falak al-Din (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=نگاهی به تغییرات زیستی و اسمی قوم لک به گواهی قدمت تاریخ |url=https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2020 |weşanger=ILNA |tarîxa-arşîvê=6 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200706144329/https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Ghiasvand (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* Musawend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Tirkeşvend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* [[Zend (eşîr)|Zend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;
* Zola (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;ilna&quot; /&gt;

==== Îlam ====
Van hozên li [[Îlam (parêzgeh)|Parêzgeha Îlamê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Ghasemi Pirbalouti |paşnav2=Momeni |paşnav3=Bahmani |sernav=Ethnobotanical Study of Medicinal Plants Used by Kurd Tribe in Dehloran and Abdanan Districts, Ilam Province, Iran |kovar=African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines |tarîx=31 kanûna pêşîn 2012 |cild=10 |hejmar=2 |rr=368–385 |doi=10.4314/ajtcam.v10i2.24 |pmid=24146463 |pmc=3746586 |issn=0189-6016 }}&lt;/ref&gt;
* [[Alîşerwanî]] (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Bedre&lt;ref name=&quot;Ilam&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=ايلها وطوايف مستقل استان |url=http://ashayer-ilam.ir/index.aspx?pageid=580 |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;
* Belewen (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* Dehbalai&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot; &gt;{{Jêder-kovar |sernav=دلفان |kovar=Encyclopedia of the World of Islam |url=https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2021-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211202133222/https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Erkewazî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Eywan&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]&lt;ref name=&quot;Ilam2&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Aliakbari |pêşnav1=Mohammad |paşnav2=Gheitasi |pêşnav2=Mojtaba |paşnav3=Anonby |pêşnav3=Erik |sernav=On Language Distribution in Ilam Province, Iran |kovar=Iranian Studies |tarîx=26 hezîran 2014 |cild=48 |hejmar=6 |rr=835–850 |doi=10.1080/00210862.2014.913423 }}&lt;/ref&gt;
* [[Lîsteya eşîrên Luristanê#Kuliwen|Kuliwen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Ilam&quot; /&gt;
* Melekşahî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Rizwen&lt;ref name=&quot;Ilamtoday&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=(ایل ریزه وند (ریزوند |url=https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&amp;ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |weşanger=ilamtoday.com |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200725145149/https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&amp;ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Shuhan (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])
* Xezel (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]])

==== Kirmaşan ====
Van hozên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|Parêzgeha Kirmaşanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bacelanî]]
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Jaff&quot;&gt;{{Jêder-kovar |sernav=جاف |kovar=Great Islamic Encyclopedia |cild=17 |rûpel=6358 |url=http://lib.eshia.ir/23022/17/6358/%D8%A7%DB%8C%D9%84_%D8%AC%D8%A7%D9%81 |tarîxa-gihiştinê=27 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Gûran (êl)|Gûran]]
* [[Hûlîlan]]
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Kakavand&quot; /&gt;
* [[Kelhûr]]
* Kerindi
* [[Korûnî]]&lt;ref name=&quot;Kuruni&quot; /&gt;
* Nanakuli
* [[Sencabî]]
* [[Şerefbeyanî]]
* [[Zengene]]

==== Kurdistan ====
Van hozên li [[Kurdistan (parêzgeh)|Parêzgeha Kurdistanê]] hene:
* Erdelan&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Bani Ardalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bani-ardalan-a-kurdish-tribe-of-northwestern-iran-now-dispersed-in-sanandaj-senna-and-surrounding-villages |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Kabudvand&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=ناهيد کشتمند |sernav=(عمارت امیر نظام (موزه قاجار - تبریز |url=http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726184137/http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Caf]]&lt;ref name=&quot;Jaff&quot; /&gt;
* [[Mukrî (êl)|Mukri]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Oskar Mann |sernav=Die Mundart der Mukri-Kurden |tarîx=1906 |cild=1 |rr=xviii-xix |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/PY3JGW72U5.pdf |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |weşanger=Verlag Georg Reimer |cih=[[Berlin]] }}&lt;/ref&gt;
* Sarshiv&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Tilaku'i&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Xecevend]]&lt;ref name=&quot;Khajevand&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kvajavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kvajavand-tribe |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Zarrin-Kafsh&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=ايازي، برهان |sernav=آئينۀ سنندج: مصور |tarîx=1992 |weşanger=ب. ايازى، |rûpel=31 }}&lt;/ref&gt;

==== Luristan ====
Van hozên li [[Luristan (parêzgeh)|Parêzgeha Luristanê]] hene:
* [[Bêranwenî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Beiranvand&quot; &gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Soraya Kornokar |nivîskar2=Zarife Kazemi |sernav=مبارزات ایالت لرستان در برابر سیاستهای ضد ایلی رضاشاه با تکیه بر ایل بیرانوند |kovar=پژوهشنامه تاریخهای محلی ایران |tarîx=2016 |rûpel=160 (۱۶۰) |url=http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726140654/http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Jalilavand&quot;&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Jalilavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/jalilavand-2 |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Çengînî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Cegini |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cegini-or-cegani-a-tribe-that-originated-in-northwestern-persia-but-is-now-scattered-in-luristan-the-qazvin-region-and-fa |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |tarîx=1990 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot;/&gt;
* Hesenwend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Hasanvand&quot; &gt;{{Jêder-kovar |sernav=سیمای عشایر استان لرستان |rûpel=3 |url=http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |tarîxa-gihiştinê=26 nîsan 2020 |weşanger=تهیه وتنظیم : اداره مطالعات وبرنامه ریزی |kovar= |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210420200718/http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Kakavand&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Kakavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakavand |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Azerbaycan ==
Van hozên li [[Azerbaycan]]ê hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Гейбуллаев, Гиясаддин Аскер оглы |sernav=Топонимия Азербайджана |url=https://archive.org/details/libgen_00609589 |tarîx=1986 |rûpel=[https://archive.org/details/libgen_00609589/page/n101 102] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Budagov B.A., Geybullayev |sernav=Explanatory Dictionary of Azerbaijani Origin Places' Names in Armenia |tarîx=2009 |cih=[[Baku]] |rûpel=141 |url=http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-gihiştinê=19 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170617160847/http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-arşîvê=17 hezîran 2017 }}&lt;/ref&gt;
* Alihan
* Aliyan
* [[Babalî]]
* Bargushat
* Bozlu
* [[Farixkanlî]]
* Gajisam
* Gulukchi
* Hasenan
* Karachorlu
* Kelani
* Kulekan
* Kulpucci
* [[Mîlan (êl)|Mîlan]]
* Pugian
* Pusian
* Shadmanli
* [[Şeylanlî]]
* Sisiyan
* Sultan
* Tahmas
* Terter

== Ermenistan û Gurcistan ==
Van hozên li [[Ermenistan]] û [[Gurcistan]]ê hene:&lt;ref name=&quot;Anqosi&quot; &gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Kereme Anqosi |sernav=The Yezidi Kurds' tribes &amp; clans of south Caucasus |kovar=International Journal of Kurdish Studies |tarîx=January 2005 |cild=19 |hejmar=1 |url=https://go.gale.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA135732897&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=fulltext&amp;issn=10736697&amp;p=AONE&amp;sw=w |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

[[Xaltî|'''Êla Xaltan''']]

* Mûsêsanî
* Xaltî
* Recevî
* Pîvazî
* Gerdenzerî
* Axalerî

'''[[Êla Zuqiriyan]]'''

* Baravî
* [[Bûtikan|Bûtikî]]
* Divinî
* Kurtikî
* Mendesorî
* [[Mendikan|Mendikî]]
* [[Reşî]]
* Reşkî
* Şemsika
* Sorî

'''[[Mehemdiyan|Êla Mehemdiya]]'''

* [[Mehemdiyan|Mehemdî]]
* Memreşî

'''[[Êla Hesiniyan]]'''

* Bûdî
* Bûvkî
* Dawidî
* Divinî
* Dodkî
* [[Gêloyî]]
* Memîdokî
* Mexsûdî
* Mûskî
* [[Mirangî|Mîrangî]]
* Remoşî
* Tûjikî
* Ûdî

'''[[Sipkî|Êla Sîpkan]]'''

* Çîlî
* Îsedizî
* Karêyî
* Kilêrî
* Mixayîlî
* Pîvazî
* Stûrkî
* [[Şemsîkan|Şemsikî]]
* Ûtî

'''Êlên cuda:'''

* [[Anqosî]]
* [[Belakerî]]
* [[Dasnî|Dasinî]]
* [[Masekî]] (Sahanî)
* [[Kaşaxî]]
* Belî (Korkitî)
* [[Rojkî]]
* [[Ortilî]] (Memtecî, Qazanî)
* Bendûrî (Çildergûşî)
* [[Çoxreşî]]
* Memreşî (Kendalî)

== Iraq ==
=== Bexda ===
Van hozên li [[Bexda (parêzgeh)|Parêzgeha Bexdayê]] hene:
* [[Feylî (êl)|Feylî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Iraq: Information on the Kurdish Feyli (Faily/Falli) families, including their main area of residence and their relationship with other Kurdish groups and the Iraqi regime |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ac008.html |malper=Refworld |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |tarîx=1996 }}&lt;/ref&gt;

=== Wasit ===
Van hozên li [[Wasit (parêzgeh)|Parêzgeha Wasitê]] hene:
* Feylî&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Feyli Kurds pay the price for their ethnicity and sect |url=http://kirkuknow.com/en/news/62229 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |xebat=Kirkuknow |tarîx=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Îran ==
=== Azerbaycana Rojhilat ===
Van hozên li [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilatê]] hene:
* Ahmadlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Çalabianlû&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oberling |pêşnav=Pierre |tarîx=1964-12-31 |sernav=The Tribes of Qaraca Dag: A Brief History |kovar=Oriens |cild=17 |rr=60–95 |doi=10.2307/1580019 |issn=0078-6527 |jstor=1580019 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dêlikanlû]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mamanlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* Mohammad Kanlû&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Şadlû]]&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Şeqaqî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Shahsevan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/shahsevan |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

=== Erdebîl ===
Van hozên li [[Erdebîl (parêzgeh)|Parêzgeha Erdabilê]] hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Delikanlu |url=http://iranicaonline.org/articles/delikanlu |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dêlikanlû]]
* Shatran
* Qolugjan

=== Gîlan ===
Van hozên li [[Gîlan (parêzgeh)|Parêzgeha Gîlanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Amerlû]]
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]

=== Fars ===
Van hozên li [[Fars (parêzgeh)|Parêzgeha Farsê]] hene:
* [[Çengînî]]&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;
* [[Korûnî]]&lt;ref name=&quot;Kuruni&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kuruni |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kuruni |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Kurdşûlî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Fars&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Fars vii. Ethnography |url=http://iranicaonline.org/articles/fars-vii |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Uriad&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;
* [[Zengine]]&lt;ref name=&quot;Fars&quot; /&gt;

=== Îsfehan ===
Van hozên li [[Îsfehan (parêzgeh)|Parêzgeha Îsfehanê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bazincan]]

=== Mazenderan ===
Van hozên li [[Mazenderan (parêzgeh)|Parêzgeha Mazanaranê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kurdish tribes |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;
* [[Cîhanbeglû]]
* [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Dilfan&quot; /&gt;
* [[Modanlû]]
* [[Xecevend]]

=== Qazwên ===
Van hozên li [[Qazwên (parêzgeh)|Parêzgeha Qazwênê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Amerlû]]
* [[Çengînî]]
* [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])&lt;ref name=&quot;Jalilavand&quot;/&gt;
* Giatvand
* [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])
* [[Mafî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]

=== Tehran ===
Van hozên li [[Tehran (parêzgeh)|Parêzgeha Tehranê]] hene:&lt;ref name=&quot;Iranicaonline&quot; /&gt;
* [[Bêskan]] (Pazuki)
* Burbur
* Hedavand
* [[Kelhûr]]
* Kordbaca
* Nanakuli
* [[Qereçorlû]]
* Uriad
* Zerger

=== Xorasan ===
{{Div col|colwidth=30em}}
Van hozên li [[Xorasan]]ê hene:&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |sernav=The Kurds of Khorasan |kovar=Iran &amp; the Caucasus |tarîx=2007 |cild=11 |hejmar=1 |rûpel=17 |nivîskar=Abbas-'Ali Madih }}&lt;/ref&gt;
* [[Amerlû]]
* Baçvan
* Badlan
* Berivan
* Çapeş
* Davan
* Hamazkan
* Izan
* [[Kawanlû]]
* Mamyan
* Mastyan
* Mozdegan
* Palokan
* Qaçkan
* Qarabas
* [[Qereçorlû]]
* Qaraman
* [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]
* Rudkan
* Sevkan
* Silsepuran
* [[Şadlû]]
* Şeyhkan
* Şirvan
* Torosan
* Tukan
* [[Zaferanlû]]
* Zangalan
* Zaraqkan
* Zardkan
* Zeydan
{{Div col end}}

== Tirkiye ==
=== Herêma Anatolya Navîn ===
{{Gotara bingehîn|Kurdên Anatolyê}}
Van hozên li Herêma Anatolya Navînê hene:
* Erdalan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* [[Etmankî (eşîr)|Etmankî]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Berazî (eşîr)|Berazî]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Biliki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Canbegî]] (li parêzgehên Enqereyê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Konyayê |url=http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160129004612/http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Celikan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* [[Cûdîkan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* Ekecik (li parêzgeha Axserê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Necmettin Aygün |sernav=Nüfus defterleri'ne göre boynuincelü aşireti (1830-1845) |tarîx=2018 |rûpel=932 |url=https://www.ttk.gov.tr/Dergiler/Belleten/295-Belleten/05-NecmettinAYGUN.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Kawi (Konya Province)
* Kikan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Klavsuz (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Köyümüz |url=https://ozgurlerkoyu.tr.gg/ |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Koçgiri Kültür Derneği'nden tüm dostlara… |url=https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |xebat=Alevi Haber Ağı |tarîx=25 çiriya paşîn 2019 |ziman=tr |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423144709/https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Kuliki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Lolan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* Maskan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Özgürler&quot; /&gt;
* [[Mifkî]] (li parêzgeha Qîrşehirê)&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; /&gt;
* Mikaîlî (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Ankara |url=http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194542/http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Mirdesan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Modan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Pisiyan (li parêzgeha Qîrşehirê)&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; /&gt;
* [[Reşwan]] (li parêzgehên Qîrşehirê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Kırşehir&quot; &gt;{{Jêder-malper |sernav=Gundên Kirşehîrê |url=http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194547/http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* Sawiki (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* Sewedi (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;
* [[Sînemilî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=[[Nuri Dersimi]] |nivîskar2=Mehmet Bayrak |sernav=Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine dair hatıratım |tarîx=334 |rûpel=1992 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* Şeyhkan (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Enqereyê, Çankiriyê û Qonyeyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Konya&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Blacksea1&quot; /&gt;
* [[Têrikan]] (li parêzgehên Enqereyê û Eskişehirê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Eskişehir&quot;&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr. Mikaîlî |sernav=Orta Anadolu Kürtlerinin Tarihteki izleri |kovar=Birnebun |tarîx=2013 |cild=56 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=ku, tr |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201229190533/https://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Xanedana Hecbaniyan]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;
* [[Zirkan]] (li parêzgeha Enqereyê)&lt;ref name=&quot;Ankara&quot; /&gt;

=== Herêmên Deryaya Reş û Marmara ===
Van hozên li Herêmên Deryaya Reşê û Marmarayê hene:
* [[Canbegî]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê û Toqadye)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=İmam Rıza Ocağı ve Canbek Aşireti |url=https://kulseyyid.com/imam-riza-ocagi-ve-canbek-asireti/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
* [[Kawî]] (li parêzgeha Çorimê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=480 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Reşwan]] (li parêzgeha Çorimê)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=404 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê, Düzceyê, Samsunê, Sînopê û Toqadyê)&lt;ref name=&quot;Blacksea1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdên li dinyayê belavbûyî Şêxbizinî / Lek |url=https://yeniozgurpolitika.net/kurden-li-dinyaye-belavbuyi-thexbizini-lek/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=ku |tarîx=17 sibat 2016 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr Mikaîlî |sernav=Îskana kurdên şêxbezenî (şêxbizin) li Anatolîyê |kovar=Bîrnebûn |tarîx=2020 |hejmar=76 |rr=6–22 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |tarîxa-gihiştinê=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=27 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627215544/http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê| ]]</text>
      <sha1>mrt1655a9k9451b24icoa2brtsvxw5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:Belgekirin</title>
    <ns>828</ns>
    <id>70185</id>
    <revision>
      <id>2096875</id>
      <parentid>827264</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T00:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>sererastkirin ([[phab:T268900]])</comment>
      <origin>2096875</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="36439" sha1="fodt2fpw4wtfzl4489isymjj7hd8fw4" xml:space="preserve">-- This module implements {{documentation}}.

-- Get required modules.
local getArgs = require('Modul:Arguments').getArgs

-- Get the config table.
local cfg = mw.loadData('Modul:Belgekirin/config')

local p = {}

-- Often-used functions.
local ugsub = mw.ustring.gsub

----------------------------------------------------------------------------
-- Helper functions
--
-- These are defined as local functions, but are made available in the p
-- table for testing purposes.
----------------------------------------------------------------------------

local function message(cfgKey, valArray, expectType)
	--[[
	-- Gets a message from the cfg table and formats it if appropriate.
	-- The function raises an error if the value from the cfg table is not
	-- of the type expectType. The default type for expectType is 'string'.
	-- If the table valArray is present, strings such as $1, $2 etc. in the
	-- message are substituted with values from the table keys [1], [2] etc.
	-- For example, if the message &quot;foo-message&quot; had the value 'Foo $2 bar $1.',
	-- message('foo-message', {'baz', 'qux'}) would return &quot;Foo qux bar baz.&quot;
	--]]
	local msg = cfg[cfgKey]
	expectType = expectType or 'string'
	if type(msg) ~= expectType then
		error('message: type error in message cfg.' .. cfgKey .. ' (' .. expectType .. ' expected, got ' .. type(msg) .. ')', 2)
	end
	if not valArray then
		return msg
	end

	local function getMessageVal(match)
		match = tonumber(match)
		return valArray[match] or error('message: no value found for key $' .. match .. ' in message cfg.' .. cfgKey, 4)
	end

	return ugsub(msg, '$([1-9][0-9]*)', getMessageVal)
end

p.message = message

local function makeWikilink(page, display)
	if display then
		return mw.ustring.format('[[%s|%s]]', page, display)
	else
		return mw.ustring.format('[[%s]]', page)
	end
end

p.makeWikilink = makeWikilink

local function makeCategoryLink(cat, sort)
	local catns = mw.site.namespaces[14].name
	return makeWikilink(catns .. ':' .. cat, sort)
end

p.makeCategoryLink = makeCategoryLink

local function makeUrlLink(url, display)
	return mw.ustring.format('[%s %s]', url, display)
end

p.makeUrlLink = makeUrlLink

local function makeToolbar(...)
	local ret = {}
	local lim = select('#', ...)
	if lim &lt; 1 then
		return nil
	end
	for i = 1, lim do
		ret[#ret + 1] = select(i, ...)
	end
	-- 'documentation-toolbar'
	return '&lt;span class=&quot;' .. message('toolbar-class') .. '&quot;&gt;('
		.. table.concat(ret, ' &amp;#124; ') .. ')&lt;/span&gt;'
end	

p.makeToolbar = makeToolbar

----------------------------------------------------------------------------
-- Argument processing
----------------------------------------------------------------------------

local function makeInvokeFunc(funcName)
	return function (frame)
		local args = getArgs(frame, {
			valueFunc = function (key, value)
				if type(value) == 'string' then
					value = value:match('^%s*(.-)%s*$') -- Remove whitespace.
					if key == 'heading' or value ~= '' then
						return value
					else
						return nil
					end
				else
					return value
				end
			end
		})
		return p[funcName](args)
	end
end

----------------------------------------------------------------------------
-- Entry points
----------------------------------------------------------------------------

function p.nonexistent(frame)
	if mw.title.getCurrentTitle().subpageText == 'testcases' then
		return frame:expandTemplate{title = 'module test cases notice'}
	else
		return p.main(frame)
	end
end

p.main = makeInvokeFunc('_main')

function p._main(args)
	--[[
	-- This function defines logic flow for the module.
	-- @args - table of arguments passed by the user
	--]]
	local env = p.getEnvironment(args)
	local root = mw.html.create()
	root
		:wikitext(p._getModuleWikitext(args, env))
		:wikitext(p.protectionTemplate(env))
		:wikitext(p.sandboxNotice(args, env))
		:tag('div')
			-- 'documentation-container'
			:addClass(message('container'))
			:newline()
			:tag('div')
				-- 'documentation'
				:addClass(message('main-div-classes'))
				:newline()
				:wikitext(p._startBox(args, env))
				:wikitext(p._content(args, env))
				:tag('div')
					-- 'documentation-clear'
					:addClass(message('clear'))
					:done()
				:newline()
				:done()
			:wikitext(p._endBox(args, env))
			:done()
		:wikitext(p.addTrackingCategories(env))
	-- 'Modul:Belgekirin/styles.css'
	return mw.getCurrentFrame():extensionTag (
		'templatestyles', '', {src=cfg['templatestyles']
	}) .. tostring(root)
end

----------------------------------------------------------------------------
-- Environment settings
----------------------------------------------------------------------------

function p.getEnvironment(args)
	--[[
	-- Returns a table with information about the environment, including title
	-- objects and other namespace- or path-related data.
	-- @args - table of arguments passed by the user
	--
	-- Title objects include:
	-- env.title - the page we are making documentation for (usually the current title)
	-- env.templateTitle - the template (or module, file, etc.)
	-- env.docTitle - the /doc subpage.
	-- env.sandboxTitle - the /sandbox subpage.
	-- env.testcasesTitle - the /testcases subpage.
	-- env.printTitle - the print version of the template, located at the /Print subpage.
	--
	-- Data includes:
	-- env.protectionLevels - the protection levels table of the title object.
	-- env.subjectSpace - the number of the title's subject namespace.
	-- env.docSpace - the number of the namespace the title puts its documentation in.
	-- env.docpageBase - the text of the base page of the /doc, /sandbox and /testcases pages, with namespace.
	-- env.compareUrl - URL of the Special:ComparePages page comparing the sandbox with the template.
	-- 
	-- All table lookups are passed through pcall so that errors are caught. If an error occurs, the value
	-- returned will be nil.
	--]]
	
	local env, envFuncs = {}, {}

	-- Set up the metatable. If triggered we call the corresponding function in the envFuncs table. The value
	-- returned by that function is memoized in the env table so that we don't call any of the functions
	-- more than once. (Nils won't be memoized.)
	setmetatable(env, {
		__index = function (t, key)
			local envFunc = envFuncs[key]
			if envFunc then
				local success, val = pcall(envFunc)
				if success then
					env[key] = val -- Memoise the value.
					return val
				end
			end
			return nil
		end
	})	

	function envFuncs.title()
		-- The title object for the current page, or a test page passed with args.page.
		local title
		local titleArg = args.page
		if titleArg then
			title = mw.title.new(titleArg)
		else
			title = mw.title.getCurrentTitle()
		end
		return title
	end

	function envFuncs.templateTitle()
		--[[
		-- The template (or module, etc.) title object.
		-- Messages:
		-- 'sandbox-subpage' --&gt; 'sandbox'
		-- 'testcases-subpage' --&gt; 'testcases'
		--]]
		local subjectSpace = env.subjectSpace
		local title = env.title
		local subpage = title.subpageText
		if subpage == message('sandbox-subpage') or subpage == message('testcases-subpage') then
			return mw.title.makeTitle(subjectSpace, title.baseText)
		else
			return mw.title.makeTitle(subjectSpace, title.text)
		end
	end

	function envFuncs.docTitle()
		--[[
		-- Title object of the /doc subpage.
		-- Messages:
		-- 'doc-subpage' --&gt; 'doc'
		--]]
		local title = env.title
		local docname = args[1] -- User-specified doc page.
		local docpage
		if docname then
			docpage = docname
		else
			docpage = env.docpageBase .. '/' .. message('doc-subpage')
		end
		return mw.title.new(docpage)
	end
	
	function envFuncs.sandboxTitle()
		--[[
		-- Title object for the /sandbox subpage.
		-- Messages:
		-- 'sandbox-subpage' --&gt; 'sandbox'
		--]]
		return mw.title.new(env.docpageBase .. '/' .. message('sandbox-subpage'))
	end
	
	function envFuncs.testcasesTitle()
		--[[
		-- Title object for the /testcases subpage.
		-- Messages:
		-- 'testcases-subpage' --&gt; 'testcases'
		--]]
		return mw.title.new(env.docpageBase .. '/' .. message('testcases-subpage'))
	end
	
	function envFuncs.printTitle()
		--[[
		-- Title object for the /Print subpage.
		-- Messages:
		-- 'print-subpage' --&gt; 'Print'
		--]]
		return env.templateTitle:subPageTitle(message('print-subpage'))
	end

	function envFuncs.protectionLevels()
		-- The protection levels table of the title object.
		return env.title.protectionLevels
	end

	function envFuncs.subjectSpace()
		-- The subject namespace number.
		return mw.site.namespaces[env.title.namespace].subject.id
	end

	function envFuncs.docSpace()
		-- The documentation namespace number. For most namespaces this is the
		-- same as the subject namespace. However, pages in the Article, File,
		-- MediaWiki or Category namespaces must have their /doc, /sandbox and
		-- /testcases pages in talk space.
		local subjectSpace = env.subjectSpace
		if subjectSpace == 0 or subjectSpace == 6 or subjectSpace == 8 or subjectSpace == 14 then
			return subjectSpace + 1
		else
			return subjectSpace
		end
	end

	function envFuncs.docpageBase()
		-- The base page of the /doc, /sandbox, and /testcases subpages.
		-- For some namespaces this is the talk page, rather than the template page.
		local templateTitle = env.templateTitle
		local docSpace = env.docSpace
		local docSpaceText = mw.site.namespaces[docSpace].name
		-- Assemble the link. docSpace is never the main namespace, so we can hardcode the colon.
		return docSpaceText .. ':' .. templateTitle.text
	end
	
	function envFuncs.compareUrl()
		-- Diff link between the sandbox and the main template using [[Special:ComparePages]].
		local templateTitle = env.templateTitle
		local sandboxTitle = env.sandboxTitle
		if templateTitle.exists and sandboxTitle.exists then
			local compareUrl = mw.uri.fullUrl(
				'Special:ComparePages',
				{ page1 = templateTitle.prefixedText, page2 = sandboxTitle.prefixedText}
			)
			return tostring(compareUrl)
		else
			return nil
		end
	end		

	return env
end	

----------------------------------------------------------------------------
-- Auxiliary templates
----------------------------------------------------------------------------

p.getModuleWikitext = makeInvokeFunc('_getModuleWikitext')

function p._getModuleWikitext(args, env)
	local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle()
	if currentTitle.contentModel ~= 'Scribunto' then return end
	pcall(require, currentTitle.prefixedText) -- if it fails, we don't care
	local moduleWikitext =  package.loaded[&quot;Modul:Module wikitext&quot;]
	if moduleWikitext then
		return moduleWikitext.main()
	end
end

function p.sandboxNotice(args, env)
	--[=[
	-- Generates a sandbox notice for display above sandbox pages.
	-- @args - a table of arguments passed by the user
	-- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment
	-- 
	-- Messages:
	-- 'sandbox-notice-image' --&gt; '[[Image:Sandbox.svg|50px|alt=|link=]]'
	-- 'sandbox-notice-blurb' --&gt; 'This is the $1 for $2.'
	-- 'sandbox-notice-diff-blurb' --&gt; 'This is the $1 for $2 ($3).'
	-- 'sandbox-notice-pagetype-template' --&gt; '[[Wikipedia:Template test cases|template sandbox]] page'
	-- 'sandbox-notice-pagetype-module' --&gt; '[[Wikipedia:Template test cases|module sandbox]] page'
	-- 'sandbox-notice-pagetype-other' --&gt; 'sandbox page'
	-- 'sandbox-notice-compare-link-display' --&gt; 'diff'
	-- 'sandbox-notice-testcases-blurb' --&gt; 'See also the companion subpage for $1.'
	-- 'sandbox-notice-testcases-link-display' --&gt; 'test cases'
	-- 'sandbox-category' --&gt; 'Template sandboxes'
	--]=]
	local title = env.title
	local sandboxTitle = env.sandboxTitle
	local templateTitle = env.templateTitle
	local subjectSpace = env.subjectSpace
	if not (subjectSpace and title and sandboxTitle and templateTitle
		and mw.title.equals(title, sandboxTitle)) then
		return nil
	end
	-- Build the table of arguments to pass to {{ombox}}. We need just two fields, &quot;image&quot; and &quot;text&quot;.
	local omargs = {}
	omargs.image = message('sandbox-notice-image')
	-- Get the text. We start with the opening blurb, which is something like
	-- &quot;This is the template sandbox for [[Şablon:Foo]] (diff).&quot;
	local text = ''
	local pagetype
	if subjectSpace == 10 then
		pagetype = message('sandbox-notice-pagetype-template')
	elseif subjectSpace == 828 then
		pagetype = message('sandbox-notice-pagetype-module')
	else
		pagetype = message('sandbox-notice-pagetype-other')
	end
	local templateLink = makeWikilink(templateTitle.prefixedText)
	local compareUrl = env.compareUrl
	if compareUrl then
		local compareDisplay = message('sandbox-notice-compare-link-display')
		local compareLink = makeUrlLink(compareUrl, compareDisplay)
		text = text .. message('sandbox-notice-diff-blurb', {pagetype, templateLink, compareLink})
	else
		text = text .. message('sandbox-notice-blurb', {pagetype, templateLink})
	end
	-- Get the test cases page blurb if the page exists. This is something like
	-- &quot;See also the companion subpage for [[Şablon:Foo/testcases|test cases]].&quot;
	local testcasesTitle = env.testcasesTitle
	if testcasesTitle and testcasesTitle.exists then
		if testcasesTitle.contentModel == &quot;Scribunto&quot; then
			local testcasesLinkDisplay = message('sandbox-notice-testcases-link-display')
			local testcasesRunLinkDisplay = message('sandbox-notice-testcases-run-link-display')
			local testcasesLink = makeWikilink(testcasesTitle.prefixedText, testcasesLinkDisplay)
			local testcasesRunLink = makeWikilink(testcasesTitle.talkPageTitle.prefixedText, testcasesRunLinkDisplay)
			text = text .. '&lt;br /&gt;' .. message('sandbox-notice-testcases-run-blurb', {testcasesLink, testcasesRunLink})
		else
			local testcasesLinkDisplay = message('sandbox-notice-testcases-link-display')
			local testcasesLink = makeWikilink(testcasesTitle.prefixedText, testcasesLinkDisplay)
			text = text .. '&lt;br /&gt;' .. message('sandbox-notice-testcases-blurb', {testcasesLink})
		end
	end
	-- Add the sandbox to the sandbox category.
	omargs.text = text .. makeCategoryLink(message('sandbox-category'))

	-- 'documentation-clear'
	return '&lt;div class=&quot;' .. message('clear') .. '&quot;&gt;&lt;/div&gt;'
		.. require('Modul:Message box').main('ombox', omargs)
end

function p.protectionTemplate(env)
	-- Generates the padlock icon in the top right.
	-- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment
	-- Messages:
	-- 'protection-template' --&gt; 'pp-template'
	-- 'protection-template-args' --&gt; {docusage = 'yes'}
	local protectionLevels = env.protectionLevels
	if not protectionLevels then
		return nil
	end
	local editProt = protectionLevels.edit and protectionLevels.edit[1]
	local moveProt = protectionLevels.move and protectionLevels.move[1]
	if editProt then
		-- The page is edit-protected.
		return require('Modul:Protection banner')._main{
			message('protection-reason-edit'), small = true
		}
	elseif moveProt and moveProt ~= 'autoconfirmed' then
		-- The page is move-protected but not edit-protected. Exclude move
		-- protection with the level &quot;autoconfirmed&quot;, as this is equivalent to
		-- no move protection at all.
		return require('Modul:Protection banner')._main{
			action = 'move', small = true
		}
	else
		return nil
	end
end

----------------------------------------------------------------------------
-- Start box
----------------------------------------------------------------------------

p.startBox = makeInvokeFunc('_startBox')

function p._startBox(args, env)
	--[[
	-- This function generates the start box.
	-- @args - a table of arguments passed by the user
	-- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment
	-- 
	-- The actual work is done by p.makeStartBoxLinksData and p.renderStartBoxLinks which make
	-- the [view] [edit] [history] [purge] links, and by p.makeStartBoxData and p.renderStartBox
	-- which generate the box HTML.
	--]]
	env = env or p.getEnvironment(args)
	local links
	local content = args.content
	if not content or args[1] then
		-- No need to include the links if the documentation is on the template page itself.
		local linksData = p.makeStartBoxLinksData(args, env)
		if linksData then
			links = p.renderStartBoxLinks(linksData)
		end
	end
	-- Generate the start box html.
	local data = p.makeStartBoxData(args, env, links)
	if data then
		return p.renderStartBox(data)
	else
		-- User specified no heading.
		return nil
	end
end

function p.makeStartBoxLinksData(args, env)
	--[[
	-- Does initial processing of data to make the [view] [edit] [history] [purge] links.
	-- @args - a table of arguments passed by the user
	-- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment
	-- 
	-- Messages:
	-- 'view-link-display' --&gt; 'view'
	-- 'edit-link-display' --&gt; 'edit'
	-- 'history-link-display' --&gt; 'history'
	-- 'purge-link-display' --&gt; 'purge'
	-- 'file-docpage-preload' --&gt; 'Şablon:Belgekirin/preload-filespace'
	-- 'module-preload' --&gt; 'Şablon:Belgekirin/preload-module-doc'
	-- 'docpage-preload' --&gt; 'Şablon:Belgekirin/preload'
	-- 'create-link-display' --&gt; 'create'
	--]]
	local subjectSpace = env.subjectSpace
	local title = env.title
	local docTitle = env.docTitle
	if not title or not docTitle then
		return nil
	end
	if docTitle.isRedirect then 
		docTitle = docTitle.redirectTarget
	end

	local data = {}
	data.title = title
	data.docTitle = docTitle
	-- View, display, edit, and purge links if /doc exists.
	data.viewLinkDisplay = message('view-link-display')
	data.editLinkDisplay = message('edit-link-display')
	data.historyLinkDisplay = message('history-link-display')
	data.purgeLinkDisplay = message('purge-link-display')
	-- Create link if /doc doesn't exist.
	local preload = args.preload
	if not preload then
		if subjectSpace == 6 then -- File namespace
			preload = message('file-docpage-preload')
		elseif subjectSpace == 828 then -- Module namespace
			preload = message('module-preload')
		else
			preload = message('docpage-preload')
		end
	end
	data.preload = preload
	data.createLinkDisplay = message('create-link-display')
	return data
end

function p.renderStartBoxLinks(data)
	--[[
	-- Generates the [view][edit][history][purge] or [create] links from the data table.
	-- @data - a table of data generated by p.makeStartBoxLinksData
	--]]
	
	local function escapeBrackets(s)
		-- Escapes square brackets with HTML entities.
		s = s:gsub('%[', '&amp;#91;') -- Replace square brackets with HTML entities.
		s = s:gsub('%]', '&amp;#93;')
		return s
	end

	local ret
	local docTitle = data.docTitle
	local title = data.title
	if docTitle.exists then
		local viewLink = makeWikilink(docTitle.prefixedText, data.viewLinkDisplay)
		local editLink = makeUrlLink(docTitle:fullUrl{action = 'edit'}, data.editLinkDisplay)
		local historyLink = makeUrlLink(docTitle:fullUrl{action = 'history'}, data.historyLinkDisplay)
		local purgeLink = makeUrlLink(title:fullUrl{action = 'purge'}, data.purgeLinkDisplay)
		ret = '%s %s %s %s'
		ret = escapeBrackets(ret)
		ret = mw.ustring.format(ret, viewLink, editLink, historyLink, purgeLink)
	else
		local createLink = makeUrlLink(docTitle:fullUrl{action = 'edit', preload = data.preload}, data.createLinkDisplay)
		ret = '%s'
		ret = escapeBrackets(ret)
		ret = mw.ustring.format(ret, createLink)
	end
	return ret
end

function p.makeStartBoxData(args, env, links)
	--[=[
	-- Does initial processing of data to pass to the start-box render function, p.renderStartBox.
	-- @args - a table of arguments passed by the user
	-- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment
	-- @links - a string containing the [view][edit][history][purge] links - could be nil if there's an error.
	--
	-- Messages:
	-- 'documentation-icon-wikitext' --&gt; '[[File:Test Template Info-Icon - Version (2).svg|50px|link=|alt=]]'
	-- 'template-namespace-heading' --&gt; 'Template documentation'
	-- 'module-namespace-heading' --&gt; 'Module documentation'
	-- 'file-namespace-heading' --&gt; 'Summary'
	-- 'other-namespaces-heading' --&gt; 'Documentation'
	-- 'testcases-create-link-display' --&gt; 'create'
	--]=]
	local subjectSpace = env.subjectSpace
	if not subjectSpace then
		-- Default to an &quot;other namespaces&quot; namespace, so that we get at least some output
		-- if an error occurs.
		subjectSpace = 2
	end
	local data = {}
	
	-- Heading
	local heading = args.heading -- Blank values are not removed.
	if heading == '' then
		-- Don't display the start box if the heading arg is defined but blank.
		return nil
	end
	if heading then
		data.heading = heading
	elseif subjectSpace == 10 then -- Template namespace
		data.heading = message('documentation-icon-wikitext') .. ' ' .. message('template-namespace-heading')
	elseif subjectSpace == 828 then -- Module namespace
		data.heading = message('documentation-icon-wikitext') .. ' ' .. message('module-namespace-heading')
	elseif subjectSpace == 6 then -- File namespace
		data.heading = message('file-namespace-heading')
	else
		data.heading = message('other-namespaces-heading')
	end
	
	-- Heading CSS
	local headingStyle = args['heading-style']
	if headingStyle then
		data.headingStyleText = headingStyle
	else
		-- 'documentation-heading'
		data.headingClass = message('main-div-heading-class')
	end
	
	-- Data for the [view][edit][history][purge] or [create] links.
	if links then
		-- 'mw-editsection-like plainlinks'
		data.linksClass = message('start-box-link-classes')
		data.links = links
	end
	
	return data
end

function p.renderStartBox(data)
	-- Renders the start box html.
	-- @data - a table of data generated by p.makeStartBoxData.
	local sbox = mw.html.create('div')
	sbox
		-- 'documentation-startbox'
		:addClass(message('start-box-class'))
		:newline()
		:tag('span')
			:addClass(data.headingClass)
			:cssText(data.headingStyleText)
			:wikitext(data.heading)
	local links = data.links
	if links then
		sbox:tag('span')
			:addClass(data.linksClass)
			:attr('id', data.linksId)
			:wikitext(links)
	end
	return tostring(sbox)
end

----------------------------------------------------------------------------
-- Documentation content
----------------------------------------------------------------------------

p.content = makeInvokeFunc('_content')

function p._content(args, env)
	-- Displays the documentation contents
	-- @args - a table of arguments passed by the user
	-- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment
	env = env or p.getEnvironment(args)
	local docTitle = env.docTitle
	local content = args.content
	if not content and docTitle and docTitle.exists then
		content = args._content or mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = docTitle.prefixedText}
	end
	-- The line breaks below are necessary so that &quot;=== Headings ===&quot; at the start and end
	-- of docs are interpreted correctly.
	return '\n' .. (content or '') .. '\n' 
end

p.contentTitle = makeInvokeFunc('_contentTitle')

function p._contentTitle(args, env)
	env = env or p.getEnvironment(args)
	local docTitle = env.docTitle
	if not args.content and docTitle and docTitle.exists then
		return docTitle.prefixedText
	else
		return ''
	end
end

----------------------------------------------------------------------------
-- End box
----------------------------------------------------------------------------

p.endBox = makeInvokeFunc('_endBox')

function p._endBox(args, env)
	--[=[
	-- This function generates the end box (also known as the link box).
	-- @args - a table of arguments passed by the user
	-- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment
	-- 
	--]=]
	
	-- Get environment data.
	env = env or p.getEnvironment(args)
	local subjectSpace = env.subjectSpace
	local docTitle = env.docTitle
	if not subjectSpace or not docTitle then
		return nil
	end
		
	-- Check whether we should output the end box at all. Add the end
	-- box by default if the documentation exists or if we are in the
	-- user, module or template namespaces.
	local linkBox = args['link box']
	if linkBox == 'off'
		or not (
			docTitle.exists
			or subjectSpace == 2
			or subjectSpace == 828
			or subjectSpace == 10
		)
	then
		return nil
	end

	-- Assemble the link box.
	local text = ''
	if linkBox then
		text = text .. linkBox
	else
		text = text .. (p.makeDocPageBlurb(args, env) or '') -- &quot;This documentation is transcluded from [[Foo]].&quot; 
		if subjectSpace == 2 or subjectSpace == 10 or subjectSpace == 828 then
			-- We are in the user, template or module namespaces.
			-- Add sandbox and testcases links.
			-- &quot;Editors can experiment in this template's sandbox and testcases pages.&quot;
			text = text .. (p.makeExperimentBlurb(args, env) or '') .. '&lt;br /&gt;'
			if not args.content and not args[1] then
				-- &quot;Please add categories to the /doc subpage.&quot;
				-- Don't show this message with inline docs or with an explicitly specified doc page,
				-- as then it is unclear where to add the categories.
				text = text .. (p.makeCategoriesBlurb(args, env) or '')
			end
			text = text .. ' ' .. (p.makeSubpagesBlurb(args, env) or '') --&quot;Subpages of this template&quot;
			local printBlurb = p.makePrintBlurb(args, env) -- Two-line blurb about print versions of templates.
			if printBlurb then
				text = text .. '&lt;br /&gt;' .. printBlurb
			end
		end
	end
	
	local box = mw.html.create('div')
	-- 'documentation-metadata'
	box:addClass(message('end-box-class'))
		-- 'plainlinks'
		:addClass(message('end-box-plainlinks'))
		:wikitext(text)
		:done()

	return '\n' .. tostring(box)
end

function p.makeDocPageBlurb(args, env)
	--[=[
	-- Makes the blurb &quot;This documentation is transcluded from [[Şablon:Foo]] (edit, history)&quot;.
	-- @args - a table of arguments passed by the user
	-- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment
	-- 
	-- Messages:
	-- 'edit-link-display' --&gt; 'edit'
	-- 'history-link-display' --&gt; 'history'
	-- 'transcluded-from-blurb' --&gt; 
	-- 'The above [[Wikipedia:Template documentation|documentation]] 
	-- is [[Help:Transclusion|transcluded]] from $1.'
	-- 'module-preload' --&gt; 'Şablon:Belgekirin/preload-module-doc'
	-- 'create-link-display' --&gt; 'create'
	-- 'create-module-doc-blurb' --&gt;
	-- 'You might want to $1 a documentation page for this [[Wikipedia:Lua|Scribunto module]].'
	--]=]
	local docTitle = env.docTitle
	if not docTitle then
		return nil
	end
	local ret
	if docTitle.exists then
		-- /doc exists; link to it.
		local docLink = makeWikilink(docTitle.prefixedText)
		local editUrl = docTitle:fullUrl{action = 'edit'}
		local editDisplay = message('edit-link-display')
		local editLink = makeUrlLink(editUrl, editDisplay)
		local historyUrl = docTitle:fullUrl{action = 'history'}
		local historyDisplay = message('history-link-display')
		local historyLink = makeUrlLink(historyUrl, historyDisplay)
		ret = message('transcluded-from-blurb', {docLink})
			.. ' '
			.. makeToolbar(editLink, historyLink)
			.. '&lt;br /&gt;'
	elseif env.subjectSpace == 828 then
		-- /doc does not exist; ask to create it.
		local createUrl = docTitle:fullUrl{action = 'edit', preload = message('module-preload')}
		local createDisplay = message('create-link-display')
		local createLink = makeUrlLink(createUrl, createDisplay)
		ret = message('create-module-doc-blurb', {createLink})
			.. '&lt;br /&gt;'
	end
	return ret
end

function p.makeExperimentBlurb(args, env)
	--[[
	-- Renders the text &quot;Editors can experiment in this template's sandbox (edit | diff) and testcases (edit) pages.&quot;
	-- @args - a table of arguments passed by the user
	-- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment
	-- 
	-- Messages:
	-- 'sandbox-link-display' --&gt; 'sandbox'
	-- 'sandbox-edit-link-display' --&gt; 'edit'
	-- 'compare-link-display' --&gt; 'diff'
	-- 'module-sandbox-preload' --&gt; 'Şablon:Belgekirin/preload-module-sandbox'
	-- 'template-sandbox-preload' --&gt; 'Şablon:Belgekirin/preload-sandbox'
	-- 'sandbox-create-link-display' --&gt; 'create'
	-- 'mirror-edit-summary' --&gt; 'Create sandbox version of $1'
	-- 'mirror-link-display' --&gt; 'mirror'
	-- 'mirror-link-preload' --&gt; 'Şablon:Belgekirin/mirror'
	-- 'sandbox-link-display' --&gt; 'sandbox'
	-- 'testcases-link-display' --&gt; 'testcases'
	-- 'testcases-edit-link-display'--&gt; 'edit'
	-- 'template-sandbox-preload' --&gt; 'Şablon:Belgekirin/preload-sandbox'
	-- 'testcases-create-link-display' --&gt; 'create'
	-- 'testcases-link-display' --&gt; 'testcases'
	-- 'testcases-edit-link-display' --&gt; 'edit'
	-- 'module-testcases-preload' --&gt; 'Şablon:Belgekirin/preload-module-testcases'
	-- 'template-testcases-preload' --&gt; 'Şablon:Belgekirin/preload-testcases'
	-- 'experiment-blurb-module' --&gt; 'Editors can experiment in this module's $1 and $2 pages.'
	-- 'experiment-blurb-template' --&gt; 'Editors can experiment in this template's $1 and $2 pages.'
	--]]
	local subjectSpace = env.subjectSpace
	local templateTitle = env.templateTitle
	local sandboxTitle = env.sandboxTitle
	local testcasesTitle = env.testcasesTitle
	local templatePage = templateTitle.prefixedText
	if not subjectSpace or not templateTitle or not sandboxTitle or not testcasesTitle then
		return nil
	end
	-- Make links.
	local sandboxLinks, testcasesLinks
	if sandboxTitle.exists then
		local sandboxPage = sandboxTitle.prefixedText
		local sandboxDisplay = message('sandbox-link-display')
		local sandboxLink = makeWikilink(sandboxPage, sandboxDisplay)
		local sandboxEditUrl = sandboxTitle:fullUrl{action = 'edit'}
		local sandboxEditDisplay = message('sandbox-edit-link-display')
		local sandboxEditLink = makeUrlLink(sandboxEditUrl, sandboxEditDisplay)
		local compareUrl = env.compareUrl
		local compareLink
		if compareUrl then
			local compareDisplay = message('compare-link-display')
			compareLink = makeUrlLink(compareUrl, compareDisplay)
		end
		sandboxLinks = sandboxLink .. ' ' .. makeToolbar(sandboxEditLink, compareLink)
	else
		local sandboxPreload
		if subjectSpace == 828 then
			sandboxPreload = message('module-sandbox-preload')
		else
			sandboxPreload = message('template-sandbox-preload')
		end
		local sandboxCreateUrl = sandboxTitle:fullUrl{action = 'edit', preload = sandboxPreload}
		local sandboxCreateDisplay = message('sandbox-create-link-display')
		local sandboxCreateLink = makeUrlLink(sandboxCreateUrl, sandboxCreateDisplay)
		local mirrorSummary = message('mirror-edit-summary', {makeWikilink(templatePage)})
		local mirrorPreload = message('mirror-link-preload')
		local mirrorUrl = sandboxTitle:fullUrl{action = 'edit', preload = mirrorPreload, summary = mirrorSummary}
		if subjectSpace == 828 then
			mirrorUrl = sandboxTitle:fullUrl{action = 'edit', preload = templateTitle.prefixedText, summary = mirrorSummary}
		end
		local mirrorDisplay = message('mirror-link-display')
		local mirrorLink = makeUrlLink(mirrorUrl, mirrorDisplay)
		sandboxLinks = message('sandbox-link-display') .. ' ' .. makeToolbar(sandboxCreateLink, mirrorLink)
	end
	if testcasesTitle.exists then
		local testcasesPage = testcasesTitle.prefixedText
		local testcasesDisplay = message('testcases-link-display')
		local testcasesLink = makeWikilink(testcasesPage, testcasesDisplay)
		local testcasesEditUrl = testcasesTitle:fullUrl{action = 'edit'}
		local testcasesEditDisplay = message('testcases-edit-link-display')
		local testcasesEditLink = makeUrlLink(testcasesEditUrl, testcasesEditDisplay)
		-- for Modules, add testcases run link if exists
		if testcasesTitle.contentModel == &quot;Scribunto&quot;  and testcasesTitle.talkPageTitle and testcasesTitle.talkPageTitle.exists then
			local testcasesRunLinkDisplay = message('testcases-run-link-display')
			local testcasesRunLink = makeWikilink(testcasesTitle.talkPageTitle.prefixedText, testcasesRunLinkDisplay)
			testcasesLinks = testcasesLink .. ' ' .. makeToolbar(testcasesEditLink, testcasesRunLink)
		else
			testcasesLinks = testcasesLink .. ' ' .. makeToolbar(testcasesEditLink)
		end
	else
		local testcasesPreload
		if subjectSpace == 828 then
			testcasesPreload = message('module-testcases-preload')
		else
			testcasesPreload = message('template-testcases-preload')
		end
		local testcasesCreateUrl = testcasesTitle:fullUrl{action = 'edit', preload = testcasesPreload}
		local testcasesCreateDisplay = message('testcases-create-link-display')
		local testcasesCreateLink = makeUrlLink(testcasesCreateUrl, testcasesCreateDisplay)
		testcasesLinks = message('testcases-link-display') .. ' ' .. makeToolbar(testcasesCreateLink)
	end
	local messageName
	if subjectSpace == 828 then
		messageName = 'experiment-blurb-module'
	else
		messageName = 'experiment-blurb-template'
	end
	return message(messageName, {sandboxLinks, testcasesLinks})
end

function p.makeCategoriesBlurb(args, env)
	--[[
	-- Generates the text &quot;Please add categories to the /doc subpage.&quot;
	-- @args - a table of arguments passed by the user
	-- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment
	-- Messages:
	-- 'doc-link-display' --&gt; '/doc'
	-- 'add-categories-blurb' --&gt; 'Please add categories to the $1 subpage.'
	--]]
	local docTitle = env.docTitle
	if not docTitle then
		return nil
	end
	local docPathLink = makeWikilink(docTitle.prefixedText, message('doc-link-display'))
	return message('add-categories-blurb', {docPathLink})
end

function p.makeSubpagesBlurb(args, env)
	--[[
	-- Generates the &quot;Subpages of this template&quot; link.
	-- @args - a table of arguments passed by the user
	-- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment
	
	-- Messages:
	-- 'template-pagetype' --&gt; 'template'
	-- 'module-pagetype' --&gt; 'module'
	-- 'default-pagetype' --&gt; 'page'
	-- 'subpages-link-display' --&gt; 'Subpages of this $1'
	--]]
	local subjectSpace = env.subjectSpace
	local templateTitle = env.templateTitle
	if not subjectSpace or not templateTitle then
		return nil
	end
	local pagetype
	if subjectSpace == 10 then
		pagetype = message('template-pagetype')
	elseif subjectSpace == 828 then
		pagetype = message('module-pagetype')
	else
		pagetype = message('default-pagetype')
	end
	local subpagesLink = makeWikilink(
		'Special:PrefixIndex/' .. templateTitle.prefixedText .. '/',
		message('subpages-link-display', {pagetype})
	)
	return message('subpages-blurb', {subpagesLink})
end

function p.makePrintBlurb(args, env)
	--[=[
	-- Generates the blurb displayed when there is a print version of the template available.
	-- @args - a table of arguments passed by the user
	-- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment
	--
	-- Messages:
	-- 'print-link-display' --&gt; '/Print'
	-- 'print-blurb' --&gt; 'A [[Help:Books/for experts#Improving the book layout|print version]]'
	--		.. ' of this template exists at $1.'
	--		.. ' If you make a change to this template, please update the print version as well.'
	-- 'display-print-category' --&gt; true
	-- 'print-category' --&gt; 'Templates with print versions'
	--]=]
	local printTitle = env.printTitle
	if not printTitle then
		return nil
	end
	local ret
	if printTitle.exists then
		local printLink = makeWikilink(printTitle.prefixedText, message('print-link-display'))
		ret = message('print-blurb', {printLink})
		local displayPrintCategory = message('display-print-category', nil, 'boolean')
		if displayPrintCategory then
			ret = ret .. makeCategoryLink(message('print-category'))
		end
	end
	return ret
end

----------------------------------------------------------------------------
-- Tracking categories
----------------------------------------------------------------------------

function p.addTrackingCategories(env)
	--[[
	-- Check if {{documentation}} is transcluded on a /doc or /testcases page.
	-- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment
	
	-- Messages:
	-- 'display-strange-usage-category' --&gt; true
	-- 'doc-subpage' --&gt; 'doc'
	-- 'testcases-subpage' --&gt; 'testcases'
	-- 'strange-usage-category' --&gt; 'Wikipedia pages with strange ((documentation)) usage'
	-- 
	-- /testcases pages in the module namespace are not categorised, as they may have
	-- {{documentation}} transcluded automatically.
	--]]
	local title = env.title
	local subjectSpace = env.subjectSpace
	if not title or not subjectSpace then
		return nil
	end
	local subpage = title.subpageText
	local ret = ''
	if message('display-strange-usage-category', nil, 'boolean')
		and (
			subpage == message('doc-subpage')
			or subjectSpace ~= 828 and subpage == message('testcases-subpage')
		)
	then
		ret = ret .. makeCategoryLink(message('strange-usage-category'))
	end
	return ret
end

return p</text>
      <sha1>fodt2fpw4wtfzl4489isymjj7hd8fw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muhemmedê Hesenê Kurdî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71821</id>
    <revision>
      <id>2096870</id>
      <parentid>2096775</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T22:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <origin>2096870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1188" sha1="ojpqccsbbhfo4slwdrumd3l35ibsy2a" xml:space="preserve">{{Ev gotar| li ser bijîşkê kurd  '''Muhemmedê Hesenê Kurdî''' agahî dide. Ji bo alimê kurd  li '''[[Muhemmedê Kurdî]]''' binêre. Ji kerema xwe re li nav hev nexin}}
'''Muhemmedê Hesenê Kurdî'''{{Efn|Navê dirêj '''Muhemmedê kurê Hesen kurê Ehmed kurê Muhemmed el-Şems Ebû Ebdullah el-Kurdî el-Makdesî''' ye.}} an '''Ebû Ebdullahê Şems''' (jdb. 1379, [[Şehrezûr]] - m. 1439, [[Meke]]) dixtorekî [[kurd]] ê di navbeyna sedeyên 14 û 15ê de bû. Ew bi navê '''Îbn el-Kurdiye''' jî tê zanîn. Dê û bavê wî ji [[Kurdistan]]ê koçî [[Meke]]yê kiribûn. Li ser tibê, bi taybetî jî li ser ortopediyê xebitiye. Nexweş ji welatên dûr û nêzîk pir bo dermankirinê hatine cem wî.

Muhemmed kurê Hesenê Kurdî li Mekeyê perwerdehiya xwe li cem alimên mezin girtiye. Pir li ser tibê xebitiye.&lt;ref&gt;[[Muhemmed Emîn Zekî]], Navdarên Kurd û Kurdistanê &lt;/ref&gt; Di sala 1439 li Mekeyê rehmetî dibe, li wir jî hatiye veşartin.

== Not ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bijîşkên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1379]]
[[Kategorî:Mirin 1439]]
[[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]]</text>
      <sha1>ojpqccsbbhfo4slwdrumd3l35ibsy2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Orşelîm</title>
    <ns>1</ns>
    <id>77216</id>
    <revision>
      <id>2096832</id>
      <parentid>2096745</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T14:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bikarhêner</username>
        <id>22655</id>
      </contributor>
      <comment>/* Deng */</comment>
      <origin>2096832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3420" sha1="a4gmnmi5p84809yz2rb7crpi247ud3k" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}}
}}

== Wêneya Orşelîmê ==

Min dixwast  di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC)

== Guhertina navê meqalê ==
Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê &quot;Orşelîm&quot; ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC)

{{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}}

=== Deng ===
* {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC)
* {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC)
* {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC)
* {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC)
* {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek  beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC)
* {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC)
* {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

=== Gotûbêj ===

@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC)


Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê &quot;Orşelîm&quot; li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>a4gmnmi5p84809yz2rb7crpi247ud3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Dengdan2</title>
    <ns>10</ns>
    <id>94903</id>
    <revision>
      <id>2096868</id>
      <parentid>2096694</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T19:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>IP nema hene</comment>
      <origin>2096868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1146" sha1="8clrohvm6ljpk5datbztnudv09cjvi3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{|style=&quot;background-color:#eaecf0; border:1px solid #8888AA; padding:7px; margin-top:0.5em; margin-bottom:1em;&quot;
| [[Wêne:Emojione 1F5F3 ku.svg|48px|left]]
| Dengdan di '''{{{destpêk}}}an''' de dest pê kir û wê di '''{{{dawî}}}an''' de bi dawî bibe.
* &lt;small&gt;''Şablon:'' {{#ifeq:{{{1|}}}|jêbirin&lt;!--
--&gt;|''{{bimîne|}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{bimîne}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; {{jê bibe|}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{jê bibe}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''&lt;!-- 
--&gt;|{{#ifeq:{{{1|}}}|barkirin&lt;!-- 
--&gt;|&lt;!--
--&gt;|''{{erê|}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{erê}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; {{na|}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{na}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;'' &lt;!--
--&gt;}}}}&lt;!--
--&gt; ''{{notr|}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{notr}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; {{şirove|}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{şirove}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/small&gt;''
|-
| colspan=2 | &lt;hr/&gt;
|-
| colspan=2 | [[Wêne:Twemoji12 26a0.svg|20px|link=]]'''Kî dikare dengê xwe bide?''' Dengên bikarhênerên nû û bikarhênerên neqeydkirî nayên pejirandin û ji bo bikarhênerên din, pêş vê dengdayînê, 50 guhartin hewce dike.

|} {{#ifeq:{{{1|}}}|jêbirin|[[Kategorî:Daxwazên jêbirinê]]|}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{belgekirin}}
[[Kategorî:Dengdan (şablon)]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8clrohvm6ljpk5datbztnudv09cjvi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mein Kampf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124505</id>
    <revision>
      <id>2096853</id>
      <parentid>2069602</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2096853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3256" sha1="3ieqxjl4h793f93i7ju0ucjygqnh2in" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Agahîdank pirtûk
| nav                = Mein Kampf
| sernivîser         = &lt;!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --&gt;
| ISBN               = 
| pîvan              = &lt;!-- Pîvana pirtûkê --&gt;
| wêneçêker          = &lt;!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --&gt;
| rûpel              = 
| weşanxane          = [[Franz Eher Nachfolger|Franz Eher Nachfolger GmbH]]
| dîroka_weşanê      = [[18ê tîrmehê|18ê tîrmeha]] [[1925]]
| ziman              = 
| sererastkirin      = 
| cih                = 
| sernavê_xwemalî    = 
| welat              = 
| şêwe               = 
| pêşgotin           = 
| nivîskar           = [[Adolf Hitler]]
| binwêne            = 
| mezinahiyawêne     = 
| wêne               = Mein Kampf dust jacket.jpeg
| wergêr             = 
| pirtûk             = 
}}
'''Mein Kampf''' {{IPA-de|maɪn ˈkampf}} (bi wateya &quot;Tekoşîna min&quot;) belgeyeke bernameyî ya siyasî û îdeolojîk a [[Adolf Hitler]] e. Ew di du beşan de weşandî bû. Di wê de, Hitler kariyera xwe wekî ramyar û ideolojiya xwe pêşkêş kir. Pirtûk xwejînenîgariya Hitler dihewîne, lê bi giranî weşaneke şer û [[bangeşe]] ye ku ji bo ji nû ve avakirina [[Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst]] wekî partiyek navendî ya di bin serokatiya Hitler de bû alîkar.

Berga yekem piştî [[Derbeya Hitler|derbeya têkçûyî ya 9ê çiriya paşîn a 1923an]] li dijî [[Komara Weimarê]] di dema zindana paşerojê ya Hitler de di sala 1924an de hat nivîsandin û yekem car di 18ê tîrmeha 1925an de, berga duyem di 11ê çileya pêşîna 1926an de hat çapandin.&lt;ref&gt;Dietrich Müller: ''Buchbesprechung im politischen Kontext des Nationalsozialismus. Entwicklungslinien im Rezensionswesen in Deutschland vor und nach 1933.'' Dissertation, Universität Mainz 2008, S. 35&amp;nbsp;f. (online: {{URN|nbn|de:hebis:77-19345}}; PDF; 4,3&amp;nbsp;MB).&lt;/ref&gt; Bi taybetî berga yekem di sala 1932an de li Komara Weimarê bû pirtûkeke pir firotî ku pir tê gotubêj kirin.

== Niyet û afirandin ==
Hitler bi vê berhemê xwest ku li dijî [[Marksîzm-Lenînîzm|marksîzmê]] pêşniyareke hevgirtî pêşkêşî almanan bike, kariyera xwe wek rêberê îdeal ê [[nasyonalsosyalîzm]]ê stîlîze bike, îdiaya xwe ya serokatîya [[Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst]] îspat bike, bi &quot;xayinên&quot; &quot;derbeya Hitler&quot; ya têkçûyî re &quot;hesab&quot; bike û hemî neteweperestan bi [[Cihûtî|cihûyan]] wekî dijminê hevpar sond dixwin.

Di wê de, Hitler rastdariya bernameya 25 xalî ya Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst ji bo ku wê nekeve nav nakokiyên partiyê yên hundurîn, piştrast kir û bi tevahî nebûna serkeftina [[Tevgera völkisch]] piştrast kir da ku Partiya xwe ya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst wekî cihekî nûjen, bêkêr nîşan bide û tevgera kolektîv a armanckirî ya kampa neteweperest, dijdemokratîk a Komara Weimarê. Yek sedemek ji bo nivîsandina wê berhemê ev bû ku ji bo lêçûnên xwe yên parêzerî drav hewce bû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pirtûk-şitil}}

[[Kategorî:Pirtûkên Adolf Hitler]]
[[Kategorî:Pirtûkên jînenîgariyê]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Pirtûkên sensûrkirî]]</text>
      <sha1>3ieqxjl4h793f93i7ju0ucjygqnh2in</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hawar Mela Mihemed</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134834</id>
    <revision>
      <id>2096874</id>
      <parentid>2006334</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T00:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muro 5644</username>
        <id>170472</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2096874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3434" sha1="n6nlxt1z5jqbxvwmowbs1ygh6vfldgt" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| roja_jidayikbûnê   = [[1ê hezîrana]] [[1981]]
| cihê_jidayikbûnê   = [[Mûsil]]
}}
'''Hawar Mulla Mohammed Taher Zebari''' ({{bi-ar|هوار ملا محمد طاهر زيباري}}; jdb. hezîrana 1981an) futbolvanekî berê yê iraqî bû.

Wî beşdarî di gelek yaneyan de jirye wek Al-Quwa Al-Jawiya, Al-Ensar, Apollon Limassol, Al Khor, Anorthosis, Persepolis,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://fc-perspolis.com/592/%D9%87%D9%88%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D9%84%D8%A7_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AF%D8%B1_%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%AD%D8%A7%D8%B6%D8%B1_%D8%B4%D8%AF |sernav= |malper=[[Persepolis F.C.]] |skrîpta-sernav=fa:هوار ملا محمد در باشگاه حاضر شد |tercimeya-sernav=Hawar Mulla Mohammed joins the club |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120109064920/http://fc-perspolis.com/592/%D9%87%D9%88%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D9%84%D8%A7_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AF%D8%B1_%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%AD%D8%A7%D8%B6%D8%B1_%D8%B4%D8%AF |roja-arşîvê=9 kanûna paşîn 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }}&lt;/ref&gt; Esteghlal, Zob Ahan, û [[Yaneya werzişî ya Hewlêrê|Hewlêrê]] lîst berî ku di 11ê hezîrana 2015an de teqawît bibe.

Hawar bi yek ji baştirîn lîstikvanên iraqî bû di tîma neteweyî ya Iraqê de, û di serkeftina wan a Kûpaya Asyayê ya sala 2007an de futbolvanekê herî serekî bû.

== Statîstîkên kariyerê ==

=== Klûb ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Xuyabûn û armanc ji hêla klûb, demsal û pêşbaziyê ve
! rowspan=&quot;2&quot; | Klûb
! rowspan=&quot;2&quot; | Demsal
! colspan=&quot;3&quot; | League
! colspan=&quot;2&quot; | Kûpaya Neteweyî {{Efn|Includes [[Lebanese FA Cup]], [[Cypriot Cup]], [[UAE President's Cup]], [[Emir of Qatar Cup]], [[Hazfi Cup]], and [[Iraq FA Cup]]}}
! colspan=&quot;2&quot; | Parzemîn
! colspan=&quot;2&quot; | Hemî
|-
! Parî
! Apps
! Goals
! Apps
! Goals
! Apps
! Goals
! Apps
! Goals
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | Ensar
| 2005–06
| rowspan=&quot;1&quot; | Lîga Premierê ya Libnanê
| 13
| 6
|
|
| colspan=&quot;2&quot; | -
| 13+
| 6+
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | Apollon Limassol
| 2006–07
| rowspan=&quot;1&quot; | Beşa Yekem a Kîprosê 
| 16
| 5
|
|
| colspan=&quot;2&quot; | -
| 16+
| 5+
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | Al-Ain
| 2006–07
| rowspan=&quot;1&quot; | Lîga Futbolê ya UAE
| 15
| 6
|
|
|
| 1
| 15+
| 7+
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | Al-Khor
| 2007–08
| rowspan=&quot;1&quot; | Lîga Stêrkên Qeterê
| 13
| 6
|
|
| colspan=&quot;2&quot; | -
| 13+
| 6+
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | Anorthosis
| 2008–09
| rowspan=&quot;1&quot; | Beşa Yekem a Kîprosê
| 24
| 6
| 0
| 0
| 5
| 1
| 29
| 7
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | Persepolis
| 2009–10
| rowspan=&quot;1&quot; | Kûpaya Kendava Farisî
| 17
| 5
| 6
| 1
| colspan=&quot;2&quot; | -
| 23
| 6
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | [[Yaneya werzişî ya Hewlêrê|Hewlêr]]
| 2010–11
| rowspan=&quot;1&quot; | [[Iraqi Premier League|Lîga Elite ya Iraqê]]
| 0
| 0
| 0
| 0
| colspan=&quot;2&quot; | -
| 0
| 0
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | Esteghlal
| 2010–11
| rowspan=&quot;1&quot; | Kûpaya Kendava Farisî
| 10
| 2
| 1
| 0
| 6
| 2
| 17
| 4
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | Zob Ahan
| 2011–12
| rowspan=&quot;1&quot; | Kûpaya Kendava Farisî
| 11
| 1
| 0
| 0
| 2
| 0
| 12
| 1
|-
! colspan=&quot;3&quot; | Tevahiya kariyerê
! 119
! 37
! 7+
! 1+
! 13+
! 4
! 138+
! 42+
|}

== Çavkanî ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Kesên ji Mûsilê]]
[[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>n6nlxt1z5jqbxvwmowbs1ygh6vfldgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Nasyonalsosyalîzm</title>
    <ns>1</ns>
    <id>210022</id>
    <revision>
      <id>2096844</id>
      <parentid>1587592</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yani eevt */ beşeke nû</comment>
      <origin>2096844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="293" sha1="1fi8xb7zni7uu0g8697bbd62m0u7z3p" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Herî zêde}}
}}

== Yani eevt ==
tmama evet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 17:00, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1fi8xb7zni7uu0g8697bbd62m0u7z3p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096845</id>
      <parentid>2096844</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yani eevt */ Bersiv</comment>
      <origin>2096845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="443" sha1="61e4exqae0gij1su16gorbookn094lu" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Herî zêde}}
}}

== Yani eevt ==
tmama evet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 17:00, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:tmama eevt [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 17:00, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>61e4exqae0gij1su16gorbookn094lu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096846</id>
      <parentid>2096845</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yani eevt */ Bersiv</comment>
      <origin>2096846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="592" sha1="1e94qizyfdkn342ct9vmlu8wxl8oyje" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Herî zêde}}
}}

== Yani eevt ==
tmama evet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 17:00, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:tmama eevt [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 17:00, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)
::yani evet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 17:00, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1e94qizyfdkn342ct9vmlu8wxl8oyje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096847</id>
      <parentid>2096846</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yani eevt */ Bersiv</comment>
      <origin>2096847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="745" sha1="64h75nlv484iudt7r6fygymb9xi81z0" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Herî zêde}}
}}

== Yani eevt ==
tmama evet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 17:00, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:tmama eevt [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 17:00, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)
::yani evet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 17:00, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)
:::yapildi ebet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 17:00, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>64h75nlv484iudt7r6fygymb9xi81z0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096848</id>
      <parentid>2096847</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>revert (vandalism)</comment>
      <origin>1587592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="9417ttrhgxp112189vtr77n3xdr7qwc" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Herî zêde}}
}}</text>
      <sha1>9417ttrhgxp112189vtr77n3xdr7qwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Zeyde5746</title>
    <ns>3</ns>
    <id>213691</id>
    <revision>
      <id>2096866</id>
      <parentid>1532508</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T18:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Marchenko</username>
        <id>176280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>S.Marchenkoî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:1eadbass]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:Zeyde5746]] guhart: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/1eadbass|1eadbass]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Zeyde5746|Zeyde5746]]&quot;</comment>
      <origin>1532508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="pi7e9xs0pi0cgigd2gcs15r1frcdg0o" xml:space="preserve">{{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 15:40, 20 sibat 2024 (UTC)}}</text>
      <sha1>pi7e9xs0pi0cgigd2gcs15r1frcdg0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Mein Kampf</title>
    <ns>1</ns>
    <id>219388</id>
    <revision>
      <id>2096842</id>
      <parentid>2054709</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yani evet */ beşeke nû</comment>
      <origin>2096842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="261" sha1="gsco19yownws4z3peuml0wqhwkqareu" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Yani evet ==
evrt yani [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:59, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>gsco19yownws4z3peuml0wqhwkqareu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096843</id>
      <parentid>2096842</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yani evet */ Bersiv</comment>
      <origin>2096843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="411" sha1="mrrd70ws675p5tur2rll2o56srejx2k" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Yani evet ==
evrt yani [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:59, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:tamam evet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:59, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>mrrd70ws675p5tur2rll2o56srejx2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096849</id>
      <parentid>2096843</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>revert (vandalism)</comment>
      <origin>1590259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="0rxgeixkruj3ib8c4rotfkrryfqgc4m" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}</text>
      <sha1>0rxgeixkruj3ib8c4rotfkrryfqgc4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Schutzstaffel</title>
    <ns>1</ns>
    <id>219900</id>
    <revision>
      <id>2096840</id>
      <parentid>1590784</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* New yes */ beşeke nû</comment>
      <origin>2096840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="257" sha1="4q6uhmit49dtyzh8psj08z5jfqt5pri" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}

== New yes ==
yes and [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:58, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>4q6uhmit49dtyzh8psj08z5jfqt5pri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096841</id>
      <parentid>2096840</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* New yes */ Bersiv</comment>
      <origin>2096841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="405" sha1="smux3pr2pk2928v1c5ipe3aet6zx3ky" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}

== New yes ==
yes and [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:58, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:alsp and [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:58, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>smux3pr2pk2928v1c5ipe3aet6zx3ky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096850</id>
      <parentid>2096841</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>revert (vandalism)</comment>
      <origin>1590784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="0rxgeixkruj3ib8c4rotfkrryfqgc4m" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}</text>
      <sha1>0rxgeixkruj3ib8c4rotfkrryfqgc4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst</title>
    <ns>1</ns>
    <id>220003</id>
    <revision>
      <id>2096834</id>
      <parentid>1590888</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* Teni */ beşeke nû</comment>
      <origin>2096834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="58gyd7k0ilyhnlnjwxufrkna7m5wyxz" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Teni ==
yeni ebet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:56, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>58gyd7k0ilyhnlnjwxufrkna7m5wyxz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096835</id>
      <parentid>2096834</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* Teni */ Bersiv</comment>
      <origin>2096835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="406" sha1="7ruggzzxpf1mak0ur1r0kc7w7fjndmz" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Teni ==
yeni ebet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:56, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:tamma evrt [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>7ruggzzxpf1mak0ur1r0kc7w7fjndmz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096836</id>
      <parentid>2096835</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* Teni */ Bersiv</comment>
      <origin>2096836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="555" sha1="ab1c91ho0afm3wp2fv3qzyddp2hf27i" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Teni ==
yeni ebet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:56, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:tamma evrt [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)
::yani iste [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ab1c91ho0afm3wp2fv3qzyddp2hf27i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096837</id>
      <parentid>2096836</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* Teni */ Bersiv</comment>
      <origin>2096837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="700" sha1="fasx9c340g2hhz55dkribfnn244m2tq" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Teni ==
yeni ebet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:56, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:tamma evrt [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)
::yani iste [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)
:::evet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fasx9c340g2hhz55dkribfnn244m2tq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096838</id>
      <parentid>2096837</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* Teni */ Bersiv</comment>
      <origin>2096838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="849" sha1="cdf1v997rtkzfmeq9cm5yxa8zrwcdnb" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Teni ==
yeni ebet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:56, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:tamma evrt [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)
::yani iste [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)
:::evet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)
::::yapildi [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>cdf1v997rtkzfmeq9cm5yxa8zrwcdnb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096839</id>
      <parentid>2096838</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:57:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52830-73</username>
        <id>184930</id>
      </contributor>
      <comment>/* Teni */ Bersiv</comment>
      <origin>2096839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1001" sha1="mxo7usr0h1td1dg18yokfewedqlkixb" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Teni ==
yeni ebet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:56, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:tamma evrt [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)
::yani iste [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)
:::evet [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)
::::yapildi [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)
:::::tmama evt [[Taybet:Beşdarî/~2026-52830-73|~2026-52830-73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-52830-73|talk]]) 16:57, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>mxo7usr0h1td1dg18yokfewedqlkixb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096851</id>
      <parentid>2096839</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>revert (vandalism)</comment>
      <origin>1590888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="0rxgeixkruj3ib8c4rotfkrryfqgc4m" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}</text>
      <sha1>0rxgeixkruj3ib8c4rotfkrryfqgc4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bankkariya tevlîbûnê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>310539</id>
    <revision>
      <id>2096833</id>
      <parentid>2095489</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T14:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */</comment>
      <origin>2096833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4353" sha1="b2tpl4jblejmyjy8zvs86en5tfbri75" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=îlon 2025}}
{{Sêwî|tarîx=îlon 2025}}
'''Bankkarîya tevlîbûnê''' binavkirineke şêwaza bankkariyê ye ku li [[Tirkiye|Tirkîyeyê]] û li mintiqeya berfirehtir ya [[MENA]]yê ji bo [[Bankên Îslamî]] hatiye dayîn.&lt;ref name=&quot;EMJB2013&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Erol |pêşnav=Cengiz |paşnav2=f. Baklaci |pêşnav2=Hasan |paşnav3=Aydoğan |pêşnav3=Berna |paşnav4=Tunç |pêşnav4=Gökçe |sal=2014 |sernav=Performance comparison of Islamic (participation) banks and commercial banks in Turkish banking sector |kovar=Euromed Journal of Business |weşanger=[[Emerald Group Publishing Limited|Emerald Insight]] |cild=9 |hejmar=2 |rr=114–128 |doi=10.1108/EMJB-05-2013-0024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sabah2017&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-05-20 |sernav=Megabank project to support Turkey's aim to increase share in participation banking |url=https://www.dailysabah.com/finance/2017/05/20/megabank-project-to-support-turkeys-aim-to-increase-share-in-participation-banking |roja-gihiştinê=2018-05-24 |weşanger=[[Daily Sabah]] }}&lt;/ref&gt; Bankên tevlîbûnê li Tirkîye, [[Pakistan]], [[Bengladeş|Bangladeş]], [[Îndonezya]], [[Erebistana Siûdî]], [[Malezya]], [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û welatên din ên Kendavê hene.

== Tarîx ==
Di sala 2000ê de bankên tevlîbûnê gihîştine tenê %2 ji aktîvên net, di 2010ê de ev nisbet heta %4,3ê bilind bûye. Di çaryeka sêyê ya 2013ê de, ev nisbet heta %6,1 bi 90,7 milyar [[Lîraya tirkî|TL]] di aktîvan de zêde bûye. Li ser nisbetên karên bankên tevlîbûnê, [[Malezya]], [[Îndonezya]] û welatên Kendavê xwedîyê zêdetirî 50% ji para bazarê ne, tê îdiakirin ku Tirkîyeyê di warê mezinbûnê de xwedî potansiyeleke zêdetir e. Herwiha, Tirkîye, [[Pakistan]], [[Bengladeş]] û Îndonezya di nav bankên tevlîbûnê de welatên pêşeng in.&lt;ref name=&quot;Ersoz2014&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Yücel Ersöz |paşnav2=Sait Osman Aytaman |sal=2014 |sernav=Participation Banking in Turkey: Important Steps for Growth |url=https://www2.deloitte.com/tr/en/pages/financial-services/articles/participant-banking-in-turkey-article.html |roja-gihiştinê=2018-05-24 |weşanger=[[Deloitte]] Türkiye }}&lt;/ref&gt; [[Erebistana Siûdî]], [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û Malezya sê bazarên herî mezin ên bankên tevlîbûnê ne, ji alîyê aktîvan ve.&lt;ref name=&quot;ErnstYoung&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Global participation banking assets reached US$930 billion in 2015 |url=http://www.ey.com/em/en/newsroom/news-releases/news-global-participation-banking-assets-reached-us-924-billion-in-2015-ey |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180524222055/http://www.ey.com/em/en/newsroom/news-releases/news-global-participation-banking-assets-reached-us-924-billion-in-2015-ey |roja-arşîvê=2018-05-24 |roja-gihiştinê=2018-05-24 |weşanger=[[Ernst &amp; Young]] }}&lt;/ref&gt; Îran xwedîyê %36 ji aktîvên dinyayê yên bankên tevlîbûnê ye, Malezya %17, Erebistana Siûdî %14 û Tirkîye jî %3,1 xwedîyê para bazarê ye.

Li gor [[Ernst &amp; Young]], aktîvên bankkarîya tevlîbûnê ya global di sala 2015ê de gihiştiye 930 milyar dolarên [[Dolarê DYAyê|amerîkî]], gava nisbetên mezinbûnê li temamê mintiqeyan li gorî salên berê kêm bûne.&lt;ref name=&quot;ErnstYoung&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Global participation banking assets reached US$930 billion in 2015 |url=http://www.ey.com/em/en/newsroom/news-releases/news-global-participation-banking-assets-reached-us-924-billion-in-2015-ey |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180524222055/http://www.ey.com/em/en/newsroom/news-releases/news-global-participation-banking-assets-reached-us-924-billion-in-2015-ey |roja-arşîvê=2018-05-24 |roja-gihiştinê=2018-05-24 |weşanger=[[Ernst &amp; Young]] }}&lt;/ref&gt;

== Lîsteya bankên tevlîbûnê ==
* [[Ziraat Katılım|Banka Tevlîbûnê ya Zîraetê]]
* [[Vakıf Katılım|Bankê Tevlîbûnê ya Vakifê]]
* {{Girêdan|Banka Tevlîbûnê ya Tirkîye Fînansê|tr|Türkiye Finans Katılım Bankası}}
* [[Albaraka Türk|Banka Tevlîbûnê ya Albaraka Turkê]]
* {{Girêdan|Banka Tevlîbûnê ya Kuweyt Turkê|tr|Kuveyt Türk}}

== Fesixkirî ==

[[Bank Asya|Banka Tevlîbûnê ya Asyayê]] (di sala 1996ê de hate avakirin, di sala 2016ê de hate girtin)

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}</text>
      <sha1>b2tpl4jblejmyjy8zvs86en5tfbri75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Zimanê tatiya qefqazî</title>
    <ns>1</ns>
    <id>327272</id>
    <revision>
      <id>2096819</id>
      <parentid>2076885</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T12:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <origin>2096819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1043" sha1="sfn2ve3npul0pkdkm8yjzx4w51ts1xd" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1=
{{Wîkîproje Îran|muhîmî=}}
}}

== Tevlîhevî ==
Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], di vê gotarê de tevlîheviyeke mezin heye. Du zimanên bi navê tatî hene, yek li Qefqazyayê û yek jî li Îranê tê axaftin. Zimanê ku li Qefqazya tê axaftin zimanekî başûrrojavayê îranî û nêzî farisî ye. Yê ku li Îranê tê axaftin zimanekî bakurrojavayê îranî û nêzî kurdî ye. Di vê gotarê agahiyên li ser herdû zimanan hatine tevlîhev kirin. Kî ji we dikare ji kerema xwe sererast bike? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:31, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>sfn2ve3npul0pkdkm8yjzx4w51ts1xd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096825</id>
      <parentid>2096819</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T12:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tevlîhevî */ Bersiv</comment>
      <origin>2096825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1265" sha1="oiha13vgp2roqc6uiqp4n1j6bx0fqr2" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1=
{{Wîkîproje Îran|muhîmî=}}
}}

== Tevlîhevî ==
Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], di vê gotarê de tevlîheviyeke mezin heye. Du zimanên bi navê tatî hene, yek li Qefqazyayê û yek jî li Îranê tê axaftin. Zimanê ku li Qefqazya tê axaftin zimanekî başûrrojavayê îranî û nêzî farisî ye. Yê ku li Îranê tê axaftin zimanekî bakurrojavayê îranî û nêzî kurdî ye. Di vê gotarê agahiyên li ser herdû zimanan hatine tevlîhev kirin. Kî ji we dikare ji kerema xwe sererast bike? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:31, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:Gotar bi wîkîdataya xelet hatiye girêdan û hinek tevlihev kirin, ezê serrast bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:56, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>oiha13vgp2roqc6uiqp4n1j6bx0fqr2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096830</id>
      <parentid>2096825</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T13:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Zimanê tatî]] weke [[Gotûbêj:Zimanê tatî (Kafkasya)]] guhart</comment>
      <origin>2096825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1265" sha1="oiha13vgp2roqc6uiqp4n1j6bx0fqr2" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1=
{{Wîkîproje Îran|muhîmî=}}
}}

== Tevlîhevî ==
Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], di vê gotarê de tevlîheviyeke mezin heye. Du zimanên bi navê tatî hene, yek li Qefqazyayê û yek jî li Îranê tê axaftin. Zimanê ku li Qefqazya tê axaftin zimanekî başûrrojavayê îranî û nêzî farisî ye. Yê ku li Îranê tê axaftin zimanekî bakurrojavayê îranî û nêzî kurdî ye. Di vê gotarê agahiyên li ser herdû zimanan hatine tevlîhev kirin. Kî ji we dikare ji kerema xwe sererast bike? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:31, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:Gotar bi wîkîdataya xelet hatiye girêdan û hinek tevlihev kirin, ezê serrast bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:56, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>oiha13vgp2roqc6uiqp4n1j6bx0fqr2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096858</id>
      <parentid>2096830</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Zimanê tatî (Kafkasya)]] weke [[Gotûbêj:Zimanê tatî-qefqazî]] guhart</comment>
      <origin>2096825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1265" sha1="oiha13vgp2roqc6uiqp4n1j6bx0fqr2" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1=
{{Wîkîproje Îran|muhîmî=}}
}}

== Tevlîhevî ==
Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], di vê gotarê de tevlîheviyeke mezin heye. Du zimanên bi navê tatî hene, yek li Qefqazyayê û yek jî li Îranê tê axaftin. Zimanê ku li Qefqazya tê axaftin zimanekî başûrrojavayê îranî û nêzî farisî ye. Yê ku li Îranê tê axaftin zimanekî bakurrojavayê îranî û nêzî kurdî ye. Di vê gotarê agahiyên li ser herdû zimanan hatine tevlîhev kirin. Kî ji we dikare ji kerema xwe sererast bike? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:31, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:Gotar bi wîkîdataya xelet hatiye girêdan û hinek tevlihev kirin, ezê serrast bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:56, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>oiha13vgp2roqc6uiqp4n1j6bx0fqr2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096864</id>
      <parentid>2096858</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Zimanê tatî-qefqazî]] weke [[Gotûbêj:Zimanê tatiya qefqazî]] guhart</comment>
      <origin>2096825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1265" sha1="oiha13vgp2roqc6uiqp4n1j6bx0fqr2" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1=
{{Wîkîproje Îran|muhîmî=}}
}}

== Tevlîhevî ==
Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], di vê gotarê de tevlîheviyeke mezin heye. Du zimanên bi navê tatî hene, yek li Qefqazyayê û yek jî li Îranê tê axaftin. Zimanê ku li Qefqazya tê axaftin zimanekî başûrrojavayê îranî û nêzî farisî ye. Yê ku li Îranê tê axaftin zimanekî bakurrojavayê îranî û nêzî kurdî ye. Di vê gotarê agahiyên li ser herdû zimanan hatine tevlîhev kirin. Kî ji we dikare ji kerema xwe sererast bike? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:31, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)

:Gotar bi wîkîdataya xelet hatiye girêdan û hinek tevlihev kirin, ezê serrast bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:56, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>oiha13vgp2roqc6uiqp4n1j6bx0fqr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sîstema koordînatê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330209</id>
    <revision>
      <id>2096885</id>
      <parentid>2096807</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Koordînatên cismên geometrî */</comment>
      <origin>2096885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6686" sha1="gb3tz6v62kek7e121vctzufv5abhwpf" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]]
Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî &quot;koordînata x&quot;) ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.

== Sîstemên koordînatê ên bingeh ==

=== Xetên hejmarê ===
Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e.
[[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]]

=== Sîstema koordînatê ya Kartezyen ===
{{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}}
Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike.

Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be.

=== Sîstema koordînatê ya polar ===
Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî &quot;pol&quot; (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî &quot;texwera polar&quot; tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be.

=== Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî ===
[[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]]
Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê. Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin.

=== Sîstema koordînatê ya homojen ===
Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê. Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke &quot;zêde&quot;, ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn.

== Koordînatên cismên geometrî ==
Sistemên koordînatan bi gelemperî ji bo diyarkirina cihê xalekê têne bikaranîn, lê ew dikarin ji bo diyarkirina cihê şeklên tevlihevtir ên wekî xet, qad, [[Gilover|çember]] an [[Gog (fizîk)|gogan]] jî werin bikaranîn. Mesela [[koordinatên Plücker]] ji bo diyarkirina cihê xetekê di fezayê de têne bikaranîn. Wexta ku pêwîstî pê hebe, cureyê şeklê ku tê ravekirin ji bo cudakirina cureyê sîstema koordînatan tê bikaranîn; mesela konsepta [[Sîstema koordînata xetê|koordinatên xetê]] ji bo her sîstemeke koordînatan a ku cihê xetekê diyar dike, tê bikaranîn.

Dibe ku sîstemên koordînatan ên ji bo du komên cuda yên şeklên geometrîk, di warê analîza xwe de hevmane bin. Meselake wê yekê, sîstemên koordinatên homojen ên ji bo xal û xetan di qada projeyktîf de ne. Di rewşeke wiha de, tê gotin ku her du sîstem dualî ne. Taybetmendiya sîstemên dualî ew e ku encamên ji sîstemekê dikarin derbasî ya din werin kirin, ji ber ku ew encam tenê şiroveyên cuda yên eynî encama analîtîk in; ew yek wekî ''[[prensîba dualîteyê]]'' tê zanin.

== Koordînata xerîte ==
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]
[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>gb3tz6v62kek7e121vctzufv5abhwpf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096886</id>
      <parentid>2096885</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Koordînata xerîte */</comment>
      <origin>2096886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8555" sha1="hpzwuu86k0y19bl60pzi8lyk6hom21g" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]]
Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî &quot;koordînata x&quot;) ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.

== Sîstemên koordînatê ên bingeh ==

=== Xetên hejmarê ===
Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e.
[[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]]

=== Sîstema koordînatê ya Kartezyen ===
{{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}}
Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike.

Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be.

=== Sîstema koordînatê ya polar ===
Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî &quot;pol&quot; (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî &quot;texwera polar&quot; tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be.

=== Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî ===
[[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]]
Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê. Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin.

=== Sîstema koordînatê ya homojen ===
Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê. Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke &quot;zêde&quot;, ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn.

== Koordînatên cismên geometrî ==
Sistemên koordînatan bi gelemperî ji bo diyarkirina cihê xalekê têne bikaranîn, lê ew dikarin ji bo diyarkirina cihê şeklên tevlihevtir ên wekî xet, qad, [[Gilover|çember]] an [[Gog (fizîk)|gogan]] jî werin bikaranîn. Mesela [[koordinatên Plücker]] ji bo diyarkirina cihê xetekê di fezayê de têne bikaranîn. Wexta ku pêwîstî pê hebe, cureyê şeklê ku tê ravekirin ji bo cudakirina cureyê sîstema koordînatan tê bikaranîn; mesela konsepta [[Sîstema koordînata xetê|koordinatên xetê]] ji bo her sîstemeke koordînatan a ku cihê xetekê diyar dike, tê bikaranîn.

Dibe ku sîstemên koordînatan ên ji bo du komên cuda yên şeklên geometrîk, di warê analîza xwe de hevmane bin. Meselake wê yekê, sîstemên koordinatên homojen ên ji bo xal û xetan di qada projeyktîf de ne. Di rewşeke wiha de, tê gotin ku her du sîstem dualî ne. Taybetmendiya sîstemên dualî ew e ku encamên ji sîstemekê dikarin derbasî ya din werin kirin, ji ber ku ew encam tenê şiroveyên cuda yên eynî encama analîtîk in; ew yek wekî ''[[prensîba dualîteyê]]'' tê zanin.

== Koordînata xerîte ==
Konsepta ''koordînatên xerîteyê'' teoriya piralî de merkezî ye. Koordînata xerîte di bingeh de sîstemeke koordînatan e ji bo binbeşek ji cihekî diyarkirî bi taybetmendiya ku her xalek tam yek komek koordînatan heye. Koordînata xerîte [[Homeomorfîzm|homeomorfîzmek]] ji binbeşek vekirî ya cihekî X ber bi binbeşek vekirî ya Rn ve ye. Pir caran ne mimkûn e ku ji bo tevahiya cihekî sîstemeke koordînatan a hevgirtî were peyda kirin. Di wê rewşê de komek ji koordînatên xerîteyî têne hev kirin da ku [[Atlas (topolojî)|atlasek]] çêbikin ku cihê vedişêre. Cihê ku bi atlasek wisa ve hatî çêkirin jê re piralî tê gotin û avahiyek zêde dikare li ser piralî were temsîl kirin, ger avahî lihevhatî be ku koordînatên xerîte li hev dikevin. Mesela [[Manîfolda cudaker|manîfoldek cudaker]] manîfoldek e ku guheztina koordînatan ji xerîteyek koordînatan bo ya din her gav fonksiyonek cudaker e.

== Koordînatên li ser bingeha arasteyê ==
Di [[geometrî]] û [[Kînematîk|kînematîkê]] de, sîstemên koordînatê ji bo danasîna cihê (xete) yê niqteyan û pozîsiyona arasteyê yê eksen, qad û [[Heybera rîjîd|cismên hişk]] têne bikaranîn. Di rewşa dawî de, arasteya sîstemeke koordînatê ya duyê (ku bi gelemperî wekî &quot;herêmî&quot; tê binavkirin) û bi girêkê ve hatiye girêdan, li gorî ya yekê (ku bi gelemperî wekî &quot;gerdûnî&quot; an &quot;cîhanî&quot; tê binavkirin) tê diyarkirin. Mesela arasteya cismekî hişk dikare bi rêya matrîseke arasteyê were temsîl kirin; ew [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] di sê stûnên xwe de [[Sîstema koordînatê ya Karteziyen|koordînatên karteziyen]] yên sê xalan dihewîne. Ew xal ji bo diyarkirina arasteya eksenên sîstema herêmî têne bikaranîn; ew serê sê [[Vektora yekeyî|vektorên yekeyî]] ne ku li gorî wan eksenan hatine rêzkirin.
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]
[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>hpzwuu86k0y19bl60pzi8lyk6hom21g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096887</id>
      <parentid>2096886</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:18:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Koordînatên li ser bingeha arasteyê */</comment>
      <origin>2096887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8585" sha1="th6qdxlbf2w44k2elhjwlag67cl1pda" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]]
Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî &quot;koordînata x&quot;) ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.

== Sîstemên koordînatê ên bingeh ==

=== Xetên hejmarê ===
Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e.
[[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]]

=== Sîstema koordînatê ya Kartezyen ===
{{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}}
Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike.

Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be.

=== Sîstema koordînatê ya polar ===
Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî &quot;pol&quot; (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî &quot;texwera polar&quot; tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be.

=== Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî ===
[[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]]
Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê. Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin.

=== Sîstema koordînatê ya homojen ===
Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê. Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke &quot;zêde&quot;, ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn.

== Koordînatên cismên geometrî ==
Sistemên koordînatan bi gelemperî ji bo diyarkirina cihê xalekê têne bikaranîn, lê ew dikarin ji bo diyarkirina cihê şeklên tevlihevtir ên wekî xet, qad, [[Gilover|çember]] an [[Gog (fizîk)|gogan]] jî werin bikaranîn. Mesela [[koordinatên Plücker]] ji bo diyarkirina cihê xetekê di fezayê de têne bikaranîn. Wexta ku pêwîstî pê hebe, cureyê şeklê ku tê ravekirin ji bo cudakirina cureyê sîstema koordînatan tê bikaranîn; mesela konsepta [[Sîstema koordînata xetê|koordinatên xetê]] ji bo her sîstemeke koordînatan a ku cihê xetekê diyar dike, tê bikaranîn.

Dibe ku sîstemên koordînatan ên ji bo du komên cuda yên şeklên geometrîk, di warê analîza xwe de hevmane bin. Meselake wê yekê, sîstemên koordinatên homojen ên ji bo xal û xetan di qada projeyktîf de ne. Di rewşeke wiha de, tê gotin ku her du sîstem dualî ne. Taybetmendiya sîstemên dualî ew e ku encamên ji sîstemekê dikarin derbasî ya din werin kirin, ji ber ku ew encam tenê şiroveyên cuda yên eynî encama analîtîk in; ew yek wekî ''[[prensîba dualîteyê]]'' tê zanin.

== Koordînata xerîte ==
Konsepta ''koordînatên xerîteyê'' teoriya piralî de merkezî ye. Koordînata xerîte di bingeh de sîstemeke koordînatan e ji bo binbeşek ji cihekî diyarkirî bi taybetmendiya ku her xalek tam yek komek koordînatan heye. Koordînata xerîte [[Homeomorfîzm|homeomorfîzmek]] ji binbeşek vekirî ya cihekî X ber bi binbeşek vekirî ya Rn ve ye. Pir caran ne mimkûn e ku ji bo tevahiya cihekî sîstemeke koordînatan a hevgirtî were peyda kirin. Di wê rewşê de komek ji koordînatên xerîteyî têne hev kirin da ku [[Atlas (topolojî)|atlasek]] çêbikin ku cihê vedişêre. Cihê ku bi atlasek wisa ve hatî çêkirin jê re piralî tê gotin û avahiyek zêde dikare li ser piralî were temsîl kirin, ger avahî lihevhatî be ku koordînatên xerîte li hev dikevin. Mesela [[Manîfolda cudaker|manîfoldek cudaker]] manîfoldek e ku guheztina koordînatan ji xerîteyek koordînatan bo ya din her gav fonksiyonek cudaker e.

== Koordînatên li ser bingeha arasteyê ==
Di [[geometrî]] û [[Kînematîk|kînematîkê]] de, sîstemên koordînatê ji bo danasîna cihê (xete) yê niqteyan û pozîsiyona arasteyê yê eksen, qad û [[Heybera rîjîd|cismên hişk]] têne bikaranîn. Di rewşa dawî de, arasteya sîstemeke koordînatê ya duyê (ku bi gelemperî wekî &quot;herêmî&quot; tê binavkirin) û bi girêkê ve hatiye girêdan, li gorî ya yekê (ku bi gelemperî wekî &quot;gerdûnî&quot; an &quot;cîhanî&quot; tê binavkirin) tê diyarkirin. Mesela arasteya cismekî hişk dikare bi rêya matrîseke arasteyê were temsîl kirin; ew [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] di sê stûnên xwe de [[Sîstema koordînatê ya Karteziyen|koordînatên karteziyen]] yên sê xalan dihewîne. Ew xal ji bo diyarkirina arasteya eksenên sîstema herêmî têne bikaranîn; ew serê sê [[Vektora yekeyî|vektorên yekeyî]] ne ku li gorî wan eksenan hatine rêzkirin.

== Sîstemên coxrafyayî ==
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]
[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>th6qdxlbf2w44k2elhjwlag67cl1pda</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096888</id>
      <parentid>2096887</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sîstemên coxrafyayî */</comment>
      <origin>2096888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9526" sha1="35sslh53zlnfaiz140ccxd2uyc9p2ki" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]]
Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî &quot;koordînata x&quot;) ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.

== Sîstemên koordînatê ên bingeh ==

=== Xetên hejmarê ===
Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e.
[[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]]

=== Sîstema koordînatê ya Kartezyen ===
{{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}}
Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike.

Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be.

=== Sîstema koordînatê ya polar ===
Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî &quot;pol&quot; (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî &quot;texwera polar&quot; tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be.

=== Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî ===
[[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]]
Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê. Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin.

=== Sîstema koordînatê ya homojen ===
Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê. Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke &quot;zêde&quot;, ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn.

== Koordînatên cismên geometrî ==
Sistemên koordînatan bi gelemperî ji bo diyarkirina cihê xalekê têne bikaranîn, lê ew dikarin ji bo diyarkirina cihê şeklên tevlihevtir ên wekî xet, qad, [[Gilover|çember]] an [[Gog (fizîk)|gogan]] jî werin bikaranîn. Mesela [[koordinatên Plücker]] ji bo diyarkirina cihê xetekê di fezayê de têne bikaranîn. Wexta ku pêwîstî pê hebe, cureyê şeklê ku tê ravekirin ji bo cudakirina cureyê sîstema koordînatan tê bikaranîn; mesela konsepta [[Sîstema koordînata xetê|koordinatên xetê]] ji bo her sîstemeke koordînatan a ku cihê xetekê diyar dike, tê bikaranîn.

Dibe ku sîstemên koordînatan ên ji bo du komên cuda yên şeklên geometrîk, di warê analîza xwe de hevmane bin. Meselake wê yekê, sîstemên koordinatên homojen ên ji bo xal û xetan di qada projeyktîf de ne. Di rewşeke wiha de, tê gotin ku her du sîstem dualî ne. Taybetmendiya sîstemên dualî ew e ku encamên ji sîstemekê dikarin derbasî ya din werin kirin, ji ber ku ew encam tenê şiroveyên cuda yên eynî encama analîtîk in; ew yek wekî ''[[prensîba dualîteyê]]'' tê zanin.

== Koordînata xerîte ==
Konsepta ''koordînatên xerîteyê'' teoriya piralî de merkezî ye. Koordînata xerîte di bingeh de sîstemeke koordînatan e ji bo binbeşek ji cihekî diyarkirî bi taybetmendiya ku her xalek tam yek komek koordînatan heye. Koordînata xerîte [[Homeomorfîzm|homeomorfîzmek]] ji binbeşek vekirî ya cihekî X ber bi binbeşek vekirî ya Rn ve ye. Pir caran ne mimkûn e ku ji bo tevahiya cihekî sîstemeke koordînatan a hevgirtî were peyda kirin. Di wê rewşê de komek ji koordînatên xerîteyî têne hev kirin da ku [[Atlas (topolojî)|atlasek]] çêbikin ku cihê vedişêre. Cihê ku bi atlasek wisa ve hatî çêkirin jê re piralî tê gotin û avahiyek zêde dikare li ser piralî were temsîl kirin, ger avahî lihevhatî be ku koordînatên xerîte li hev dikevin. Mesela [[Manîfolda cudaker|manîfoldek cudaker]] manîfoldek e ku guheztina koordînatan ji xerîteyek koordînatan bo ya din her gav fonksiyonek cudaker e.

== Koordînatên li ser bingeha arasteyê ==
Di [[geometrî]] û [[Kînematîk|kînematîkê]] de, sîstemên koordînatê ji bo danasîna cihê (xete) yê niqteyan û pozîsiyona arasteyê yê eksen, qad û [[Heybera rîjîd|cismên hişk]] têne bikaranîn. Di rewşa dawî de, arasteya sîstemeke koordînatê ya duyê (ku bi gelemperî wekî &quot;herêmî&quot; tê binavkirin) û bi girêkê ve hatiye girêdan, li gorî ya yekê (ku bi gelemperî wekî &quot;gerdûnî&quot; an &quot;cîhanî&quot; tê binavkirin) tê diyarkirin. Mesela arasteya cismekî hişk dikare bi rêya matrîseke arasteyê were temsîl kirin; ew [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] di sê stûnên xwe de [[Sîstema koordînatê ya Karteziyen|koordînatên karteziyen]] yên sê xalan dihewîne. Ew xal ji bo diyarkirina arasteya eksenên sîstema herêmî têne bikaranîn; ew serê sê [[Vektora yekeyî|vektorên yekeyî]] ne ku li gorî wan eksenan hatine rêzkirin.

== Sîstemên coxrafyayî ==
Erd bi tevahî yek ji wan qadên geometrîkî yên herî gelemperî ye ku pîvandina rast a cih û bi wî rengî sîstemên koordînatan hewce dike. Ji yewnaniyên [[serdema helenîstî]] dest pê dike, li ser bingeha celebên jorîn curbecur sîstemên hevrêzan hatine pêşxistin, di nav de:

* [[Pergala koordînatên erdnîgarî|Sîstema koordînatên coxrafyayî]], [[Sîstema koordînatê ya gogî|koordînatên gogî]] ên [[hêlîpan]] û [[hêlîlar]].
* Sîstemên koordînatên projeksiyonkirî, di nav de bi hezaran sîstemên koordînata kartezyenî, her yek li ser projeksiyonek xerîteyê ye da ku qadek planar a erdê an herêmek biafirîne.
* Sîstema koordînatên jeosentrîk, sîstemek koordînatên kartezyenî ya sê-alî ye ku erdê wekî cismekî model dike, û bi gelemperî ji bo modelkirina orbitên satelîtan têne bikaranîn, di nav de sîstema pozîsyona erdê û sîstemên din ên navîgasyona satelîtê.

[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]
[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>35sslh53zlnfaiz140ccxd2uyc9p2ki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096889</id>
      <parentid>2096888</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sîstemên coxrafyayî */</comment>
      <origin>2096889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9542" sha1="ai5en36th8wi45xa61gs8b41rym5qam" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]]
Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî &quot;koordînata x&quot;) ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.

== Sîstemên koordînatê ên bingeh ==

=== Xetên hejmarê ===
Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e.
[[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]]

=== Sîstema koordînatê ya Kartezyen ===
{{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}}
Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike.

Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be.

=== Sîstema koordînatê ya polar ===
Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî &quot;pol&quot; (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî &quot;texwera polar&quot; tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be.

=== Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî ===
[[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]]
Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê. Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin.

=== Sîstema koordînatê ya homojen ===
Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê. Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke &quot;zêde&quot;, ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn.

== Koordînatên cismên geometrî ==
Sistemên koordînatan bi gelemperî ji bo diyarkirina cihê xalekê têne bikaranîn, lê ew dikarin ji bo diyarkirina cihê şeklên tevlihevtir ên wekî xet, qad, [[Gilover|çember]] an [[Gog (fizîk)|gogan]] jî werin bikaranîn. Mesela [[koordinatên Plücker]] ji bo diyarkirina cihê xetekê di fezayê de têne bikaranîn. Wexta ku pêwîstî pê hebe, cureyê şeklê ku tê ravekirin ji bo cudakirina cureyê sîstema koordînatan tê bikaranîn; mesela konsepta [[Sîstema koordînata xetê|koordinatên xetê]] ji bo her sîstemeke koordînatan a ku cihê xetekê diyar dike, tê bikaranîn.

Dibe ku sîstemên koordînatan ên ji bo du komên cuda yên şeklên geometrîk, di warê analîza xwe de hevmane bin. Meselake wê yekê, sîstemên koordinatên homojen ên ji bo xal û xetan di qada projeyktîf de ne. Di rewşeke wiha de, tê gotin ku her du sîstem dualî ne. Taybetmendiya sîstemên dualî ew e ku encamên ji sîstemekê dikarin derbasî ya din werin kirin, ji ber ku ew encam tenê şiroveyên cuda yên eynî encama analîtîk in; ew yek wekî ''[[prensîba dualîteyê]]'' tê zanin.

== Koordînata xerîte ==
Konsepta ''koordînatên xerîteyê'' teoriya piralî de merkezî ye. Koordînata xerîte di bingeh de sîstemeke koordînatan e ji bo binbeşek ji cihekî diyarkirî bi taybetmendiya ku her xalek tam yek komek koordînatan heye. Koordînata xerîte [[Homeomorfîzm|homeomorfîzmek]] ji binbeşek vekirî ya cihekî X ber bi binbeşek vekirî ya Rn ve ye. Pir caran ne mimkûn e ku ji bo tevahiya cihekî sîstemeke koordînatan a hevgirtî were peyda kirin. Di wê rewşê de komek ji koordînatên xerîteyî têne hev kirin da ku [[Atlas (topolojî)|atlasek]] çêbikin ku cihê vedişêre. Cihê ku bi atlasek wisa ve hatî çêkirin jê re piralî tê gotin û avahiyek zêde dikare li ser piralî were temsîl kirin, ger avahî lihevhatî be ku koordînatên xerîte li hev dikevin. Mesela [[Manîfolda cudaker|manîfoldek cudaker]] manîfoldek e ku guheztina koordînatan ji xerîteyek koordînatan bo ya din her gav fonksiyonek cudaker e.

== Koordînatên li ser bingeha arasteyê ==
Di [[geometrî]] û [[Kînematîk|kînematîkê]] de, sîstemên koordînatê ji bo danasîna cihê (xete) yê niqteyan û pozîsiyona arasteyê yê eksen, qad û [[Heybera rîjîd|cismên hişk]] têne bikaranîn. Di rewşa dawî de, arasteya sîstemeke koordînatê ya duyê (ku bi gelemperî wekî &quot;herêmî&quot; tê binavkirin) û bi girêkê ve hatiye girêdan, li gorî ya yekê (ku bi gelemperî wekî &quot;gerdûnî&quot; an &quot;cîhanî&quot; tê binavkirin) tê diyarkirin. Mesela arasteya cismekî hişk dikare bi rêya matrîseke arasteyê were temsîl kirin; ew [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] di sê stûnên xwe de [[Sîstema koordînatê ya Karteziyen|koordînatên karteziyen]] yên sê xalan dihewîne. Ew xal ji bo diyarkirina arasteya eksenên sîstema herêmî têne bikaranîn; ew serê sê [[Vektora yekeyî|vektorên yekeyî]] ne ku li gorî wan eksenan hatine rêzkirin.

== Sîstemên coxrafyayî ==
Erd bi tevahî yek ji wan qadên geometrîkî yên herî gelemperî ye ku pîvandina rast a cih û bi wî rengî sîstemên koordînatan hewce dike. Ji yewnaniyên [[serdema helenîstî]] dest pê dike, li ser bingeha celebên jorîn curbecur sîstemên hevrêzan hatine pêşxistin, di nav de:

* [[Pergala koordînatên erdnîgarî|Sîstema koordînatên coxrafyayî]], [[Sîstema koordînatê ya gogî|koordînatên gogî]] ên [[hêlîpan]] û [[hêlîlar]].
* Sîstemên koordînatên projeksiyonkirî, di nav de bi hezaran sîstemên koordînata kartezyenî, her yek li ser projeksiyonek xerîteyê ye da ku qadek planar a erdê an herêmek biafirîne.
* Sîstema koordînatên jeosentrîk, sîstemek koordînatên kartezyenî ya sê-alî ye ku erdê wekî cismekî model dike, û bi gelemperî ji bo modelkirina orbitên satelîtan têne bikaranîn, di nav de sîstema pozîsyona erdê û sîstemên din ên navîgasyona satelîtê.

== Çavkanî ==
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]
[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>ai5en36th8wi45xa61gs8b41rym5qam</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096890</id>
      <parentid>2096889</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2096890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9556" sha1="2zpr04963prkcr4n8gp4m488vqdenin" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]]
Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî &quot;koordînata x&quot;) ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.

== Sîstemên koordînatê ên bingeh ==

=== Xetên hejmarê ===
Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e.
[[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]]

=== Sîstema koordînatê ya Kartezyen ===
{{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}}
Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin. Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in. Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike.

Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be.

=== Sîstema koordînatê ya polar ===
Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e. Xalek wekî &quot;pol&quot; (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî &quot;texwera polar&quot; tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be.

=== Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî ===
[[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]]
Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê. Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin.

=== Sîstema koordînatê ya homojen ===
Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê. Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke &quot;zêde&quot;, ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn.

== Koordînatên cismên geometrî ==
Sistemên koordînatan bi gelemperî ji bo diyarkirina cihê xalekê têne bikaranîn, lê ew dikarin ji bo diyarkirina cihê şeklên tevlihevtir ên wekî xet, qad, [[Gilover|çember]] an [[Gog (fizîk)|gogan]] jî werin bikaranîn. Mesela [[koordinatên Plücker]] ji bo diyarkirina cihê xetekê di fezayê de têne bikaranîn. Wexta ku pêwîstî pê hebe, cureyê şeklê ku tê ravekirin ji bo cudakirina cureyê sîstema koordînatan tê bikaranîn; mesela konsepta [[Sîstema koordînata xetê|koordinatên xetê]] ji bo her sîstemeke koordînatan a ku cihê xetekê diyar dike, tê bikaranîn.

Dibe ku sîstemên koordînatan ên ji bo du komên cuda yên şeklên geometrîk, di warê analîza xwe de hevmane bin. Meselake wê yekê, sîstemên koordinatên homojen ên ji bo xal û xetan di qada projeyktîf de ne. Di rewşeke wiha de, tê gotin ku her du sîstem dualî ne. Taybetmendiya sîstemên dualî ew e ku encamên ji sîstemekê dikarin derbasî ya din werin kirin, ji ber ku ew encam tenê şiroveyên cuda yên eynî encama analîtîk in; ew yek wekî ''[[prensîba dualîteyê]]'' tê zanin.

== Koordînata xerîte ==
Konsepta ''koordînatên xerîteyê'' teoriya piralî de merkezî ye. Koordînata xerîte di bingeh de sîstemeke koordînatan e ji bo binbeşek ji cihekî diyarkirî bi taybetmendiya ku her xalek tam yek komek koordînatan heye. Koordînata xerîte [[Homeomorfîzm|homeomorfîzmek]] ji binbeşek vekirî ya cihekî X ber bi binbeşek vekirî ya Rn ve ye. Pir caran ne mimkûn e ku ji bo tevahiya cihekî sîstemeke koordînatan a hevgirtî were peyda kirin. Di wê rewşê de komek ji koordînatên xerîteyî têne hev kirin da ku [[Atlas (topolojî)|atlasek]] çêbikin ku cihê vedişêre. Cihê ku bi atlasek wisa ve hatî çêkirin jê re piralî tê gotin û avahiyek zêde dikare li ser piralî were temsîl kirin, ger avahî lihevhatî be ku koordînatên xerîte li hev dikevin. Mesela [[Manîfolda cudaker|manîfoldek cudaker]] manîfoldek e ku guheztina koordînatan ji xerîteyek koordînatan bo ya din her gav fonksiyonek cudaker e.

== Koordînatên li ser bingeha arasteyê ==
Di [[geometrî]] û [[Kînematîk|kînematîkê]] de, sîstemên koordînatê ji bo danasîna cihê (xete) yê niqteyan û pozîsiyona arasteyê yê eksen, qad û [[Heybera rîjîd|cismên hişk]] têne bikaranîn. Di rewşa dawî de, arasteya sîstemeke koordînatê ya duyê (ku bi gelemperî wekî &quot;herêmî&quot; tê binavkirin) û bi girêkê ve hatiye girêdan, li gorî ya yekê (ku bi gelemperî wekî &quot;gerdûnî&quot; an &quot;cîhanî&quot; tê binavkirin) tê diyarkirin. Mesela arasteya cismekî hişk dikare bi rêya matrîseke arasteyê were temsîl kirin; ew [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] di sê stûnên xwe de [[Sîstema koordînatê ya Karteziyen|koordînatên karteziyen]] yên sê xalan dihewîne. Ew xal ji bo diyarkirina arasteya eksenên sîstema herêmî têne bikaranîn; ew serê sê [[Vektora yekeyî|vektorên yekeyî]] ne ku li gorî wan eksenan hatine rêzkirin.

== Sîstemên coxrafyayî ==
Erd bi tevahî yek ji wan qadên geometrîkî yên herî gelemperî ye ku pîvandina rast a cih û bi wî rengî sîstemên koordînatan hewce dike. Ji yewnaniyên [[serdema helenîstî]] dest pê dike, li ser bingeha celebên jorîn curbecur sîstemên hevrêzan hatine pêşxistin, di nav de:

* [[Pergala koordînatên erdnîgarî|Sîstema koordînatên coxrafyayî]], [[Sîstema koordînatê ya gogî|koordînatên gogî]] ên [[hêlîpan]] û [[hêlîlar]].
* Sîstemên koordînatên projeksiyonkirî, di nav de bi hezaran sîstemên koordînata kartezyenî, her yek li ser projeksiyonek xerîteyê ye da ku qadek planar a erdê an herêmek biafirîne.
* Sîstema koordînatên jeosentrîk, sîstemek koordînatên kartezyenî ya sê-alî ye ku erdê wekî cismekî model dike, û bi gelemperî ji bo modelkirina orbitên satelîtan têne bikaranîn, di nav de sîstema pozîsyona erdê û sîstemên din ên navîgasyona satelîtê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]
[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>2zpr04963prkcr4n8gp4m488vqdenin</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096891</id>
      <parentid>2096890</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2096891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12383" sha1="gmvvztro39q27tvrr9bauc6przi52qc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]]
Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî &quot;koordînata x&quot;) ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.

== Sîstemên koordînatê ên bingeh ==

=== Xetên hejmarê ===
Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e.&lt;ref&gt;{{cite book |title=College Algebra |last1=Stewart |first1=James B. |author-link=James Stewart (mathematician) |publisher=[[Brooks Cole]] |year=2008 |pages=13–19 |isbn=978-0-495-56521-5 |edition=5th |last2=Redlin |first2=Lothar |last3=Watson |first3=Saleem}}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]]

=== Sîstema koordînatê ya Kartezyen ===
{{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}}
Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Calculus: Multivariable |last1=Anton |first1=Howard |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |year=2021 |page=657 |isbn=978-1-119-77798-4 |url=https://books.google.com/books?id=001EEAAAQBAJ&amp;pg=PA657 |last2=Bivens |first2=Irl C. |last3=Davis |first3=Stephen}}&lt;/ref&gt; Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Field Theory Handbook, Including Coordinate Systems, Differential Equations, and Their Solutions |publisher=Springer-Verlag |year=1988 |pages=9–11 (Table 1.01) |isbn=978-0-387-18430-2 |edition=corrected 2nd, 3rd print |location=New York |chapter=Rectangular Coordinates (x, y, z) |vauthors=Moon P, Spencer DE}}&lt;/ref&gt; Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike.

Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be.

=== Sîstema koordînatê ya polar ===
Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Calculus: Graphical, Numerical, Algebraic |last=Finney |first=Ross |publisher=Addison-Wesley Publishing Co. |date=June 1994 |isbn=0-201-55478-X |edition=Single Variable Version |url=https://archive.org/details/calculusgraphica00ross |author2=George Thomas |author3=Franklin Demana |author4=Bert Waits |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Xalek wekî &quot;pol&quot; (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî &quot;texwera polar&quot; tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be.

=== Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî ===
[[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]]
Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Mathematics of Physics and Chemistry |last1=Margenau |first1=Henry |author-link1=Henry Margenau |publisher=D. van Nostrand |year=1956 |page=[https://archive.org/details/mathematicsofphy0002marg/page/178 178] |location=New York City |url=https://archive.org/details/mathematicsofphy0002marg |last2=Murphy |first2=George M. |url-access=registration |lccn=55010911 |oclc=3017486}}&lt;/ref&gt; Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Methods of Theoretical Physics, Part I |last1=Morse |first1=PM |author-link1=Philip M. Morse |publisher=McGraw-Hill |year=1953 |page=658 |location=New York |last2=Feshbach |first2=H |author-link2=Herman Feshbach |lccn=52011515}}&lt;/ref&gt;

=== Sîstema koordînatê ya homojen ===
Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=An Introduction to Algebraical Geometry |last=Jones |first=Alfred Clement |publisher=Clarendon |year=1912}}&lt;/ref&gt; Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke &quot;zêde&quot;, ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn.

== Koordînatên cismên geometrî ==
Sistemên koordînatan bi gelemperî ji bo diyarkirina cihê xalekê têne bikaranîn, lê ew dikarin ji bo diyarkirina cihê şeklên tevlihevtir ên wekî xet, qad, [[Gilover|çember]] an [[Gog (fizîk)|gogan]] jî werin bikaranîn. Mesela [[koordinatên Plücker]] ji bo diyarkirina cihê xetekê di fezayê de têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Methods of Algebraic Geometry, Volume&amp;nbsp;I (Book&amp;nbsp;II) |last=Hodge |first=W.V.D. |author-link=W. V. D. Hodge |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1994 |isbn=978-0-521-46900-5 |author2=[[D. Pedoe]] |orig-year=1947}}&lt;/ref&gt; Wexta ku pêwîstî pê hebe, cureyê şeklê ku tê ravekirin ji bo cudakirina cureyê sîstema koordînatan tê bikaranîn; mesela konsepta [[Sîstema koordînata xetê|koordinatên xetê]] ji bo her sîstemeke koordînatan a ku cihê xetekê diyar dike, tê bikaranîn.

Dibe ku sîstemên koordînatan ên ji bo du komên cuda yên şeklên geometrîk, di warê analîza xwe de hevmane bin. Meselake wê yekê, sîstemên koordinatên homojen ên ji bo xal û xetan di qada projeyktîf de ne. Di rewşeke wiha de, tê gotin ku her du sîstem dualî ne. Taybetmendiya sîstemên dualî ew e ku encamên ji sîstemekê dikarin derbasî ya din werin kirin, ji ber ku ew encam tenê şiroveyên cuda yên eynî encama analîtîk in; ew yek wekî ''[[prensîba dualîteyê]]'' tê zanin.

== Koordînata xerîte ==
Konsepta ''koordînatên xerîteyê'' teoriya piralî de merkezî ye. Koordînata xerîte di bingeh de sîstemeke koordînatan e ji bo binbeşek ji cihekî diyarkirî bi taybetmendiya ku her xalek tam yek komek koordînatan heye. Koordînata xerîte [[Homeomorfîzm|homeomorfîzmek]] ji binbeşek vekirî ya cihekî ''X'' ber bi binbeşek vekirî ya  '''R'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt;  ve ye.&lt;ref&gt;[[James Munkres|Munkres, James R.]] (2000) ''Topology''. Prentice Hall. {{ISBN|0-13-181629-2}}.&lt;/ref&gt; Pir caran ne mimkûn e ku ji bo tevahiya cihekî sîstemeke koordînatan a hevgirtî were peyda kirin. Di wê rewşê de komek ji koordînatên xerîteyî têne hev kirin da ku [[Atlas (topolojî)|atlasek]] çêbikin ku cihê vedişêre. Cihê ku bi atlasek wisa ve hatî çêkirin jê re piralî tê gotin û avahiyek zêde dikare li ser piralî were temsîl kirin, ger avahî lihevhatî be ku koordînatên xerîte li hev dikevin. Mesela [[Manîfolda cudaker|manîfoldek cudaker]] manîfoldek e ku guheztina koordînatan ji xerîteyek koordînatan bo ya din her gav fonksiyonek cudaker e.

== Koordînatên li ser bingeha arasteyê ==
Di [[geometrî]] û [[Kînematîk|kînematîkê]] de, sîstemên koordînatê ji bo danasîna cihê (xete) yê niqteyan û pozîsiyona arasteyê yê eksen, qad û [[Heybera rîjîd|cismên hişk]] têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Analytical Mechanics of Space Systems |author1=Hanspeter Schaub |author1-link=Hanspeter Schaub |publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics |year=2003 |page=71 |isbn=1-56347-563-4 |chapter=Rigid body kinematics |author2=John L. Junkins |author2-link=John Junkins |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qXvESNWrfpUC&amp;pg=PA71}}&lt;/ref&gt; Di rewşa dawî de, arasteya sîstemeke koordînatê ya duyê (ku bi gelemperî wekî &quot;herêmî&quot; tê binavkirin) û bi girêkê ve hatiye girêdan, li gorî ya yekê (ku bi gelemperî wekî &quot;gerdûnî&quot; an &quot;cîhanî&quot; tê binavkirin) tê diyarkirin. Mesela arasteya cismekî hişk dikare bi rêya matrîseke arasteyê were temsîl kirin; ew [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] di sê stûnên xwe de [[Sîstema koordînatê ya Karteziyen|koordînatên karteziyen]] yên sê xalan dihewîne. Ew xal ji bo diyarkirina arasteya eksenên sîstema herêmî têne bikaranîn; ew serê sê [[Vektora yekeyî|vektorên yekeyî]] ne ku li gorî wan eksenan hatine rêzkirin.

== Sîstemên coxrafyayî ==
Erd bi tevahî yek ji wan qadên geometrîkî yên herî gelemperî ye ku pîvandina rast a cih û bi wî rengî sîstemên koordînatan hewce dike. Ji yewnaniyên [[serdema helenîstî]] dest pê dike, li ser bingeha celebên jorîn curbecur sîstemên hevrêzan hatine pêşxistin, di nav de:

* [[Pergala koordînatên erdnîgarî|Sîstema koordînatên coxrafyayî]], [[Sîstema koordînatê ya gogî|koordînatên gogî]] ên [[hêlîpan]] û [[hêlîlar]].
* Sîstemên koordînatên projeksiyonkirî, di nav de bi hezaran sîstemên koordînata kartezyenî, her yek li ser projeksiyonek xerîteyê ye da ku qadek planar a erdê an herêmek biafirîne.
* Sîstema koordînatên jeosentrîk, sîstemek koordînatên kartezyenî ya sê-alî ye ku erdê wekî cismekî model dike, û bi gelemperî ji bo modelkirina orbitên satelîtan têne bikaranîn, di nav de sîstema pozîsyona erdê û sîstemên din ên navîgasyona satelîtê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]
[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>gmvvztro39q27tvrr9bauc6przi52qc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096892</id>
      <parentid>2096891</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2096892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12209" sha1="nzs3aeizc9i9v7sj95f1aa9sr1evgoz" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]]
Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî &quot;koordînata x&quot;) ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.

== Sîstemên koordînatê ên bingeh ==

=== Xetên hejmarê ===
Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e.&lt;ref&gt;{{cite book |title=College Algebra |last1=Stewart |first1=James B. |author-link= |publisher=Brooks Cole |year=2008 |pages=13–19 |isbn=978-0-495-56521-5 |edition=5th |last2=Redlin |first2=Lothar |last3=Watson |first3=Saleem}}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]]

=== Sîstema koordînatê ya Kartezyen ===
{{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}}
Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Calculus: Multivariable |last1=Anton |first1=Howard |publisher= |year=2021 |page=657 |isbn=978-1-119-77798-4 |url=https://books.google.com/books?id=001EEAAAQBAJ&amp;pg=PA657 |last2=Bivens |first2=Irl C. |last3=Davis |first3=Stephen}}&lt;/ref&gt; Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Field Theory Handbook, Including Coordinate Systems, Differential Equations, and Their Solutions |publisher=Springer-Verlag |year=1988 |pages=9–11 (Table 1.01) |isbn=978-0-387-18430-2 |edition=corrected 2nd, 3rd print |location=New York |chapter=Rectangular Coordinates (x, y, z) |vauthors=Moon P, Spencer DE}}&lt;/ref&gt; Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike.

Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be.

=== Sîstema koordînatê ya polar ===
Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Calculus: Graphical, Numerical, Algebraic |last=Finney |first=Ross |publisher=Addison-Wesley Publishing Co. |date=June 1994 |isbn=0-201-55478-X |edition=Single Variable Version |url=https://archive.org/details/calculusgraphica00ross |author2=George Thomas |author3=Franklin Demana |author4=Bert Waits |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Xalek wekî &quot;pol&quot; (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî &quot;texwera polar&quot; tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be.

=== Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî ===
[[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]]
Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Mathematics of Physics and Chemistry |last1=Margenau |first1=Henry |author-link1= |publisher=D. van Nostrand |year=1956 |page=[https://archive.org/details/mathematicsofphy0002marg/page/178 178] |location=New York City |url=https://archive.org/details/mathematicsofphy0002marg |last2=Murphy |first2=George M. |url-access=registration |lccn=55010911 |oclc=3017486}}&lt;/ref&gt; Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Methods of Theoretical Physics, Part I |last1=Morse |first1=PM |author-link1= |publisher=McGraw-Hill |year=1953 |page=658 |location=New York |last2=Feshbach |first2=H |author-link2= |lccn=52011515}}&lt;/ref&gt;

=== Sîstema koordînatê ya homojen ===
Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=An Introduction to Algebraical Geometry |last=Jones |first=Alfred Clement |publisher=Clarendon |year=1912}}&lt;/ref&gt; Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke &quot;zêde&quot;, ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn.

== Koordînatên cismên geometrî ==
Sistemên koordînatan bi gelemperî ji bo diyarkirina cihê xalekê têne bikaranîn, lê ew dikarin ji bo diyarkirina cihê şeklên tevlihevtir ên wekî xet, qad, [[Gilover|çember]] an [[Gog (fizîk)|gogan]] jî werin bikaranîn. Mesela [[koordinatên Plücker]] ji bo diyarkirina cihê xetekê di fezayê de têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Methods of Algebraic Geometry, Volume&amp;nbsp;I (Book&amp;nbsp;II) |last=Hodge |first=W.V.D. |author-link= |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-46900-5 |author2= |orig-year=1947}}&lt;/ref&gt; Wexta ku pêwîstî pê hebe, cureyê şeklê ku tê ravekirin ji bo cudakirina cureyê sîstema koordînatan tê bikaranîn; mesela konsepta [[Sîstema koordînata xetê|koordinatên xetê]] ji bo her sîstemeke koordînatan a ku cihê xetekê diyar dike, tê bikaranîn.

Dibe ku sîstemên koordînatan ên ji bo du komên cuda yên şeklên geometrîk, di warê analîza xwe de hevmane bin. Meselake wê yekê, sîstemên koordinatên homojen ên ji bo xal û xetan di qada projeyktîf de ne. Di rewşeke wiha de, tê gotin ku her du sîstem dualî ne. Taybetmendiya sîstemên dualî ew e ku encamên ji sîstemekê dikarin derbasî ya din werin kirin, ji ber ku ew encam tenê şiroveyên cuda yên eynî encama analîtîk in; ew yek wekî ''[[prensîba dualîteyê]]'' tê zanin.

== Koordînata xerîte ==
Konsepta ''koordînatên xerîteyê'' teoriya piralî de merkezî ye. Koordînata xerîte di bingeh de sîstemeke koordînatan e ji bo binbeşek ji cihekî diyarkirî bi taybetmendiya ku her xalek tam yek komek koordînatan heye. Koordînata xerîte [[Homeomorfîzm|homeomorfîzmek]] ji binbeşek vekirî ya cihekî ''X'' ber bi binbeşek vekirî ya  '''R'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt;  ve ye.&lt;ref&gt;Munkres, James R. (2000) ''Topology''. Prentice Hall. {{ISBN|0-13-181629-2}}.&lt;/ref&gt; Pir caran ne mimkûn e ku ji bo tevahiya cihekî sîstemeke koordînatan a hevgirtî were peyda kirin. Di wê rewşê de komek ji koordînatên xerîteyî têne hev kirin da ku [[Atlas (topolojî)|atlasek]] çêbikin ku cihê vedişêre. Cihê ku bi atlasek wisa ve hatî çêkirin jê re piralî tê gotin û avahiyek zêde dikare li ser piralî were temsîl kirin, ger avahî lihevhatî be ku koordînatên xerîte li hev dikevin. Mesela [[Manîfolda cudaker|manîfoldek cudaker]] manîfoldek e ku guheztina koordînatan ji xerîteyek koordînatan bo ya din her gav fonksiyonek cudaker e.

== Koordînatên li ser bingeha arasteyê ==
Di [[geometrî]] û [[Kînematîk|kînematîkê]] de, sîstemên koordînatê ji bo danasîna cihê (xete) yê niqteyan û pozîsiyona arasteyê yê eksen, qad û [[Heybera rîjîd|cismên hişk]] têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Analytical Mechanics of Space Systems |author1=Hanspeter Schaub |author1-link= |publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics |year=2003 |page=71 |isbn=1-56347-563-4 |chapter=Rigid body kinematics |author2=John L. Junkins |author2-link= |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qXvESNWrfpUC&amp;pg=PA71}}&lt;/ref&gt; Di rewşa dawî de, arasteya sîstemeke koordînatê ya duyê (ku bi gelemperî wekî &quot;herêmî&quot; tê binavkirin) û bi girêkê ve hatiye girêdan, li gorî ya yekê (ku bi gelemperî wekî &quot;gerdûnî&quot; an &quot;cîhanî&quot; tê binavkirin) tê diyarkirin. Mesela arasteya cismekî hişk dikare bi rêya matrîseke arasteyê were temsîl kirin; ew [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] di sê stûnên xwe de [[Sîstema koordînatê ya Karteziyen|koordînatên karteziyen]] yên sê xalan dihewîne. Ew xal ji bo diyarkirina arasteya eksenên sîstema herêmî têne bikaranîn; ew serê sê [[Vektora yekeyî|vektorên yekeyî]] ne ku li gorî wan eksenan hatine rêzkirin.

== Sîstemên coxrafyayî ==
Erd bi tevahî yek ji wan qadên geometrîkî yên herî gelemperî ye ku pîvandina rast a cih û bi wî rengî sîstemên koordînatan hewce dike. Ji yewnaniyên [[serdema helenîstî]] dest pê dike, li ser bingeha celebên jorîn curbecur sîstemên hevrêzan hatine pêşxistin, di nav de:

* [[Pergala koordînatên erdnîgarî|Sîstema koordînatên coxrafyayî]], [[Sîstema koordînatê ya gogî|koordînatên gogî]] ên [[hêlîpan]] û [[hêlîlar]].
* Sîstemên koordînatên projeksiyonkirî, di nav de bi hezaran sîstemên koordînata kartezyenî, her yek li ser projeksiyonek xerîteyê ye da ku qadek planar a erdê an herêmek biafirîne.
* Sîstema koordînatên jeosentrîk, sîstemek koordînatên kartezyenî ya sê-alî ye ku erdê wekî cismekî model dike, û bi gelemperî ji bo modelkirina orbitên satelîtan têne bikaranîn, di nav de sîstema pozîsyona erdê û sîstemên din ên navîgasyona satelîtê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]
[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>nzs3aeizc9i9v7sj95f1aa9sr1evgoz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096893</id>
      <parentid>2096892</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:31:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2096893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12199" sha1="5qtnrxs6z37vcijtr9ivklc6hgx3zde" xml:space="preserve">[[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]]
Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî &quot;koordînata x&quot;) ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.

== Sîstemên koordînatê ên bingeh ==

=== Xetên hejmarê ===
Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e.&lt;ref&gt;{{cite book |title=College Algebra |last1=Stewart |first1=James B. |author-link= |publisher=Brooks Cole |year=2008 |pages=13–19 |isbn=978-0-495-56521-5 |edition=5th |last2=Redlin |first2=Lothar |last3=Watson |first3=Saleem}}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]]

=== Sîstema koordînatê ya Kartezyen ===
{{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}}
Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Calculus: Multivariable |last1=Anton |first1=Howard |publisher= |year=2021 |page=657 |isbn=978-1-119-77798-4 |url=https://books.google.com/books?id=001EEAAAQBAJ&amp;pg=PA657 |last2=Bivens |first2=Irl C. |last3=Davis |first3=Stephen}}&lt;/ref&gt; Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Field Theory Handbook, Including Coordinate Systems, Differential Equations, and Their Solutions |publisher=Springer-Verlag |year=1988 |pages=9–11 (Table 1.01) |isbn=978-0-387-18430-2 |edition=corrected 2nd, 3rd print |location=New York |chapter=Rectangular Coordinates (x, y, z) |vauthors=Moon P, Spencer DE}}&lt;/ref&gt; Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike.

Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be.

=== Sîstema koordînatê ya polar ===
Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Calculus: Graphical, Numerical, Algebraic |last=Finney |first=Ross |publisher=Addison-Wesley Publishing Co. |date=June 1994 |isbn=0-201-55478-X |edition=Single Variable Version |url=https://archive.org/details/calculusgraphica00ross |author2=George Thomas |author3=Franklin Demana |author4=Bert Waits |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Xalek wekî &quot;pol&quot; (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî &quot;texwera polar&quot; tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be.

=== Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî ===
[[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]]
Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Mathematics of Physics and Chemistry |last1=Margenau |first1=Henry |author-link1= |publisher=D. van Nostrand |year=1956 |page=[https://archive.org/details/mathematicsofphy0002marg/page/178 178] |location=New York City |url=https://archive.org/details/mathematicsofphy0002marg |last2=Murphy |first2=George M. |url-access=registration |lccn=55010911 |oclc=3017486}}&lt;/ref&gt; Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Methods of Theoretical Physics, Part I |last1=Morse |first1=PM |author-link1= |publisher=McGraw-Hill |year=1953 |page=658 |location=New York |last2=Feshbach |first2=H |author-link2= |lccn=52011515}}&lt;/ref&gt;

=== Sîstema koordînatê ya homojen ===
Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=An Introduction to Algebraical Geometry |last=Jones |first=Alfred Clement |publisher=Clarendon |year=1912}}&lt;/ref&gt; Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke &quot;zêde&quot;, ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn.

== Koordînatên cismên geometrî ==
Sistemên koordînatan bi gelemperî ji bo diyarkirina cihê xalekê têne bikaranîn, lê ew dikarin ji bo diyarkirina cihê şeklên tevlihevtir ên wekî xet, qad, [[Gilover|çember]] an [[Gog (fizîk)|gogan]] jî werin bikaranîn. Mesela [[koordinatên Plücker]] ji bo diyarkirina cihê xetekê di fezayê de têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Methods of Algebraic Geometry, Volume&amp;nbsp;I (Book&amp;nbsp;II) |last=Hodge |first=W.V.D. |author-link= |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-46900-5 |author2= |orig-year=1947}}&lt;/ref&gt; Wexta ku pêwîstî pê hebe, cureyê şeklê ku tê ravekirin ji bo cudakirina cureyê sîstema koordînatan tê bikaranîn; mesela konsepta [[Sîstema koordînata xetê|koordinatên xetê]] ji bo her sîstemeke koordînatan a ku cihê xetekê diyar dike, tê bikaranîn.

Dibe ku sîstemên koordînatan ên ji bo du komên cuda yên şeklên geometrîk, di warê analîza xwe de hevmane bin. Meselake wê yekê, sîstemên koordinatên homojen ên ji bo xal û xetan di qada projeyktîf de ne. Di rewşeke wiha de, tê gotin ku her du sîstem dualî ne. Taybetmendiya sîstemên dualî ew e ku encamên ji sîstemekê dikarin derbasî ya din werin kirin, ji ber ku ew encam tenê şiroveyên cuda yên eynî encama analîtîk in; ew yek wekî ''[[prensîba dualîteyê]]'' tê zanin.

== Koordînata xerîte ==
Konsepta ''koordînatên xerîteyê'' teoriya piralî de merkezî ye. Koordînata xerîte di bingeh de sîstemeke koordînatan e ji bo binbeşek ji cihekî diyarkirî bi taybetmendiya ku her xalek tam yek komek koordînatan heye. Koordînata xerîte [[Homeomorfîzm|homeomorfîzmek]] ji binbeşek vekirî ya cihekî ''X'' ber bi binbeşek vekirî ya  '''R'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt;  ve ye.&lt;ref&gt;Munkres, James R. (2000) ''Topology''. Prentice Hall. {{ISBN|0-13-181629-2}}.&lt;/ref&gt; Pir caran ne mimkûn e ku ji bo tevahiya cihekî sîstemeke koordînatan a hevgirtî were peyda kirin. Di wê rewşê de komek ji koordînatên xerîteyî têne hev kirin da ku [[Atlas (topolojî)|atlasek]] çêbikin ku cihê vedişêre. Cihê ku bi atlasek wisa ve hatî çêkirin jê re piralî tê gotin û avahiyek zêde dikare li ser piralî were temsîl kirin, ger avahî lihevhatî be ku koordînatên xerîte li hev dikevin. Mesela [[Manîfolda cudaker|manîfoldek cudaker]] manîfoldek e ku guheztina koordînatan ji xerîteyek koordînatan bo ya din her gav fonksiyonek cudaker e.

== Koordînatên li ser bingeha arasteyê ==
Di [[geometrî]] û [[Kînematîk|kînematîkê]] de, sîstemên koordînatê ji bo danasîna cihê (xete) yê niqteyan û pozîsiyona arasteyê yê eksen, qad û [[Heybera rîjîd|cismên hişk]] têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Analytical Mechanics of Space Systems |author1=Hanspeter Schaub |author1-link= |publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics |year=2003 |page=71 |isbn=1-56347-563-4 |chapter=Rigid body kinematics |author2=John L. Junkins |author2-link= |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qXvESNWrfpUC&amp;pg=PA71}}&lt;/ref&gt; Di rewşa dawî de, arasteya sîstemeke koordînatê ya duyê (ku bi gelemperî wekî &quot;herêmî&quot; tê binavkirin) û bi girêkê ve hatiye girêdan, li gorî ya yekê (ku bi gelemperî wekî &quot;gerdûnî&quot; an &quot;cîhanî&quot; tê binavkirin) tê diyarkirin. Mesela arasteya cismekî hişk dikare bi rêya matrîseke arasteyê were temsîl kirin; ew [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] di sê stûnên xwe de [[Sîstema koordînatê ya Karteziyen|koordînatên karteziyen]] yên sê xalan dihewîne. Ew xal ji bo diyarkirina arasteya eksenên sîstema herêmî têne bikaranîn; ew serê sê [[Vektora yekeyî|vektorên yekeyî]] ne ku li gorî wan eksenan hatine rêzkirin.

== Sîstemên coxrafyayî ==
Erd bi tevahî yek ji wan qadên geometrîkî yên herî gelemperî ye ku pîvandina rast a cih û bi wî rengî sîstemên koordînatan hewce dike. Ji yewnaniyên [[serdema helenîstî]] dest pê dike, li ser bingeha celebên jorîn curbecur sîstemên hevrêzan hatine pêşxistin, di nav de:

* [[Pergala koordînatên erdnîgarî|Sîstema koordînatên coxrafyayî]], [[Sîstema koordînatê ya gogî|koordînatên gogî]] ên [[hêlîpan]] û [[hêlîlar]].
* Sîstemên koordînatên projeksiyonkirî, di nav de bi hezaran sîstemên koordînata kartezyenî, her yek li ser projeksiyonek xerîteyê ye da ku qadek planar a erdê an herêmek biafirîne.
* Sîstema koordînatên jeosentrîk, sîstemek koordînatên kartezyenî ya sê-alî ye ku erdê wekî cismekî model dike, û bi gelemperî ji bo modelkirina orbitên satelîtan têne bikaranîn, di nav de sîstema pozîsyona erdê û sîstemên din ên navîgasyona satelîtê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]
[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>5qtnrxs6z37vcijtr9ivklc6hgx3zde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimanê tatî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330229</id>
    <revision>
      <id>2096829</id>
      <timestamp>2026-10-01T13:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Zimanê tatî]] weke [[Zimanê tatî (Kafkasya)]] guhart</comment>
      <origin>2096829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="83vdn3vq8r2jlcumv56nwxx0niwl3g0" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Zimanê tatî (Kafkasya)]]</text>
      <sha1>83vdn3vq8r2jlcumv56nwxx0niwl3g0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096855</id>
      <parentid>2096829</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirin ji bo [[Zimanê tatî (Kafkasya)]] hate jêbirin.</comment>
      <origin>2096855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="c50ux9wk408cre24p9b25qqwn7zniqv" xml:space="preserve">{{Cudakirin}}
* [[Zimanê tatî (Kafkasya)]]
* [[Zimanê tatî-cihûyî]]</text>
      <sha1>c50ux9wk408cre24p9b25qqwn7zniqv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096861</id>
      <parentid>2096855</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2096861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="hv0am7i1nfmbjbo1lloxkp2nq1jp0b1" xml:space="preserve">{{Cudakirin}}

* [[Zimanê tatiya cihûyî]]
* [[Zimanê tatiya qefqazî]]</text>
      <sha1>hv0am7i1nfmbjbo1lloxkp2nq1jp0b1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimanê tatî (Kafkasya)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330231</id>
    <redirect title="Zimanê tatiya qefqazî" />
    <revision>
      <id>2096857</id>
      <timestamp>2026-10-01T17:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Zimanê tatî (Kafkasya)]] weke [[Zimanê tatî-qefqazî]] guhart</comment>
      <origin>2096857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="disy328yqt15hprf4p1wuyaw7fhkzs2" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Zimanê tatî-qefqazî]]</text>
      <sha1>disy328yqt15hprf4p1wuyaw7fhkzs2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Zimanê tatî (Kafkasya)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>330232</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Zimanê tatiya qefqazî" />
    <revision>
      <id>2096859</id>
      <timestamp>2026-10-01T17:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Zimanê tatî (Kafkasya)]] weke [[Gotûbêj:Zimanê tatî-qefqazî]] guhart</comment>
      <origin>2096859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="rs66a5sh1tr0b2nijallqs1gmd2xphq" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Zimanê tatî-qefqazî]]</text>
      <sha1>rs66a5sh1tr0b2nijallqs1gmd2xphq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimanê tatî-qefqazî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330233</id>
    <redirect title="Zimanê tatiya qefqazî" />
    <revision>
      <id>2096863</id>
      <timestamp>2026-10-01T17:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Zimanê tatî-qefqazî]] weke [[Zimanê tatiya qefqazî]] guhart</comment>
      <origin>2096863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="05d2q1d8p4wdpmwhn13bowhvacr9w2y" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Zimanê tatiya qefqazî]]</text>
      <sha1>05d2q1d8p4wdpmwhn13bowhvacr9w2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Zimanê tatî-qefqazî</title>
    <ns>1</ns>
    <id>330234</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Zimanê tatiya qefqazî" />
    <revision>
      <id>2096865</id>
      <timestamp>2026-10-01T17:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Zimanê tatî-qefqazî]] weke [[Gotûbêj:Zimanê tatiya qefqazî]] guhart</comment>
      <origin>2096865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="r9bi9u8k6svtpl6kkc79nhribt04yz6" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Zimanê tatiya qefqazî]]</text>
      <sha1>r9bi9u8k6svtpl6kkc79nhribt04yz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:1eadbass</title>
    <ns>3</ns>
    <id>330235</id>
    <redirect title="Gotûbêja bikarhêner:Zeyde5746" />
    <revision>
      <id>2096867</id>
      <timestamp>2026-10-01T18:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Marchenko</username>
        <id>176280</id>
      </contributor>
      <comment>S.Marchenkoî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:1eadbass]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:Zeyde5746]] guhart: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/1eadbass|1eadbass]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Zeyde5746|Zeyde5746]]&quot;</comment>
      <origin>2096867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="c3pdz84q92bc5g62ji1zbl41nucvpzm" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêja bikarhêner:Zeyde5746]]</text>
      <sha1>c3pdz84q92bc5g62ji1zbl41nucvpzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lehiya Bangkokê 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330236</id>
    <revision>
      <id>2096883</id>
      <timestamp>2026-10-02T08:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;Di 26ê îlona 2026an de, di saet 10:16an de, li gorî dema herêmî (UTC+7), li [[Bangkok|Bangkokê]] piştî 48 saetan barana giran û bêrawestan, rewşa awarte ya karesata lehiyê hate ragihandin. Ev baran bû sedema binavbûna rêyên sereke û koçberkirinên berfireh.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/ck1wxx8n2x3zo |sernav=Bangkok roads submerged as flood disaster declared |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-09-27 |roja-gihiştinê=2026...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2096883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2617" sha1="soayx3zl3ee79toodmaci9isl3d9gxv" xml:space="preserve">Di 26ê îlona 2026an de, di saet 10:16an de, li gorî dema herêmî (UTC+7), li [[Bangkok|Bangkokê]] piştî 48 saetan barana giran û bêrawestan, rewşa awarte ya karesata lehiyê hate ragihandin. Ev baran bû sedema binavbûna rêyên sereke û koçberkirinên berfireh.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/ck1wxx8n2x3zo |sernav=Bangkok roads submerged as flood disaster declared |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-09-27 |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://apnews.com/article/thailand-bangkok-flooding-water-heavy-rain-d201411a72a08aa8b4b39f7aa258a212 |sernav=}}&lt;/ref&gt; Li hin deverên Bangkokê zêdetirî 300 mm (12 înç) baran hate tomarkirin, û ava lehiyê li 37 cihên li ser rêyên sereke yên trafîkê asteng kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thestandard.co/chaeng-watthana-heavy-rain-flood/ |sernav=‘แจ้งวัฒนะ’ อ่วม น้ำท่วมสูง 50-60 ซม. หลังฝนถล่มทั่ว กทม.-ปริมณฑล |malper=THE STANDARD |tarîx=2026-09-26 |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=th |paşnav=Pengpis |pêşnav=Pongsakorn}}&lt;/ref&gt; Rêveberiya Metropolî ya Bangkokê (BMA) ragihand ku piştî rawestandina baranê, ji bo siwakirina ava lehiyê dê du heta sê rojan pêwîst be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/thai/articles/cq4gmm204r35o |sernav=น้ำท่วมกรุงเทพฯ และอีกหลายจังหวัด เลื่อนเลือกตั้งบอร์ดประกันสังคม เรารู้อะไรบ้าง |malper=BBC News ไทย |tarîx=2026-09-26 |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=th}}&lt;/ref&gt; Desthilatdarên bajar hemû 50 navçeyên Bangkokê wekî deverên karesatê ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/disaster-zone-declared-across-bangkok-as-heavy-rain-triggers-flooding |sernav=Disaster zone declared across Bangkok as heavy rain triggers flooding |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; Ev lehî ya herî xirab bû ku di 15 salên dawî de bandor li Bangkokê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3368955/bangkok-flood-warnings-came-too-late-thais-say-worst-flood-15-years |sernav=Bangkok flood warnings ‘came too late’ Thais say, worst flood in 15 years |malper=South China Morning Post |tarîx=2026-09-27 |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:2026 Bangkok floods]]</text>
      <sha1>soayx3zl3ee79toodmaci9isl3d9gxv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096895</id>
      <parentid>2096883</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T11:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>OK?</comment>
      <origin>2096895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2788" sha1="1bx1t2jpsmrpnfmqr8z3hk5t4pkmmau" xml:space="preserve">'''Lehiya Bankokê''' bûyera lehiyên mezin û ruxîner e ku di 26ê îlona 2026an de li [[Bangkok]]ê paytexta [[Taylenda]]yê qewimî.

== Pêşveçûyîna bûyeran ==
Di 26ê îlona 2026an de, di saet 10:16an de, li gorî dema herêmî (UTC+7), li [[Bangkok|Bangkokê]] piştî 48 saetan barana giran û bêrawestan, rewşa awarte ya karesata lehiyê hate ragihandin. Ev baran bû sedema binavbûna rêyên sereke û koçberkirinên berfireh.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/ck1wxx8n2x3zo |sernav=Bangkok roads submerged as flood disaster declared |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-09-27 |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://apnews.com/article/thailand-bangkok-flooding-water-heavy-rain-d201411a72a08aa8b4b39f7aa258a212 |sernav=}}&lt;/ref&gt; Li hin deverên Bangkokê zêdetirî 300 mm (12 înç) baran hate tomarkirin, û ava lehiyê li 37 cihên li ser rêyên sereke yên trafîkê asteng kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thestandard.co/chaeng-watthana-heavy-rain-flood/ |sernav=‘แจ้งวัฒนะ’ อ่วม น้ำท่วมสูง 50-60 ซม. หลังฝนถล่มทั่ว กทม.-ปริมณฑล |malper=THE STANDARD |tarîx=2026-09-26 |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=th |paşnav=Pengpis |pêşnav=Pongsakorn}}&lt;/ref&gt; Rêveberiya Metropolî ya Bangkokê (BMA) ragihand ku piştî rawestandina baranê, ji bo siwakirina ava lehiyê dê du heta sê rojan pêwîst be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/thai/articles/cq4gmm204r35o |sernav=น้ำท่วมกรุงเทพฯ และอีกหลายจังหวัด เลื่อนเลือกตั้งบอร์ดประกันสังคม เรารู้อะไรบ้าง |malper=BBC News ไทย |tarîx=2026-09-26 |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=th}}&lt;/ref&gt; Desthilatdarên bajar hemû 50 navçeyên Bangkokê wekî deverên karesatê ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/disaster-zone-declared-across-bangkok-as-heavy-rain-triggers-flooding |sernav=Disaster zone declared across Bangkok as heavy rain triggers flooding |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; Ev lehî ya herî xirab bû ku di 15 salên dawî de bandor li Bangkokê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3368955/bangkok-flood-warnings-came-too-late-thais-say-worst-flood-15-years |sernav=Bangkok flood warnings ‘came too late’ Thais say, worst flood in 15 years |malper=South China Morning Post |tarîx=2026-09-27 |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:2026 Bangkok floods]]</text>
      <sha1>1bx1t2jpsmrpnfmqr8z3hk5t4pkmmau</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2096896</id>
      <parentid>2096895</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T11:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2096896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2779" sha1="iud6vqrg8lq6cx1u9is3xt00rlkritt" xml:space="preserve">'''Lehiya Bankokê''' bûyera lehiyên ruxîner e ku di 26ê îlona 2026an de li [[Bangkok]]ê paytexta [[Taylenda]]yê qewimî.

== Pêşveçûyîna bûyeran ==
Di 26ê îlona 2026an de, di saet 10:16an de, li gorî dema herêmî (UTC+7), li [[Bangkok|Bangkokê]] piştî 48 saetan barana giran û bêrawestan, rewşa awarte ya karesata lehiyê hate ragihandin. Ev baran bû sedema binavbûna rêyên sereke û koçberkirinên berfireh.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/ck1wxx8n2x3zo |sernav=Bangkok roads submerged as flood disaster declared |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-09-27 |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://apnews.com/article/thailand-bangkok-flooding-water-heavy-rain-d201411a72a08aa8b4b39f7aa258a212 |sernav=}}&lt;/ref&gt; Li hin deverên Bangkokê zêdetirî 300 mm (12 înç) baran hate tomarkirin, û ava lehiyê li 37 cihên li ser rêyên sereke yên trafîkê asteng kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thestandard.co/chaeng-watthana-heavy-rain-flood/ |sernav=‘แจ้งวัฒนะ’ อ่วม น้ำท่วมสูง 50-60 ซม. หลังฝนถล่มทั่ว กทม.-ปริมณฑล |malper=THE STANDARD |tarîx=2026-09-26 |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=th |paşnav=Pengpis |pêşnav=Pongsakorn}}&lt;/ref&gt; Rêveberiya Metropolî ya Bangkokê (BMA) ragihand ku piştî rawestandina baranê, ji bo siwakirina ava lehiyê dê du heta sê rojan pêwîst be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/thai/articles/cq4gmm204r35o |sernav=น้ำท่วมกรุงเทพฯ และอีกหลายจังหวัด เลื่อนเลือกตั้งบอร์ดประกันสังคม เรารู้อะไรบ้าง |malper=BBC News ไทย |tarîx=2026-09-26 |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=th}}&lt;/ref&gt; Desthilatdarên bajar hemû 50 navçeyên Bangkokê wekî deverên karesatê ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/disaster-zone-declared-across-bangkok-as-heavy-rain-triggers-flooding |sernav=Disaster zone declared across Bangkok as heavy rain triggers flooding |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; Ev lehî ya herî xirab bû ku di 15 salên dawî de bandor li Bangkokê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3368955/bangkok-flood-warnings-came-too-late-thais-say-worst-flood-15-years |sernav=Bangkok flood warnings ‘came too late’ Thais say, worst flood in 15 years |malper=South China Morning Post |tarîx=2026-09-27 |roja-gihiştinê=2026-10-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:2026 Bangkok floods]]</text>
      <sha1>iud6vqrg8lq6cx1u9is3xt00rlkritt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>