Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 2504 2097111 2095267 2026-10-04T12:42:22Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097111 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Bêalî|tarîx=adar 2024}} {{Wergera xirab|tarîx=adar 2024}} {{Rêzimana xelet|tarîx=adar 2024}} }} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Komara Tirkiyeyê | navê rastî = Türkiye Cumhuriyeti | wêneyê ala = Flag of Turkey.svg | wêneyê sembol = Emblem of Turkey.svg | dirûşma netewî = ''Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tbmm.gov.tr/kultursanat/milli_egemenlik.htm |sernav=Milli Egemenlik |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2015-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150220150051/http://www.tbmm.gov.tr/kultursanat/milli_egemenlik.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><br>(Serdestî bêqeyd û bêşert a gel e) | sirûda netewî = <span style="line-height:1.25em;">''İstiklal Marşı''<small><br />''Sirûda Serxwebûnê''</small></span><br /> [[Wêne: Istiklâl Marsi instrumetal.ogg]] | wêneyê nexşe = Turkey_(orthographic_projection).svg | paytext = [[Enqere]]<br> {{Koord|39|55|N|32|50|E|type:country}} | bajarê mezin = [[Stembol]]<br>{{Koord|41|1|N|28|57|E|type:country}} | zimanên fermî = [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | zimanên herêmî = [[Zimanê kurdî|Kurdî]]<br>[[Zimanê adigeyî|Adigeyî]]<br>[[Zimanê erebî|Erebî]]<br>[[Zimanê ermenî|Ermenî]]<br>[[Zimanê lazî|Lazî]]<br>[[Zimanê yewnanî|Yewnanî]]<br>[[Zimanê bosnî|Bosnî]]<br>[[Zimanê albanî|Albanî]]<br>[[Zimanê bulgarî|Bulgarî]]<br>[[Zimanên Tirkiyeyê|gelek zimanên din]] | komên etnîkî = 70 % [[Tirk]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}<br>19% [[Kurd]]<br>11% ya din | demonîm = [[Tirk]] an jî [[Romî]] | navenda rêveberî = | awayê rêveberiyê = [[Komar]]a asasiya [[Dewleta yekpare|yekpare]] [[Pergala serokatiyê|serokatî]] | sernav rêber1 = Serokkomar | navê rêber1 = [[Recep Tayyip Erdoğan]] | sernav rêber2 = Cîgirê Serokê | navê rêber2 = [[Cevdet Yılmaz]] | sernav rêber3 = Gotevana Meclîsa Mezin a Neteweyî | navê rêber3 = [[Numan Kurtulmuş]] | sernav rêber4 = Dadgeha Destûra Bingehîn a Tirkiyê | navê rêber4 = [[Kadir Özkaya]] | bûyera avakirinê1 = [[Împeratoriya Osmanî]] | dema avakirinê1 = c. 1299 | bûyera avakirinê2 = [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] | dema avakirinê2 = 19ê Gulan 1919an | bûyera avakirinê3 = [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin]] | dema avakirinê3 = 23ê Avrêl 1920an | bûyera avakirinê4 = Rakirina siltanatî | dema avakirinê4 = 1ê Mijdar 1922an | dema avakirinê5 = 24ê Tîrmeh 1923an | bûyera avakirinê5 = [[Peymana Lozanê]] | bûyera avakirinê6 = Ragihandina Komar | dema avakirinê6 = 29ê Cotmeh 1923an | rûerd km2 = 783.562 | av = 2.03<ref> {{Jêder-malper |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |sernav=Surface water and surface water change |malper=stats.oecd.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> | gelhe giştî = 85,279,553<ref> {{Jêder-malper |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2022-49685 |sernav=TÜİK Kurumsal |malper=data.tuik.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref> | gelhe giştî sal = 2023 | gelhe tîrbûn km2 = 111 | TBH PHK = {{Nowrap|$3.573 trîlyon<!--end nowrap:-->}}<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> | TBH PHK sal = 2023 | TBH nomînal = {{Nowrap|$1.029 trîlyon<!--end nowrap:-->}}<ref> {{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> | TBH nomînal sal = 2023 | Gini = 41.9 <!--tenê hejmar--> | Gini sal = 2019 | PPM = 0.838 <!--tenê hejmar--> | PPM sal = 2021 | PPM guherandin = zêdebûn<!--zêdebûn/kêmbûn/neguhartî--> | TBH PHK rêz = 11. | TBH nomînal rêz = 19. | PPM rêz = 48. | dirav = [[Lîraya tirkî]] | demjimêr = [[UTC+3]] | iso3166kod = TR | koda înternetê = tr. | koda telefonê = + 90 | hatûçûn = Rast | wêneyê nexşe2 = Carte de la Turquie FR.png | gelhe tîrbûn rêz = 107. | gelhe giştî rêz = 17. | rûerd rêz = 36. | dîn = Pirranî [[Îslam]] | PPM çavk = <ref> {{Jêder-malper |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |sernav=System file documents-Turkey }}</ref> | Gini çavk = <ref> {{Jêder-malper |url=https://www.worldeconomics.com/Inequality/Gini-Coefficient/Turkey.aspx |sernav=Turkey |malper=World Economics |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> }} '''Tirkiye''' an jî '''Komara Tirkiyeyê''' ({{bi-tr|Türkiye Cumhuriyeti}}) dewleteke neteweperst e ku ser asasên neteweperestiya tirk li [[nîvgirav]]a [[Anatolya]]yê, li ser beşek mezin ê erdnîgariya [[Kurdistan]]ê û beşek biçûkê nîvgirava [[Balkan]]an ku li başûrê rojhilata Ewropayê ye hatiye ragihandin. Sinorên Tirkiyeyê bi heşt welatan re hene: [[Bulgaristan]] li bakurê rojavayê, [[Yewnanistan]] li rojavayê, [[Gurcistan]] li bakurê rojhilatê, [[Ermenistan]], [[Komara Îslamî ya Îranê|Îran]] û [[Azerbaycan]]ê li rojhilatê, [[Iraq]] û [[Sûriye|Sûrî]] li başûrê rojhilat û başûrê wê dikevin. Ew bi [[Deryaya Navîn]] li başûrê, [[Deryaya Egeyî]] li rojavayê û [[Deryaya Reş]] li bakurê tê dorpêçkirin. [[Deryaya Marmara]] jî li navbera axên Tirkiyeyê dikeve. Ev [[derya]] wekî sînorê [[parzemîn]]a Ewropayê û Asyayê tê hesibandin û bi vî awayî Tirkiyê dewletek du-parzemînî ye. Deverên din ên Tirkiyeyê û [[Bakurê Kurdistanê]] yek ji wan herêmên herî pêşîn ên cîhanê ku bi domdarî bûye cihwarê mirovan, mal û warên giring ên [[Neolîtîk]] ên mîna [[Girê Mirazan]] li Kurdistanê bû û şaristaniyên kevnar ên di nav de [[Hattît]], [[Hîtît]], gelên Anatolya, [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]], [[Suryanî]], [[Gelê Farsê|Faris]], [[Kurd]] û yên din lê dijîn.<ref name=":23"> {{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyofturkey00doug |sernav=The history of Turkey |paşnav=Howard |pêşnav=Douglas A. (Douglas Arthur) |tarîx=2001 |weşanger=Westport, Conn. : Greenwood Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-313-30708-9 }}</ref><ref name=":22"> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=7ND_CE9If3kC&redir_esc=y |sernav=The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000-323 BCE) |paşnav=Steadman |pêşnav=Sharon R. |paşnav2=McMahon |pêşnav2=Gregory |tarîx=2011-09-15 |weşanger=OUP USA |isbn=978-0-19-537614-2 |ziman=en }}</ref><ref name=":24">{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 |tarîxa-arşîvê=2019-05-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190503015440/https://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=n1TmVvMwmo4C&redir_esc=y |sernav=The Cambridge Ancient History |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08691-2 |ziman=en }}</ref> Piştî fethên [[Îskenderê Mezin]] ku serdema [[Helenîzm]]ê dest pê kir, piraniya herêmên Anatolyayê yên kevnar ji aliyê çandî ve helenîze bûn<ref name=":22" /> û ev yek di serdema [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] de jî berdewam kir.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=P9sYIRXZZ2MC&pg=PA61&redir_esc=y |sernav=Eerdmans Dictionary of the Bible |paşnav=Freedman |pêşnav=David Noel |paşnav2=Myers |pêşnav2=Allen C. |paşnav3=Beck |pêşnav3=Astrid B. |tarîx=2000 |weşanger=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=978-0-8028-2400-4 |ziman=en }}</ref> [[Împeratoriya Selçûqiyan|Tirkên selcûqî]] di sedsala 11an de dest bi koçkirina Anatolyayê kirin û bi vê yekê pêvajoya tirk kirina Anatolyayê dest pê dike. [[Siltanatiya Rûmê]] a selcûqî heta êrîşa [[Împeratoriya Mongolan|Mongolan]] di sala 1243an de pirraniya Anatolyaya navînê desthilatdarî kir û piştî ku ew li ser mîrekiyên biçûk ên tirkan belav bû.<ref name=":23" /> Di destpêka sedsala 13an de, [[Împeratoriya Osmanî|Osmaniyan]] bi mîrekiyên tirkî a din kirin yek û herêma [[Balkan]] zeft kirin, di dema Osmaniyan de tirkkirina Anatolyayê bêtir pêşve çû.<ref name=":24" /> Piştî ku [[Mehmed II]] di 1453 de [[Konstantînopolîs]] (niha [[Stembol]]) zeft kir, berfirehbûna Osmaniyan di bin [[Selîm I]] de berdewam kir. Di dema serdestiya [[Siltan Silêmanê Qanûnî|Silêman I]] de, Împeratoriya Osmanî bû hêzekî cîhanî.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=4x09OvMBMmgC&q=%22ottoman+empire%22+%22world+power%22&pg=PA17&redir_esc=y#v=snippet&q=%22ottoman%20empire%22%20%22world%20power%22&f=false |sernav=The Arabs of the Ottoman Empire, 1516-1918: A Social and Cultural History |paşnav=Masters |pêşnav=Bruce |tarîx=2013-04-29 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03363-4 |ziman=en }}</ref><ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=UU8iCY0OZmcC&q=Ottoman+empire+world+power+suleyman&pg=PR97&redir_esc=y#v=snippet&q=Ottoman%20empire%20world%20power%20suleyman&f=false |sernav=The A to Z of the Ottoman Empire |paşnav=Somel |pêşnav=Selcuk Aksin |tarîx=2010-03-23 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-1-4617-3176-4 |ziman=en }}</ref> Piştî damezrandina dewleta Osmanî, [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] bi alîgerên xwe ji hinek [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên Kurd]] li dijî dewletên hevalbend ên dagirker di 1ê Mijdara 1922an de ji holê rakirina Siltanatê, di 24ê Tîrmeha 1923an de [[Peymana Lozanê]] (ku li şûna [[Peymana Sevrê]] bû, wekî bi mînak soza dewleta kurdî da, lê ji aliyê [[Mustafa Kemal Atatürk]] ve nehate cîbicîkirin) hat îmzekirin û di 29ê Çiriya Pêşîn 1923an de jî Komarê hat îlankirin. Bi reformên ku ji aliyê serokkomarê yekem ê welêt Mustafa Kemal Atatürk ve hat destpêkirin. Tirkiye di piraniya [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bêalî ma, lê li aliyê Hevpeymanan kete qonaxên dawî yên şer. Di salên destpêkê yên desthilatdariya Tirkiyê de di navbera salên 1923 - 1938an de bi giranî li rojhilatê Tirkiyê di nav kurdan de serhildanên cudaxwaz çêbûn,<ref name=":25" /> ku beşek ji nêrîna [[Îslamîzm|Îslamî]]<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |paşnav2=Tucker |pêşnav2=William F. |tarîx=1978 |sernav=The Sheikh Sait Rebellion in Turkey (1925): A Study in the Consolidation of a Developed Uninstitutionalized Nationalism and the Rise of Incipient (Kurdish) Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/1570466 |kovar=Die Welt des Islams |cild=18 |hejmar=3/4 |rr=195–211 |doi=10.2307/1570466 |issn=0043-2539 }}</ref> an jî daxwazên [[Neteweperwerî|Neteweperistî]] dihatin kirin, gelek caran bi awayekî hovane hatin tepisandin (binere: [[Komkujiya Zîlanê 1930|Komkujiya Zilanê]] an [[Serhildana Dêrsimê|Komkujiya Dêrsimê]]).<ref name=":25"> {{Jêder-malper |url=https://jacobin.com/2021/01/massacre-dersim-turkey-kurds-erdogan/ |sernav=The Massacre in Dersim Still Haunts Kurds in Turkey |malper=jacobin.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://corporatewatch.org/turkeys-bloodiest-massacre-and-displacement-of-the-kurds-since-the-1990s-is-happening-now/ |sernav=Turkey's bloodiest massacre and displacement of the Kurds since the 1990s is happening now |paşnav=Watch |pêşnav=Corporate |tarîx=2016-02-16 |malper=Corporate Watch |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref><ref name=":26"> {{Jêder-malper |url=https://firatn.com/en/?p=1785 |sernav=The Kurds and the Policy of Atrocities and Massacres Targeted their Cultural and Physical Existence |paşnav=Studies |pêşnav=Al-Furat Center for |tarîx=2020-02-19 |malper=Al-Furat Center for Studies |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref><ref name=":27"> {{Jêder-malper |url=https://kurdische-gemeinde.de/zilan-massaker/ |sernav=Zilan-Massaker |paşnav=KGD |tarîx=2022-07-13 |malper=Kurdische Gemeinde Deutschland e.V. |ziman=de-DE |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref> Herî kêm 100.000 kurd mirin di van "peywirên paqijkirinê" ku dewletên tirk bi nav kir de û nêzî 3-4 hezar gund hatin wêrankirin.<ref name=":26" /><ref name=":27" /> Li gorî çavkaniyan, diviyabû di vê serdemê de herî kêm 1 milyon kurd sirgûnî bajarên tirkan bibûna, di encamê de jî divê ev kurd bileztir beşdarî siyaseta tirkkirinê bibin.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Yegen |pêşnav=Mesut |tarîx=2009 |sernav="Prospective-Turks" or "Pseudo-Citizens:" Kurds in Turkey |url=https://www.jstor.org/stable/20622956 |kovar=Middle East Journal |cild=63 |hejmar=4 |rr=597–615 |issn=0026-3141 }} </ref><ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Mills |pêşnav=Amy |tarîx=2018 |sernav=Becoming Blind to the Landscape: Turkification and the Precarious National Future in Occupied Istanbul |url=https://www.jstor.org/stable/10.2979/jottturstuass.5.2.08 |kovar=Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association |cild=5 |hejmar=2 |rr=99–117 |doi=10.2979/jottturstuass.5.2.08 |issn=2376-0699 }}</ref> Îro tê peşbîn kirin ku 7 heya 8 milyon kurd li bajarên ku bi pirranî tirk in dijîn wekî [[Kurdên Stembolê|Stembol]], [[Enqere]], [[Îzmîr]], [[Antalya]], [[Qonye]], [[Edene (bajar)|Edene]] û hinek bajarên wiha ku wek beşekî mezin ji wan ne-kurdîaxiv e lê dijîn. Tê peşbînîkirin ku têne jî 3 heya 4 milyon kurd li [[Stembol]]ê dijîn. Ev yek Stembol wek bajarê herî qelebalixê ku kurd lê dijîn destnîşan dike.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=mwk3EAAAQBAJ&dq=istanbul+k%C3%BCrt+n%C3%BCfusu+3+milyon&pg=PT45&redir_esc=y#v=onepage&q=istanbul%20k%C3%BCrt%20n%C3%BCfusu%203%20milyon&f=false |sernav=KIRIK SAAT DERGİSİ 2. SAYI |paşnav=Kolektif |tarîx=2021-07-06 |weşanger=Tahir Elçi İnsan Hakları Vakfı İktisadi İşletmesi |ziman=tr }}</ref><ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=YROJDwAAQBAJ&dq=four+million+kurds+istanbul&pg=PA149&redir_esc=y#v=onepage&q=four%20million%20kurds%20istanbul&f=false |sernav=The Kurds of Turkey: National, Religious and Economic Identities |paşnav=Çiçek |pêşnav=Cuma |tarîx=2016-12-22 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78673-109-8 |ziman=en }}</ref><ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=QXVHEAAAQBAJ&pg=PA54&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=The Kobane Generation: Kurdish Diaspora Mobilising in France |paşnav=Toivanen |pêşnav=Mari |tarîx=2021-09-21 |weşanger=Helsinki University Press |isbn=978-952-369-043-1 |ziman=en }}</ref> Tirkiye di [[Şerê Korêyê]] de roleke giring lîst û di sala 1952 de endama [[NATO]]yê bû. Di salên [[Şerê Sar]] de, welat du derbeyên leşkerî di salên 1960 û 1980an de, û di salên 1970an de heyamek aloziya aborî û siyasî derbas kir. Aborî di salên 1980an de lîberalîze bû, bi sedema mezinbûna aborî û aramiya siyasî. Ji sala 2002an vir ve, pergala siyasî ya welêt ji hêla [[Partiya Dad û Geşedanê]] û serokê wê [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve tê birêvebirin ku heya sala 2013an di bin desthilatdariya wî de heya sala 2013an aboriya Tirkiyê di astek normal de bû.<ref name=":28"> {{Jêder-malper |url=https://countryeconomy.com/gdp/turkey?year=2013 |sernav=Turkey GDP - Gross Domestic Product 2013 {{!}} countryeconomy.com |malper=countryeconomy.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Piştî sala 2013an aboriya Tirkiyê her ku diçe têk diçê û di navbera salên sala 2020an û 2023an aboriya Tirkiyê dadikeve asta herî xirab<ref name=":28" /> ku hêza aboriya welatiyan dadikeve û di sala 2023an de enflasyona Tirkiyê digihîje asta herî bilind a dîrokî.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2022/11/03/annual-inflation-in-turkey-reaches-record-25-year-high-of-855 |sernav=Annual inflation in Turkey reaches record 25-year high of 85.5% |tarîx=2022-11-03 |malper=euronews |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Destkeftiyên aborî yên destpêkê yên hikûmeta AKPê ku bi dahatên taybetmendî û deynan ve hatin fînanse kirin, di bin siya paşveçûna demokratîk û hilweşîna cihêbûna desthilatan û azadiyên sivîl de, ku piştî ku komara parlamenî bi referandûmê veguherî pergala serokatiyê ya îcrayî di sala 2017an de geş bû.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Oder |pêşnav=Bertil Emrah |tarîx=2021 |sernav=Turkey's Democratic Erosion: On Backsliding and the Constitution |url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/836665 |kovar=Social Research: An International Quarterly |cild=88 |hejmar=2 |rr=473–500 |doi=10.1353/sor.2021.0022 |issn=1944-768X }}</ref> == Navnasî == Xanedaniya tirkan a ewil navîna salên 552-744 li herêma Asyaya Navendî û Çînê bi navê [[Împeratoriya Goktirkan]] hatiye damezrandin. Navê "Türk" bi awayê ku îro tê bikaranîn cara yekem li ser nivîskeke di wextê Goktirkan de derbas dibe. Çîniyan di wê serdemê de navê tirkan wek ''Tūjué'' bi kar tînin. Dîroknas [[İlber Ortaylı]] li nivîseke xwe de diyar dike ku bazirgan û dîplomatên Cenevîzî û Venedîkî di sedsala 12an de Tirkiye wek ''Turchia'' û ''Turkmenia'' şayesandine. Ji bilî vê navê Tirkiye cara pêşîn di sala 1190î de di çavkaniyek nivîskî de, di weqayînameya [[Seferên Xaçperestan]] derbas dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=uZDgivj7_RAC&pg=PA46&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Byzanz und Ostmitteleuropa 950-1453: Beiträge zu einer table-ronde des XIX. International Congress of Byzantine Studies, Copenhagen 1996 |paşnav=Prinzing |pêşnav=Günter |paşnav2=Salamon |pêşnav2=Maciej |tarîx=1999 |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-04146-1 |ziman=en }}</ref> Di Dewleta Osmanî de heta sedsala 19an navê Tirkiye nedihat bikaranîn;<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=hFc4mwsHZ7IC&pg=PA3&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: The So-Called Tartars of Russia and Central Asia |paşnav=Howorth |pêşnav=Henry Hoyle |tarîx=2008-01-01 |weşanger=Cosimo, Inc. |isbn=978-1-60520-134-4 |ziman=en }}</ref> Navên ''Devlet-i Âliyye,'' ''Devlet-i Osmaniye'',''Memalik-i Şahane'', ''Diyar-ı Rum'' (bixwîne: Dîyar-i Rum) hatin bikaranîn. Lê tê zanîn ku li derveyî welêt car caran li şûna Împeratoriya Osmanî navê Tirkiye hatiye bikaranîn. Xerîteyên ku di wê heyamê de bi zimanên biyanî hatine çêkirin vî rewşê diyar dikin. Paşînga nav Jön Türkan şûna Osmaniye navên mîna ''Türkistan'', ''Türkeli'', ''Türkili'' hatine pêşniyazkirin lê ji ber ku di Asyaya Navendî de herêmekê bi navê Türkistan heye ew yek nehatiye pejirandin. Di [[destûra bingehîn]] a 1921ê de navê "Türkiye" hatiye nivîsandin û bi îlankirina komarê di sala 1923an de navê dewletê wek ''Türkiye Cumhuriyeti'' (bi kurdî: Komara Tirkiyeyê) misoger bû. === Guhertina navê fermî li ser zimanên din === Di kanûna 2021ê de Serokkomar Erdogan bi giştînameyek belav kir û xwest îxracat bi etîketa "Made in Türkiye" bê danîn.<ref name=":29" /> Di belavokê de her wiha hate gotin ku têkildarî danûstandinên din ên hikûmetê de jî dê hesasiyeta pêwîst li ser bikaranîna hevoka ''Türkiye'' li şûna hevokên wek ''Turkey'' (bi Îngilîzî), ''Türkei'' (bi almanî), ''Turquie'' (bi fransî) û hwd.<ref name=":29"> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/exports-to-be-labeled-made-in-turkiye-169885 |sernav=Exports to be labeled ‘Made in Türkiye’ - Latest News |tarîx=2021-12-06 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Sedema tercîhkirina ''Türkiye'' ev bû ku "çand, şaristanî û nirxên neteweya tirk bi awayekî herî baş temsîl û îfade dike."<ref name=":29" /> Dewleta Tirk di gulana 2022an de [[Neteweyên Yekbûyî]] û rêxistinên navneteweyî yên din agahdar kir û xwest ku peyva ''Türkiye'' bi fermî li şûna Turkey bi înglîzî bi kar bînin, ku Neteweyên Yekbûyî yekser qebûl kir.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/turkey-turkiye-new-name-register-un-weeks |sernav=Turkey to register its new name Türkiye to UN in coming weeks |paşnav=https://www.facebook.com/middleeasteye |malper=Middle East Eye |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref><ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61671913 |sernav=Turkey wants to be called Türkiye in rebranding move |tarîx=2022-06-02 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Wezareta Karên Derve ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] di Çileya 2023 de bi fermî dest bi karanîna bi peyva ''Türkiye'' kir.<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2023/01/05/world/middleeast/turkey-spelling-change.html |sernav=For the State Department, Now It’s Türkiye, Not Turkey |tarîx=2023-01-05 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> == Dîroka Anatolyayê == [[Wêne: Göbekli2012-21.jpg|thumb|Bi Tirkî „Göbelkitepe“, 3200 sala kevîn.]] [[Wêne: Lion Gate, Hattusa 01.jpg|thumb| Çekirînê Hittîtiyan]] Îro nîvgirava [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] ku di nav sînorên Tirkiyeyê de ye, yek ji kevintirîn wargehên mirovan ên cîhanê ye. Li herêmê heya destpêka [[Neolîtîk|Serdema Neolîtîkê]] û serketinên leşkerî yên [[Îskenderê Mezin]] jî gelek neteweyên kevnar ên Anatolyayê li herêmê hebûna xwe domandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=7ND_CE9If3kC&redir_esc=y&hl=tr |sernav=The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000-323 BCE) |paşnav=Steadman |pêşnav=Sharon R. |paşnav2=McMahon |pêşnav2=Gregory |tarîx=2011-09-15 |weşanger=OUP USA |isbn=978-0-19-537614-2 |rr=3-11, 37 |ziman=en }}</ref> Pirraniya van gelan bi zimanên Anatoliyê diaxivîn, ku ew şaxek ji malbata [[zimanên hind û ewropî]] tê dîtin. Hin [[lêkolîner]] destnîşan kirine ku zimanên hind û ewropî ji zimanên hîtîtî û lûwî belav bûne, ku ew jî zimanên kevnar ên Anatolyayê ne. Her wiha [[Trakya|Trakyaya Rojhilat]] ku beşeke biçûk a Tirkiyeyê li parzemîna [[Ewropa]]yê pêk tîne, xwedî dîrokeke niştecihbûnê ya 40 hezar salî ye û şêniyên herêmê beriya 6000 salan dest bi çandiniyê kirine û derbasî serdema neolîtîk bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia |sernav=Anatolia {{!}} Definition, History, Map, People, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-07-11 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> [[Girê Mirazan]], ku dîroka wê vedigere nêzîkî 10.000 sal berî zayînê û di nav sînorên navenda bajarê [[Riha]]yê de ye, cihê herî kevnar avahiya olî ya naskirî ya li ser xaka welêt e.<ref name=":1" /> „Çatalhöyük“ li Anatolyaya Navîn, ku tê texmînkirin ku dîroka wê vedigere 7500 BZ an jî 5700 BZ, niştecîhek pir mezin a serdema Neolîtîk û Sifir e û wekî bajarê Serdema Neolîtîk a herî baş hatî parastin hate destnîşan kirin û di tîrmehê de wekî Mîrateya Cîhanê ya [[UNESCO]] hate ragihandin 2012.<ref name=":0" /> Kampûsa Çayönü ya ku di nav sînorên navçeya [[Erxenî]] ya [[Amed]]ê de ye û dîroka wê di navbera salên 8200-6000 berî zayînê de tê texmînkirin, wekî mînakek ji van avahiyan tê nîşandan. Li bajarê qedîm Troya yê [[Çanakkale]]yê niştecihên ku di Serdema Neolîtîkê de dest pê kirine heta [[Serdema hesinî]] dewam kirine.<ref name=":0" /> Yekem niştecihên Anatolyayê yên ku tê zanîn civaka [[Mîtanî|Hattî]] û [[Hurî]] ne. Ev her du miletên ne hind-ewropî berî zayînê li dora sala 2300 li Anatolyaya Navîn û Rojhilatê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history/world-history-beginnings/ancient-egypt-hittites/a/the-hittites |sernav=The Hittites and Ancient Anatolia (article) |malper=Khan Academy |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Hattî û Hûrî cihê xwe ji Hîtîtan re hiştin dema Hîtît ku yek ji neteweyên Hind-Ewropî ye di salên 2000-1700 berî zayînê de hatin Anatoliyê. Hîtîtan beriya zayînê di sedsala 13an de li herêmê yekemîn keyaniya mezin ava kirin.<ref name=":1" /> [[Suryanî|Asûrî]] jî ji sala 1950 heta sala 612 berî zayînê zevt kirin û li welatên başûr-rojhilatê Tirkiyeya îroyîn bi cih bûn. Bi nivîsên [[Suryanî|Suryaniyan]] dihate hînbûn ku [[Urartû|Urartî]] di sedsala 9an a beriya zayînê de li bakur hevrikên xurt ên Asûriyan bûn. Ûrartûyên ku ji sala 612 berî zayînê ve nikarîbûn bandoreke cidî nîşan bidin, ji aliyê [[Med]]ên ku ji [[Kurdên Îranê|Îranê]] hatibûn di sala 590 berî zayînê de hatin tunekirin.<ref name=":0" /> Piştî hilweşîna [[Hîtît|Împeratoriya Hîtît]], ku li ser Anatolyaya Navîn xwedî serdestiyeke mezin bû, di sala 1180an de beriya zayînê, bajarê [[Frîgya]]yê ku ji aliyê Frîgiyan ve ji neteweyên hind-û-ewropî hatibû avakirin, li Anatolyayê serdestiya xwe bi dest xist, heta êrîşên ku ji aliyê [[Kîmmer]]an ve hatin kirin. Sedsala 7. berî zayînê. Piştî Firîgyayê dewletên Lîdya, Karya û Lîkya li herêmê bûn xwedî hêz û xwedî gotin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://factsanddetails.com/asian/cat65/sub424/entry-5257.html |sernav=ANATOLIA BEFORE THE ARRIVAL OF THE TURKS {{!}} Facts and Details |paşnav=Hays |pêşnav=Jeffrey |malper=factsanddetails.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Lîdyayên ku di warê aboriyê de derketin pêş, li Anatolyaya Rojava hebûna xwe domandin heta ku beriya zayînê di sala 546an de ji aliyê Mîrê [[Împeratoriya Hexamenişî]] [[Kûruşê Mezin]] ve hatin tunekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lydia-ancient-region-Anatolia |sernav=Lydia {{!}} Anatolia, History, & Map {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-01 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110436020/html |sernav=Lydien: Ein altanatolischer Staat zwischen Griechenland und dem Vorderen Orient |paşnav=Högemann |pêşnav=Peter |paşnav2=Oettinger |pêşnav2=Norbert |tarîx=2018-09-10 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-043602-0 |ziman=de |doi=10.1515/9783110436020/html }}</ref> === Antîk, Serdema helenîstî û Serdema Bîzansê === {{Gotara bingehîn|Împeratoriya Bîzansê}} [[Wêne: Battle of Issus.jpg|thumb|Îskenderê mezîn du şere bajarê Îssûse bi leşkerên xwe.]] Di [[Şerê Issus]] de (333 BZ) ji aliyê [[Îskenderê Makedonî]], şahê [[Faris III]]. Mozaîka hevdîtina xwe ya bi Daryûs re nîşan dide Beriya zayînê di sala 1200an de li peravên Anatolyayê niştecihbûna Eyolî, Îyon û Yewnanî dest pê kir. Gelek bajarên giring ên wek [[Miletos]], [[Efesos|Efes]], [[Îzmîr|Simîrna]] û [[Bîzans]] ji aliyê van rûniştvanan ve hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia/The-Anatolian-Greeks-in-the-Achaemenian-period |sernav=Anatolia - Achaemenian, Greeks, Asia Minor {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Di dawiyê de, bajarê Megara ji aliyê kolonîstên Yewnanî ve di sala 657 berî zayînê de hat dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia/Greek-colonies-on-the-Anatolian-coasts-c-1180-547-bce |sernav=Anatolia - Greek Colonies, Coasts, 1180-547 BCE {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Dîsa di vê serdemê de, berî zayînê di sedsala 6an de, li ser axa îroyîn a [[Ermenistana rojava|Rojhilate Tirkiye]] dewletek ji aliyê [[Xanedaniya Orontîd]] a [[Ermenî|Ermeniyan]] ve hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/armenians.html |sernav=Armenians and their Kingdom {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Anatolya di sedsalên 6 û 5an berî zayînê de kete bin desthilatdariya [[Împeratoriya Hexamenişî]], dewleteke [[Gelê Farsê|farisan]], û ev serwerî heta sala 334an berî zayînê di bin serweriya Padişahiyê Makedonyayê Îskenderê Mezin de berdewam kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gates |pêşnav=Charles |tarîx=2005 |sernav=Review Article: Tracking the Achaemenid Persians in Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/40025699 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=109 |hejmar=4 |rr=789–792 |issn=0002-9114 }}</ref> Îskenderê ku ber bi hundirê Anatolyayê ve pêş ket; Digihîşt heta [[Frîgya]], [[Kapadokya]] û herî dawî jî [[Kîlîkya]]. Piştre, di Şerê Issosê de, ku li dora [[Îskenderûn]]ê ([[Entakya]]) bû, û piştre di şerê Gaugamela de, ku li dora [[Iraq]]ê bû, desthilatdarê Hexamenî III. Daryûs wêran kir. Paşê, Padişahê Fars III. wî Daryûs hilweşand û [[Împeratoriya Hexamenişî]] bi temamî bi dest xist.<ref name="iranianstudies2017">{{Jêder-malper |url=https://iranianstudies.wordpress.com/2017/07/20/achaemenid-anatolia-persian-presence-and-influence-in-the-western-satrapies-546-330-bc/ |sernav=Achaemenid Anatolia: Persian Presence and Influence in the Western Satrapies 546–330 BC |paşnav=iranianstudies |tarîx=2017-07-20 |malper=Scandinavian Society for Iranian Studies |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 |tarîxa-arşîvê=2023-08-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230812163439/https://iranianstudies.wordpress.com/2017/07/20/achaemenid-anatolia-persian-presence-and-influence-in-the-western-satrapies-546-330-bc/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Daryûsê ku şikestinek mezin xwar, sirgûnî [[Firat|rojhilatê Firatê]] hate kirin û bi vî awayî serdestiya [[Persan]] a li Anatolyayê bi dawî bû.<ref name="iranianstudies2017" /> [[Wêne: Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|thumb|Kîlisê Hagia Sophia ji waxtên Bizansê, wekî îroyen ê Misîlmana ye.]] [[Wêne: Campidoglio statue.jpg|thumb| Statûya Canpidoglio]] Damezrênerê bajarê [[Konstantînopolîs|Konstantînopolisê]] û [[Împeratoriya Bîzansê|Împeratoriya Romaya Rojhilat]], ku bi navê "Mezin" tê naskirin, Konstantîn I. Têkiliya çandî û tevgera Helenîzasyonê di serdema Îskenderê Mezin de hat destpêkirin.<ref name=":1" /> Piştî mirina ji nişka ve Îskender li [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] di sala 323 berî zayînê de, Anatolya hat parçekirin û padîşahiyan biçûk ên [[Helenîstîk]] derketin holê. Ev hemû padîşah di nîvê sedsala 1ê berî zayînê de bûne beşek ji komara Romayê.<ref name="Sayar2014">{{Jêder-kitêb |url=https://doi.org/10.1007/978-1-4419-0465-2_1120 |sernav=Hellenistic and Roman Anatolia, Archaeology of |paşnav=Sayar |pêşnav=Mustafa Hamdi |tarîx=2014 |weşanger=Springer |isbn=978-1-4419-0465-2 |paşnavê-edîtor=Smith |pêşnavê-edîtor=Claire |cih=New York, NY |rr=3236–3247 |ziman=en |doi=10.1007/978-1-4419-0465-2_1120#:~:text=during%20the%20hellenistic%20and%20roman,pisidians,%20cappadocians,%20and%20paphlagonians }}</ref> Tevgera Helenîzasyonê ya ku ji hêla Îskenderê Makedonî ve bi serketinên wî ve hatibû destpêkirin, di dema [[Împeratoriya Romê]] de zûtir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter-abstract/318719074?redirectedFrom=fulltext&login=false |malper=academic.oup.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Ji ber vê sedemê ziman û çandên Anatolyayê yên ku di sedsalên berê de hebûn ji holê rabûn û cihê xwe ji ziman û çanda yewnanî re hiştin.<ref name=":4" /> Di sala 324an de, Împeratorê Romayê [[Konstantînê Mezin]] paytexta împeratoriyê bar kir Bîzans û navê bajêr guhert û kir Nova Roma. Du kurên împerator [[Teodosius I|Theodosius I]] (379-395) piştî mirina bavê wan di sala 395 de, Împeratoriya Romê li Rojhilat û Rojava dabeş kirin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia/Roman-Byzantine-and-Seljuq-rule |sernav=Anatolia - Roman, Byzantine, Seljuq {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] ku paytexta wê [[Roma]] ma, di sala 476 de hilweşiya.<ref name="Sayar2014" /> Bajarê ku di nav gel de wek [[Konstantînopolîs]] ([[Stembol]]) navdar bû, bû paytexta Împeratoriya Romaya Rojhilat.<ref name="Selkirk2018">{{Jêder-malper |url=https://www.world-archaeology.com/books/byzantine-anatolia/ |sernav=Byzantine Anatolia |paşnav=Selkirk |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-02-13 |malper=World Archaeology |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Împeratoriya Romaya Rojhilat di salên paşerojê de dest bi navê Împeratoriya Bîzansê kir, li beşeke giring a xaka Tirkiyeyê ya îroyîn serdest bû û heya sala 1453, dema ku Tirkên [[Împeratoriya Osmanî]] Stembol girtin, hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.cambridge.org/core/books/new-cambridge-history-of-islam/turks-in-anatolia-before-the-ottomans/90B41FA530A69D7C0AA13E772F95D307 |sernav=The Turks in Anatolia before the Ottomans |paşnav=Leiser |pêşnav=Gary |tarîx=2010 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83957-0 |paşnavê-edîtor=Fierro |pêşnavê-edîtor=Maribel |series=The New Cambridge History of Islam |cild=2 |cih=Cambridge |rr=299–312 }}</ref><ref name=":4" /><ref name="Selkirk2018" /> === Serdema Selcûqî û Împeratoriya Osmanîyan === Piştî ku Tirkên [[Tirkên oxizî|oxizî]] bûn Misilman,<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Seljuq |sernav=Seljuq {{!}} History & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> nêzî alema [[Îslam]]ê bûn û di sedsala 9an de li bakurê [[Deryaya Qezwînê]] û [[Gola Aralê]] dest bi bicihbûna xwe kirin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia/Seljuq-expansion |sernav=Anatolia - Seljuq, Expansion, Conquest {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Di sedsala 10an de, [[Selcûqî|Selçûqiyan]] ji welatê bav û kalên xwe, [[Asyaya Navendî]], bi tevlêkirina axa Farisan di nav sînorên xwe de, dest bi koça rojava kirin û [[Dewleta Selcûqîyan|Dewleta Selçûqiyan]] ava kirin.<ref name=":7" /><ref name=":6" /> Di nîvê duyem ê sedsala 11an de Selçûqiyan dest bi niştecihbûnê kirin û êrîşî herêmên [[Bakurê Kurdistanê|rojhilatê Anatolyayê]] kirin.<ref name="Rogers1969" /> Di sala 1071ê de, di serdema Siltan Alp Arslan de, bi serketina Selçûqiyan re piştî [[şerê Milazgirê]] yê di navbera [[Tirk]]ên Selçûqî û Împeratoriya Bîzansê de, tevgera [[Tirknasî]] û îslamiyetê li ser axa Anatolyayê dest pê kir.<ref name=":7" /> Bi vê tevgerê re zimanê tirk derbasê Anatolyayê bûn û belav bûn. Ji ber vê yekê [[Xiristiyanî]] û [[Yewnanî]] ku li herêmê belav bûbûn, hêdî hêdî misilmantî û çanda tirkan li şûna xwe girtin.<ref name="Rogers1969">{{Jêder-kovar |paşnav=Rogers |pêşnav=J. M. |tarîx=1969 |sernav=Recent Work on Seljuk Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/20752392 |kovar=Kunst des Orients |cild=6 |hejmar=2 |rr=134–169 |issn=0023-5393 }}</ref> Piştî belavbûna Împaratoriya Mezin a Selçûqiyan, [[Selcûqiyên Romê|Siltanên selcûqîyen ya Anatolyayê]] ku li ser mîrekiyên din ên Tirk ên li Anatoliyê desthilatdar bû, demeke dirêj li Anatoliyê desthilatdarî kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lindner |pêşnav=Rudi Paul |tarîx=2013 |sernav=Review of The Seljuks of Anatolia: Court and Society in the Medieval Middle East, A.C.S. Peacock and Sara Nur Yıldız, editors |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/18785328-13040212 |kovar=Bustan: The Middle East Book Review |cild=4 |hejmar=2 |rr=190–195 |doi=10.1163/18785328-13040212 |issn=1878-5301 }}</ref> Selçûkiyên Anatoliyê ku paytexta wan bajarê [[Îznîk]] e, piştî ku bajarê Îznîkê di dema [[Sefera xaçperestan a yekem]] de ji aliyê Bîzansiyan ve hat girtin, di sala 1097an de ji aliyê siltan Kiliçarslan I ve paytexta xwe birin [[Qonye]]yê û ji vê rojê û vir ve paytexta Dewleta Selçûqiyan e.<ref name=":7" /> Selçûqiyên ku serdema xwe ya zêrîn di serdema siltan [[Elaedîn Keyqubadê Selcûqî]] Yekem de jiyaye, piştî mirina I. Elaeddîn ketiye dewra rawestanê.<ref>https://www.researchgate.net/publication/285750373_The_Seljuks_of_Anatolia_Court_and_Society_in_the_Medieval_Middle_East_Edited_by_A_C_S_Peacock_and_Sara_Nur_Yildiz</ref><ref name=":7" /> [[Împeratoriya Mongolan]] ji mirina Elaedîn Keykubad sûd werdigirin, bi êrîşa li ser sînorê rojhilatê Selçûqiyan hewl didin ku bikevin Anatoliyê. Bi rastî, bi têkçûna ku di encama Şerê Kosedagê de di navbera Dewleta Selçûqiyên Anatoliyê û Mongolan de di bin fermandariya Baycu Noyan de di sala 1243 de hat, Anatolya ket bin desthilatdariya Mongolan û Dewleta Selçûqiyan a Anatoliyê qels bû û dev ji xwe berda li ser cihê mîrekiyên tirkan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-turkey/anatolia-under-the-mongols/73C5FC788C55900D12455E170F5535C8 |sernav=Anatolia under the Mongols |paşnav=Melville |pêşnav=Charles |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-05596-3 |paşnavê-edîtor=Fleet |pêşnavê-edîtor=Kate |series=Cambridge History of Turkey |cild=1 |cih=Cambridge |rr=51–101 }}</ref> Di nav van mîrektiyan de, Mîrektiya Osmanoğulları, ku li derdora Söğut û Bilecikê hatibû damezrandin, di dawiya sedsala 13an de serxwebûna xwe ragihand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/question/When-did-the-Mongols-rule-Anatolia |sernav=When did the Mongols rule Anatolia? {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> [[Wêne: Kusatma Zonaro.jpg|thumb|Şere Konstantinopolîse navbera Tîrken Osmanîyan û Yewnanên Bizansê.]] Mîrektiya [[Împeratoriya Osmanî|Osmanî]] ya ku [[Osman I.]] serokatiya wê dikir, di salên pêş de gav bi gav mezin bû û li ser [[Anatolya]], [[Balkan]], [[Afrîkaya Bakur]] û [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şam]] serdestiya xwe ava kir. Di 1453 de, II. Di bin serokatiya Mehmed de paytextê Împeratoriya Bîzansê Konstantînopolis hate fetihkirin û împeratorî ji holê rabû. Piştî vê bûyerê Osmanî bûne împeratorî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=İlter |pêşnav=Fügen |tarîx=1993 |sernav=The Main Features of the Seljuk, the Beylik and the Ottoman Bridges of the Turkish Anatolian Architecture From the XII th to the XVI th Centuries |url=https://belleten.gov.tr/tam-metin/2263/eng |kovar=Belleten |cild=57 |hejmar=219 |rr=481–494 |doi=10.37879/belleten.1993.481 |issn=0041-4255 }}</ref> Di sala 1514an de [[Selîm I]] bi têkbirina Mîrê Sefewî [[Şah Îsmaîl]] di [[Şerê Çaldiranê]] de sînorên împeratoriyê ber bi rojhilat ve berfireh kir. Di sala 1517an de [[Şam (herêma dîrokî)|Şam]], [[Misir]] û [[Cezayir]] bi dest xist û li Misirê [[Dewleta Memlûkan|siltanatiya Memlûkan]] hilweşand û hişt ku [[Xanedana Ebasiyan|xelîfetiya Îslamê]] derbasî Împeratoriya Osmanî bibe.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ottoman-Empire |sernav=Ottoman Empire {{!}} Facts, History, & Map {{!}} Britannica |tarîx=2023-07-03 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Dûv re çend şerên deryayî di navbera împeratoriyên Osmanî û [[Portûgal]]î de li ser [[Deryaya Sor]], [[Deryaya Erebî]] û [[Kendava Farsê]] hatin kirin da ku di [[Okyanûsa Hindî]] de serweriyê bi dest bixin. Serdestiya Portûgalî ya li ser [[Hindistan]]ê ji hêla Osmaniyan ve wekî xeteriyek hate dîtin.<ref name=":9" /> Ji ber ku vedîtina Cape of Good Hope û [[Amerîkî]], bi saya Vedîtinên Erdnîgarî yên di dawiya sedsala 15an de, bû sedem ku rêyên bazirganiyê yên kevn ên ku bazirganiya di navbera [[Asyaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Rojava]] de, ku di destê Osmaniyan de bûn, winda bikin. giringiya wan û bandoreke neyînî li aboriya Osmanî kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/summary/Ottoman-Empire |sernav=The rise and fall of the Ottoman Empire {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> [[Wêne: Battle of Preveza (1538).jpg|thumb|Şere Prevezayê di sala 1538.]] Împeratoriya Osmanî di sedsalên 16an û 17an de, bi taybetî di serdema Siltan Silêmanê Qanûnî de gihîştiye lûtkeya xwe. Di vê serdemê de, tevahiya Balkanan, [[Ewropaya Navendî]] û başûrê [[Polonya]]yê bi dagirkirina erdên ber bi [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] a li rojava ve hatin girtin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Ottoman_wars_in_Europe |sernav=Ottoman wars in Europe - New World Encyclopedia |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Hêzên deryayî yên Osmanî bi ketina pêşbirkên curbicur ên li behrê bi ser ketin. Piştî ku Barbaros Hayreddîn Paşa di Şerê Prevezayê de di sala 1538an de Xaçperestan têk bir, kontrola împeratoriyê li [[Deryaya Navîn]] zêde bû.<ref name="Guilmartin1988">{{Jêder-kovar |paşnav=Guilmartin |pêşnav=John F. |tarîx=1988 |sernav=Ideology and Conflict: The Wars of the Ottoman Empire, 1453-1606 |url=https://www.jstor.org/stable/204822 |kovar=The Journal of Interdisciplinary History |cild=18 |hejmar=4 |rr=721–747 |doi=10.2307/204822 |issn=0022-1953 }}</ref> Li rojhilat hin nakokiyên bi [[Dewleta Sefewiyan]] re, ku ji ber nakokiyên mezhebî û nakokiyên erdnîgarî derketine, carnan veguheriye şer û di navbera sedsalên 16 û 18an de berdewam kiriye.<ref name="Guilmartin1988" /> Împeratoriya Osmanî li paş zemanê ma û nikarîbû pêşketinên nû yên wekî Ronesans, [[Şoreşa Zanistî]], [[Serdema Ronahîdariyê]] û [[Şoreşa pîşesaziyê]] ku li [[Ewropaya Rojava]] pêk hatin, bîne welatê xwe.<ref name=":10" /> Piştî [[Peymana Karlowitzê]] ku di sala 1699an de hat îmzekirin, bi dawîbûna Şerên Îttîfaqa Pîroz re, Împeratoriya Osmanî hêdî hêdî dest bi paşveçûnê kir. Gelek reform û Fermana [[Tenzîmat]]ê ya ku di sedsala 19an de hat ragihandin, bi armanca nûjenkirina welat; lê bi ser neket.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deutschlandfunk.de/tanzimat-aera-im-osmanischen-reich-der-erste-versuch-einer-100.html |sernav=Tanzimat-Ära im Osmanischen Reich - Der erste Versuch einer Reform in der Türkei |paşnav=deutschlandfunk.de |malper=Deutschlandfunk |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref><ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Tanzimat |sernav=Tanzimat {{!}} Modernization, Reforms & Reorganization {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> [[Wêne: Negotiation of the peace of Karlowitz.jpg|thumb|Tekîliyen Aşîtî ya Karlowitzê.]] Bi ser de jî, tevgera Osmanî ya ku ji bo parastina yekparebûna axa welêt hatibû pêşxistin û tê de fikira mirovên ji eslê xwe yên olî û etnîkî yên cuda bi hev re dijîn, bi ser neket û nekarî pêşî li perçebûnê bigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ottoman-Empire/The-Tanzimat-reforms-1839-76 |sernav=Ottoman Empire - Tanzimat Reforms, Modernization, Equality {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Di sala 1854an de, di dema [[Şerê Krîmê]] de, Împeratoriya Osmanî cara yekem ket nav deynên biyanî; lê deyn nehatin dayîn.<ref name=":12" /> Di nava 20 salên pêş de gihîşt asta bilind û bû sedem ku aborî ber bi îflasê ve biçe û dewleta Osmanî bikeve rewşeke dijwar.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Russo-Turkish-wars |sernav=Russo-Turkish wars {{!}} Causes, Consequences & Impact {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Piştî vê yekê felaketên wek Krîza Rojhilat a 1875-78 û Şerê Osmanî-Rûsya yên 1877-78 de çêbûn. Di encamê de dema ku aboriya Osmanî ji ber nekarî deynên xwe bide wêrankirin, di sala 1881ê de Düyun-u Umumiye ji aliyê welatên deyndêr ve ji bo misogerkirina berhevkirina deynan hate avakirin.<ref name=":13" /> Bi vî awayî kontrola dahatên Împeratoriya Osmanî derbasî destên welatên deyndêr bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prlib.ru/en/history/619605 |sernav=The Russo-Turkish War of 1768-1774 broke out |malper=Presidential Library |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aksan |pêşnav=Virginia |tarîx=1993 |sernav=The One-Eyed Fighting the Blind: Mobilization, Supply, and Command in the Russo-Turkish War of 1768-1774 |url=https://www.jstor.org/stable/40106664 |kovar=The International History Review |cild=15 |hejmar=2 |rr=221–238 |issn=0707-5332 }}</ref> Di destpêka sedsala 20an de Împeratoriya Osmanî li gorî hêzên ewropî bûye welatekî pîşesazî û kêm pêşketî.<ref name=":13" /> Lê dîsa jî, ew li Asyaya Başûr-rojhilatê jî bibandor bûn ji ber ku osmaniyan leşker şandin ber vasalê xwe yê herî dûr, Siltanatiya Aceh li [[Sumatra]], [[Îndonezya]]. Hêzên wî yên li Aceh li hember Portekîzên ku derbazî [[Okyanûsa Atlantîk]] û Hindistanê bûn, Sîltanatên Malacca dagir kirin, û [[Spanya]] ku ji [[Amerîkaya Latînî]] derbas bûn û Manîla misilmanên berê li [[Filîpîn]]ê dagir kirin, ji ber ku ev hêzên Îberî mijûl bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamdani |pêşnav=Abbas |tarîx=1981 |sernav=Ottoman Response to the Discovery of America and the New Route to India |url=https://www.jstor.org/stable/602594 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=101 |hejmar=3 |rr=323–330 |doi=10.2307/602594 |issn=0003-0279 }}</ref> di şerên Osmanî-Habsburgan de ku bi navê Şerên Osmanî-Habsburgî dihatin binavkirin. Erîşên ewropî li şerê cîhanê li dijî Xelîfetiyê kirin.<ref name=":14" /> Împeratoriya Osmanî li aliyê hêzên navendî ket [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û di şer de têk çû.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/topics/middle-east/ottoman-empire |sernav=Ottoman Empire - WWI, Decline & Definition |tarîx=2020-02-28 |malper=HISTORY |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref><ref name="Karpat2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Karpat |pêşnav=Kemal H. |tarîx=2004 |sernav=The Entry of the Ottoman Empire into World War I |url=https://belleten.gov.tr/tam-metin/37/eng |kovar=Belleten |cild=68 |hejmar=253 |rr=687–734 |doi=10.37879/belleten.2004.687 |issn=0041-4255 }}</ref> Bi Qanûna Dersînorkirinê ya ku ji ber zêdebûna rageşiya etnîkî ya bi Ermeniyan re di dema şer de hat derxistin, Ermenî ji aliyê dewletê ve ji Herêma Rojhilatê Anatolyayê koçî Sûriyeyê kirin. Li gorî çavkaniyên cuda, hate îdîakirin ku di dema koçberiyê de ji 300.000 heta 1.500.000 Ermenî jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Armenian-Genocide |sernav=Armenian Genocide {{!}} History, Causes, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-09 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Ev mirin ji aliyê gelek çavkaniyên cuda ve wekî Qirkirina Ermeniyan hatine pênasekirin.<ref name="Karpat2004" /> Li aliyê din aliyê tirk jî diyar kir ku bûyer ne jenosîd in û diyar kir ku ermenî tenê hatine veguhestin.<ref name="Gürbüz2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Gürbüz |pêşnav=M. Vedat |tarîx=2003 |sernav=Genesis of Turkish Nationalism |url=https://belleten.gov.tr/tam-metin/3552/eng |kovar=Belleten |cild=67 |hejmar=249 |rr=495–518 |doi=10.37879/belleten.2003.495 |issn=0041-4255 }}</ref> Di dema şerê li împeratoriyê de ji bilî Ermeniyan, Yewnan û Asûrî jî hatin kuştin û ev bûyer ji aliyê hin çavkaniyan ve weke jenosîd hatin pênasekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aksan |pêşnav=Virginia H. |tarîx=2005 |sernav=Ottoman to Turk: Continuity and Change |url=https://www.jstor.org/stable/40204127 |kovar=International Journal |cild=61 |hejmar=1 |rr=19–38 |doi=10.2307/40204127 |issn=0020-7020 }}</ref><ref name="Gürbüz2003" /> [[Wêne: Mesopotamian campaign 6th Army Siege of Kut.png|thumb| Kampanyayê Mezopotamyayê, Şere Kûtê.]] Piştî şer, neteweyên girêdayî împeratoriyê ji hev cuda bûn û dewletên nû yên cuda ava kirin. Di 30ê Cotmeha 1918an de Împeratoriya Osmanî bi Hêzên Antant re Agirbesta Mudrosê îmze kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Armistice-of-Mudros |sernav=Armistice of Mudros {{!}} Ottoman Empire, WWI, Allies {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Peymana Sêvrê ku di 10ê tebaxa 1920an de hat îmzekirin, axa Osmanî di nav Hêzên Antantê de hat parvekirin, lê nekarî bikeve meriyetê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/fromparistosevre0000helm |sernav=From Paris to Sèvres: the partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919-1920 |paşnav=Helmreich |pêşnav=Paul C. |tarîx=1974 |weşanger=Columbus, Ohio State University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8142-0170-1 }}</ref> === Komara Tirkiyeyê === Piştî Peymana Mudrosê ku di dawiya [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de hat îmzekirin, bi dagirkirina Stembol, [[Îzmîr]] û welatên din ên Osmaniyan ji aliyê hêzên Antantê ve Tevgera Milî ya Tirk derket holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rustow |pêşnav=Dankwart A. |tarîx=1959 |sernav=The Army and the Founding of the Turkish Republic |url=https://www.jstor.org/stable/2009591 |kovar=World Politics |cild=11 |hejmar=4 |rr=513–552 |doi=10.2307/2009591 |issn=0043-8871 }}</ref> Di 19ê gulana 1919an de bi çûna [[Mustafa Kemal Atatürk]], yek ji navdarên [[Şerê Dardanellê]], bo [[Samsun|Samsûnê]], [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]], bi armanca betalkirina şert û mercên [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] û parastina yekitiyê, dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Turkey/Declaration-of-the-Turkish-republic |sernav=Turkey - Republic, Mustafa Kemal, 1923 {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Ji axa welat di nav sînorên Peymana Neteweyî de ye. [[Wêne: Sultanvahideddin.jpg|thumb|Padişahiya Mehmed VI. Vahidettin lî Stembolê.]] Di 18ê Îlona 1922an de hemû hêzên dijmin li welêt hatin dersînorkirin û rejîma Tirkiyeyê ya Enqereyê ku ji nîsana 1920an ve xwe wek hikûmeta rewa ya welêt îlan kiribû, bi qanûnîkirina sîstemê dest bi pergala nû ya siyasî ya komarê kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Van Wyck |pêşnav=Brian |paşnav2=Uzer |pêşnav2=Umut |tarîx=2016 |sernav=Review of An Intellectual History of Turkish Nationalism: Between Turkish Ethnicity and Islamic Identity, UzerUmut |url=https://www.jstor.org/stable/26300464 |kovar=Insight Turkey |cild=18 |hejmar=4 |rr=228–230 |issn=1302-177X }}</ref> ji Împeratoriya Osmanî ya kevn. Di 1ê mijdara 1922an de Meclisa Mezin a Tirkiyeyê siltanet betal kir û Împeratoriya Osmanî ya padîşah a 623 salî bi awayekî fermî ji qada dîrokê hat rizgar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.studentsofhistory.com/ataturk-nationalism-in-turkey |sernav=Ataturk and Nationalism in Turkey |malper=www.studentsofhistory.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> [[Peymana Lozanê]] ku di 24ê tîrmeha 1923an de hat îmzekirin, naskirina navneteweyî ya Komara Tirkiyeyê ya nû, ku berdewamiya Împeratoriya Osmanî ye, misoger kir û di 29ê Çiriya Pêşîn a 1923an de, paytexta nû [[Enqere]]yê bi fermî wek komarê hat îlankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/item/2012648221/ |sernav=Capital of modern Turkey This photo shows one of the main streets of Ankara, the capital of Turkey since 1923. This is one of the cities President Eisenhower will visit on his forthcoing good-will tour of ten countries. The sweeping lines of Ankara's new buildings and its well-planned thoroughfares exemplify the dynamic, progressive spirit of modern Turkey. Three decades ago, Ankara was a small, slumbering provincial town with two thousand years of history behind it. Now it is a modern city with a population of 350,000 and is still growing. Situated in the center of the country, Ankara is snow-covered in winter and has dry, invigorating summers. |malper=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Piştî Peymana Lozanê 1,1 milyon Yewnanên li Tirkiyeyê û 380 hezar Tirkên li Yewnanistanê di çarçoveya danûstandina nifûsa Tirkiye û Yewnanistanê de li gorî bendên peymanê ji cih û warên xwe bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1x76f3x |sernav=Crossing the Aegean: An Appraisal of the 1923 Compulsory Population Exchange between Greece and Turkey |tarîx=2008 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-1-57181-767-9 |çap=1 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199796953/obo-9780199796953-0236.xml |sernav=The Turkish-Greek Population Exchange and International Law |malper=obo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> === Mustafa Kemal Atatürk damezrîner û yekem serokkomarê Komara Tirkiyê ye. === [[Wêne:Atatürk şapkasıyla selam verirken.jpg|thumb|Wêneyên Mustafa Kemal Atatürk.]] Mustafa Kemal, damezrîner û serokkomarê yekem ê Komara Tirkiyê, bi armanca ku dewleta Osmanî-Tirkî ya berê veguherîne komara nû ya laîk, gelek şoreş pêk anî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1j1nsq7 |sernav=Becoming Turkish: Nationalist Reforms and Cultural Negotiations in Early Republican Turkey 1923-1945 |paşnav=Yilmaz |pêşnav=Hale |tarîx=2013 |weşanger=Syracuse University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eissenstat |pêşnav=Howard |tarîx=2003 |paşnavê-edîtor=Aktar |pêşnavê-edîtor=Ayhan |paşnavê-edîtor2=Copeaux |pêşnavê-edîtor2=Étienne |paşnavê-edîtor3=Heper |pêşnavê-edîtor3=Metin |paşnavê-edîtor4=Mango |pêşnavê-edîtor4=Andrew |paşnavê-edîtor5=Özyürek |pêşnavê-edîtor5=Esra |paşnavê-edîtor6=Yildiz |pêşnavê-edîtor6=Ahmet |sernav=History and Historiography: Politics and Memory in the Turkish Republic |url=https://www.jstor.org/stable/20081142 |kovar=Contemporary European History |cild=12 |hejmar=1 |rr=93–105 |issn=0960-7773 }}</ref> Di çarçoveya van şoreşan de siltanî û piştre jî xelîfetî hatin rakirin, mafê dengdanê û hilbijartinê ji jinan re hat dayîn, [[Alfabeya latînî]] hate danîn û gelek guhertinên din hatin kirin. [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] bi Qanûna Paşnavê ku di sala 1934an de hat derxistin paşnavê "Atatürk" da wî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.umass.edu/gso/tgsa/turkey/ataturk.htm |sernav=Ataturk |malper=www.umass.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 |roja-arşîvê=2023-08-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230812171348/https://www.umass.edu/gso/tgsa/turkey/ataturk.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Eşîrên federâlên [[Kurd]] û [[Zaza]] bi serokatiya axayên bi navê Axa û hin komên bi giranî îslamîst li deverên din li dijî van şoreşan derketin û serhildanên Şêx Seîd û Menemen ku ji ber dijberiya li dijî laîktiyê derketin û serhildana Dêrsimê ku şikand. Ji ber reforma axê, hêzên ewlekarî yên Tirk, ji hêla ve hat tepisandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kurdish-revolts |sernav=Kurdish Revolts {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] (1939-1945) de, Tirkiyê bêalîbûna xwe demeke dirêj parast; lê belê di mehên dawî yên şer de, di 23ê Sibata 1945an de, li kêleka Hevalbendan cih girt. Di 26ê hezîrana 1945an de bû yek ji endamên damezrîner ên Neteweyên Yekbûyî.<ref>https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19448953.2021.1987764</ref> II. Zehmetiyên ku di tepisandina serhildana komunîst a Yewnanistanê de piştî Şerê Cîhanî yê Duyem û daxwaza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] ya ji bo baregeheke leşkerî di Tengava Tirkiyê de derketin, di sala 1947an de ji aliyê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve [[Doktrîna Truman]] hate ragihandin.<ref name="MacFie1989">{{Jêder-kovar |paşnav=MacFie |pêşnav=A. L. |tarîx=1989 |sernav=The Turkish Straits in the Second World War, 1939-45 |url=https://www.jstor.org/stable/4283302 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=25 |hejmar=2 |rr=238–248 |issn=0026-3206 }}</ref> Doktrînê ji bo ewlekariya Tirkiye û Yewnanistanê desteka leşkerî û aborî da. Her du welat di sala 1948 de ji bo ji nû ve avakirina aboriya Ewropî di nav [[Plana Marshall]] û OEEC de cih girtin, û paşê di 1961 de bûn endamên damezrîner ên OECD.<ref name="MacFie1989" /> Tirkiye tevî hêzên [[Neteweyên Yekbûyî]] beşdarî şerê Koreyê (1950-1953) bû, di sala 1952an de li dijî Yekîtiya Sovyetê tevlî [[NATO]] bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aral |pêşnav=Berdal |tarîx=2004 |sernav=Fifty Years On: Turkey's Voting Orientation at the UN General Assembly, 1948-97 |url=https://www.jstor.org/stable/4289902 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=40 |hejmar=2 |rr=137–160 |issn=0026-3206 }}</ref> Di encama derbeya ku di 15ê Tîrmeha 1974an de li Kîprosê pêk hat, çalakiyên EOKA-B, planên Enosîs (yekkirina giravê bi Yewnanistanê re) û gurbûna nakokiyên di nav civatan de, Tirkiyê leşkeran davêje ser sînor. girav di 20ê tîrmeha 1974an de.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayaoğlu |pêşnav=Barin |tarîx=2008 |sernav=Not Too Far: The Cyprus Crises of 1963-74 and Lessons for Present Day Iraq |url=https://www.jstor.org/stable/26328678 |kovar=Insight Turkey |cild=10 |hejmar=2 |rr=101–116 |issn=1302-177X }}</ref> Piştî 9 salan, [[Bakurê Kîprosê|Komara Tirkî ya Kîpros a Bakur]] hat damezrandin û giravê bû du par, lê welat tenê ji aliyê Tirkiyê ve hat naskirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Camp |pêşnav=Glen D. |tarîx=1980 |sernav=Greek-Turkish Conflict over Cyprus |url=https://www.jstor.org/stable/2149584 |kovar=Political Science Quarterly |cild=95 |hejmar=1 |rr=43–70 |doi=10.2307/2149584 |issn=0032-3195 }}</ref> Di sala 1946an de serdema komara tirk a yekpartî bi dawî bû. Di salên 1960, 1971, 1980 û 1997an de dema demokrasiya pir-partî bi destwerdanên leşkerî hat qutkirin. Ji sala 1980an û vir ve ku aboriya Tirkiyê serbest hat berdan, welatê wî gihîştiye mezinbûna aborî û aramiya siyasî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Turkey/The-Kurdish-conflict |sernav=Turkey - Kurdish Conflict, Ethnicity, Borders {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Ji sala 1984an ve [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] dest bi kampanyayên serhildan û êrîşan li dijî hikûmetên Tirk kir; Li gorî daneyên fermî di encama nakokiyên di navbera partiyan de zêdetirî 40 hezar kes mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.americanprogress.org/article/state-turkish-kurdish-conflict/ |sernav=The State of the Turkish-Kurdish Conflict |malper=Center for American Progress |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Di sala 2012 de danûstandinên aştiyê di navbera partiyan de dest pê kirin, lê danûstandin di 2015 de bi dawî bûn û nakokî dîsa veguherî pevçûnê. Xwepêşandanên ku di sala 2013an de ji ber rêziknameya Parka Gezî dest pê kirin, piştre veguherî xwepêşandanên li dijî hikûmetê, li gelek parêzgehan derketin, lê ji aliyê hikûmetê ve hatin tepeserkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deutschlandfunk.de/fuenf-jahre-nach-den-protesten-was-von-gezi-bleibt-100.html |sernav=Fünf Jahre nach den Protesten - Was von Gezi bleibt |paşnav=deutschlandfunk.de |malper=Deutschlandfunk |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Her wiha di 15ê tîrmehêa 2016an de li Tirkiyeyê hewldana derbeya têkçûyî pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/ausland/asien/tuerkei-putsch-jahrestag-101.html |sernav=Fünf Jahre nach Türkei-Putsch: Für Erdogan "ein Geschenk Gottes" |paşnav=Baumgarten |pêşnav=Reinhard |malper=tagesschau.de |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurier.at/amp/politik/ausland/wie-der-putsch-versuch-2016-die-tuerkei-veraenderte/[node:path] |sernav=Wie der Putsch-Versuch 2016 die Türkei veränderte |tarîx=2020-07-14 |malper=kurier.at |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2023 }}</ref> === Tevlîbûna tirkî di şerê naxweyî yê Sûriyê === Tevlîbûna Tirkiyê di [[şerê navxweyî yê Sûriyê]] de ji aliyê dîplomatîk ve dest pê kir û piştre ji aliyê leşkerî ve zêde bû. Di destpêkê de, dewleta tirk hikûmeta Sûriyê bi derketina aloziyên sivîl li Sûriyê di bihara 2011an de şermezar kir;<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jun/22/syria-opposition-led-astray-by-violence |sernav=Syria's opposition has been led astray by violence |paşnav=Manna |pêşnav=Haytham |tarîx=2012-06-22 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/8569383/Turkey-condemns-violence-as-Assads-helicopters-open-fire.html |sernav=Turkey condemns violence as Assad's helicopters open fire |malper=www.telegraph.co.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> û destwerdanên leşkerî yên rasterast di 2016-17,<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.wsj.com/articles/turkey-launches-fresh-incursion-into-syria-1472911575 |sernav=Turkey Launches Fresh Incursion Into Syria |paşnav=Coker |pêşnav=Margaret |tarîx=2016-09-03 |malper=Wall Street Journal |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> di 2018 de,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-idUSKBN1F80XX |sernav=Turkey shells Syria's Afrin region, minister says operation has begun |tarîx=2018-01-19 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> di 2019, 2020, û di 2022 de<ref name="McKernan2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/09/turkey-launches-military-operation-in-northern-syria-erdogan |sernav=Turkey unleashes airstrikes against Kurds in north-east Syria |paşnav=McKernan |pêşnav=Bethan |paşnav2=Borger |pêşnav2=Julian |tarîx=2019-10-09 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 |paşnav3=Sabbagh |pêşnav3=Dan }}</ref> di encama operasyonên leşkerî de ji Tebaxa 2016an û vir ve dewleta tirk a dagirker li ser [[rojavaya Kurdistanê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/syrien-willkommen-in-der-tuerkischen-besatzungszone-a-1172804.html |sernav=Syrien: Willkommen in der türkischen Besatzungszone |paşnav=Sydow |pêşnav=Christoph |tarîx=2017-10-14 |malper=Der Spiegel |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/skirmishes-mar-fight-against-islamic-state-in-northern-syia/3747121.html |sernav=Skirmishes Mar Fight Against IS in Northern Syria |tarîx=2017-03-02 |malper=VOA |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Di [[Berxwedana Efrînê|dagirina Efrînê]] û paşê jî dagirinên din ên Rojavayê Kurdistanê de Tirkiyê bi eşkere dixwaze ku demografiya kurdan biguherîne û etnîsîteyê din li van herêmen Rojavayê Kurdistanê bi cih bike ku jê re dibêjin qirkirina etnîkî ku pêkanîna van herêman divê piranîya [[Ereb]]an hebe.<ref name="Institute2022">{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/2022/04/28/erdogan-wars-on-kurds/ |sernav=Erdogan launches new ethnic cleansing campaign against the Kurds |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish |tarîx=2022-04-28 |malper=Washington Kurdish Institute |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Erdogan ditirse ku eger bi awayekî fermî rêveberiyeke xweser a kurdî bê avakirin, ev yek ji bo gelek kurdên Tirkiyê dibe nimûne, her wiha Erdogan tawanbar kir ku ew li Sûriyê paqijiya etnîkî dike,<ref name="McKernan2019" /> argumana wî rexne kir û got ku rojavayê Kurdistanê ne ji aliyê dîrokî ve ne jî îro xaka Kurdan e.<ref name="Institute2022" /> Li gor hinek nivîskaran ev gotin pir rexnegir e, nezanîbûn û pir eşkere li dijî kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/syria-turkey-erdogan-trump-kurds-1466506 |sernav=Kurdish Commander Condemns Turkey's Attack as 'Ethnic Cleansing Operation' |paşnav=Cole |pêşnav=Brendan |tarîx=2019-10-20 |malper=Newsweek |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> == Dabeşên îdarî == Tirkiye di warê rêveberiyê de xwediyê pêkhateyeke yekîtî e û ev aliyê yek ji faktorên herî giring e ku rêveberiya giştî ya Tirkiyeyê ava dike. Dema ku sê desthilatdarî (îcrakar, qanûndanîn û dadwerî) wekî erkên sereke yên dewletê bêne hesibandin, rêveberiyên herêmî xwedî hêzek hindik in. Tirkiye sîstemeke yekîtî a pir navendî ye û parêzgeh jî di bin serweriya navendê de ne. Rêveberiyên herêmî ji bo xizmetên di cih de pêşkêş bikin hatin avakirin û hikûmet ji aliyê qeymeqam û qeymeqamên bajaran ve tê temsîlkirin. Ji xeynî walî û qeymeqamên bajaran, karbidestên din ên payebilind jî ji hêla hikûmeta navendî ve têne tayîn kirin ne ku ji hêla şaredaran ve an jî ji hêla pêkhateyan ve têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |tarîxa-arşîvê=2016-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160521012919/http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di vê çarçeweya yekîtî de Tirkiye ji bo mebestên îdarî li ser 81 parêzgehan hatiye dabeşkirin. Di hemî parêzgehên tirkî de bi giştî 973 navçe hatin dabeşkirin.<ref> {{Jêder-malper |url=http://www.statoids.com/ytr.html |sernav=Turkey Districts |malper=www.statoids.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Tirkiye jî ji bo mebestên erdnîgarî, gelhenasî û aborî di nav 7 herêm û 21 herêman de hatiye dabeşkirin; ev nayê wateya dabeşkirina îdarî. [[Wêne: Map of the administrative divisions of Turkey.svg|thumb|320px|Nexşeya parêzgeh û navçeyên Tirkiyeyê û Bakurê Kurdistanê.]] == Reverberî û Siyaset == [[Wêne: TBMM, October 2021.jpg|thumb|Meclîsa mezin a neteweyî ya Tirkiyeyê li Enqere.]] [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] 600 endamên dengdanê hene, ku her yek ji bo heyamek pênc salan nûneratiya navçeyekê dike. Kursiyên parlamenê li gorî serjimêrî li parêzgehan li gorî nifûsê têne dabeş kirin. Serok bi dengdana rasterast tê hilbijartin û heyama pênc salan kar dike.[[Serokkomarê Tirkiyê|Serokkomar]] nikare piştî du dewreyên 5 salan careke din bibe namzedê hilbijartinan, heya ku parlamen di heyama duyem a serokkomariyê de hilbijartinên serokomariyê pêşwext neke. Hilbijartinên parlamenê û hilbijartinên serokkomariyê di heman rojê de tên kirin. Endamek ji bo heyama diwanzdeh salan tê hilbijartin û ji nû ve nayê hilbijartin. Endamên Dadgeha Destûra Bingehîn dema ku temenê wan di ser şêst û pêncê re derbas bibe, mecbûr in ku xanenişîn bibin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.anayasa.gov.tr/en/legislation/law-on-constitutional-court/ |sernav=Law on Constitutional Court {{!}} Anayasa Mahkemesi |malper=www.anayasa.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> Di sîstema yekkirin a Tirkiyeyê de welatî di bin sê asta desthilatdariyê de ne: neteweyî, parêzgehî û herêmî. Erkên hikûmeta xwecihî bi gelemperî di navbera şaredarî û navçeyan de têne dabeş kirin, ku tê de karbidestên cîbicîkar û yasadanîn bi dengdana pirjimar a welatiyan li gorî navçe têne hilbijartin. Tirkiye ji bo mebestên îdarî li ser 81 parêzgehan hatiye dabeşkirin. Her parêzgeh li ser navçeyan, bi giştî 973 navçeyan hatiye dabeşkirin. === Partî û hilbijartinan === [[Wêne: Recep Tayyip Erdogan in Ukraine.jpg|thumb|Serokkomar [[Recep Tayyip Erdoğan]].]] [[Wêne: Kemal Kılıçdaroğlu in March 2023 (cropped).png|thumb|[[Kemal Kılıçdaroğlu]], oposisyona herî mezin ya hikûmetê.]] Her hevwelatekî tirkî ku 18 saliya xwe derbas kiriye mafê dengdanê heye û di hilbijartinan de bibe namzet. Ji sala 1934an û vir ve û beriya pirraniya welatan ji bo her du zayendan mafê dengdana gerdûnî li tevahiya Tirkiyeyê tê sepandin. Li Tirkiyê rêjeya beşdarbûna hilbijartinên herêmî û giştî li gorî gelek welatên din bilind e, ku bi gelemperî ji sedî 80 bilindtir e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/turkish-women-celebrate-85th-anniversary-of-suffrage-149490 |sernav=Turkish women celebrate 85th anniversary of suffrage - Türkiye News |tarîx=2019-12-05 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> 600 endamên meclîsê hene ku ji bo heyama 5 salan ji 88 navçe û navçeyan bi sîstema nûnertiya rêjeyî ya bi lîsteyên partiyan têne hilbijartin. Dadgeha Destûra Bingehîn dikare fînansmana giştî ya partiyên siyasî yên ku li dijî laîk an jî têkiliyên wan bi terorîzmê re hene, ji holê rake, an jî hebûna wan bi tevahî qedexe bike.<ref> {{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1466160.stm |sernav=Euro court backs Turkey Islamist ban |tarîx=2001-07-31 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref><ref> {{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2850601.stm |sernav=Turkey's Kurd party ban criticised |tarîx=2003-03-14 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> Wezareta Navxweyî dikare partiyên nû ji hilbijartinan re asteng bike jî, eger dadgeh ji bo partiyê biryara xwe bide.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/sedat-ergin/mahkeme-yesiller-ile-icisleri-bakanligi-arasindaki-kritik-davada-kimi-hakli-buldu-42236146 |sernav=Mahkeme, Yeşiller ile İçişleri Bakanlığı arasındaki kritik davada kimi haklı buldu? |tarîx=2023-03-18 |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> Baraja hilbijartinê ya partiyên siyasî li ser asta neteweyî ji sedî heftê dengan e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/politics/legislation/ak-party-mhp-announce-draft-for-turkeys-new-election-law |sernav=AK Party, MHP announce draft for Turkey's new election law |paşnav=SABAH |pêşnav=DAILY |tarîx=2022-03-14 |malper=Daily Sabah |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> Partiyên biçûk dikarin ji benda hilbijartinê dûr bikevin, bi rêya pêkanîna tifaqekê bi partiyên din re, ku tê de dengên giştî yên hevpeymaniyê ji %7 derbas bibin, bes e. Namzedên serbixwe di bin benda hilbijartinê de ne. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], ji sala 1946an û pê de Tirkiye di bin sîstemeke pirpartî de xebitî. Li aliyê rastê yê aliyên siyasî yên Tirkiyê, partiyên wekî [[Partiya Demokratîk (Tirkiye)|Partiya Demokratîk]] (DP), [[Partiya Dad (Tirkiye)|Partiya Dad]] (AP), [[Partiya dayîkê]] (ANAP) û Partiya Dad û Geşepêdanê (AKP) bûne partiyên siyasî yên herî navdar ên Tirkiyê û di gelek hilbijartinan de bi ser ketin. Partiyên rastgir ên tirk îhtîmal e ku prensîbên îdeolojiyên siyasî yên wekî kevneperestî, netewperestî an îslamparêziyê qebûl bikin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://esiweb.org/pdf/esi_turkey_tpq_vol7_no1_HakanYilmaz.pdf |sernav=Convertism in Turkey }}</ref> Li aliyê çepê yê spektrumê, partiyên wekî Partiya Gel a Komarî (CHP), [[Partiya Populîst a Sosyal Demokrat]] (SHP) û [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) carekê serkeftina herî mezin a hilbijartinê bi dest xistin. Partiyên çepgir zêdetir prensîbên [[sosyalîzm]], [[kemalîzm]] an jî [[sekulerîzm]] dipejirînin.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=iOoGH4GckQgC&pg=PA357&redir_esc=y |sernav=The Cambridge History of Turkey |paşnav=Fleet |pêşnav=Kate |paşnav2=Kasaba |pêşnav2=Reşat |paşnav3=Faroqhi |pêşnav3=Suraiya |tarîx=2008 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62096-3 |ziman=en }}</ref> Serokkomarê 12emîn [[Recep Tayyip Erdoğan]] ([[Partiya Dad û Geşedanê|AKP]]) yê ku di [[Hilbijartina serokomariya Tirkiyê 2023|hilbijartina serokomariyê ya 2023an]] da serketî bû û serokwezîrê berê ye, niha wek serokê dewletê û serokê hikûmetê dixebite. [[Kemal Kılıçdaroğlu]] ([[Partiya Gel a Komarî|CHP]]) serokê Giştî yê Opozîsyona Tirkiyê ye. [[Devlet Bahçeli]] Serokê Demî yê Meclisa Mezin e. === Hêz === [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ji serfermandariya Giştî, Hêzên Bejayî, Hêzên Deryayî û Hêzên Esmanî pêk tê. Serokê Sererkaniyê ji aliyê Serokkomar ve tê tayînkirin. Serok ji bo meselên ewlekariya netewî û amadehiya têr a hêzên çekdar ji bo parastina welat li ber parlamenê berpirsiyar e. Lê desthilata ragihandina şer û şandina Hêzên Çekdar ên Tirkiyê bo welatên derve yan jî hiştina hêzên çekdar ên biyanî li Tirkiyê bi cih bibin, tenê di destê parlamenê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm |sernav=Turkish General Staff |tarîx=2009-02-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 |tarîxa-arşîvê=2009-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090218082358/http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Fermandariya Giştî ya cendirmeyan û fermandariya Ewlekariya Peravê saziyên înfazê yên bi organîzasyona leşkerî û di bin rayeya Wezareta Karên Hundir de ne. Di dema şer de, serokkomar dikare ferman bide hin yekîneyên Fermandariya giştî ya cendirmeyan û fermandariya Ewlekariya Peravê ku di bin Fermandariya Hêzên Bejahî û Hêzên Deryayî de tevbigerin. Cendirmeyan û Ewlekariya Peravê yên mayî yên di bin serweriya Wezareta Karên Hundir de wezîfeyên xwe yên hiqûqê didomînin. Tirkiye di nav [[NATO]]yê de, piştî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (DYA) duyem hêza leşkerî ya domdar e, ku ji Sibata 2022an vir ve 890,700 leşkerî hene.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/de/search?q=n2:0459-7222 |sernav=n2:0459-7222 - Treffer |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> Tirkiye ji [[Şerê Korêyê]] û vir ve beşdarî mîsyonên navneteweyî yên di bin banê [[Neteweyên Yekbûyî]] û NATOyê de bûye, di nav wan de mîsyonên aşitiyê yên li [[Somalya]], [[Yûgoslavya]] û Kevana Afrîkayê. Di Şerê Kendavê yê Yekem de piştgirî da hêzên koalîsyonê, personelên leşkerî beşdarî Hêza alîkariya Ewlekariya Navneteweyî li [[Efxanistan]]ê kir, û di Hêza [[Kosova]]yê, Eurocorps û Komên Şer ên [[Yekîtiya Ewropayê]] de çalak dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp097.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 |tarîxa-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304001035/http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp097.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tsk.tr/20_ingilizce_tsktr/5_international_relations/contribution-of-the-turkish-armed-forces-to-peace-support-operations.html |sernav=Türk Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanlığı |tarîx=2015-02-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 |tarîxa-arşîvê=2015-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150219001301/http://www.tsk.tr/20_ingilizce_tsktr/5_international_relations/contribution-of-the-turkish-armed-forces-to-peace-support-operations.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di van salên dawî de Tirkiyê di warê ewlehî û perwerdeyê de alîkariya hêzên [[Pêşmerge]] li başûrê Kurdistanê û Hêzên Çekdar ên Somaliyê kiriye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/turkey-finalizes-military-training-base-in-somalia-104468 |sernav=Turkey finalizes military training base in Somalia - Türkiye News |tarîx=2016-10-03 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref><ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-turkey-iraq-idUSKCN0J60B720141122 |sernav=Turkey trains Kurdish peshmerga forces in fight against Islamic State |tarîx=2014-11-22 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> Hêzên Çekdar ên Tirk li dervayê welat bi baregehên leşkerî<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-03-07/mapping-the-turkish-military-s-expanding-footprint-quicktake |sernav=Mapping the Turkish Military’s Expanding Footprint: QuickTake |tarîx=2019-03-07 |malper=Bloomberg.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> wekî yên li [[Albanya]],<ref> {{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/turkishforeignpo00larr |sernav=Turkish Foreign Policy in an Age of Uncertainty |paşnav=F. Stephen Larrabee |tarîx=2003-02-25 |weşanger=RAND Corporation |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8330-3281-2 }}</ref> [[Iraq]],<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/opinion/verda-ozer/what-is-turkey-doing-in-iraq-104733 |sernav=What is Turkey doing in Iraq? |tarîx=2016-10-08 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> [[Qeter]],<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-qatar-turkey-military-idUSKCN0XP2IT |sernav=Seeing shared threats, Turkey sets up military base in Qatar |tarîx=2016-04-28 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> û Somalya<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trtworld.com/turkey/turkey-to-open-it-s-largest-military-base-in-somalia-10967 |sernav=Turkey to open it's largest military base in Somalia |paşnav=Reporter |pêşnav=Staff |malper=Turkey to open it's largest military base in Somalia |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909055110/https://www.trtworld.com/turkey/turkey-to-open-it-s-largest-military-base-in-somalia-10967 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> hebûneke leşkerî ya nisbeten giring heye. Hêzek ji 36,000 leşkeran li [[Bakurê Kîprosê]] ji sala 1974 ve digire.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=_6wRdE2ZH4gC&pg=PA260&redir_esc=y |sernav=Mediating in Cyprus: The Cypriot Communities and the United Nations |paşnav=Richmond |pêşnav=Oliver P. |tarîx=1998 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-7146-4877-4 |ziman=en }}</ref> === Têkiliyên derve === {{Gotara bingehîn|Têkiliyên derve yên Tirkiyeyê}} Têkilîyên derve yên komara Tirkîyeyê bi rêya Wezareta Derve ya Tirkiyeyê tên meşandin. Têkiliyên Tirkiyeya modern bi taybetî piştî avakirina komarê li sala 1923yê hatin destpê kirin. Lê di bingehê de berdewamiya Împeratoriya Osmanî ya perçebûyî bû. Piştî Şerê cîhanî yê yekem, têkiliyên împeratoriya Osmaniyan hêdî hêdî ket bin destê avakerên Tirkiyeya modern. Ji ber ku dewletên Ewropayî împeratoriya Osmanî dagir kir, di serî de têkiliyên dewleta Tirkiyeyê û yên Ewropayî li ser bingeheke hejîyayî ye. Bi taybetî jî rola Brîtanya li ser perçebûna Osmaniyan gelek mezin e, ji ber vê têkilîyen van dewletan bi awayekî baş destpê nekir. ==== Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê ==== {{Gotara bingehîn|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê}} Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê li salên 1960an bi rêya partiyên kurd û rêxistinên dewleta tirk dest pê dike. Lê berî statûbûna Başûrê Kurdistanê, têkiliyên Tirkiyeyê bi taybetî li gel dewleta Iraqê hebûn. Berî avabûna Iraqê jî li Başûrê Kurdistanê car car serhildanên kurdan çêdibûn. Tirkiyeyê ji ber hebûna pirsgirêka kurd di nav axa xwe de nedikarî di pirsgirêka kurd de alîkariya kurdan bike. Li hemî Rojhilata Navîn dijayetiya kurdan dikir. Nedixwast kurd bibin xwedî [[statû]]. Jixwe piştî [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] li Tirkiyeyê li dijî kurdan înkara kurdbûnê destpê kir. Li sala 1963yê dewleta Iraqê û yên kurdnişîn li dijî [[Şoreşa Îlonê]] givaş li ser kurdan da destpê kirin. Di encamê de zilmeke mezin li ser kurdan peyda bû. 9ê tîrmeha 1963yê Sovyetan li dijî van dewletên Tirkiye, Îran û Iraqê daxuyandinek da ku dixwest ev dewlet dest ji karûbarên Iraqê vekêşin. Rasterast nekarî lê bi rêya dewleta [[Mongolya]] mijara kurdan bir [[Neteweyên Yekgirtî]]. Ev piştî [[Peymana Sevrê]] duyem care ku mijara kurdan dibe mijareke navneteweyî <ref>Türki Korkunun Antomisi, Irak Kürdistanı ve Etkileri, Zeyne Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r:112</ref>. Her wiha Tirkiyeyê û Îranê bihevra dixwast operesyoneke bi navê ''Hereketa Piling'' li Başûrê Kurdistanê lidar bixin. Armancê vê hereketê ew bû ku Îranê dixwast Silêmaniyê, Tirkiyeyê jî dixwast Mûsilê dagir bike <ref>Barzan'dan Bağdat'a Kürtler, Ekrem Sunar, Weşanên Dozê, r: 5</ref> Lê ji ber givaşa navneteweyî bi taybetî ji ber bertekê Sovyetan ev plan nehate bicîh anîn. ==== Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê ==== {{Gotara bingehîn|Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê}} [[Wêne:رضاشاه و مصطفی کمال آتاترک Reza Shah and Mustafa Kemal Atatürk.jpg|thumb|Reza Şah Pehlewî û Mustafa Kemal Atatürk]] [[Wêne:President Hassan Rouhani welcomes Turkish President Recep Tayyip Erdoğan in Saadabad Palace 02.jpg|thumb|Serokkomarê Komara Tirkiyeyê Recep Tayyip Erdoğan û serokkomarê Komara Îslamî ya Îranê Hesen Ruhanî]] Di wextê Osmaniyan û Sefewiyan ta niha gelek têkiliyên van herdu welatan çêbûyê. Piştî [[Peymana Zehabê]] ku di sala 1639ê ji aliyê Sefewî û Osmaniyan hatiye destnîşan kirin heta niha hidûd bi hindek guherînan wek hev ma ye. Lê têkiliyên van herdu welatan çi caran jî li dijî dewleteke biyanî wek hev nebûye. Piştî peymana Zehabê welatê kurdan an ku [[Kurdistan]] ji aliyê van her du dewletan ve hatiye parçe kirin û ji hîngê heta niha di hidûdên van her du dewletan de pirsgirêkên mezin yên girêdayî kurdan qewimî ne. Her çend malbatên Osmaniyan û Sefewiyan tirk bûne jî têkiliyên wan ji ber cudabûna mezheban çi caran di asteke de baş de nebû. Gelek caran li herêmê di navbera van herdu dewletan de şer û pevçûn çêdibûn. Hemû şer jî li Kurdistanê dihatin kirin. Ji ber van şeran li herdu rexan jî dûrxistin û bicîhkirina eşîrên kurd di polîtîkaya van herde dewletan de hebûye. Ev têkiliya van herdu welatan heta salên 1900an jî bi vî awayî berdewam kir. Piştî van salan ev herdu dewlet her çend sîstemên guherandibin netewe-dewlet jî hêj jî giraniya mezheban di navbera wan de heye. Bi dûçûna dîroknas û sîyasetnasê tirk Atay Akdevelioğlu 4 sedemên giring di navbera têkiliyên Tirkîyeyê û Îranê de dilîze; {{Jêgirtin| #Hevrikîya van herdu şaristanan yên sedsalane ku ji wextê têkiliyên Sefewiyan û Osmaniyan destpê dike û heta niha. Ev hevrikiya van herdu dewletan bêbaweriyeke mezin xistiye navbera van herdu civakan. Çûnkî civaka Osmanî bi giştî sunîmezheb, Sefewî jî bi giştî şîîmezheb bûn. #Polîtîkayên pan-tûranî jî di navbera têkiliyan de xwedî roleke mezin e. Piştî hijyana dewleta Osmaniyan, bi rêya partîya Îtihad û Tereqiyê polîtîkayên pantûranî li Rojhilata navîn heta Asyaya Navîn hatin meşandin ku Îtihad û Tereqiyê dixwast hemû tirkên dinyayê bike yek dewlet. Li Îranê hejmareke zêde tirk/azerî hebûn ku potensîyela tesîra pantûraniyan li vir hebû. Ev polîtîka dibû sedema bêbaweriyê dijî dewleta tirkan. #Tesîra Brîtanyayê vî wextî li Îranê pir zêde bû ku pişttî [[şerê cîhanî yê yekem]] gelek zêdetir lêhat. Brîtanya li gel tirkan jî di nav şer û pevçûnan de bû. Ji ber vê sedemê Îranê nedikarî bêyî Brîtanyayê têkiliyên baş li gel Tirkiyeya nû biafirîne. Lê tesîra vê sedemê niha nemaye. #Pirsgirêka eşîrên kurd jî vî wextî di navbera van herdu dewletan de ji pirsgirêkên herî mezin bû. Dema eşîreke kurd li tirkîyeyê an jî li îranê serhildanek kiriba, ji bo revînê dikarî biçin dewleta din. Ev jî dibû pirsgirêkek mezin.|çavkanî=Türk Dış Politikası,Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar- Baskın Oran, r:205}} '''Faktorên tesîrê li têkiliyên Komara Tirkiyeyê û Komara Îslamî ya Îranê dike:''' # Têkiliyên Tirkiyeyê li gel [[DYA]] û [[Îsraêl]]ê gelek tesîran li têkiliyên Îran û Tirkiyeyê dike. Wek tê zanîn têkiliyên Komara Îslamî piştî şoreşa îslamî ber bi xirabbûnê ve diçin. Ji ber vê jî ev diyarde yek ji giringtirîn diyardeye di têkiliyên Îran û Tirkiyeyê de. Nêzîkbûna Tirkiyeyê bo Îsraêlê jî nerazîbûneke mezin li Îranê peyda dike. Jixwe Komara Îslamî ya Îranê dewleta Îsraêlê nasnake # Polîtîkayên Îranê yên li Rojhilata Navîn jî tesîrê li têkiliyan dike. Alîkariya Îranê bo komên tundrew yên îslamî ku giştî Şîî ne, nerazîbûnê li Tirkiyeyê peyda dike. # Pêşvebirina çekên komelkuj yên Îranê wekî her dewleteke dinyayê li Tirkiyeyê jî nerazîbûnê nîşan dide. # Polîtîkayên Tirkiyeyê li [[Asyaya Navendî]] û [[Qefqasya]]yê tesîrê li têkiliyên herdu dewletan dike. Jixwe li van herêman û di Îranê de gelheyeke zêde tirk(azerî,tirkmen, qirgiz hwd..) hene. Îran ditirse ku Tirkiye bi rêya neteweyetî tesîrê di nav van gelên nijadtirk de bike. Jixwe li Qefkasyayê Îran ji Azerbaycanê bêhtir têkiliyên xwe li gel Ermenistanê xurt dike. Piştî xirabûna têkiliyên Îran û DYAyê piştî şoreşa Îslamî, dagirkirina DYAyê li Iraqê jî tesîrên gelek mezin têkiliyên navneteweyî yên dewletên Rojhilata Navîn kirin. Piştî vê dagirkirinê Iraq ber bi parçebûnê ve diçe. Di Iraqa nû de Tirkiye dixwaze Iraq perçenebe û kurdên li vir nebin xwedî statû lê her çend armanca Îranê jî neperçebûna Iraqê be jî her wisa dixwaze ku Şîiyên Iraqê bixe nav tesîra xwe de û destê xwe li Iraqê bihêz bike û îdeolojiya xwe belavî Iraqê bike. Jixwe gelheya Iraqê bêhtir Şîî ne. Her wisa tirsa Îranê jî ew e ku Tirkiye li Iraqê dixwaze Mûsil û Kerkûkê dagir bike. Li Iraqê pozîsyona Tirkiyeyê û Îranê her çend wek hev be jî li dijî vê rewşa ku statû standina kurdan, pozîsyon û siyasetên xwe yên girêdayî ewlehiyê guhertin. Niha di navbera Tirkiyeyê û Îranê de li nav [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Iraq]]ê de pêşbazî heye. Lê ev rewş hêj jî ji bo kurdan rewşeke ewle nîne, çûnkî ev herdu hêz jî ji hebûna DYAyê ditirsin. Hebûna PKKê jî di navbera herdu dewletan de dibe pirsgirêkeke mezin. Tirkiye îdîa dike ku Îran alîkariya PKKê dike û ji wî aliyê hidûd êrîşî Tirkiyeyê dike. Lê piştî dagirkirina DYAyê li Iraqê rewşa herêmê hat guhertin û statûya kurdan ji bo Îranê jî ji bo Tirkiyeyê jî bû pirsgirêkek mezin. Jixwe paşî ji aliyê PKKê ve rêxistina [[PJAK]]ê hate ava kirin û gelek pêvçûn û şer di navbera PJAK û Îranê de qewimîn lê di sala 2011ê de ev şer û pevçûn sekinîn.Di 27ê tîrmehê 2004ê serokwezîrê Tirkiyeyê çû Îranê û li wir hevpeymanek hate destnîşan kirin. Bi dûçûna wê hevpeymanê Îranê PKK/Kongra Gel, Tirkiyeyê jî Micahîdên Gel wek rêxistinên terorîst binavkirin û nasandin<ref>Bütün Boyutları ile İran ve Türkiye İlişkileri-Arif Keskin, r:13</ref>. ==== Têkiliyên Iraq û Tirkiyeyê ==== {{Gotara bingehîn|Têkiliyên Iraq û Tirkiyeyê}} Piştî çareserkirina hidûdên Îran û Tirkîyeyê, pirsgirêkên hidûdî yên Îran û Iraqê jî li 4ê tîrmeha 1937ê bi taybetî pirsgirêka [[Şetelereb]] hate çareser kirin. Her wiha hindek pirsgirêkên hidûdî di navbera Îran û Efxanistanê jî de hebûn. Ev xebatên han, rê da van welatan ku piştî pirsgirêkên hidûdî, di pirsgirêkên din de jî çareser bikin. Bi taybetî Kurdistan di navbera Îran, Tirkîye û Iraqê de hatibû parçe kirin û xetera avabûna Kurdistanê di nav dilê van her sê dewletan de hebû. Ji ber vê sebebê, van hersê dewletan û efxanistanê xwestin bi hevra hevpeymaneke din destnîşan bikin. Li 8ê tîrmeha 1937ê de di navbera van hersê dewletan de Hevpeymana Neêrişkirina Hev hate destnîşan kirin. Ji ber ku ev hevpeyman li qesra Sadabadê hatîye destnîşan kirin, jê re dibêjin [[Peymana Seedabadê]] an jî Pakta Sadabadê. Ji bilî Efxanistanê, endîşeyên dewletên din ya esas pirsgirêka kurdan bû. 10 madeyên hevpeymanê hebûn û çar ji wan rasterast behsê kontrolkirina kurdan dike <ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:48</ref> Li sala 1946ê van herdu dewletan [[Peymana Hevkariyê ya Tirkiyeyê û Iraqê 1946]] destnîşan kir. ==== Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê ==== {{Gotara bingehîn|Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê}} Piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] dewleta Osmanî belav bû û gelek herêmên erebziman ji aliyê dewletên rojavayî ve hatin dagir kirin. Bi dûçûna [[peymana Sykes–Picot]] û [[Peymana Sevrê]] axa welatê Osmaniyan ji alîyê dewlet û rêxistinên din ve hate parve kirin. Axa dewleta Sûrî jî di bin mandaterîya [[Fransa]]yê de bû. Bi dûçûna wan peymanan jî herêma Îskenderûn an jî [[Xetay (parêzgeh)]] ketibû bin destê Fransayê û di paşeroja têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê jî ev bû pirsgirêka sereke. 20ê cotmeha 1921ê de di navbera Fransayê û hikûmeta Enqereyê de hevpeymanek hate destnîşan kirin. Bi dûçûna wê hevpeymanê parêzgeha Xetayê wek xweser ma, heta ku giştpirsîyekê dikin ku tevlî kîjan dewletê bibe. === Qanûn === [[Wêne: PalaceOfJusticeIstanbul (1).jpg|thumb|[[Qesra bealî ya Stembolê]].]] Bi damezrandina Komarê re, Tirkiyê pergala hiqûqa medenî pejirand û li şûna qanûnên osmanî yên ku ji [[Şerîet]]ê derketî de cih girt. Zagona Medenî, ku di sala 1926an de hatî pejirandin, li ser bingeha Qanûna Medenî ya Swîsre ya 1907an û Qanûna Swîsre ya Peywiran a 1911an bû. Her çend ew di sala 2002an de gelek guhertin derbas bû jî, ew pir ji bingeha Qanûna bingehîn diparêze. Qanûna Cezayê, ku bi eslê xwe li ser bingeha Qanûna Cezayê ya Îtalyayê ye, di sala 2005an de bi zagonek bi prensîbên mîna Qanûna Cezayê ya Alman û bi gelemperî qanûnên Alman ve hate guheztin. Hiqûqa îdarî li ser bingehê wekheviya fransî ye û qanûnên prosedurê bi gelemperî bandora pergalên hiqûqî yên Swîsre, alman û fransî nîşan dide.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=y_otpAA1EIoC&dq=Turkish+legal+system+european+civil+law&pg=PA940&redir_esc=y#v=onepage&q=Turkish%20legal%20system%20european%20civil%20law&f=false |sernav=Elgar Encyclopedia of Comparative Law, Second Edition |paşnav=Smits |pêşnav=J. M. |tarîx=2012-01-01 |weşanger=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-78100-610-8 |ziman=en }}</ref> Prensîbên îslamî di pergala hiqûqî de cih nagirin.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=y_otpAA1EIoC&dq=Turkish+legal+system+european+civil+law&pg=PA940&redir_esc=y |sernav=Elgar Encyclopedia of Comparative Law, Second Edition |paşnav=Smits |pêşnav=J. M. |tarîx=2012-01-01 |weşanger=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-78100-610-8 |ziman=en }}</ref> === Mafên mirovan === [[Mafên mirovan li Tirkiyeyê|Rewşa mafên mirovan li Tirkiyeyê]] bû cihê nîqaş û şermezarkirina navneteweyî. Di navbera salên 1959 û 2011an de [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] zêdetirî 2400 biryar li dijî Tirkiyeyê ji ber binpêkirina mafên mirovan di mijarên wekî [[mafên kurdan]], [[mafên jinan]], [[Mafên kesên LGBT li Tirkiyê|mafên LGBT]] û [[Azadiya medyayên tirkî|azadiya medyayê]] de da. Rewşa mafên mirovan a Tirkiyeyê ji bo endambûna welat di [[Yekîtiya Ewropayê]] de dibe asteng. [[Wêne: Abdullah Öcalan.png|thumb|[[Abdullah Öcalan]], damezrînerê PKK û xebatkarê mafên kurdan.]] Di nîvê paşîn ên salên 1970an de, Tirkiye rastî tundûtûjiya siyasî di navbera komên çekdar ên [[Siyaseta çepgir|çepgir]] û [[Rastgiriya tund|rastgir ên tund]] de, ku di derbeya leşkerî ya 1980 de derket holê. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (bi kurtasî PKK) di sala 1978an de ji aliyê komek çekdarên kurd ve bi serokatiya [[Abdullah Öcalan]] ve hatiye damezrandin û daxwaza avakirina dewleta kurdî ya serbixwe ku xwe dispêre îdeolojiya [[Marksîzm-Lenînîzm|Marksîst û Lenînîst]] dike. Sedema destpêkê ya vê yekê ji aliyê PKKê ve, zext û zordariya li ser kurdan li Tirkiyeyê bû. Di sala 1984an de dema ku PKKê serhildana kurdan îlan kir, serhildaneke berfireh dest pê kir. Bi demê re PKK daxwazên xwe guhert û kir mafên wekhev ên etnîkî yên Kurdan û otonomiya parêzgehan ku bi pirranî kurd lê dijîn di nava Tirkiyê de bibe. Ji sala 1980an de, parlamenê Tirkiyeyê parêzbendiya endamên xwe ji dozgeriyê derxist, ku di nav wan de 44 parlamenterên ku piraniya wan ji partiyên alîgirê kurdan bûn. Di 20ê Gulan 2016an de, parlamenê Tirkiyeyê hema ji çaryeka endamên xwe ji dozgeriyê parêzbendî betal kir, di nav de 101 parlamenterên partiya alîgirê kurdan [[Partiya Demokratîk a Gelan]] û partiya opozîsyona sereke [[Partiya Gel a Komarî]]. Di sala 2020an de, bi hinceta bersivdana hewldana derbeya têkçûyî ya 2016an, rayedaran zêdetirî 90,000 hemwelatiyên tirk girtin an jî avêtin girtîgehê. Li gorî Komîteya Parastina Rojnamegeran, hikûmeta [[Partiya Dad û Geşedanê]] li dijî azadiya medyayê zextan pêk aniye. Gelek rojnameger bi sûcdariya "terorîzm" û "çalakiyên dij-dewletê" hatin girtin. Di sala 2020an de, CPJ-ê 18 rojnamevanên girtî yên li Tirkiyeyê tespît kirin (di nav wan de karmendê edîtoriya [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]], rojnameya herî kevn a Tirkiyeyê ku hîn jî aktîv e). === Mafên LGBT === {{Gotara bingehîn|Mafên kesên LGBT li Tirkiyê}} == Aborî == Tirkiye endamê damezrîner ê [[OECD]] û [[G20]] e û di nav welatên [[E7 (welatan)|E7]] û [[EAGLE]] de cih digire. Ew welatek nû-pîşesazkirî ye ku xwedan aboriya dahata jorîn-navîn e, ku ji hêla GDPya binavkirî ve di cîhanê de 19emîn mezin e, û ji hêla PPP-ê ve ya 11emîn mezin e. Li gorî texmînên IMFê, di sala 2023an de serê mirovekî ji aliyê PPP'yê ve hilberîna hilberîna navokî ya Tirkiyeyê 41 hezar û 412 dolar e, serê şexsekî jî 11 hezar û 932 dolar e.<ref name=":38"> {{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Li gorî sala 2019an ji sedî 11,7ê tirkan di bin metirsiya xizanî û dûrketina civakî de ne.<ref name=":38" /> Di sala 2021ê de li Tirkiyê bêkarîbûn %12 ji xelkan bû.<ref name=":39" /> Li gorî daneyên Banka Cîhanê, di navbera salên 1993-2010an de nifûsa çîna navîn li Tirkiyeyê ji sedî 18 derketiye ji sedî 41ê nifûsa giştî.<ref name=":39">{{Jêder-malper |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2014/12/10/new-world-bank-report-looks-at-turkey-rise-to-threshold-of-high-income-and-challenges-remaining |sernav=New World Bank Report Looks at Turkey’s Rise to the Threshold of High-Income Status and the Challenges Remaining |malper=World Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |archive-date=2021-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026061802/https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2014/12/10/new-world-bank-report-looks-at-turkey-rise-to-threshold-of-high-income-and-challenges-remaining |url-status=dead }}</ref> Di cotmeha sala 2021ê de, depoyên diravên biyanî yên hemwelatî û niştecîhan di bankên Tirkiyê de 234 milyar dolar bû, ku bi qasî nîvê hemî depoyan e.<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-10-14/the-fate-of-turkey-s-battered-lira-hangs-with-local-investors |sernav=The Fate of Turkey’s Battered Lira Hangs With Local Investors |tarîx=2021-10-14 |malper=Bloomberg.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/10/14/turkish-lira-falls-out-of-favour-with-local-investors-again |sernav=Turkish lira falls out of favour with local investors again |malper=www.aljazeera.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Ji adara 2023an vir ve rezerva diravê biyanî ya Bankaya Navendî ya Tirkiyeyê 62,6 milyar dolar bû (li gorî meha borî ji sedî 2,3 zêde bû), rezerva zêr jî 52,2 milyar dolar bû (li gorî meha berê ji sedî 7,2 zêde bû). Hebûnên rezervan 122,4 milyar dolar bû (ji sedî 4,3 zêdebûnek li gorî meha borî).<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/EN/TCMB+EN/Main+Menu/Statistics/Balance+of+Payments+and+Related+Statistics/International+Reserves+and+Foreign+Currency+Liquidity/ |sernav=TCMB - International Reserves and Foreign Currency Liquidity |malper=www.tcmb.gov.tr |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> [[Wêne: Togg T10X (cropped).jpg|thumb|Togg T10X SUV, [[Bakû]], [[Azerbaycan]].]] [[Wêne: Togg Sedan Back.jpg|thumb|Togg Sedan SUV, [[Stembol]].]] Pîşesaziya [[otomobîl]]yayê li Tirkiyê mezin e, û di sala 2022an de 1,352,648 wesayîtên motor hilberandine, ku di rêza 13emîn hilberînerê herî mezin de di cîhanê de ye (hilberîn di sala 2017 de bi 1,695,731 wesayîtên motorê bilind bû, dema ku Tirkiye jî di rêza 13emîn de bû).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oica.net/category/production-statistics/2022-statistics/ |sernav=2022 statistics {{!}} www.oica.net |malper=www.oica.net |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |roja-arşîvê=2023-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230408125523/https://www.oica.net/category/production-statistics/2022-statistics/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Şîrketên otomotîv ên Tirk ên mîna TEMSA, Otokar û BMC di nav mezintirîn hilberînerên van, otobus û kamyonan de ne. [[Togg]], an jî Automobile Joint Venture Group Inc., yekem pargîdaniya wesayîtên hemî elektrîkî ya Tirkiyê ye. Kargehên keştiyê yên Tirkiyeyê hem ji bo hilberîna tankerên kîmyewî û neftê yên heya 10,000 dwt û hem jî ji bo mega yatên wan pir têne hesibandin. Marqeyên tirkî yên mîna Beko û Vestel di nav hilberînerên herî mezin ên elektronîkên xerîdar û alavên malê de li Ewropayê ne, û ji bo lêkolîn û pêşkeftinê di teknolojiyên nû yên têkildarî van qadan de gelek fonan veberhênan dikin.<ref> {{Jêder-malper |url=http://arsiv.ntv.com.tr/news/129703.asp |sernav=Beko Avrupa’da üçüncülüğe oynuyor |malper=arsiv.ntv.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.beko.co.uk/about-beko |sernav=About {{!}} One Of UK's Leading Home Appliance Brand {{!}} Beko |malper=www.beko.co.uk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Sektorên din ên sereke yên aboriya Tirkiyê ev in: banking, avahî, alavên malê, elektronîk, tekstîl, parzûnkirina neftê, berhemên petrokîmyayî, xurek, maden, hesin û pola û pîşesaziya makîneyê. Li gorî anketa Saziya Statîstîkê ya Tirkiyeyê ya sala 2021an ku daneyên berdest ên sala 2020'an bi kar anîne, tê texmînkirin ku ji sedî 46,7ê dahata giştî ya bidestxistî ji sedî 20'ê herî zêde yên dahatiyê werdigirin, ji sedî 20ê herî hindik jî ji sedî 6,1an werdigirin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Income-and-Living-Conditions-Survey-2021-45581&dil=2 |sernav=TURKSTAT Corporate |malper=data.tuik.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> === Geştyarî/Tûrîzm === [[Wêne: Ölüdeniz on the Turquoise Coast, Turkey.jpg|thumb|Berava [[Ölüdeniz]]ê.]] [[Geştyarî|Geştyarî li Tirkiyeyê]] di sedsala 21ê de hema her sal zêde bûye û beşeke giring a aboriyê ye.<ref name=":40" /> Wezareta Çand û Tûrîzmê ya Tirkiyeyê niha di çarçoveya projeya "Turkey Home" de tûrîzma Tirkiyeyê pêş dixe.<ref name=":40" /> Tirkiye di cîhanê de yek ji deh welatên mebesta sereke ye, ku rêjeya herî zêde ya mêvanên biyanî ji Ewropayê tên; bi taybetî di salên dawî de Almanya û Rûsya. Di sala 2019an de Tirkiye di warê hejmara geştiyarên navneteweyî de li pişt Îtalyayê di rêza şeşem a cîhanê de cih girt û 51,2 milyon tûrîstên biyanî serdana wî welatî kirin.<ref name=":40">{{Jêder-malper |url=https://www.blueflag.global/all-bf-sites |sernav=Blue Flag sites |malper=Blue Flag |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |roja-arşîvê=2020-05-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200514190326/https://www.blueflag.global/all-bf-sites |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Tirkiye 19 Cihên [[Kelepora Cîhanê ya UNESCO]]yê û 84 Cihên Mîrateya Dinyayê di lîsteyê de hene. Li Tirkiyeyê 519 plajên Ala Şîn hene, ku ew di cîhanê de di rêza sêyemîn de ye. Stembol di sala 2018an de bi 13,433,000 ziyaretvan salane di rêza dehem de ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://go.euromonitor.com/white-paper-travel-2019-100-cities.html |sernav=Top 100 City Destinations: 2019 Edition {{!}} Euromonitor |malper=Euromonitor International |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> [[Antalya]] di sala 2021ê de bi zêdeyî 9 milyon tûrîstên Tirkiyeyê duyem bajarê herî zêde tê ziyaretkirin e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/antalya-hosts-over-9-million-tourists-in-2021-170495 |sernav=Antalya hosts over 9 million tourists in 2021 - Türkiye News |tarîx=2022-01-02 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> === Binesaziyê === Di sala 2013 de li Tirkiyê 98 balafirgeh hebûn, ji wan 22 balafirgeh navneteweyî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey |sernav=Turkey - The World Factbook |tarîx=2021-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |tarîxa-arşîvê=2021-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210110073821/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Balafirgeha Stembolê]] tê plankirin ku bibe balafirgeha herî mezin a cîhanê, bi kapasîteya ku salê 150 mîlyon rêwî xizmet bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dhmi.gov.tr/haberler.aspx?HaberID=1451 |sernav=Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü |tarîx=2013-01-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |tarîxa-arşîvê=2013-01-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130129004331/http://www.dhmi.gov.tr/haberler.aspx?HaberID=1451 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Turkish Airlines]] Balafirgeha Stembolê, ku kapasîteya wê ya salane ya xizmetkirina 90 mîlyon rêwiyan heye, wekî navenda xwe ya sereke bikar tîne û çend xetên din ên hewayî li welêt kar dikin. Turkish Airlines seferên xwe ji bo 315 mebestan li [[Ewropa]], [[Asya]], [[Afrîka]], û [[Amerîka]] destnîşan kiriye, ku ew dike mezintirîn keştiya sereke ya cîhanê ji hêla hejmara welatên ku têne xizmet kirin.<ref name=":41">{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/ugur-cebeci/yeni-ucuslar-yakinda-41307550 |sernav=Yeni uçuşlar yakında - Uğur CEBECİ |tarîx=2019-08-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |tarîxa-arşîvê=2019-08-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190823174243/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/ugur-cebeci/yeni-ucuslar-yakinda-41307550 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Tora otobanê li gorî sala 2020an 3,523 kîlometre (2,189 mîl) vedigire. Tê pêşbînîkirin ku tor di sala 2023an de bigihîje 4,773 kîlometre (2,966 mîl) û heya 2035an 9,312 kîlometre (5,786 mîl).<ref name=":41" /> Metroya Stembolê bi 495 mîlyon siwarî salane şebekeya metroya herî mezin a welêt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metro.istanbul/Content/assets/uploaded/Y%C4%B1llara-G%C3%B6re-Hat-Bazl%C4%B1-Ayl%C4%B1k-Yolcu-Say%C4%B1lar%C4%B1.pdf |sernav=Metro Istanbul |roja-gihiştinê=2023-08-15 |roja-arşîvê=2020-07-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200727060224/https://www.metro.istanbul/Content/assets/uploaded/Y%C4%B1llara-G%C3%B6re-Hat-Bazl%C4%B1-Ayl%C4%B1k-Yolcu-Say%C4%B1lar%C4%B1.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 9 xetên metroyê di bin xizmetê de ne û 6 xetên din jî di bin çêkirinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metro.istanbul/Hatlarimiz/TumHatlarimiz |malper=www.metro.istanbul |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2022-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220922073335/https://www.metro.istanbul/Hatlarimiz/TumHatlarimiz |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Tûnela Mermarayê ku di sala 2013an de hat vekirin, di bin [[Tengava Stembolê]] de xetên trenê û metroyê yên aliyên Ewropî û Asyayî yên Stembolê girêdide; dema ku Tumûnela Eurasia ya nêzîk (2016) ji bo wesayîtên motorê girêdanek rê ya binê behrê peyda dike.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/economy/istanbuls-13bn-eurasia-tunnel-prepares-to-open/709440 |sernav=Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open |malper=www.aa.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> [[Wêne: 1915 Çanakkale Bridge 20220327.jpg|thumb|[[Pira Çanakkale 1915]] li ser [[tengava Çanakkaleyê]], pira direjtirîn ya cîhanê]] Pira Bosforê (1973), Pira Fatîh Siltan Mehmet (1988) û Pira Yawiz Siltan Selîm (2016) sê pirên daleqandî ne ku peravên Ewropa û Asyayê yên Tengava Bosforê li Stembolê bi hev ve girê didin. [[Pira Çanakkale 1915]] (2022) li ser [[tengava Çanakkaleyê]] ye, ku Ewropa û Asyayê bi xwe re girêdide, û ew pir ji têr dirêjtirîn pira daleqandî ya cîhanê ye. Pira Osman Gazî (2016) peravên bakur û başûrê Kendava Îzmîtê bi hev ve girêdide. Rêhesinên dewleta tirkî bi dirêjahiya 12.532 kîlometre trênên bi lez û bez bi rê ve dibe. Şîrketa rêyên hesinî ya milî ya hikûmetê di sala 2003an de dest bi çêkirina xetên hesinî yên bilez kir. Xeta Enqere-Qonye di sala 2011an de dest bi xebatê kir, xeta Enqere-Stembol di sala 2014an de ket xizmetê. Xeta Enqere-Sêwasê (252 mi) dirêj di 2023 de vebû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/groundbreaking-ceremony-for-bridge-over-dardanelles-to-take-place-on-march-18-110948 |sernav=Groundbreaking ceremony for bridge over Dardanelles to take place on March 18 - Latest News |tarîx=2017-03-17 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> [[Wêne: TCDD Taşımacılık HT65000 at Ankara Tren Gari.jpg|thumb|Trêna lezî bilind, [[Enqere]]]] Gelek boriyên gaza siruştî li ser xaka welêt dikevin. Herrokê hêşîn, xeta boriya gazê ya mezin a trans-Berya Reş, gaza xwezayî ji [[Rûsya]]yê digihîne Tirkiyê, wekî xeta boriya binê behrê bi Herrokê tirkî.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2020/08/21/turkey-s-erdogan-announces-discovery-of-large-natural-gas-reserve-off-its-black-sea-coast |sernav=Turkey announces discovery of large natural gas reserve in Black Sea |tarîx=2020-08-21 |malper=euronews |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Xeta boriya Bakû-Tiflîs-Ceyhanê ku duyem dirêjtirîn boriya petrolê ya cîhanê ye, di sala 2005an de hatibû vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://enerji.gov.tr/info-bankenergynatural-gas |sernav=enerji.gov.tr |roja-gihiştinê=2023-08-15 |roja-arşîvê=2021-12-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211219133227/https://enerji.gov.tr/info-bankenergynatural-gas |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya kanûna 2022an de, hejmara giştî ya gaza xwezayî ya ku Tirkiyeyê li Deryaya Reş keşf kiribû, bû 710 milyar metrekup piştî ku zevîyek nû hat dîtin û vedîtina berê ji nû ve zêde bû.<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/business/energy/turkeys-natural-gas-found-black-sea-now-comes-710-bcm-erdogan-2022-12-26/ |sernav=Turkey's natural gas find in Black Sea now comes to 710 bcm -Erdogan |tarîx=2022-12-26 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> === Zanist û teknolojî === [[Wêne: Istanbul asv2020-02 img69 Maçka Armory.jpg|thumb|Dibistana amadeyî a teknîkî li [[Stembol]]]] [[TÜBITAK]] ji bo pêşxistina polîtîkayên zanist, teknolojî û nûjeniyê li Tirkiyeyê saziya sereke ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.tubitak.gov.tr/en/about-us/content-who-we-are |sernav=Who We Are? {{!}} THE SCIENTIFIC AND TECHNOLOGICAL RESEARCH COUNCIL OF TÜRKİYE |malper=www.tubitak.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> [[TÜBA]] civakeke zanistî ya xweser e ku ji bo pêşxistina xebatên zanistî li Tirkiyeyê tevdigere.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tuba.gov.tr/content/amac/id/212/pid/43/mid/49/ |sernav=Türkiye Bilimler Akademisi |tarîx=2014-02-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2014-02-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140221214423/http://www.tuba.gov.tr/content/amac/id/212/pid/43/mid/49/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[TAEK]] saziya fermî ya enerjiya navokî ya welêt e, ku li ser lêkolînên akademîk, pêşkeftin û pêkanîna teknolojiya nukleerî ya aştiyane ye.<ref name=":42">{{Jêder-malper |url=http://www.taek.gov.tr/en/institutional/mission-of-taek.html |sernav=Turkish Atomic Energy Authority - Mission of TAEK |tarîx=2014-06-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2014-06-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140608145555/http://www.taek.gov.tr/en/institutional/mission-of-taek.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ew çavdêriya avakirina yekemîn tesîsa nukleerî ya Tirkiyeyê, Santrala Nukleerî ya Akkuyu ya Mêrsînê, bi bihayê 20 milyar dolarî dike; santrala di 27ê nîsana 2023an de dest bi xebatê kir û tê pêşbînîkirin ku dora 10% ji hewcedariya elektrîkê ya welat bicîh bîne.<ref name=":42" /> Hikûmeta Tirkiyeyê di lêkolîn û pêşdebirina teknolojiyên leşkerî de, di nav de Pîşesaziya Hewayî ya Tirk, [[Aselsan]], [[Havelsan]], [[Roketsan]] û [[MKE]], gelek veberhênan dike. Tirkiye di warê balafirên bêmirov (UAV) de pêşengek cîhanî ye; [[Bayraktar TB2]] ku ji aliyê şîrketa berevaniya taybet Baykar ve tê çêkirin, ji zêdetirî dehan welatan re hatiye hinardekirin û di gelek pevçûnan de roleke diyarker lîstiye, di nav wan de [[Şerê Qerebaxê (2020)|şerê Qerebaxa 2020an]] û [[Dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 2022|dagirkirina Rûsyayê ya sala 2022an a Ûkraynayê.]]<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/features/2020/10/11/nagorno-karabakh-conflict-ushering-in-new-age-of-warfare |sernav=The Nagorno-Karabakh conflict is ushering in a new age of warfare |paşnav=Gatopoulos |pêşnav=Alex |malper=www.aljazeera.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Tirkiye di sedsala 21ê de di warê teknolojiya hewayî de gavên giring avêtiye. Di sala 2013an de, wê bi roketa Roketsan Şimşek-1, Pergala Avêtina Fezayê ya Tirkî (UFS) dest pê kir<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.roketsan.com.tr/products/micro-satellite-launching-system-msls |sernav=Roketsan - Micro-Satellite Launching System (MSLS) |paşnav=Roketsan |malper=Roketsan |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2023 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.savunmasanayist.com/roketsan-550-kilometreye-cikacak-simsek-icin-calisiyor/ |sernav=Roketsan 550 Kilometreye Çıkacak ŞİMŞEK İçin Çalışıyor |tarîx=2022-09-23 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> ku kapasîteya avêtina satelaytê ya serbixwe heta bilindahiya 550 km (342 mi) bi pêş bixe. Heta sala 2027, û heta sala 2028an dirêjtir Şîmşek-2 di nav wan de avakirina fezayê pêşxistina wesayîtên avêtina satelaytan, û avakirina stasyonên Erdê yên dûr.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defensenews.com/article/20130728/DEFREG04/307280004/Turkey-s-Sat-Launcher-Plans-Raise-Concerns |sernav=Turkey-Sat Launcher plans Raise Concerns |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2013-08-30 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130830224731/http://www.defensenews.com/article/20130728/DEFREG04/307280004/Turkey-s-Sat-Launcher-Plans-Raise-Concerns |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Türksat]], tekane operatora peywendiyên peywendiyên welat, rêze satelaytan avêt orbitê; Bi heman awayî, Navenda Meclisa Satelîtan, Entegrasyon û Testê ya Tirk (UMET) - tesîseke hilberîn û ceribandina keştiyên fezayê ya ku xwediyê Wezareta Parastina Neteweyî ye û ji hêla TAI-yê ve tê xebitandin - ji bo keşfê rêzeya peykên çavdêriya Erdê ya Göktürk da destpêkirin; BILSAT-1 û RASAT satelaytên çavdêriya Erdê yên zanistî ne ku ji hêla Enstîtuya Lêkolînê ya Teknolojiyên Fezayê TÜBİTAK ve têne xebitandin. [[Wêne: Aziz Sancar 0176.jpg|thumb|Aziz Sancar, pisporekî tirk]] Di sala 2015an de, [[Aziz Sancar]], profesorekî tirk li [[Zanîngeha Karolînaya Bakur]], Xelata Nobelê ya Kîmyayê wergirt ji ber xebata xwe ya li ser çawaniya tamîrkirina şaneyên DNA yên xisardar; ew yek ji du xelatgirên xelata Nobelê ya Tirk e, û di zanistan de yekem e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/science/2015/10/07/turkish-professor-aziz-sancar-part-of-the-team-that-wins-nobel-chemistry-prize |sernav=Turkish professor, Aziz Sancar, part of the team that wins Nobel Chemistry Prize |paşnav=Agencies |pêşnav=Daily Sabah with |tarîx=2015-10-07 |malper=Daily Sabah |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Zanyarên din ên navdar ên tirk bijîjk [[Hulusi Behçet]] ku nexweşiya Behçet keşf kiriye; matematîkzan [[Cahit Arg]], ku Arf guherbar diyar kir; û pispor [[Uğur Şahin]] û [[Özlem Türeci]], ku pargîdaniya wan a biyoteknolojiya Alman, [[BioNTech]], yek ji yekem derziyên bi bandor li dijî [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|Covid-19]] çêkir. Tirkiye di nav pêncî welatên herî nûjen ên cîhanê de cih digire, di sala 2021ê de di Endeksa Nûjeniya Gerdûnî de di rêza 41emîn de ye; ev yek ji sala 2011an vir ve zêdebûnek berbiçav nîşan dide, ku ew di rêza 65emîn de bû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo_pub_gii_2021/tr.pdf |sernav=Turkey national technolical ranking }}</ref> == Gelhenasî == {{Nifûsa tarîxî/wd|align=right}} Li gorî Sîstema Qeydkirina Nifûsê ya Navnîşan a Tirkiyê, nifûsa welêt di sala 2022an de 85,279,553 bû,<ref name=":32" /> 93,4% ji wan li navenda parêzgehan û navçeyan dijiyan,<ref name=":32" /> tenê 6,6% li bajarok û gundan dijiyan.<ref name=":32"> {{Jêder-malper |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2022-49685&dil=2 |sernav=TURKSTAT Corporate |malper=data.tuik.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Di sala 2022an de, nifûsa Tirkiyê di her km2 de 111 kes bû.<ref name=":32" /> Kesên di nav koma temenê 15-64 salî de ji sedî 68,1ê nifûsa giştî pêk tînin; koma temenê 0-14 ji sedî 22,0; dema ku hemwelatiyên bi temen 65 salî û mezintir ji sedî 9,9 bûn.<ref name=":32" /> Di navbera salên 1950-2020an de nifûsa Tirkiyeyê ji 20,9 milyonî çar qat zêde bûye û derketiye bi 83,6 milyonî.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.tuik.gov.tr/Home/Index |sernav=Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) |malper=www.tuik.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> === Dîn === [[Wêne: Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|thumb|Mizgefta [[Ayasofya]], [[Stembol]].]] [[Wêne: Ahmet Hamdi Akseki Mosque, Ankara 02.jpg|thumb|Mizgeftekî nûjên li paytext, [[Enqere]].]] [[Wêne: The Church of the Holy Cross on Akhtamar Island.JPG|thumb| Dêra xaçaya pîroz li [[Wan]], [[Bakurê Kurdistanê]], Tirkiye.]] Derbarê ayîna gelê Tirkiyeyê de 96,1% [[misilman]]ên (80% [[suni]] û 16,1% [[elewî]]) ne; 0,6% jî [[xiristiyan]] û 3,2% [[ateîst]] û [[Agnostîsîzm|agnostîk]] in.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ghdl%26t_en.pdf |tarîxa-gihiştinê=2009-03-25 |tarîxa-arşîvê=2009-03-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090325005232/http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ghdl%26t_en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Tirkiye dewleteke laîk e ku oleke fermî lê nîne. Azadiya olî û wijdanî bi destûra bingehîn a welat hatiye misogerkirin. Lê belê bi damezrandina gelek partiyên îslamî li welêt, nîqaşên li ser rola dîn di hikûmetê de derketin holê. Li welatî ji ber ku bi salan e li welat wek sembola siyaseta Îslamê tê dîtin girtina serjê li sazî û mektebên fermî hatiye qedexekirin. Ev qedexe di sala 2011an de li zanîngehan, di sala 2013an de li saziyên giştî û di sala 2014an de li dibistanên din bi dawî bû. Li Tirkiyeyê ola serdest Îslam e. Mezheba belavbûyî Henefîtî ye ku yek ji mezhebên Sunnî ye. Rayedariya herî bilind a Îslamê ya li welêt Serokatiya Karên Diyanetê ye û olê li gorî rêgezên mekteba Henefî şîrove dike. Di heman demê de berpirsiyariya zêdetirî 90,000 mizgeftên li welêt û îmamên ku li wir dixebitin berpirsiyar e. Herwiha elewîtî jî li welêt belav bûye û akademîsyen dibêjin ku hejmara elewiyan di navbera 15-20 milyonan de ye. Di sala 1914an de rêjeya Xiristiyanan li Tirkiyeyê %25-20 bû, di sala 1927an de daket %5-3an û îro di navbera %0.4-0.3 de diguhere. Îro li wî welatî gelek xirîstiyanên ji mezhebên cihê hene, di nav wan de Yewnan Ortodoks, Katolîk, Protestan û Mormon jî hene, ku bi qasî %0.3ê nifûsa Tirkiyeyê ye. Hejmara dêrên vekirî li welêt 398 e. Stembol ji sedsala 4an vir ve navenda Dêra Ortodoks a Rojhilat e. Li Tirkiyeyê 15.000 cihû hene, ku piraniya wan bi eslê xwe Sefardî ne. Ji sedsala 5an berî zayînê, civatên cihûyan li Anatolyayê dest pê kir û bîst sedsal şûnda, bi derxistina cihûyên spanî û portûgalî ji Spanyayê di dawiya sedsala 15an de, Împeratoriya Osmanî destûr da ku van cihûyan li Tirkiyeya îroyîn bi cih bibin. Bi vî awayî nifûsa Cihûyan li Anatolyayê zêde bû. Tevî koçberiya di sedsala 20an de, nifûsa hindik a Cihû îro jî li Tirkiyê heye. === Komên gel === Li Tirkiyeyê [[tirk]], [[kurd]], [[çerkez]], [[Gurcî]], [[Bosnak|bosnî]], [[ereb]], [[alban]], [[laz]], û gelek gelên din wek [[ermenî]] ([[Hamşen]]), bulgar ([[pomak]]), [[suryanî]], [[Çeçen]], [[yewnan]] ([[Pontos|pontî]]), [[tirkên cihû]] û [[Roman (wêje)|roman]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} [[Wêne:Ethnic Structure of Turkish Repuclic.png|thumb|Nexşeya gelên Tirkiye.]] Li gorî çapa 2016 ya CIA World Factbook, 70-75% ji nifûsa Tirkiyê ji tirkên etnîkî pêk tê, ku [[Kurd]] %19 û hindikahiyên din jî di navbera 7 û %12 de ne.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |date=2017-07-02 }}. The World Factbook. CIA</ref> Li gorî [[Milliyet]], di rapora 2008an de ku ji hêla akademîsyenên sê zanîngehên Tirkiyeyê yên li rojhilatê Anatolyayê ve ji bo Konseya Ewlehiya Neteweyî ya [[Tirkiyê]] hat amadekirin, tê pêşniyarkirin ku bi qasî 55 milyon tirkên etnîkî, 9,6 milyon [[kurd]], 3 milyon [[zaza]], 2,5 milyon [[çerkez]], 2 milyon [[bosnak]], 500,000-1,3 milyon [[Albanya|alban]], 1 milyon [[gurcî]], 870.000 [[ereb]], 600.000 [[pomak]], 80.000 [[laz]], 60.000 [[ermenî]], 30.000 [[brîtanî]], 25.000 [[asûrî]] / suryanî, 20.000 cihû û 15.000 [[grek]] û 500 [[êzdî]] li Tirkîyê dijîn.<ref name="Milliyet">{{Jêder-nûçe |sernav=Türkiyedeki Kürtlerin Sayısı! |xebat=[[Milliyet]] |tarîx=2008-06-06 |tarîxa-gihiştinê=2008-06-07 |ziman=tr |url =http://www.milliyet.com.tr/default.aspx?aType=SonDakika&Kategori=yasam&ArticleID=873452&Date=07.06.2008 }}</ref> Kurd komê herî mezin a ne-tirk in ku ji sedî 17 heya 25ê nifûsê ne.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=pbmTC-Nm8nEC&pg=PA129&redir_esc=y |sernav=Boundaries and Belonging: States and Societies in the Struggle to Shape Identities and Local Practices |paşnav=Migdal |pêşnav=Joel S. |tarîx=2004-05-03 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-45236-6 |ziman=en }}</ref><ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=zdT9AQAAQBAJ&pg=PA119&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-state Ethnic Conflict |paşnav=Kirisci |pêşnav=Kemal |paşnav2=Winrow |pêşnav2=Gareth M. |tarîx=2013-11-05 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-21770-9 |ziman=en }}</ref> Hejmara rastîn mijara nîqaşê dimîne; Li gorî Servet Mutlu, "pir caran ev nirxandin, ne ji rastiyên zanistî û nezaniyê, sempatî û helwestên tirkparêz nîşan didin".<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Mutlu |pêşnav=Servet |tarîx=1996-11 |sernav=Ethnic Kurds in Turkey: A Demographic Study |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/ethnic-kurds-in-turkey-a-demographic-study/690C9730D65FA10C4D3D9C30546097CB |kovar=International Journal of Middle East Studies |ziman=en |cild=28 |hejmar=4 |rr=517–541 |doi=10.1017/S0020743800063819 |issn=1471-6380 }}</ref> Kurd li parêzgehên [[Agirî (parêzgeh)|Agirî]], [[Batman (parêzgeh)|Batman]], [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]], [[Bidlîs (parêzgeh)|Bidlîs]], [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]], [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]], [[Îdir (parêzgeh)|Îdir]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]], [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]], [[Sêrt (parêzgeh)|Sêrr]], [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] û [[Wan]]ê piranîya xwe pêk tînin; li parêzgeha [[Riha (parêzgeh)|Riha]] (% 47); û hindikahiyek mezin li parêzgeha Qersê (45%).<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=YAUhAwAAQBAJ&pg=PA126&redir_esc=y |sernav=Regimes of Ethnicity and Nationhood in Germany, Russia, and Turkey |paşnav=Aktürk |pêşnav=Şener |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-85169-5 |ziman=en }}</ref> Herwiha, ji ber koçberiya navxweyî, civakên kurdên dîasporayê li hemû bajarên mezin ên navend û rojavayê Tirkiyê hene. Li Stembolê, bi texmînî sê heya çar milyon kurd hene, ku ew dike bajarê ku herî zêde nifûsa kurdan li dinyayê lê heye.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=Xxp61eBvGzMC&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Turkey: Facing a New Millennium : Coping with Intertwined Conflicts |paşnav=Nachmani |pêşnav=Amikam |tarîx=2003 |weşanger=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-6370-1 |ziman=en }}</ref> Tê bawer kirin ku hindikahiyên ne kurd ji sedî 15 - 20 ê nifûsê pêk tînin.<ref name="cia" /> Beriya destpêkirina [[şerê navxweyî yê Sûriyê]] di sala 2011an de, hejmara [[Ereb]]an li Tirkiyê ji 1 milyon heya zêdetirî 2 milyon diguherî.<ref> https://www.aljazeera.com/opinions/2016/2/18/turkeys-demographic-challenge/</ref> Ji nîsana 2020an vir ve, 3.6 milyon penaberên Sûrî li Tirkiyê hene, ku piraniya wan Ereb in, lê di nav wan de [[Rojavaya Kurdistanê|Kurdên Sûriyê]], [[Tirkmen (denonîm)|Tirkmen]] û komên din ên etnîkî yên Sûriyê jî hene. Piraniya van bi destûra rûniştina demkî li Tirkiyeyê dijîn. Hikûmeta Tirkiyeyê mafê welatîbûna Tirkiyê da penaberên ku tevlî Artêşa Niştimanî ya Sûriyê bûne.<ref> {{Jêder-malper |url=https://data2.unhcr.org/en/situations/syria/location/113 |sernav=Situation Syria Regional Refugee Response |malper=data2.unhcr.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref><ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/15/exclusive-2000-syrian-troops-deployed-to-libya-to-support-regime |sernav=Exclusive: 2,000 Syrian fighters deployed to Libya to support government |paşnav=McKernan |pêşnav=Bethan |paşnav2=Akoush |pêşnav2=Hussein |tarîx=2020-01-15 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> '''Herwiha:''' * [[Gelhenasiya Kurdistanê]] * [[Tirk]] * [[Kurdên Anatolyayê]] * [[Kurdên Stembolê]] * [[Çerkez li Tirkiyeyê|Çerkezên Tirkiye]] * [[Gurcî li Tirkiyeyê|Gurcîyen Tirkiyeyê]] * [[Bosnakên Tirkiyeyê]] * [[Serbên Tirkiyeyê]] * [[Erebên Tirkiyeyê|Erebên Tirkiye]] * [[Albanên Tirkiyeyê]] * [[Lazên Tirkiyeyê]] * [[Azeriyên Tirkiyeyê]] * [[Teterên Krîmê li Tirkiyeyê]] * [[Çeçenên Tirkiyeyê]] === Zimanên wêlet === {{Gotara bingehîn|Zimanên Tirkiyeyê}} Zimanê fermî yê Tirkiyê têne [[Zimanê tirkî|tirkî]] ye ku ji sedî 75ê nifûsê ku di nav wan de gelek kesên ne-tirk jî hene wek zimanê dayikê bi tirkî diaxivin.<ref name=":33">{{Jêder-malper |url=https://www.ktb.gov.tr/EN-117846/language.htmlLanguage#:~:text=Turkish%20is%20the%20mother%20tongue,,%20Greek,%20Ladino%20and%20Armenian |sernav=Language |malper=www.ktb.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230814141811/https://www.ktb.gov.tr/EN-117846/language.htmlLanguage#:~:text=Turkish%20is%20the%20mother%20tongue,,%20Greek,%20Ladino%20and%20Armenian |roja-arşîvê=2023-08-14 |url-status=dead }}</ref> Piştî vê yekê duyemîn zimanê herî zêde li welêt tê axaftin, [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e, ku ji aliyê derdora %15ê nifûsê ve tê axaftin,<ref name=":33" /> lê hejmara kurdan derdora %24ê nifûsê ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Ji destpêka şerê Sûriyê ve civakeke mezin a bi [[Zimanê erebî|erebîaxiv]] jî di encama penaberên Tirkiyê de ava bûye, ku bi rêjeya %4-5ê zimanên neteweyî pêk tê.<ref> {{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1279749.pdf |sernav=Turkish Language in the Perspective of Syrian Refugee Students: A Metaphor Study |paşnav=Boylu |pêşnav=Emrah }}</ref> Her wiha derdora 70 zimanên din jî hene ku bi kêmanî bi dehan kes li welêt diaxivin, di nav de [[Zimanên kabardinî|çerkezî]], [[Zimanê gurcî|gurcî]], [[Zimanê albanî|albanî]], [[Zimanê bosnî|bosnî]], [[Zimanê serbî|serbî]], [[Zimanê ermenî|ermenî]] û gelekên din.<ref name=":33" /> === Perwerde === [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiya Neteweyî]] berpirsiyariya perwerdeya pêşdibistanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wenr.wes.org/2017/04/education-in-turkey |sernav=Education in Türkiye |tarîx=2017-04-04 |malper=WENR |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 |archive-date=2023-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814151027/https://wenr.wes.org/2017/04/education-in-turkey |url-status=dead }}</ref> Ev mecbûrî ye û diwanzdeh salan dom dike: her yek çar sal ji bo dibistana seretayî, dibistana navîn û lîseyê.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.studyinturkiye.gov.tr/StudyinTurkey/ShowDetail?rID=Ec/rgHEN8Zg=&&cId=PE4Nr0mMoY4= |sernav=Turkish Higher Education System - Study in Turkey |malper=www.studyinturkiye.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Hemî 12 sal perwerdehiya mecburî di dibistanên dewletê de bêpere ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/latitude.blogs.nytimes.com/2012/03/23/turkeys-education-reform-bill-is-about-playing-politics-with-pedagogy/ |sernav=What's 4 + 4 + 4? |paşnav=Finkel |pêşnav=Andrew |tarîx=2012-03-23 |malper=Latitude |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Tê gotin ku perwerdehiya bingehîn li Tirkiyeyê li paş welatên din ên OECD-ê ye û di navbera kesên xwedî performansa bilind û kêm de ferqên girîng hene.<ref name=":34">{{Jêder-malper |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/20/000333037_20130220112531/Rendered/PDF/541310SR0P107700Quality0Report02011.pdf |sernav=Turkish Education |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 |tarîxa-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016062736/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/20/000333037_20130220112531/Rendered/PDF/541310SR0P107700Quality0Report02011.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Gihîştina dibistanek bi kalîte bi giranî bi performansa azmûnên têketina dibistana navîn ve girêdayî ye, heya wê astê ku hin xwendekar dema ku deh salî dibin dest bi dersên hîndekariya taybet dikin.<ref name=":34" /> Di sala 2023an de li Tirkiyeyê 207 [[zanîngeh]] hebûn.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/best-universities-turkey |sernav=Best universities in Turkey 2023 |tarîx=2023-04-17 |malper=Student |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Tirkiye di van salên dawî de bûye navendeke xwendekarên biyanî. Di sala 2016an de hejmara xwendekarên biyanî li Tirkiyeyê 795.962 bû.<ref name=":35"> {{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/egitim/turkiyedeki-yabanci-ogrenci-sayisi-795-bin-962ye-ulasti,OpnWuWDZLkyNsTNv5cZTpg |sernav=Türkiye'deki yabancı öğrenci sayısı 795 bin 962'ye ulaştı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Hikûmetê planek ragihand ku bi pêşkêşkirina bûrsên balkêş, dora 500,000 xwendekarên biyanî li zanîngehên xwe bikişîne.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/education/turkey-offers-huge-opportunities-for-foreign-students/1383640 |sernav=Turkey offers huge opportunities for foreign students |malper=www.aa.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> [[Bûrsên Tirkiyeyê]] bernameyek navneteweyî ye ku ji hêla Hikûmeta Tirkiyê ve tê fînanse kirin. Di sala 2021 de, Bûrsên Tirkiyeyê li 178 welatan 165,000 serlêdan ji xwendekarên paşerojê wergirtin.<ref name=":35" /> === Parastina saxlemiyê === Wezareta Tenduristiyê ji sala 2003an vir ve pergala lênihêrîna giştî ya gerdûnî dimeşîne. Bi navê Bîmeya Tenduristiyê ya Gerdûnî (Genel Sağlık Sigortası) tê zanîn, ew bi lêzêdekirina bacê li ser kardêran tê fînanse kirin, ku niha %5 e.<ref name=":36" /> Fînansekirina sektora giştî bi qasî ji sedî 75,2 ji lêçûnên tenduristiyê digire.<ref name=":36" /> Tevî lênihêrîna tenduristî ya gerdûnî, lêçûnên giştî yên tenduristiyê wekî parê GDPê di sala 2018an de di nav welatên OECD de ji % 6,3 ê GDPyê herî hindik bû, li gorî navîna OECD 9,3% Xercên lênihêrîna tenduristiyê kêmtir dibe sedema kêmbûna temenê navîn li Tirkiyeyê ku 32,4 sal e, li gorî Îtalya ku 47,3 e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/2020/gundem/son-dakika-turkiyenin-nufusu-belli-oldu-5605478/ |sernav=Türkiye’nin nüfusu (2020) belli oldu |tarîx=2020-02-05 |malper=www.sozcu.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Pîrbûna nifûsê sedema sereke ya lêçûnên lênihêrîna tenduristî yên li cîhana pêşkeftî ye.<ref name=":36"> {{Jêder-kovar |paşnav=Ciccone |pêşnav=John |tarîx=2021-12-13 |sernav=Current Health Care System Cannot Survive Aging Population |url=https://www.psychiatrictimes.com/view/current-health-care-system-cannot-survive-aging-population |series=Vol 38, Issue 12 |ziman=en }}</ref> Hêviya jiyanê li Tirkiyeyê bi 78,6 sal e (75,9 ji bo mêran û 81,3 ji bo jinan), li gorî navîneya Yekîtiya Ewropayê 81 sal e.<ref name=":36" /> Li Tirkiyê rêjeyên qelewbûnê zêde ye, ji sedî 29,5 ê nifûsa wê ya mezin xwedî nirxek indeksa girseya laş (BMI) ya 30 an jî jortir e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/gho/data/themes/topics/topic-details/GHO/ncd-risk-factors |sernav=Noncommunicable diseases: Risk factors |malper=www.who.int |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Germbûna hewayê li Tirkiyeyê sedema sereke ya mirina zû ye.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Akyuz |pêşnav=Ezgi |paşnav2=Samavati |pêşnav2=Mehrdad |paşnav3=Kaynak |pêşnav3=Burcak |tarîx=2020-12-01 |sernav=Spatial distribution of health risks associated with PM2.5 in Turkey and Iran using satellite and ground observations |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1309104220302312 |kovar=Atmospheric Pollution Research |series=World Clean Air Congress 2019 |cild=11 |hejmar=12 |rr=2350–2360 |doi=10.1016/j.apr.2020.08.011 |issn=1309-1042 }}</ref> Li welêt gelek nexweşxaneyên taybet hene. Di van salên dawî de Tirkiye ji tûrîzma bijîskiyan sûd werdigire ku di sala 2019an de zêdetirî 1 milyar dolar dahat bi dest xistiye.<ref name=":37"> {{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/business/tourism/health-tourism-earns-above-1b-to-turkey-in-2019-under-spotlight-with-covid-19 |sernav=Health tourism earns above $1B to Turkey in 2019, under spotlight with COVID-19 |paşnav=AA |pêşnav=DAILY SABAH WITH |tarîx=2020-09-20 |malper=Daily Sabah |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Ji sedî 60ê dahatê ji emeliyata plastîk hatiye bidestxistin û di sala 2019an de li welêt di çarçoveya tûrîzma tenduristiyê de bi giştî 662 hezar û 87 nexweşan xizmet kirine.<ref name=":37" /> == Erdnîgarî == Li herêmên curbicur ên Tirkiyeyê avhewayên cuda hene, li peravan pergala hewayê bi ya ku li hundir serdest e berovajî dike.<ref> {{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/turkey/18.htm |sernav=Turkey - Geography |malper=countrystudies.us |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref> Li [[Deryaya Egeyî|peravên ege]] û [[Deryaya Navîn]] zivistanên hênik, baranbar û havînên germ û bi nermî hişk in. Barîna salane li wan deveran ji 580 heta 1,300 mîlîmetre (22,8 heta 51,2 in) diguhere, li gorî cîhê. Bi gelemperî, barîna baranê li rojhilat kêm e. Beravên Deryaya Reş herî zêde baran dibare û yekane herêma Tirkiyeyê ye ku di tevahiya salê de barîna zêde lê dibare. Beşa rojhilatê wê peravê salane 2,500 mîlîmetre (98,4 in) digihîje ku herî zêde barîna welat e. [[Wêne: Turkey topo.jpg|thumb| Nexşeya cihêrengên Anatolyayê]] Dîmenên cihêreng ên Tirkiyeyê berhema gelek pêvajoyên tektonîkî ne ku bi mîlyonan salan Anatolyayê şekil dane û îro jî berdewam dikin ku bi erdhejên pir caran û car caran teqînên [[volkan]]îk diyar dibe. Ji xeynî beşeke kêm ji axa xwe ya li ser sînorê Sûriyê ku berdewamiya [[Platforma erebî]] ye, Tirkiye ji hêla jeolojîk ve beşek ji kembera Alpide ya mezin e ku ji [[Okyanûsa Atlantîk]] heya [[Hîmalaya|Çiyayên Hîmalayayê]] dirêj dibe. Ev kember di Serdema Paleogene de pêk hat, ji ber ku lewheyên parzemînê yên Erebî, [[Afrîka]] û [[Hindistan]]ê dest pê kir ku bi plakaya Avrasyayê re li hev ketin. Ev pêvajo îro jî li ser kar e ji ber ku Deşta Afrîkayê bi Deşta Ewrasyayê re digihêje hev û Deşta Anatolyayayê jî ber bi rojava û başûrrojavayê ve bi qisûrên lêdanê direve. Ev herema Xelqê ya Bakurê Anatolyayê ku sînorên pîta yên îroyîn ên Ewrasyayê li nêzî peravên Deryaya Reş pêk tîne û Herêma Xalê ya Rojhilatê Anatolyayê ku li başûrrojhilat beşek ji sînorê Plaka Erebistana Bakur pêk tîne. Di encamê de Tirkiye dikeve yek ji herêmên herî aktîv ên erdhejê. [[Wêne: Pamukkale 30.jpg|thumb|[[Pamukkale]]]] [[Wêne: View of Cappadocia edit.jpg|thumb|[[Kapadokya]]]] [[Wêne: Salda Gölü 2.jpg|thumb|[[Gola Saldayê]]]] [[Wêne: Kelebekler Vadisi (1).jpg|thumb|[[Qozava bilbile]]]] [[Trakyaya rojhilat]], beşa Ewropayê ya Tirkiyeyê, li rojhilatê herî rojhilatê [[Balkan]] e. Ew sînorê di navbera Tirkiye û cîranên wê Yewnanistan û Bulgaristanê de pêk tîne. Parçeya Asyayê ya welêt bi piranî ji nîvgirava Anatolyayê pêk tê, ku ji deştek navendî ya bilind û deştên peravê yên teng, di navbera rêzeçiyayên çiyayên Köroğlu û [[Çiyayên Pontî|pontî]] li bakur û [[Toros]] li başûr pêk tê. Li Herêma Golan (bi tirkî : Göller Yöresi ) golên herî mezin ên Tirkiyeyê wek Gola Beyşehir, Gola Egirdir, Gola Burdur, Gola Akşehir, Gola Eber û Gola Işikli. Gola Tûz, Gola Nemrûdê, Gola Çildırê, Gola Îznikê, Gola Uluabat, Gola Manyas, Gola Sapanca, Gola Salda, Gola Meke û Gola Uzunggolê di nav golên din ên Tirkiyeyê de ne. Piraniya Tirkiyeyê ji ber erdhejan metirsîdar e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.ipkb.gov.tr/wp-content/uploads/2019/07/ISMEP4_GUCLENDIRME_EN140214.pdf |sernav=Reconstruction work in Turkey }}</ref> === Cureyên jîyannasî === [[Wêne: Odd-eyed Turkish Angora cat - 20080830.jpg|thumb|Pisikî spî a Angora bi [[Çavên heterokromî yên pisîkan|çavên heterokromî]].]] Helwesta Tirkiyê ya li xaçerêya rêyên bejayî, deryayî û hewayî yên di navbera her sê parzemînên Cîhana Kevin de û cihêrengiya jîngehên li seranserê herêmên wê yên erdnîgarî, cihêrengiya cureyên curbicur û ekosîstemek jîndar çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://iucn.org/about/union/secretariat/offices/europe/?9778/Biodiversity-in-Turkey |sernav=IUCN - Biodiversity in Turkey |tarîx=2016-04-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 |tarîxa-arşîvê=2016-04-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160407201045/http://iucn.org/about/union/secretariat/offices/europe/?9778/Biodiversity-in-Turkey |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Anatolya]] welatê gelek riwekên ku ji destpêka çandiniyê û vir ve ji bo xwarinê têne çandin e û bav û kalên kovî yên gelek kulîlk û nebatên ku niha ji bo mirovatiyê keresteyên bingehîn peyda dikin, hêj li Tirkiyê şîn dibin. Pirrengiya [[faunaya Tirkiyeyê]] ji ya flora wê jî zêdetir e. Li tevahiya Ewropayê jimara heywanan derdora 60.000 e, li Tirkiyeyê jî zêdetirî 80.000 cureyên heywanan hene (ji 100.000î zêdetir cureyên binecure hene).<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/fauna.html |sernav=Turkey's Fauna {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref> Li Tirkiyeyê 40 parkên neteweyî, 189 parkên xwezayê, 31 herêmên parastina cewherî, 80 herêmên parastina jîngeha kovî û 109 abîdeyên xwezayê yên wekî Parka Neteweyî ya Dîrokî ya Nîvgirava Gallipoli, Parka Neteweyî ya Çiyayê Nemrûdê, Parka Neteweyî ya Troya Antîk, Parka Xwezayê ya Ölüdeniz û Parka Xwezayê ya Polonezköy hene.<ref name=":19">{{Jêder-malper |url=http://www.milliparklar.gov.tr/Anasayfa/istatistik.aspx?sflang=tr |sernav=İstatistikler: Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü |tarîx=2015-12-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 |tarîxa-arşîvê=2015-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151217050153/http://www.milliparklar.gov.tr/Anasayfa/istatistik.aspx?sflang=tr |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsala 21. de ji ber guherîna avhewayê ya li Tirkiyeyê çolbûna çolbûnê jî di nav de ye.<ref name=":19" /> Leopardê Anatolyayê hê jî li herêmên Bakurê Kurdistanê bi hejmareke pir kêm tê dîtin.<ref name=":20">{{Jêder-malper |url=http://www1.nina.no/lcie_new/pdf/635012243306881534_COE%20LCs%20in%20Turkey%202004.pdf |sernav=Status, Conservation and Management of Large Carnivores in Turkey |roja-gihiştinê=2023-08-13 |roja-arşîvê=2023-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230813161249/http://www1.nina.no/lcie_new/pdf/635012243306881534_COE%20LCs%20in%20Turkey%202004.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":21">{{Jêder-malper |url=http://www.trthaber.com/haber/bilim-teknik/diyarbakirda-oldurulen-leopar-iran-parsi-cikti-109086.html |sernav=Diyarbakır'da öldürülen leopar İran Parsı çıktı |tarîx=2016-10-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 |tarîxa-arşîvê=2016-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161023123101/http://www.trthaber.com/haber/bilim-teknik/diyarbakirda-oldurulen-leopar-iran-parsi-cikti-109086.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Linxên Ewrasyayê, pisîka kovî ya Ewropayê û Caracal cureyên din ên mêş in ku niha li daristanên Tirkiyeyê têne dîtin. Pilinga Xezerê ku niha tune bûye, heta nîvê dawiya sedsala 20an li herêmên herî rojhilatê Anatolyayê jiyan dikir.<ref name=":20" /><ref name=":21" /> === Avhewa === [[Wêne: Koppen-Geiger Map TUR present.svg|thumb|Nexşeya Avhewayê Köppen‘ê Tirkiyê nişan dide]] Deverên peravê yên Tirkiyê yên ku sînorên deryaya egeyî û deryaya navîn hene, avûhewaya xweya Behra Navîn a nerm, havînên germ û hişk û zivistanên nerm û hênik û şil hene.<ref name=":18" /> Herêmên peravê yên li ser sînorê [[Deryaya Reş|deryaya reş]] xwedî avûhewaya okyanûsê ya nerm û havînên germ û şil û zivistanên hênik û sar û şil in.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=http://www.dmi.gov.tr/files/en-US/climateofturkey.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 |tarîxa-arşîvê=2011-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110304072528/http://www.dmi.gov.tr/files/en-US/climateofturkey.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Beravên Tirkiyê yên Behra Reş herî zêde baran dibare û yekane herêma Tirkiyê ye ku di tevahiya salê de barîna zêde dibare. Beşa rojhilatê peravên deryaya reş salane 2200 mîlîmetre (87 în) dibare ku di welêt de barîna herî zêde ye.<ref name=":18" /> Deverên peravê yên li ser sînorê [[Deryaya Mermereyê|deryaya mermerê]], ku deryaya egeyî û deryaya reş bi hev ve girêdide, xwedan avhewayek veguhêz e di navbera avhewa nerm a deryaya navîn û avhewa nerm a okyanûsê de bi germ û germ, havînên bi nermî hişk û zivistanên sar û sar û şil. Berf hema hema her zivistan li deverên peravên deryaya marmara û Deryaya Reş dibare, lê bi gelemperî ji çend rojan zêdetir dihele.<ref name=":18" /> Lê belê berf li peravên deryaya egeyî kêm e û li peravên Deryaya Navîn jî pir kêm e.<ref name=":18" /> Zivistana li deşta Anatolyayê bi taybetî dijwar e. Germahiya li bakurê rojhilatê Anatolyayê di navbera -30 û -40&nbsp;°C (-22-40&nbsp;°F) de çêdibe û dibe ku salê herî kêm 120 rojên salê û di tevahiya salê de jî li ser lûtkeyan berf bibare. çiyayên herî bilind. Li Anatoliya navîn germahî dikare dakeve binê -20&nbsp;°C (-4&nbsp;°F) û çiya hê sartir in.<ref name=":18" /> == Galerî == <gallery class="center"> Wêne:Ankara Kizilay square.JPG|Meydana Kizilayê, li Enqerê Wêne:TaksimSquareIstanbul.jpg|Meydana Taksîmê, li Stembolê Wêne:Izmir coast.jpg|Perava [[Îzmîr]]ê Wêne:Alanya Turkey.JPG|Alanya Wêne:Pamukkale00.JPG|Pamukkale Wêne:Manavgat waterfall by tomgensler.JPG|Sûlava Manavgatê Wêne:Selimiye Camii.jpg|Mizgefta Selimiye, li Edîrnê Wêne:Whirling Dervishes, Konya, Turkey, RMO.jpg|Derwêşên zivîrok, li Qonyayê Wêne:Boulevard Bodrum.jpg|Bodrum Wêne:Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|[[Ayasofya]] </gallery> == Herwiha binêre == * [[Portal:Tirkiye|Portala Tirkiyeyê]] * [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] * [[Zimanên Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Giredanê Malper == {{Wîkîferheng|Tirkiye}} {{Commons|Türkiye}} * [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf Country Profile of Turkey] (PDF, 28 S., August 2008), Library of Congress – Federal Research Division (162&nbsp;kB) {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1923an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Rêxistina Kooperasyona Îslamî]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Tirkiye| ]] tevlmgwqvypc06fwjisdrxwmqyzf7wg 0 3008 2097176 2043105 2026-10-04T15:31:28Z MikaelF 935 2097176 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Mûsa Anter | pîşe = [[Nivîskar]] û [[rojnamevan]] | roja_jidayikbûnê = [[1920]] | cihê_jidayikbûnê = [[Nisêbîn]], [[Mêrdîn]] | roja_mirinê = {{Dîrok|20|îlon|1992}} | cihê_mirinê = [[Amed]] | hevwelatî = Tirkiye ([[Bakurê Kurdistanê]]) | ziman = [[Tirkî]] û [[kurdî]] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''[[Birîna Reş]]'' - 1959 * ''[[Kımıl]]'' - 1962 * ''[[Ferhenga Kurdî]]'' - Stembol, 1967 * ''[[Hatıralarım]]'', cîld 1 - Stembol, 1991 * ''[[Hatıralarım]]'', cîld 2 - Stembol, 1992 * ''[[Çinara Min]]'' - Stembol, [[Weşanên Avesta]]}} }} '''Mûsa Anter''' (jdb. [[1920]] li [[Nisêbîn]]ê − m. [[20ê îlonê|20ê îlona]] [[1992]]an li [[Amed]]ê) [[lîsteya nivîskarên kurd|nivîskar]] û rojnamevanekî [[kurd]] bû. == Jiyan == Anter di sala [[1920]]an de li gundê [[Zivingê]] ya bi ser [[Stilîlê]] ya ser bi navçeya [[Mêrdîn]] [[Nisêbîn]]ê ve hate dinê. Wî, hîn di temenekî piçûk de, bavê xwe winda kir û li ber destên dayika xwe [[Fesla Anter]] mezin bû ya ku di salên 1930-1940an de [[muxtar]]a gund û muxtara pêşîn a jin a Bakurê Kurdistanê bû. Apê Mûsa dibistana xwe ya seretayî li Mêrdînê û ya navîn û lîseyê li Adenê qedandibû. Piştî xwendina lîsê ji bo [[felsefe]]yê bixwîne diçe [[Stembol]]ê û di zanîngehê de, gelek xwendevanên kurd naskirin. Musa Anter, li ser daxwaza [[Fayiq Bucak]] dev ji felsefeyê diqere û qeyda xwe li beşê Huqûqê çêdike. Di wê demê de xwendevan û rewşenbîrên kurd ji bo pirsgirêka neteweyî dikevin nava tevgerê. Her wiha Apê Mûsa ji bo ku xortên kurd li dora xwe kom bike û him ji aliyê madî ve, him ji aliyê manewî û siyasî ve xwedî li xwendevanên kurd derbikevin yûrda Dicle vekirin. Piştî salek jî bi tevî hin hevalên xwe komeleya [[Hêvî 1942 (kovar)|Hêvî]] ava kir, bi pêşniyaza van kesan komeleya şagirtan tê damezrandin. Di sala 1944an de bi keça [[Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî]] [[Hale Xanim]] (1927-1998) re dizewice û ji wan re du kurên bi navê [[Anter Anter|Anter]] (1945) û [[Dîcle Anter|Dîcle]] (1950) û keçeke bi navê [[Rewşen Anter|Rewşen/Rahşan]] (1948) çêdibin. Musa Enter di sala 1948an de yûrda [[Firat]]ê vedike û dest bi deranîna rojnameya çavkaniya Dicle dike. Piştî çend salên dirêj li Amedê bi navê "[[Ilerî Yurd]]" yanî welatê pêşketî dest bi deranîna rojnameyekê din dike û ew ji ber nivîsên xwe jî ji bo demekê tê gitin. Di sala 1959an de ji ber doza 49an careke din tê girtin û tevlî 49 hevalên xwe 6 mehan di girtîgehê de dimîne. Mûsa Anter kitêba xwe ya bi navê "[[Birîna Reş]]" di zindanê de dinivîsîne. Her wiha ferhenga kurdî ya bi 6 hezar peyvan pêkhatî, amade dike. Di destpêka salên 60î de, di nava Partiya Çep ên Tirk de, bi awayekî fermî dikeve nava siyasetê. Di sala 1971an de careke din tê girtin û piştî ji girtîgehê derdikeve, di 1976an de vedgere gundê xwe, heta 1989an li gund dijî. Piştî 89an vedigere Stembolê, di gelek kovar û rojnameyan de, ji nû ve dest bi nivîsandinê dike û di heman demê de di nava Partiya [[HEP]]ê de ji nû ve dikeve nava siyasetê. Musa Anter, piştî sala 1971an careke din vedigere [[Kurdistan]]ê û li [[Amed]]ê ji hêla hêzên dewletê ve tê girtin û bi 4 salan cezayê girtîgehê tê tewembarkirin. [[Ronakbîr]]ê Kurd Mûsa Anter di sala 1976an de piştî serbestberdana ji zîndanê vedigere gundê Zivingê û jiyana xwe li wir berdewamdike. Di sala 1989an de careke din berê xwe dide bajarê Stembolê û di gelek kovar û rojnameyan de nivîs û serpêhatiyên wî têne weşandin. Her wiha Apê Mûsa ku di gelek rojname û kovarên mîna [[Welat]], [[Ülke]], [[Ozgur Gundem]] û [[Ozgur Ulke]] de nivîsên wî têne weşandin, ji hêla xwendevanan ve bi balkêşî dihatin xwendin. == Kuştina wî == Roja 20ê îlona sala [[1992]]an li kolanên Amedê ew bû hedefa dijminên çapemenî û ramana azad û jiyana xwe ji dest da û tevlî kerwanê şehîdên çapemeniyê dibe. Musa Anter li ser berga kitêba xwe ya "[[Hatiralarim]]" de wiha dibêje: :''"Ez şahidê zindî û sondxwarî yê tengasiyên Tirkiyê yê 55 sala me. Gelo ez tenê şahid im? Na! Ez her wiha mehkûm, bersuç û dozdarê Tirkiyê me."'' == Xelatên Rojnamegeriyê == Li Tirkiyê ji 1993an şûnda [[Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê]] tên dayîn. Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê cara ewil sala 1993an de ji aliyê [[Ozgur Gundem]], piştre 1994an de [[Ozgur Ulke]], 1995an de [[Yenî Polîtîka]], 1996an de [[Demokrasî (rojname)|Demokrasî]], 1997 û 1998an de [[Ulkede Gundem]], 2000an de [[Yenî Gundem]] û sala 2001an de jî ji aliyê [[Yedîncî Gundemê]] ve hatibû dayîn. == Berhem == * ''[[Birîna Reş]]'' - 1959 * ''[[Kımıl]]'' - 1962 * ''[[Ferhenga Kurdî]]'' - Stembol, 1967 * ''[[Hatıralarım]]'', cîld 1 - Stembol, 1991 * ''[[Hatıralarım]]'', cîld 2 - Stembol, 1992 * ''[[Çinara Min]]'' - Stembol, [[Weşanên Avesta]] == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|Musa Anter}} * [http://www.institutkurde.org/bibliotheque/livres_en_ligne/kurde/birina_res_kara_yara_musa_anter.pdf Birîna Reş]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Goriyên mêrkujiyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1920]] [[Kategorî:Kesên kuştî]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirin 1992]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Nisêbînê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] f9ufxazjojcrlerrov6o9dwh515hqz2 2097177 2097176 2026-10-04T15:33:59Z MikaelF 935 2097177 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Mûsa Anter | pîşe = [[Nivîskar]] û [[rojnamevan]] | roja_jidayikbûnê = [[1920]] | cihê_jidayikbûnê = [[Nisêbîn]], [[Mêrdîn]] | roja_mirinê = {{Dîrok|20|îlon|1992}} | cihê_mirinê = [[Amed]] | hevwelatî = Tirkiye ([[Bakurê Kurdistanê]]) | ziman = [[Tirkî]] û [[kurdî]] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''[[Birîna Reş]]'' - 1959 * ''[[Kımıl]]'' - 1962 * ''[[Ferhenga Kurdî]]'' - Stembol, 1967 * ''[[Hatıralarım]]'', cîld 1 - Stembol, 1991 * ''[[Hatıralarım]]'', cîld 2 - Stembol, 1992 * ''[[Çinara Min]]'' - Stembol, [[Weşanên Avesta]]}} }} '''Mûsa Anter''' (jdb. [[1920]] li [[Nisêbîn]]ê − m. [[20ê îlonê|20ê îlona]] [[1992]]an li [[Amed]]ê) [[lîsteya nivîskarên kurd|nivîskar]] û rojnamevanekî [[kurd]] bû. == Jiyan == Anter di sala [[1920]]an de li gundê [[Zivingê]] ya bi ser [[Stilîlê]] ya ser bi navçeya [[Mêrdîn]] [[Nisêbîn]]ê ve hate dinê. Wî, hîn di temenekî piçûk de, bavê xwe winda kir û li ber destên dayika xwe [[Fesla Anter]] mezin bû ya ku di salên 1930-1940an de [[muxtar]]a gund û muxtara pêşîn a jin a Bakurê Kurdistanê bû. Apê Mûsa dibistana xwe ya seretayî li Mêrdînê û ya navîn û lîseyê li Adenê qedandibû. Piştî xwendina lîsê ji bo [[felsefe]]yê bixwîne diçe [[Stembol]]ê û di zanîngehê de, gelek xwendevanên kurd naskirin. Musa Anter, li ser daxwaza [[Fayiq Bucak]] dev ji felsefeyê diqere û qeyda xwe li beşê Huqûqê çêdike. Di wê demê de xwendevan û rewşenbîrên kurd ji bo pirsgirêka neteweyî dikevin nava tevgerê. Her wiha Apê Mûsa ji bo ku xortên kurd li dora xwe kom bike û him ji aliyê madî ve, him ji aliyê manewî û siyasî ve xwedî li xwendevanên kurd derbikevin yûrda Dicle vekirin. Piştî salek jî bi tevî hin hevalên xwe komeleya [[Hêvî 1942 (kovar)|Hêvî]] ava kir, bi pêşniyaza van kesan komeleya şagirtan tê damezrandin. Di sala 1944an de bi [[Hale Xanim]] (1927-1998) keça [[Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî]] re dizewice û ji wan re du kurên bi navê [[Anter Anter|Anter]] (1945) û [[Dîcle Anter|Dîcle]] (1950) û keçeke bi navê [[Rewşen Anter|Rewşen/Rahşan]] (1948) çêdibin. Musa Enter di sala 1948an de yûrda [[Firat]]ê vedike û dest bi deranîna rojnameya çavkaniya Dicle dike. Piştî çend salên dirêj li Amedê bi navê "[[Ilerî Yurd]]" yanî welatê pêşketî dest bi deranîna rojnameyekê din dike û ew ji ber nivîsên xwe jî ji bo demekê tê gitin. Di sala 1959an de ji ber doza 49an careke din tê girtin û tevlî 49 hevalên xwe 6 mehan di girtîgehê de dimîne. Mûsa Anter kitêba xwe ya bi navê "[[Birîna Reş]]" di zindanê de dinivîsîne. Her wiha ferhenga kurdî ya bi 6 hezar peyvan pêkhatî, amade dike. Di destpêka salên 60î de, di nava Partiya Çep ên Tirk de, bi awayekî fermî dikeve nava siyasetê. Di sala 1971an de careke din tê girtin û piştî ji girtîgehê derdikeve, di 1976an de vedgere gundê xwe, heta 1989an li gund dijî. Piştî 89an vedigere Stembolê, di gelek kovar û rojnameyan de, ji nû ve dest bi nivîsandinê dike û di heman demê de di nava Partiya [[HEP]]ê de ji nû ve dikeve nava siyasetê. Musa Anter, piştî sala 1971an careke din vedigere [[Kurdistan]]ê û li [[Amed]]ê ji hêla hêzên dewletê ve tê girtin û bi 4 salan cezayê girtîgehê tê tewembarkirin. [[Ronakbîr]]ê Kurd Mûsa Anter di sala 1976an de piştî serbestberdana ji zîndanê vedigere gundê Zivingê û jiyana xwe li wir berdewamdike. Di sala 1989an de careke din berê xwe dide bajarê Stembolê û di gelek kovar û rojnameyan de nivîs û serpêhatiyên wî têne weşandin. Her wiha Apê Mûsa ku di gelek rojname û kovarên mîna [[Welat]], [[Ülke]], [[Ozgur Gundem]] û [[Ozgur Ulke]] de nivîsên wî têne weşandin, ji hêla xwendevanan ve bi balkêşî dihatin xwendin. == Kuştina wî == Roja 20ê îlona sala [[1992]]an li kolanên Amedê ew bû hedefa dijminên çapemenî û ramana azad û jiyana xwe ji dest da û tevlî kerwanê şehîdên çapemeniyê dibe. Musa Anter li ser berga kitêba xwe ya "[[Hatiralarim]]" de wiha dibêje: :''"Ez şahidê zindî û sondxwarî yê tengasiyên Tirkiyê yê 55 sala me. Gelo ez tenê şahid im? Na! Ez her wiha mehkûm, bersuç û dozdarê Tirkiyê me."'' == Xelatên Rojnamegeriyê == Li Tirkiyê ji 1993an şûnda [[Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê]] tên dayîn. Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê cara ewil sala 1993an de ji aliyê [[Ozgur Gundem]], piştre 1994an de [[Ozgur Ulke]], 1995an de [[Yenî Polîtîka]], 1996an de [[Demokrasî (rojname)|Demokrasî]], 1997 û 1998an de [[Ulkede Gundem]], 2000an de [[Yenî Gundem]] û sala 2001an de jî ji aliyê [[Yedîncî Gundemê]] ve hatibû dayîn. == Berhem == * ''[[Birîna Reş]]'' - 1959 * ''[[Kımıl]]'' - 1962 * ''[[Ferhenga Kurdî]]'' - Stembol, 1967 * ''[[Hatıralarım]]'', cîld 1 - Stembol, 1991 * ''[[Hatıralarım]]'', cîld 2 - Stembol, 1992 * ''[[Çinara Min]]'' - Stembol, [[Weşanên Avesta]] == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|Musa Anter}} * [http://www.institutkurde.org/bibliotheque/livres_en_ligne/kurde/birina_res_kara_yara_musa_anter.pdf Birîna Reş]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Goriyên mêrkujiyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1920]] [[Kategorî:Kesên kuştî]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirin 1992]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Nisêbînê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 5ls933qcasfzgyqjmo8n7nlbuy53650 2097195 2097177 2026-10-04T19:59:32Z MikaelF 935 /* Jiyan */ 2097195 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Mûsa Anter | pîşe = [[Nivîskar]] û [[rojnamevan]] | roja_jidayikbûnê = [[1920]] | cihê_jidayikbûnê = [[Nisêbîn]], [[Mêrdîn]] | roja_mirinê = {{Dîrok|20|îlon|1992}} | cihê_mirinê = [[Amed]] | hevwelatî = Tirkiye ([[Bakurê Kurdistanê]]) | ziman = [[Tirkî]] û [[kurdî]] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''[[Birîna Reş]]'' - 1959 * ''[[Kımıl]]'' - 1962 * ''[[Ferhenga Kurdî]]'' - Stembol, 1967 * ''[[Hatıralarım]]'', cîld 1 - Stembol, 1991 * ''[[Hatıralarım]]'', cîld 2 - Stembol, 1992 * ''[[Çinara Min]]'' - Stembol, [[Weşanên Avesta]]}} }} '''Mûsa Anter''' (jdb. [[1920]] li [[Nisêbîn]]ê − m. [[20ê îlonê|20ê îlona]] [[1992]]an li [[Amed]]ê) [[lîsteya nivîskarên kurd|nivîskar]] û rojnamevanekî [[kurd]] bû. == Jiyan == Anter di sala [[1920]]an de li gundê [[Zivingê]] ya bi ser [[Stilîlê]] ya ser bi navçeya [[Mêrdîn]] [[Nisêbîn]]ê ve hate dinê. Wî, hîn di temenekî piçûk de, bavê xwe winda kir û li ber destên dayika xwe [[Fesla Anter]] mezin bû ya ku di salên 1930-1940an de [[muxtar]]a gund û muxtara pêşîn a jin a Bakurê Kurdistanê bû. Apê Mûsa dibistana xwe ya seretayî li Mêrdînê û ya navîn û lîseyê li Adenê qedandibû. Piştî xwendina lîsê ji bo [[felsefe]]yê bixwîne diçe [[Stembol]]ê û di zanîngehê de, gelek xwendevanên kurd naskirin. Musa Anter, li ser daxwaza [[Fayiq Bucak]] dev ji felsefeyê diqere û qeyda xwe li beşê Huqûqê çêdike. Di wê demê de xwendevan û rewşenbîrên kurd ji bo pirsgirêka neteweyî dikevin nava tevgerê. Her wiha Apê Mûsa ji bo ku xortên kurd li dora xwe kom bike û him ji aliyê madî ve, him ji aliyê manewî û siyasî ve xwedî li xwendevanên kurd derbikevin yûrda Dicle vekirin. Piştî salek jî bi tevî hin hevalên xwe komeleya [[Hêvî 1942 (kovar)|Hêvî]] ava kir, bi pêşniyaza van kesan komeleya şagirtan tê damezrandin. Di sala 1944an de bi [[Hale Xanim]] (1927-1998) keça [[Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî]] re dizewice û ji wan re du kurên bi navê [[Anter Anter|Anter]] (1945) û [[Dîcle Anter|Dîcle]] (1950) û keçeke bi navê [[Rahşan Anter Yoruzlu|Rahşan]] (1948) çêdibin. Musa Enter di sala 1948an de yûrda [[Firat]]ê vedike û dest bi deranîna rojnameya çavkaniya Dicle dike. Piştî çend salên dirêj li Amedê bi navê "[[Ilerî Yurd]]" yanî welatê pêşketî dest bi deranîna rojnameyekê din dike û ew ji ber nivîsên xwe jî ji bo demekê tê gitin. Di sala 1959an de ji ber doza 49an careke din tê girtin û tevlî 49 hevalên xwe 6 mehan di girtîgehê de dimîne. Mûsa Anter kitêba xwe ya bi navê "[[Birîna Reş]]" di zindanê de dinivîsîne. Her wiha ferhenga kurdî ya bi 6 hezar peyvan pêkhatî, amade dike. Di destpêka salên 60î de, di nava Partiya Çep ên Tirk de, bi awayekî fermî dikeve nava siyasetê. Di sala 1971an de careke din tê girtin û piştî ji girtîgehê derdikeve, di 1976an de vedgere gundê xwe, heta 1989an li gund dijî. Piştî 89an vedigere Stembolê, di gelek kovar û rojnameyan de, ji nû ve dest bi nivîsandinê dike û di heman demê de di nava Partiya [[HEP]]ê de ji nû ve dikeve nava siyasetê. Musa Anter, piştî sala 1971an careke din vedigere [[Kurdistan]]ê û li [[Amed]]ê ji hêla hêzên dewletê ve tê girtin û bi 4 salan cezayê girtîgehê tê tewembarkirin. [[Ronakbîr]]ê Kurd Mûsa Anter di sala 1976an de piştî serbestberdana ji zîndanê vedigere gundê Zivingê û jiyana xwe li wir berdewamdike. Di sala 1989an de careke din berê xwe dide bajarê Stembolê û di gelek kovar û rojnameyan de nivîs û serpêhatiyên wî têne weşandin. Her wiha Apê Mûsa ku di gelek rojname û kovarên mîna [[Welat]], [[Ülke]], [[Ozgur Gundem]] û [[Ozgur Ulke]] de nivîsên wî têne weşandin, ji hêla xwendevanan ve bi balkêşî dihatin xwendin. == Kuştina wî == Roja 20ê îlona sala [[1992]]an li kolanên Amedê ew bû hedefa dijminên çapemenî û ramana azad û jiyana xwe ji dest da û tevlî kerwanê şehîdên çapemeniyê dibe. Musa Anter li ser berga kitêba xwe ya "[[Hatiralarim]]" de wiha dibêje: :''"Ez şahidê zindî û sondxwarî yê tengasiyên Tirkiyê yê 55 sala me. Gelo ez tenê şahid im? Na! Ez her wiha mehkûm, bersuç û dozdarê Tirkiyê me."'' == Xelatên Rojnamegeriyê == Li Tirkiyê ji 1993an şûnda [[Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê]] tên dayîn. Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê cara ewil sala 1993an de ji aliyê [[Ozgur Gundem]], piştre 1994an de [[Ozgur Ulke]], 1995an de [[Yenî Polîtîka]], 1996an de [[Demokrasî (rojname)|Demokrasî]], 1997 û 1998an de [[Ulkede Gundem]], 2000an de [[Yenî Gundem]] û sala 2001an de jî ji aliyê [[Yedîncî Gundemê]] ve hatibû dayîn. == Berhem == * ''[[Birîna Reş]]'' - 1959 * ''[[Kımıl]]'' - 1962 * ''[[Ferhenga Kurdî]]'' - Stembol, 1967 * ''[[Hatıralarım]]'', cîld 1 - Stembol, 1991 * ''[[Hatıralarım]]'', cîld 2 - Stembol, 1992 * ''[[Çinara Min]]'' - Stembol, [[Weşanên Avesta]] == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|Musa Anter}} * [http://www.institutkurde.org/bibliotheque/livres_en_ligne/kurde/birina_res_kara_yara_musa_anter.pdf Birîna Reş]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Goriyên mêrkujiyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1920]] [[Kategorî:Kesên kuştî]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirin 1992]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Nisêbînê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] pjf4gkwzd3mu35bgs5yjb3h27bw9cww 0 4100 2097098 2096995 2026-10-04T12:21:39Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097098 wikitext text/x-wiki {{Mapframe|zoom=14|latitude=37.911|longitude=40.236|text=Sûra Amedê |geotype1=geoshape|ids1=Q20474885 }} [[Wêne:Birca Evlî Beden 2009.jpg|thumb|300px|Birca Bedena Zewicî.]] [[Wêne:Sûra Amedê ji Birca Bizinê.jpg|thumb|300px|Sûra Amedê (ji birca Bizinê de).]] '''Sûra Amedê''', '''Sûrên Amedê'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.net/ku/tekst/BI_DANEY%C3%8AN_ZANIST%C3%8E_NAV_%C3%9B_WATEYA_AMED%C3%8A_III |sernav=BI DANEYÊN ZANISTÎ, NAV Û WATEYA “AMEDÊ” {{!}} Amîda Kurd |ziman=kmr |tarîxa-gihiştinê=2025-03-11 |roja-arşîvê=2025-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250416063836/https://www.amidakurd.net/ku/tekst/BI_DANEY%C3%8AN_ZANIST%C3%8E_NAV_%C3%9B_WATEYA_AMED%C3%8A_III |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> yan jî '''Keleha Amedê''', keleheke dîrokî ye ku di sala 297an a {{pz}} de li navçeya [[Sûr, Amed|Sûr]] a [[Amed]]ê ya îro ji aliyê romayiyan ve avabûna kelehê hatiye destpêkirin. Sûra Amedê bi dirêjahiya 5,5 kîlometreyê yek ji dîwarên herî kevnê cîhanê ya xweparastinê ye. Dîwarê Sûra Amedê bi bilindahiya 10–12 metre bilind e û sturiya dîwarê jî 3–5 metre stûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kulturportali.gov.tr/portal/diyarbakir-surlari |sernav=kulturportali.gov.tr/portal/diyarbakir-surlari |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230129211756/https://www.kulturportali.gov.tr/portal/diyarbakir-surlari |roja-gihiştinê=2023-01-29 |roja-arşîvê=2023-01-29 |url-status=dead }}</ref> Sûra Amedê di roja îro de ji bo dîtinê li [[Amed]]ê yek ji cihên herî sereke ye. Bi awayê avakirin û zexmiya xwe, bi nivîsên xwe, bi motîv û awayên ku li rûyê keviran hatin e niqartin re niha nivîsarên 12 şaristaniyan têne xwendin. Dîroka avakirin despêkê ya kelheyê nayê zanîn. Tê pêşbînîkirin ku di sala 349ê {{pz}} de dîwarên sûrê ji aliyê împeratorê romayî [[Konstantînê I]] ve yekem car hatiyê berfirehkirin û hinek beşên dîwaran hatine restorekirin. Çar deriyên sereke yên kelehê hene û her deriyek bi hêleke bingehîn ve vedibe. Paşê, bi mezinbûna bajêr re di bedenê de hin deriyên din jî hatine vekirin. Beden, ji 5 km yan dirêjtir e û bi awayê masîmertalek de dor li bajarê kevin dipêçe. Bilindiya dîwarên kelehê 12e mêtre ye. Dîwarên Sûra Amedê ji 3 mêtreya heta 5 mêtre yê fireh dibe û 82 birc li Sûrê hatine avakirin. Ji ber [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|Erdheja Gurgum û Dîlokê]] ya sala 2023an ku heman erdhej li Amedê jî pêk hatîye bircên Sûra Amedê û hinek beşên dîwarên Sûra Amedê hilweşiyan. Hatiye ragihandin ev beşên ku hatine hilweşandin di asta restorekirinê de bûn û di rojê pêşerojê de dihatin restorekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/turkiye/siddetli-iki-deprem-5-bin-yillik-diyarbakir-surlarini-da-vurdu |sernav=Şiddetli iki deprem 5 bin yıllık Diyarbakır Surları’nı da vurdu |paşnav=İHA |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-02-10 }}</ref> [[UNESCO]]yê di derbarê hilweşandina avaniyên dîrokî ku di zirarê dîtine daye zanîn ku sazî envantera cihên dîrokî û çandî derxin û ji bo restorasyonên cihên dîrokî di demeke kurt de dest bi xebatan bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2023/02/07/unesco-depremden-etkilenen-tarihi-eserlerin-korunmasi-icin-seferber-olacak |sernav=UNESCO depremde yıkılan tarihi eserler için seferber olacak |tarîx=2023-02-07 |malper=euronews |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-02-10 }}</ref> == Avahîsazî == Dirêjahiya sûrên bajarê kevin 5,8 kîlomêtre ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.ebruliturizm.com/4140/diyarbakir-fortress-and-hevsel-gardens-cultural-landscape/ |sernav=Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape (2015) {{!}} EBRULI TOURISM- IZMIR-TURKEY |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2024-02-07 }}</ref> Dîwar li dora bajarê kevn ku dora bajêr dorpêç dike xelekek ava dikin. Bilindahiya dîwarên sûrê di navbera 10 û 12 mêtran de ye û stûrahiya dîwarên sûrê jî di navbera 3 û 5 mêtreyan de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-history/historical-sites-in-kurdistan/diyarbakir-city-walls/ |sernav=Diyarbakir City Walls |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2024-02-07 }}</ref> Diwarên Sûra Amedê dîwarên parastinê ya herî fireh û dirêj e ku li cîhanê piştî Dîwarê Mezin ê Çînê dîwarê herî dirêj a parastinê ye. Li kelehê çar deriyên sereke û 82 birc hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ktb.gov.tr/EN-113758/diyarbakir-castle-and-fortress.html |sernav=Diyarbakır Castle and Fortress |malper=www.ktb.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-07 }}</ref> Li ser dîwaran nêzîkî 63 nivîsên li ser dîwaran ji demên cuda yên dîrokî hene.<ref name=":0" /> Li bakûrê rojhilata Sûra Amedê keleha yekem ku rûniştgeha nav bajarê kevn e dirêjiya dîwarên kelehê digihîje 598 mêtreyê.<ref name="Halifeoglu2013">{{Jêder-kovar |paşnav=Halifeoglu |pêşnav=Fatma Meral |tarîx=2013 |sernav=Castle architecture in Anatolia: Fortifications of Diyarbakir |url=http://dx.doi.org/10.1016/j.foar.2013.04.003 |kovar=Frontiers of Architectural Research |cild=2 |hejmar=2 |rr=209–221 |doi=10.1016/j.foar.2013.04.003 |issn=2095-2635 }}</ref> Sûrên bajêr dîwarên bajarê dîrokî ye ku bajarê kevn a dîrokî dorpêç dikin. Piraniya dîwarên sûrê bi şêwazên û avahîsaziya kevneşopî hatine çêkirin. Bircên sûrê ji 2 û 4 qatan pêk tên ku li qatê binî 4,4 metre qalind in û li qatên jor jî zirav dibin.<ref name="Halifeoglu2013" /> Keleh bi kevirên bazaltê reş û axê hatine çêkirin û bi caran hatine restorekirin. Kelehên bazalt gelek saxlem in: ev jî yek ji wan sedeman e ku ev avahî nêzîkî 2000 salan li piyan dimînin. Keleha Amedê di nav baştirîn mînakên mayînde yên kelehan de ye ku bi taybetmendiyek xwezayî ya mîna li deverek newal yan jî avê li aliyekî wekî sinor hatiye çêkirin. Di sûran de fonksiyoneke sembolîk û her weha armancek parastinê heye ku bi nivîsên li ser sûrên hindurê bajêr (kele) ku şahidiya dîroka bajarê Amedê dike.<ref name="Halifeoglu2013" /> Planên kelehê serdestiya du formên avahîsaziyên cihêreng dike ku bi avakirina dor û çargoşeyî hatiye avakirin. Sûra Amedê di nav pênc koman de hatiye dabeşkirin: çar ji wan bircên li dora çar deriyên sereke ne û koma pêncem jî bircên kelehê ne. Hate dîtin ku ji 82 bircên eslî 65 hê jî li derveyê sûrên bajêr mane û 18 bircên kelehê jî heta roja îro hatine. Ji ber cudahiyên çandî keleh rastî hinek guhertinan hatiye. Keleh bi demê re ji nû ve hatiye çêkirin, restorekirin yan jî hatiye bilindkirin. Lêbelê tîpolojiya giştî ya kelehê di hemî nûvekirinên kelehê de wekî xwe maye.<ref name="Halifeoglu2013" /> == Dîrok == Sûr yan jî Kelhe ya Amedê di serdema romayiyan de hatiye avakirin. Tê texmînkirin ku cihê [[Keleha Hundirîn]] berê çekirina kelehê û piştê avakarina kelehê wargeha yekem a bajêr bûye. Di sala 349ê {{pz}} de dîwarên kelehê bi fermana Constantius II de bi girîngî hatine berfireh kirin an nûve kirin. Bikaranîn û ji nû ve avakirin, di nav wan de sûrên bajarê Amedê hene ku dirêjiya wan digihêje 53 mêtreyan.<ref name="ebrulitur2013">{{Jêder-malper |url=http://www.ebruliturizm.com/4140/diyarbakir-fortress-and-hevsel-gardens-cultural-landscape/ |sernav=Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape (2015) {{!}} EBRULI TOURISM- IZMIR-TURKEY |tarîxa-gihiştinê=2022-04-06 |ziman=en-US |paşnav=ebrulitur |pêşnav= }}</ref> Di dîwaran de bi qasî 63 nivîsên ji serdemên dîrokî yên cuda hene ku bermahiyên [[Hurî|Hûrî]], [[Med]], [[Rûm (kes)|Rûm]], [[Împeratoriya Sasanî|Sasanî]], [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]], [[Xanedana Merwaniyan|Merwanî]] û [[Xanedana Eyûbiyan|Eyûbî]] hene. Di 4ê tîrmeha sala 2015an de [[UNESCO]]yê keleh û [[Baxçeyê Çandî ya Hevselê]] beşdarî [[Lîsteya Mîrateyên Cîhanê|Lîsteya Kelepûra Cîhanê]] kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/news/1315/ |sernav=Sites in Denmark, France and Turkey inscribed on UNESCO’s World Heritage List |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage |malper=UNESCO World Heritage Centre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-04-06 }}</ref> Dîwar di serdema [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] de, nemaze di serdema Justinian I (di sedsala 6an de) de hatine berfireh kirin û nûve kirin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places. 3: Southern Europe |tarîx=1995 |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |isbn=978-1-884964-02-2 |cih=Chicago }}</ref> Pişî ku dînê îslamê berbelav dibe û ber bi [[Kurdistan]]ê ve berfireh dibe, Amed navendiya xwe yê herêmî diparêze û di sedsala 7an de, diwarên Sûra Amedê ji aliyê xanedan ên cuda ve rastê restorasyon û nûavakirinê hatiye.<ref name=":3" /> Piraniya dîwaran bi awayê xwe yê îro di serdema navîn de hatine avakirin.<ref name="Sinclair1987">{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: an architectural and archaeological survey |paşnav=Sinclair |pêşnav=Thomas |tarîx=1987 |weşanger=Pindar press |isbn=978-0-907132-32-5 |cih=London }}</ref> Di sala 899an de, piştî serhildana waliyê bajêr, xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] [[el-Mu'tedîd]] ferman dide ku hinek beşên sûran ku di nav wan de deriyên Xarpêt û Mêrdînê (deriyên bakur û başûr) hatiye hilweşandin û tê pêşbînîkirin deriyên sereke yên rojhilat û rojavaya di wî demê de (di dema êrîşên ebasiyan de) hatine hilweşandin.<ref name="Sinclair1987" /> Di vê heyamê de dest pê dike ku hosteyan ji xeynî nivîsên erebî li ser beşên nû yên dîwaran dest bi çêkirina wêneyên heywanan kirine.<ref name="Sinclair1987" /> Di serdema [[Xanedana Merwaniyan|merwaniyan]] de bi taybetî ji bo bihêzkirina dîwarên beşa başûrêrojhilatê sûran xebat hatine meşandin.<ref name="Sinclair1987" /> Di sala 1088an di rêzê de keleh pêşî dikevê destê selçûqiyan û piştre jî dikeve destê înaliyan û restorekirina diwaran di van deman de jî bênavber berdewam kiriye.<ref name="Sinclair1987" /> Heya vê serdemê, nûvekirin bi gelemperî li gorî sêwiranên romayiyan berdewam kiriye ku blokên mezin di rêzê de bi awayek birêkûpêk hatine danîn.<ref name="Sinclair1987" /> Înalî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê serdarê eyûbiyan [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatiye derxistin û li şûna wan ertûqiyan bicih dike ku ertuqî heya sedsala 15an li bajêr serwerî dikin.<ref name="Sinclair1987" /> Xebatên nûavakarina dîwarên sûrê di dema ertûqiyan (1206-1207) de carek din dîsa tê despêkirin ku di vê demê de dîwar û nexşên li ser dîwaran tê guhertin berevajiyê sêwiranên romayiyan nû avakirin bi kevirên birî yên biçûktir têne avakirin.<ref name="Sinclair1987" /> Di salên 1208-1209an de jî li ser dîwarê başûr du bircên navdar ên ku bi navê Birca Heft Birayan û Birca Bedena Mezin têne zanîn hatine ava kirin.<ref name="Sinclair1987" /> Ev birc bi xemilandina kevirên xwe yên xêzkirî yên nivîsarên kaligrafîk û wêneyên fîgurî yên ajalan û mexlûqên mîtolojîk têne cuda kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=İslam: art and architecture |tarîx=2013 |weşanger=Ullmann |isbn=978-3-8480-0380-8 |paşnavê-edîtor=Hattstein |pêşnavê-edîtor=Markus |çap=Newed |cih=Koln |ziman=en }}</ref> Di dema têkçûna safewiyan û dagirkirina osmaniyan a Amedê di sala 1515an de, osmaniyan bi bikaranîna topbarankirinê dîwarên sûrê hilweşandin û ji ber vê yekê neçar mane ku sûrê ji nûve ava bikin. Di destpêka serdema osmaniyan a bajêr de, keleha bi veguheztina dîwarê ku dîwarê ji bajêr hate veqetandin dîwar zêdetir ber bi derve ve hatine berfireh kirin.<ref name="Sinclair1987" /> Restorekirina osmanî yên li ser dîwaran ji karên serdemên berê kêmtir xemilandî ne.<ref name="Sinclair1987" /> Li rojavayê Deriyê Xarpêtê û li rojhilatê Deriyê Mêrdînê ji bo hêsan kirina herikîna trafîkê du derî di dîwaran de hatine vekirin. Ji xeynî van vekirina van deriyan îro dîwarên bajêr bi piranî li ser piyan in.<ref name="Sinclair1987" /> === Pêvçûnên sala 2015an === Di sala 2015an şerê di navbera şervanên YPSê artêşa tirk li navçeyê [[Sûr, Amed|Sûr]] a [[Amed]]ê jî qewimî. Di dema şer de avahiyên dîrokî yên ku di [[Lîsteyê Kelepora UNESCOyê ya Cîhanê]] de cih digirin, zirar dibînin û gelek avahiyên dîrokî ji aliyê artêşa tirk ve têne bombekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tihv.org.tr/arsiv/akp-kamu-guvenligi-dedi-80-sivili-katletti-cami-cemevi-ve-kilise-yakti/ |sernav=AKPê got 'Ewlekariya Giştî', 80 sivîl qetil kirin; Mizgeft, Cemewî û Dêr şewitandin. |malper=TİHV - Türkiye İnsan Hakları Vakfı |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-10 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2026 }}</ref> Li ser Birca Bizinan ji aliyê leşkerên tirk ve ji bo stûna alê bêton hatiye rijandin û liser bircê avdestxaneyek protatîf hatiye çêkirin ku ava qirêj bi diwarên sûrê ve hatiye xwarê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://hakikatadalethafiza.org/wp-content/uploads/2016/09/2016.06.09_DBBSuriciKulturalMirasHasarTespitRaporu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2024-02-10 |tarîxa-arşîvê=2016-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161017224618/http://hakikatadalethafiza.org/wp-content/uploads/2016/09/2016.06.09_DBBSuriciKulturalMirasHasarTespitRaporu.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qadên ku sûrên bajêr û deriyên dîrokî lê bûn wek xalên ewlehiyê hatine bikaranîn.<ref name=":5" /> Blokên betonî bêyî erêkirina Lijneya Zanistî di nav valahiya di navbera bircan de hatine danîn ku yekitiya dîwarên dîrokî hatiye xirakirin.<ref name=":5" /> == Keleha hundirîn == Dîroka Keleha Hundirîn a ku li aliyê bakurê rojhilan ê sûrên Amedê hatiye bicihkirin bi îhtimaleke mezin digihêje dema gelê Hûrî-Mîtanî (B.Z. 4-3 hezar) ku gelê pêşîn e ku li vê herêmê bi cih û war bûye. Keleha Hundirîn piştî ku sûrên bajêr ji hêla Romayiyan ve hatin çêkirin, bû xwediyê cihekî taybet û her tim wekî navenda rêveberiyê hate bikaranîn. Sûrên pêşîn ên ku Keleha Hundirîn dorpêç dikirin û di Kembera Ertûqiyan a niha re derbas dibûn, paşê xera bûne. [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] 16 birc û du avahî lê zêde kirine û [[Ava Hamravat]] jî aniyê wir. Çar deriyên Keleha Hundirîn ên bi navê Deriyê Serayê, Deriyê Kupelî, Deriyê Fetîh û Deriyê Orgûn hene. Di nav Keleha Hundirîn de avahiyên giranbuha hene. [[Mizgefta Kelayê]] (Mizgefta Hz. Silêman, Mizgefta Nasiriye), [[Kaniya Bişêr]], [[Kembera Artûqiyan]], [[Girê Wêran]], [[Seraya Artûqiyan]] û [[Dêra Saint George]] çend heb van cihan in. == Bircên kelehê == [[Wêne:Diyarbakir city walls DSCF9381.jpg|thumb|300px|Fîgura li Birca Zewicî ku li başûrê rojavayê bajarê [[Amed]]ê ye.]] Li ser sûran çargoşeyî, pirgoşeyî û bi şeklê gilover bi giştî 82 birc hene. Li aliyê ku li Geliyê Dîcleyê û Ben û Senê dinêre, ji ber ku parastina wê hêsantir e, birc kêm in û çargoşeyî ne. Li eniya Deriyê Çiyê û Deriyê Rihayê, ji ber ku ji êrîşên neyaran re vekirî ye, hejmara bircan zêdetir e û şeklê bircên li vê derê jî gilover e. Bircên ku di dema ertûqiyan de hatine çêkirin bi mezinahî û nexşên li serê ji bircên din cudatir in. Birc bi giranî du tebeqeyî, hinek jî sê-çar tebeqeyî ne. Qatên jêrîn wekî depo û embar, tebeqeyên jorîn jî bi armancên leşkerî hatine bikaranîn. Di nav van 82 bircan de ji ber mezinahî û nexşên xwe, bircên wekî Bedena Mezin (Ben û Sen), Birca Heft Birayan, Birca Bizinan, Nûr, Birca Findiqan, Merwanî, Qîza Qirêl û Dûpişk zêdetir tenê nasîn.<ref>[[M. Alî Ertaş]] (2020). "Keleh û bircên Amedê.", [[Xwebûn]], 35:2020, r. 12.</ref> === Birca Bedena Mezin === [[Wêne:Diyarbakır old walls Yedi Kardeş Burçu 2598.jpg|thumb|300px|Figûrên li ser Birca Heft Birayan li Sûra [[Amed]]ê.]] Birca Bedena Mezin an jî Birca Ben û Sen (bi tirkî: ''Ulu Beden'' an ''Evli Beden Burcu'') li aliyê başûr ên sûran e. Birc di sala 1208an de li ser navê hikûmdarê ertûqiyan Melîk Salih ji hêla Îbrahimê Kurê Mîmar Cafer hatiye çêkirin. Bircên Bedena Mezin û Heft Birayan (ku wekî bircekê têne hesibandin) bi avahîsaziya xwe ya sîlindiriîk, bi kitabeya ku wan dorpêç dike, bi nîgarên eyloyê duserî, şêrê bibask gelekî bi heybet, bi plansazî û xemlên xwe gelekî dişibin hev. Li gorî efsaneyê: Hikûmdarê wê demê pêşbaziyekê li dar dixe. Fermanê dide ku li şûna van her du bircan, du bircên pir bilind û qewîn ên ku plana wan bi destên wî hatiye xêzkirin, bên avakirin. Li bajêr bi tenê du kes dikarin vî karî bikin. Yek ji wan hosta ye, yek jî qelfeyê wî ye. Xewn û daxwaza hosta ev e ku hostatiya xwe careke din nîşan bide, xewn û daxwaza qelfe jî ew e ku di hostatiyê ji hostayê xwe bibore. Hosta Birca Heft Birayan, qelfe jî Birca Bilind lêdike. Di encama kar de hikûmdar birca qelfe hîn zêde diecibîne. Hosta bi vê yekê gelekî bi ber xwe dikeve û ji ser bircê xwe davêje xwarê. === Birca Heft Birayan === [[Wêne:Birca Heft Birayan 2009.jpg|thumb|300px|Birca Heft Birayan.]] Li gorî efsaneyekî din: Dijminan bajar dorpêç kiriye, piştî şerê ku bi rojan dewam kiriye, ji bilî birca ku heft birayan parastina wê dikir, bajar ketiye destê neyaran. Qiralê neyaran ji bo lihevkirinê, qasidekî dişînin cem heft birayan. Heft bira ji qasid re mercên teslîmbûna xwe dibêjin. Li gorî van mercan di dema teslîmbûnê de dê qiral û fermandar werin, dema ku ew teslîm bûn dê wan efû bike. Qiran wan mercan dipejirîne û tevî fermandarên xwe diçe nav bircê. Çawa ku key û fermandar dikevin nav bircê, teqînek pêk tê. Ji ber ku heft birayan agir bi depoya barûdê daye, ew teqandiye. Bi teqînê re key, fermandarên wî û heft bira dimirin. Bajar rizgar dibe. === Birca Bizinan === Birca Bizinan li rojhilatê [[Deriyê Mêrdînê]], li ser zinarekî tiraştî ye mezin hatiye bicihkirin. Birca herî kevn û herî mezin a li ser sûran e. Dîroka çêkirina wê bi awayekî teqez nayê zanîn, lê belê li ser wê nivîseke ku dibêje, di sala 1223yan ji hêla [[Merwanî|merwaniyan]] ve hatiye tamîrkirin heye. Wisa tê bawerkirin ku ev birca 11 kemberî demekê wekî perestgeh jî hatiye bikaranîn. == Parastina sûran == Di navbeyna salên 2000 û 2007an ji aliyê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê|Şaredariya Amedê]] ve hinek beşên diwarên sûrê hatine restorekirin. Avahiyên ku rasterast li ser dîwarên sûrê hatibûn çêkirin hatin rakirin, dîwar hatin paqijkirin û li kêleka dîwaran parkek hate çêkirin. Her çiqas sûr û keleh xwe carekî bi [[Dîwarê Çînê|Dîwarê Mezin ê Çînê]] re berhev bike jî dema ku di sala 2015an de şerê di navbera şervanên kurd û leşkeran tirk, ev yek dest bi guhertinê kir; dîwarên kelehê, li gel mizgeftek, du dêr ji aliyê artêşa tirk ve bi qismî yan bi temamî hatin bombekirin, malên gelek sivîlan ji ber êrîşên tankan hilweşiyan û bi despêka şer re hinek kes neçar dimînin ku malên xwe biterikînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2017/11/diyarbakirs-urban-plans-risk-destroying-heritage.html |sernav=Heartbreak in Turkey's Diyarbakir as development transforms ancient Sur - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |malper=www.al-monitor.com |tarîx=2017-11-20 |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 |ziman=en |paşnav=Diyarbakir |pêşnav= |paşnav2=Turkey |paşnav3=May 23 |paşnav4=Kayar |pêşnav4= }}</ref> Di 4ê tîrmeha sala 2015an de [[UNESCO]]yê Keleha Amedê (Sûra Amedê) û Baxçeyên Çandî ya Hevselê beşdarî nav Lîsteya Pêmaya Dinyayê ya UNESCOyê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/historic-structures-damaged-in-diyarbakir--89474 |sernav=Historic structures damaged in Diyarbakır |tarîx=2015-10-06 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> Piştî hilweşandina beşeke ji taxên Sûrê bi pêşengî û alîkariya UNESCOyê bi mebesta ku di nava du salan de bajêr jinûve bê avakirin û ji avakirina avahiyên dîrokî yên ku hatibûn bombekirin plana jinûve avakirinê hate destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/news/1315/ |sernav=Sites in Denmark, France and Turkey inscribed on UNESCO’s World Heritage List |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage |malper=UNESCO World Heritage Centre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Xançepek]] * [[Sûr, Amed]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|diroka-keleh-u-suren-amede|Dîroka Keleh û Sûrên Amedê}} {{Bajarê Amedê}} {{Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê li Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|54|51|N|40|13|47|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Cihên dîrokî]] [[Kategorî:Dîroka Amedê]] [[Kategorî:Împeratoriya Romê]] [[Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mezopotamya]] [[Kategorî:Sûr]] 1qt7j945clkbm7d7hhzo7evc3ufrl36 0 6028 2097122 1754213 2026-10-04T13:24:34Z MikaelF 935 2097122 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Nesip Gültekin''' (jdb. 1954 li [[Pasûr]]a ser parêzgeha [[Diyarbekir]]ê) çalakvanê mafên mirovan û mamosteyê kurd e. Dibistana seretayî li [[gundê Kuyê]] kuta dike. Dibistana Mamostetiyê ya Seretayî li [[Erxenî|Erxeniyê]] temam dike û di sala 1976an de dest, li gundê [[Pêdar]] a [[Perwarî]] ya [[Sêrt]]ê dest bi mamostetiyê dike. Dû re li Pasûr, Bismil û nav Amedê de mamostetyiyê didomîne. Di salên 1993-1998an de di lijneyên [[Egitim-Sen]]ê de cih digire û ji sala 1998an heta 2001ê jî di rêveberiya wê ya Amedê de cih digire. Di sala 25em a mamostetiyê de ji Amedê koçberî [[Erzerom]]ê dibe. Li Erzeromê ji mamostetiyê malnişîn dibe. Di [[Komeleya Mafên Mirovan]] de li Amedê nêzîkî du salan di rêveberiyê de cih girt. Di sala 2004an de piştî ku [[Enstîtuya Zimanê Kurdî li Amedê]] hate avakirin, damezirî û serokatiya wê jî kir. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mamosteyên kurd|Gültekîn, Nesip]] q97m5x03dp28fwbj2qialuneii7y5ry 2097123 2097122 2026-10-04T13:26:13Z MikaelF 935 2097123 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Nesip Gültekin''' (jdb. 1954 li [[Pasûr]]a ser parêzgeha [[Diyarbekir]]ê) çalakvanê mafên mirovan û mamosteyê kurd e. Dibistana seretayî li [[gundê Kuyê]] kuta dike. Dibistana Mamostetiyê ya Seretayî li [[Erxenî|Erxeniyê]] temam dike û di sala 1976an de, li gundê [[Pêdar]] a [[Perwarî]] ya [[Sêrt]]ê dest bi mamostetiyê dike. Dû re li Pasûr, Bismil û nav Amedê de mamostetyiyê didomîne. Di salên 1993-1998an de di lijneyên [[Egitim-Sen]]ê de cih digire û ji sala 1998an heta 2001ê jî di rêveberiya wê ya Amedê de cih digire. Di sala 25em a mamostetiyê de ji Amedê koçberî [[Erzerom]]ê dibe. Li Erzeromê ji mamostetiyê malnişîn dibe. Di [[Komeleya Mafên Mirovan]] de li Amedê nêzîkî du salan di rêveberiyê de cih girt. Di sala 2004an de piştî ku [[Enstîtuya Zimanê Kurdî li Amedê]] hate avakirin, damezirî û serokatiya wê jî kir. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mamosteyên kurd|Gültekîn, Nesip]] fbb1yx6r3tjegc66ocewwouqxrkz039 0 10258 2097085 2017715 2026-10-04T12:04:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097085 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Pasûr | navê_din = | navê_fermî = Kulp | wêne = Pasûr.jpg | sernavê_wêne = Bajarê Pasûrê, navenda qezayê ye | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Diyarbekir (parêzgeh)]] | serbajar = Pasûr | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 4 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 50 | hejmara_mezrayan = 135 | nifûs = 36.588<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=21&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.610 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 22,7 | nifûsa_serbajarê = 10.616 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.030 | koda_postayê = 21900 | koda_telefonê = (+90) 412 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|38|30|2|N|41|0|42|E|display=inline, title}} }} '''Pasûr''' ({{1928| پاسور |ts=Pasûr}}) an jî '''Qulb''' ({{1928| قولب |ts=Qûlb}}, {{bi-tr|Kulp}}) yek ji qezayên [[Diyarbekir|Diyarbekrê]] ye. 127 km ji [[Amed]]ê dûr e. Du [[bajarok]] (Pasûr û Cixsê), sê [[nahiye]] ([[Ciqs]], [[Aqçesîr]] û [[Bahemdan]]), 50 [[gund]] û 135 [[mezre]] bi navçeyê ve girêdayî ne. Gel bi tevayî ji kurdan pêk tê. Dewleta tirk statîstîkên navçeyê bi dizî digire. == Gundên Pasûrê, 1928 == {{Gotara bingehîn|Gundên Pasûrê, 1928}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Pasûrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|30|02|N|41|00|42|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] [[Kategorî:Pasûr| ]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] r3rdl633kcv7jesqwdlty8651qk4qzq 0 12132 2097137 2026709 2026-10-04T14:29:21Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097137 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Îdir | statû = Bajar | navê_din = Reşqelas | navê_fermî = ''Iğdır'' | wêne = Iğdır ve Ağrı Dağı.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji bajêr û Çiyayê Agiriyê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Îdir (parêzgeh)]] | serbajar = Îdir | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 4 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 40 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 122.780<ref>{{Jêder-malper |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=76&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |sernav=TÜİK, 2009 |roja-gihiştinê=2011-02-22 |roja-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917085948/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=76&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2009]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.431 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 85,8 | nifûsa_serbajarê = 76.950 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2009]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 860 | koda_postayê = 76500 | koda_telefonê = (+90) 476 | nexşeya_reptiyeyê = Îdir#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|39|55|12|N|44|2|37|E|display=inline, title}} }} '''Îdir''' an jî '''Reşqelas'''<ref>İbrahim Sediyani (2009). "Adını Arayan Coğrafya", Özedönüş Yayınevi, İstanbul. ISBN 9786054296002</ref> (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]]: ''Iğdır'') [[bajar]]ekî [[Bakurê Kurdistanê]] ye û bajarê navenda a [[Îdir (parêzgeh)|Parêzgeha Îdirê]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Adını arayan coğrafya |paşnav=Sediyani |pêşnav=İbrahim |weşanger=Özedönüş |tarîx=2009 |isbn=978-605-4296-00-2 |cih=İstanbul |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9786054296002 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2022an nifûsa bajêr 101.700 kes e. == Dîrok == === Dîroka kevnar === Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Îdirê hatine kirin nîşan didin ku li herêmê ji mêj ve jiyan dest pê kiriye û herêmê malavaniya gelek şaristaniyan kiriye. Lêkolîn nîşan didin ku bicihbûnên yekem ên li herêmê ji serdema paleolîtîk û mezolîtîkê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://igdir.ktb.gov.tr/TR-55672/tarihce.html |sernav=Tarihçe |malper=igdir.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2024-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191101191805/https://igdir.ktb.gov.tr/TR-55672/tarihce.html |roja-arşîvê=2019-11-01 |url-status=dead }}</ref> Piştî ku Hûrî di navbera 5000 û 4000 salên berî zayînê de li herêmê bi cih dibin piştre gelên wekî Mîttanî, Hîtît, Asûrî, Kimerî, Med, Pers, Sumer û Sûbayî li herêmê bi cih bûne. Herêm li dora 700 û 550 salê berî zayînê de ji aliyê Împeratoriya Medan ve hatiye birêvebirin. === Dîroka nûjen === Îdir, an jî Îdir, piştî têkçûna wê ya paşîn di Şerê Rûs û Farisan ên (1826-1828) de ji aliyê Împaratoriya Rûsyayê ve ji Farisan tê standin. Piştê demekê dirêj ê dagirkirina rûsan bajêr di sala 1840an de bûye beşek ji herêma [[Îmeretiya]]ya [[Gurcistan]]ê Beriya [[Serhildanên Agiriyê]] îdir girêdayî bajarê [[Agirî]] bû. Piştî têk çûyîna Serhildana Agirî, Îdir bi [[Qers]]ê ve hatiye girêdan û heya 1992an yek ji navçeyên parêzgeha Qersê maye. Di sala 1992an parêzgeha Îdirê hatiye damezrandin û bajêr dibe rêveberiya parêzgeha Îdirê. == Erdnîgarî == Bajarê Îdirê li bakurê [[Çiyayê Agirî|Çiyayê Agiriyê]] li ser deşteke ku li gorî herêmên din ên derdora deşteke nizm e hatiye avakirin. === Avhewa === Îdir xwedî avhewaya parzemînî ya nîvziwa (Köppen: ''BSk'', Trewartha: ''BS'') ku di mehên havînan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de sar û bi berf e. Di mehên havînan de germahiya bajêr dike heya 33&nbsp;°C bilind bibe û di mehên zivistanan de germahiya heya -6.7&nbsp;°C ê dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=IGDIR |sernav=Statîstîkên avhewaya Îdirê }}</ref> {{Avûhewa | TABLO = | DIYAGRAM GERMAHÎ = | DIYAGRAM BARÎN = | DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230 | ÇAVKANÎ = [https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=IGDIR Statîstîkên avhewaya Îdirê] | Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane yê Îdirê | Cîh = Îdir, Bakurê Kurdistanê <!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --> | bgRêb = 2.4 | bgReş = 6.5 | bgAda = 14.0 | bgAvr = 20.0 | bgGul = 24.7 | bgPûş = 30.2 | bgTîr = 33.8 | bgGel = 33.7 | bgRez = 29.1 | bgKew = 21.8 | bgSer = 12.9 | bgBer = 4.6 <!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --> | ngRêb = -6.7 | ngReş = -4.1 | ngAda = 1.8 | ngAvr = 7.2 | ngGul = 11.6 | ngPûş = 15.9 | ngTîr = 19.5 | ngGel = 19.0 | ngRez = 13.9 | ngKew = 7.7 | ngSer = 0.7 | ngBer = -4.1 <!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --> | gnRêb = -2.7 | gnReş = 0.7 | gnAda = 7.6 | gnAvr = 13.4 | gnGul = 17.9 | gnPûş = 22.9 | gnTîr = 26.5 | gnGel = 26.2 | gnRez = 21.1 | gnKew = 14.0 | gnSer = 6.0 | gnBer = -0.3 <!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --> | bnRêb = 13.3 | bnReş = 14.7 | bnAda = 21.4 | bnAvr = 42.0 | bnGul = 50.1 | bnPûş = 30.0 | bnTîr = 14.9 | bnGel = 9.4 | bnRez = 12.1 | bnKew = 24.1 | bnSer = 19.5 | bnBer = 14.3 <!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --> | rtRêb = | rtReş = | rtAda = | rtAvr = | rtGul = | rtPûş = | rtTîr = | rtGel = | rtRez = | rtKew = | rtSer = | rtBer = <!-- nîveka Germahiya Avê (okyanûs, gol, hwd.) ya mehê bi °C --> | gaRêb = | gaReş = | gaAda = | gaAvr = | gaGul = | gaPûş = | gaTîr = | gaGel = | gaRez = | gaKew = | gaSer = | gaBer = <!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --> | rbRêb = | rbReş = | rbAda = | rbAvr = | rbGul = | rbPûş = | rbTîr = | rbGel = | rbRez = | rbKew = | rbSer = | rbBer = <!-- Hêwîtiya Nîvekî ya hemû mehan bi % --> | hnRêb = | hnReş = | hnAda = | hnAvr = | hnGul = | hnPûş = | hnTîr = | hnGel = | hnRez = | hnKew = | hnSer = | hnBer = }} == Aborî == {{Beşa vala|seksiyon=3|tarîx=nîsan 2024}} == Pêşketina nifûsê == {| class="wikitable" style="font-size:100%;width:1200;text-align:center;" !colspan=25|Pêşketina niştecihan |- |'''Sal''' ||[[1955]]||[[1960]]||[[1970]]||[[1980]]||[[1985]]||[[1990]]||[[1997]]||[[2000]]||[[2007]] |- | '''Niştecih''' ||17.585||14.670||29.542||24.352||29.460||35.858||45.941||59.880||75.927 |} == Dîmenên Îdirê == <gallery> Wêne:Iğdır'dan bir görünüm.jpg|Dîmenek ji Îdirê Wêne:Iğdır Ovası.jpg|Deşta Îdirê Wêne:Iğdır Koçbaşlı mezar.png|Kêlkeyê gorrê bi qloçê beran li Îdirê Wêne:Ağrı Dağı'ndan Iğdır Şehri.jpg|Wergirtinek Îdirê ji Çiyayê Araratê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Iğdır}} * [http://www.kars-online.de (bi tirkî û kurdî)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205113746/http://www.kars-online.de/ |date=2007-02-05 }} * [http://www.igdir.bel.tr Malpera fermî ya bajêr] * [http://www.igdirhaber.net/ Malpera nûçeyan a Îdirê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511132220/http://www.igdirhaber.net/ |date=2008-05-11 }} {{Bajar_û_gundên_Îdirê}} {{Bajar_kurd}} {{Bajarên_Tirkiyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|39|55|12|N|44|02|37|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Îdir (navend)| ]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li Tirkiyeyê]] 7t57v1sqvtjplkwcb7z83aqwn2grgto 0 16757 2097106 1892929 2026-10-04T12:33:41Z MikaelF 935 Kopî û ne ensîklopedîk 2097106 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Enstîtuya Kurdî ya Amedê''', ango '''Peymangeha Kurdî ya Amedê''', di [[sibat]]a [[2004]]’a li [[Amed]]ê hatiye avakirin û dest bi xebatên xwe kiriye. Bi vebûna kursên zimanê kurdî re ji raya giştî re hatiye diyarkirin. Ji wê rojê vir ve li ser [[ziman]] û [[wêjeya kurdî]] xebatên xwe didomîne. Serokê enstîtuyê heta [[2006]]a [[Nesip Gültekin]] bû. Jê bişûn de [[Ebûbekîr Çelebî]] bû. Piştî civîna giştî ya dawîn biryarê ji nû ve birêxistinê hatiye girtin û Înstîtût wekî Lijneya Rêveberiyê xwe birêxistin kiriye. == Çalakiyên Enstîtuyê == Heta niha hin panel û atolyeyên ziman ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine lidarxistine. Di [[çiriya paşîn]] a [[2005]]an de bi hevkariya [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] bi tevlîbûna pispor û zimannasên kurd yên her hêlên cihanê [[Konferansa Standartkirina Zimanê Kurdî]] hatiye çêkirin. Encamên wê konferansê wekî pirtûk hatine weşandin. == Organa enstîtûyê == Ji [[gulan]]a [[2007]]a şûn de [[Kovara W]] ketiye bin banê Enstîtuya Kurdî ya Amedê, wekî weşana Enstîtuyê di riya weşangeriyê de jiyana xwe didomîne. == Xebata berhevkariya zargotinê û berhemên wêjeya klasîk a Enstîtûyê == Xebata Atolyeyê di navbera 20 û 25ê tîrmeha 2009an de pêk hat û beşdarname hatin dayîn. == Pirtûk û weşînekên Enstîtuya Kurdî ya Amedê == Enstîtuya Kurdî ya Amedê digel xebatên akademîk yên li ser ziman, wêje, çand û hûnera Kurdî weşangeriyê jî dike. Heta niha curbecur 12 pirtûk û du hejmaran bultena bi navê [[ZIMAN]] ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine weşandin. * [[ZIMAN]] Hejmar 1: Di hezîrana 2005an de hatiye weşandin. Hejmar 2: Di sibata 2006an de hatiye Weşandin. * [[Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê]]: çiriya pêşîn 2004 * [[Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ]]: çiriya pêşîn 2004 * [[HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND]]: tîrmeh 2005 * [[TOZ BEGÊ REQ REQ PAŞA]]: çiriya paşîn 2005 * [[MÎR BEDIRXAN]]: tîrmeh 2005 * [[FERHENG-Herêma Qerecdaxê û Hoza Kejan]]: tîrmeh 2005 * [[NAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[CÎNAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Dastana GILGAMÊŞ]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Çîrokên MALA ZALÊ]]: çiriya paşîn 2006 * [[Ji DENGBÊJ FADILÊ KUFRAGÎ DESTAN Û ÇÎROKÊN KURDÎ]]: nîsan 2007 * [[MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)]]: hezîran 2007 * [[Kulîlkên Baxê Botan]]: gulan 2008 * [[Rêzimana Kurmancî]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Çil Çarîn]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Herdemciwanê]]: sibat 2009 * [[Matematîk]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Gayê Cot]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Dîk]]: hezîran 2009 * [[Rovî û Şêr]]: hezîran 2009 * [[Herdemciwanê]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Rovî]]: hezîran 2009 * [[DI SEDSALA 20’AN DE KURDISTAN Û SÎNOR -I-]]: îlon 2009 * [[Fotograflarla Kulp/Pasûr]]: îlon 2009 * [[Zimanê Kurdî]]: îlon 2009 * [[Ferhengî Kurdistan]]: adar 2010 * [[Ferhenga Aboriyê]]: adar 2010 Ji bo agahiyên zêdetir di derbarê berhemên ku aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê de hatine çapkirin, li vir binêra: [[Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê]]. == Girêdanên derve == * [http://www.kovaraw.com/ Malpera Kovara W] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209055304/http://www.kovaraw.com/ |date=2005-02-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Enstîtuyên kurdî|Amed]] 3r6xmrnhgoozw941tw1i9dwbvmgh2cw 2097107 2097106 2026-10-04T12:34:29Z MikaelF 935 /* Organa enstîtûyê */ 2097107 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Enstîtuya Kurdî ya Amedê''', ango '''Peymangeha Kurdî ya Amedê''', di [[sibat]]a [[2004]]’a li [[Amed]]ê hatiye avakirin û dest bi xebatên xwe kiriye. Bi vebûna kursên zimanê kurdî re ji raya giştî re hatiye diyarkirin. Ji wê rojê vir ve li ser [[ziman]] û [[wêjeya kurdî]] xebatên xwe didomîne. Serokê enstîtuyê heta [[2006]]a [[Nesip Gültekin]] bû. Jê bişûn de [[Ebûbekîr Çelebî]] bû. Piştî civîna giştî ya dawîn biryarê ji nû ve birêxistinê hatiye girtin û Înstîtût wekî Lijneya Rêveberiyê xwe birêxistin kiriye. == Çalakiyên Enstîtuyê == Heta niha hin panel û atolyeyên ziman ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine lidarxistine. Di [[çiriya paşîn]] a [[2005]]an de bi hevkariya [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] bi tevlîbûna pispor û zimannasên kurd yên her hêlên cihanê [[Konferansa Standartkirina Zimanê Kurdî]] hatiye çêkirin. Encamên wê konferansê wekî pirtûk hatine weşandin. == Organa Enstîtûyê == Ji [[gulan]]a [[2007]]a şûn de [[Kovara W]] ketiye bin banê Enstîtuya Kurdî ya Amedê, wekî weşana Enstîtuyê di riya weşangeriyê de jiyana xwe didomîne. == Xebata berhevkariya zargotinê û berhemên wêjeya klasîk a Enstîtûyê == Xebata Atolyeyê di navbera 20 û 25ê tîrmeha 2009an de pêk hat û beşdarname hatin dayîn. == Pirtûk û weşînekên Enstîtuya Kurdî ya Amedê == Enstîtuya Kurdî ya Amedê digel xebatên akademîk yên li ser ziman, wêje, çand û hûnera Kurdî weşangeriyê jî dike. Heta niha curbecur 12 pirtûk û du hejmaran bultena bi navê [[ZIMAN]] ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine weşandin. * [[ZIMAN]] Hejmar 1: Di hezîrana 2005an de hatiye weşandin. Hejmar 2: Di sibata 2006an de hatiye Weşandin. * [[Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê]]: çiriya pêşîn 2004 * [[Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ]]: çiriya pêşîn 2004 * [[HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND]]: tîrmeh 2005 * [[TOZ BEGÊ REQ REQ PAŞA]]: çiriya paşîn 2005 * [[MÎR BEDIRXAN]]: tîrmeh 2005 * [[FERHENG-Herêma Qerecdaxê û Hoza Kejan]]: tîrmeh 2005 * [[NAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[CÎNAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Dastana GILGAMÊŞ]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Çîrokên MALA ZALÊ]]: çiriya paşîn 2006 * [[Ji DENGBÊJ FADILÊ KUFRAGÎ DESTAN Û ÇÎROKÊN KURDÎ]]: nîsan 2007 * [[MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)]]: hezîran 2007 * [[Kulîlkên Baxê Botan]]: gulan 2008 * [[Rêzimana Kurmancî]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Çil Çarîn]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Herdemciwanê]]: sibat 2009 * [[Matematîk]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Gayê Cot]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Dîk]]: hezîran 2009 * [[Rovî û Şêr]]: hezîran 2009 * [[Herdemciwanê]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Rovî]]: hezîran 2009 * [[DI SEDSALA 20’AN DE KURDISTAN Û SÎNOR -I-]]: îlon 2009 * [[Fotograflarla Kulp/Pasûr]]: îlon 2009 * [[Zimanê Kurdî]]: îlon 2009 * [[Ferhengî Kurdistan]]: adar 2010 * [[Ferhenga Aboriyê]]: adar 2010 Ji bo agahiyên zêdetir di derbarê berhemên ku aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê de hatine çapkirin, li vir binêra: [[Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê]]. == Girêdanên derve == * [http://www.kovaraw.com/ Malpera Kovara W] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209055304/http://www.kovaraw.com/ |date=2005-02-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Enstîtuyên kurdî|Amed]] mlmz9f0zix6xci9a8i15r32n80wg4h8 2097108 2097107 2026-10-04T12:40:03Z MikaelF 935 /* Xebata berhevkariya zargotinê û berhemên wêjeya klasîk a Enstîtûyê */ 2097108 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Enstîtuya Kurdî ya Amedê''', ango '''Peymangeha Kurdî ya Amedê''', di [[sibat]]a [[2004]]’a li [[Amed]]ê hatiye avakirin û dest bi xebatên xwe kiriye. Bi vebûna kursên zimanê kurdî re ji raya giştî re hatiye diyarkirin. Ji wê rojê vir ve li ser [[ziman]] û [[wêjeya kurdî]] xebatên xwe didomîne. Serokê enstîtuyê heta [[2006]]a [[Nesip Gültekin]] bû. Jê bişûn de [[Ebûbekîr Çelebî]] bû. Piştî civîna giştî ya dawîn biryarê ji nû ve birêxistinê hatiye girtin û Înstîtût wekî Lijneya Rêveberiyê xwe birêxistin kiriye. == Çalakiyên Enstîtuyê == Heta niha hin panel û atolyeyên ziman ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine lidarxistine. Di [[çiriya paşîn]] a [[2005]]an de bi hevkariya [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] bi tevlîbûna pispor û zimannasên kurd yên her hêlên cihanê [[Konferansa Standartkirina Zimanê Kurdî]] hatiye çêkirin. Encamên wê konferansê wekî pirtûk hatine weşandin. == Organa Enstîtûyê == Ji [[gulan]]a [[2007]]a şûn de [[Kovara W]] ketiye bin banê Enstîtuya Kurdî ya Amedê, wekî weşana Enstîtuyê di riya weşangeriyê de jiyana xwe didomîne. == Pirtûk û weşînekên Enstîtuya Kurdî ya Amedê == Enstîtuya Kurdî ya Amedê digel xebatên akademîk yên li ser ziman, wêje, çand û hûnera Kurdî weşangeriyê jî dike. Heta niha curbecur 12 pirtûk û du hejmaran bultena bi navê [[ZIMAN]] ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine weşandin. * [[ZIMAN]] Hejmar 1: Di hezîrana 2005an de hatiye weşandin. Hejmar 2: Di sibata 2006an de hatiye Weşandin. * [[Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê]]: çiriya pêşîn 2004 * [[Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ]]: çiriya pêşîn 2004 * [[HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND]]: tîrmeh 2005 * [[TOZ BEGÊ REQ REQ PAŞA]]: çiriya paşîn 2005 * [[MÎR BEDIRXAN]]: tîrmeh 2005 * [[FERHENG-Herêma Qerecdaxê û Hoza Kejan]]: tîrmeh 2005 * [[NAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[CÎNAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Dastana GILGAMÊŞ]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Çîrokên MALA ZALÊ]]: çiriya paşîn 2006 * [[Ji DENGBÊJ FADILÊ KUFRAGÎ DESTAN Û ÇÎROKÊN KURDÎ]]: nîsan 2007 * [[MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)]]: hezîran 2007 * [[Kulîlkên Baxê Botan]]: gulan 2008 * [[Rêzimana Kurmancî]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Çil Çarîn]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Herdemciwanê]]: sibat 2009 * [[Matematîk]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Gayê Cot]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Dîk]]: hezîran 2009 * [[Rovî û Şêr]]: hezîran 2009 * [[Herdemciwanê]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Rovî]]: hezîran 2009 * [[DI SEDSALA 20’AN DE KURDISTAN Û SÎNOR -I-]]: îlon 2009 * [[Fotograflarla Kulp/Pasûr]]: îlon 2009 * [[Zimanê Kurdî]]: îlon 2009 * [[Ferhengî Kurdistan]]: adar 2010 * [[Ferhenga Aboriyê]]: adar 2010 Ji bo agahiyên zêdetir di derbarê berhemên ku aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê de hatine çapkirin, li vir binêra: [[Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê]]. == Girêdanên derve == * [http://www.kovaraw.com/ Malpera Kovara W] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209055304/http://www.kovaraw.com/ |date=2005-02-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Enstîtuyên kurdî|Amed]] t1zv8z7r0xizfi41en6w7v0qcnbunfy 2097112 2097108 2026-10-04T12:42:46Z MikaelF 935 /* Organa Enstîtûyê */ 2097112 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Enstîtuya Kurdî ya Amedê''', ango '''Peymangeha Kurdî ya Amedê''', di [[sibat]]a [[2004]]’a li [[Amed]]ê hatiye avakirin û dest bi xebatên xwe kiriye. Bi vebûna kursên zimanê kurdî re ji raya giştî re hatiye diyarkirin. Ji wê rojê vir ve li ser [[ziman]] û [[wêjeya kurdî]] xebatên xwe didomîne. Serokê enstîtuyê heta [[2006]]a [[Nesip Gültekin]] bû. Jê bişûn de [[Ebûbekîr Çelebî]] bû. Piştî civîna giştî ya dawîn biryarê ji nû ve birêxistinê hatiye girtin û Înstîtût wekî Lijneya Rêveberiyê xwe birêxistin kiriye. == Çalakiyên Enstîtuyê == Heta niha hin panel û atolyeyên ziman ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine lidarxistine. Di [[çiriya paşîn]] a [[2005]]an de bi hevkariya [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] bi tevlîbûna pispor û zimannasên kurd yên her hêlên cihanê [[Konferansa Standartkirina Zimanê Kurdî]] hatiye çêkirin. Encamên wê konferansê wekî pirtûk hatine weşandin. == Kovara W == Ji [[gulan]]a [[2007]]a şûn de [[Kovara W]] ketiye bin banê Enstîtuya Kurdî ya Amedê, wekî weşana Enstîtuyê di riya weşangeriyê de jiyana xwe didomîne. == Pirtûk û weşînekên Enstîtuya Kurdî ya Amedê == Enstîtuya Kurdî ya Amedê digel xebatên akademîk yên li ser ziman, wêje, çand û hûnera Kurdî weşangeriyê jî dike. Heta niha curbecur 12 pirtûk û du hejmaran bultena bi navê [[ZIMAN]] ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine weşandin. * [[ZIMAN]] Hejmar 1: Di hezîrana 2005an de hatiye weşandin. Hejmar 2: Di sibata 2006an de hatiye Weşandin. * [[Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê]]: çiriya pêşîn 2004 * [[Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ]]: çiriya pêşîn 2004 * [[HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND]]: tîrmeh 2005 * [[TOZ BEGÊ REQ REQ PAŞA]]: çiriya paşîn 2005 * [[MÎR BEDIRXAN]]: tîrmeh 2005 * [[FERHENG-Herêma Qerecdaxê û Hoza Kejan]]: tîrmeh 2005 * [[NAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[CÎNAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Dastana GILGAMÊŞ]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Çîrokên MALA ZALÊ]]: çiriya paşîn 2006 * [[Ji DENGBÊJ FADILÊ KUFRAGÎ DESTAN Û ÇÎROKÊN KURDÎ]]: nîsan 2007 * [[MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)]]: hezîran 2007 * [[Kulîlkên Baxê Botan]]: gulan 2008 * [[Rêzimana Kurmancî]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Çil Çarîn]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Herdemciwanê]]: sibat 2009 * [[Matematîk]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Gayê Cot]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Dîk]]: hezîran 2009 * [[Rovî û Şêr]]: hezîran 2009 * [[Herdemciwanê]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Rovî]]: hezîran 2009 * [[DI SEDSALA 20’AN DE KURDISTAN Û SÎNOR -I-]]: îlon 2009 * [[Fotograflarla Kulp/Pasûr]]: îlon 2009 * [[Zimanê Kurdî]]: îlon 2009 * [[Ferhengî Kurdistan]]: adar 2010 * [[Ferhenga Aboriyê]]: adar 2010 Ji bo agahiyên zêdetir di derbarê berhemên ku aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê de hatine çapkirin, li vir binêra: [[Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê]]. == Girêdanên derve == * [http://www.kovaraw.com/ Malpera Kovara W] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209055304/http://www.kovaraw.com/ |date=2005-02-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Enstîtuyên kurdî|Amed]] ez9rtwnasc467pcukomzh18y31xnbnb 2097113 2097112 2026-10-04T12:45:44Z MikaelF 935 /* Çalakiyên Enstîtuyê */ 2097113 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Enstîtuya Kurdî ya Amedê''', ango '''Peymangeha Kurdî ya Amedê''', di [[sibat]]a [[2004]]’a li [[Amed]]ê hatiye avakirin û dest bi xebatên xwe kiriye. Bi vebûna kursên zimanê kurdî re ji raya giştî re hatiye diyarkirin. Ji wê rojê vir ve li ser [[ziman]] û [[wêjeya kurdî]] xebatên xwe didomîne. Serokê enstîtuyê heta [[2006]]a [[Nesip Gültekin]] bû. Jê bişûn de [[Ebûbekîr Çelebî]] bû. Piştî civîna giştî ya dawîn biryarê ji nû ve birêxistinê hatiye girtin û Înstîtût wekî Lijneya Rêveberiyê xwe birêxistin kiriye. == Çalakiyên Enstîtuyê == Heta niha hin [[panel]] û [[atolye|atêlyeyên ziman]] ji aliyê Enstîtuyê ve hatine lidarxistine. Di [[çiriya paşîn]] a [[2005]]an de bi hevkariya [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] bi tevlîbûna pispor û zimannasên kurd yên her hêlên cihanê [[Konferansa Standardkirina Zimanê Kurdî]] hatiye çêkirin. Encamên wê konferansê wekî pirtûk hatine weşandin.{{Çavk}} == Kovara W == Ji [[gulan]]a [[2007]]a şûn de [[Kovara W]] ketiye bin banê Enstîtuya Kurdî ya Amedê, wekî weşana Enstîtuyê di riya weşangeriyê de jiyana xwe didomîne. == Pirtûk û weşînekên Enstîtuya Kurdî ya Amedê == Enstîtuya Kurdî ya Amedê digel xebatên akademîk yên li ser ziman, wêje, çand û hûnera Kurdî weşangeriyê jî dike. Heta niha curbecur 12 pirtûk û du hejmaran bultena bi navê [[ZIMAN]] ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine weşandin. * [[ZIMAN]] Hejmar 1: Di hezîrana 2005an de hatiye weşandin. Hejmar 2: Di sibata 2006an de hatiye Weşandin. * [[Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê]]: çiriya pêşîn 2004 * [[Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ]]: çiriya pêşîn 2004 * [[HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND]]: tîrmeh 2005 * [[TOZ BEGÊ REQ REQ PAŞA]]: çiriya paşîn 2005 * [[MÎR BEDIRXAN]]: tîrmeh 2005 * [[FERHENG-Herêma Qerecdaxê û Hoza Kejan]]: tîrmeh 2005 * [[NAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[CÎNAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Dastana GILGAMÊŞ]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Çîrokên MALA ZALÊ]]: çiriya paşîn 2006 * [[Ji DENGBÊJ FADILÊ KUFRAGÎ DESTAN Û ÇÎROKÊN KURDÎ]]: nîsan 2007 * [[MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)]]: hezîran 2007 * [[Kulîlkên Baxê Botan]]: gulan 2008 * [[Rêzimana Kurmancî]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Çil Çarîn]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Herdemciwanê]]: sibat 2009 * [[Matematîk]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Gayê Cot]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Dîk]]: hezîran 2009 * [[Rovî û Şêr]]: hezîran 2009 * [[Herdemciwanê]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Rovî]]: hezîran 2009 * [[DI SEDSALA 20’AN DE KURDISTAN Û SÎNOR -I-]]: îlon 2009 * [[Fotograflarla Kulp/Pasûr]]: îlon 2009 * [[Zimanê Kurdî]]: îlon 2009 * [[Ferhengî Kurdistan]]: adar 2010 * [[Ferhenga Aboriyê]]: adar 2010 Ji bo agahiyên zêdetir di derbarê berhemên ku aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê de hatine çapkirin, li vir binêra: [[Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê]]. == Girêdanên derve == * [http://www.kovaraw.com/ Malpera Kovara W] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209055304/http://www.kovaraw.com/ |date=2005-02-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Enstîtuyên kurdî|Amed]] ktx6w8usrzld6nvmv1ra5iewa0dev2m 2097114 2097113 2026-10-04T12:48:44Z MikaelF 935 2097114 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Enstîtuya Kurdî ya Amedê''', ango '''Peymangeha Kurdî ya Amedê''', di [[sibat]]a [[2004]]’a li [[Amed]]ê hatiye avakirin û dest bi xebatên xwe kiriye. Bi vebûna kursên zimanê kurdî re ji raya giştî re hatiye diyarkirin. Ji wê rojê vir ve li ser [[ziman]] û [[wêjeya kurdî]] xebatên xwe didomîne. Serokê enstîtuyê heta [[2006]]a [[Nesip Gültekin]] bû. Jê bişûn de [[Ebûbekîr Çelebî]] bû. Piştî civîna giştî ya dawîn biryarê ji nû ve birêxistinê hatiye girtin û Înstîtût wekî Lijneya Rêveberiyê xwe birêxistin kiriye. == Çalakiyên Enstîtuyê == Heta niha hin [[panel]] û [[atolye|atêlyeyên ziman]] ji aliyê Enstîtuyê ve hatine lidarxistine. Di [[çiriya paşîn]] a [[2005]]an de bi hevkariya [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] bi tevlîbûna pispor û zimannasên kurd yên her hêlên cihanê [[Konferansa Standardkirina Zimanê Kurdî]] hatiye çêkirin. Encamên wê konferansê wekî pirtûk hatine weşandin.{{Çavk}} == Kovara W == Ji [[gulan]]a [[2007]]a şûn de [[Kovara W]] ketiye bin banê Enstîtuya Kurdî ya Amedê, wekî weşana Enstîtuyê di riya weşangeriyê de jiyana xwe didomîne. == Pirtûk û weşînekên Enstîtuya Kurdî ya Amedê == Enstîtuya Kurdî ya Amedê digel xebatên akademîk yên li ser ziman, wêje, çand û hûnera Kurdî weşangeriyê jî dike. Heta niha curbecur 12 pirtûk û du hejmaran bultena bi navê [[ZIMAN]] ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine weşandin. * [[ZIMAN]] Hejmar 1: Di hezîrana 2005an de hatiye weşandin. Hejmar 2: Di sibata 2006an de hatiye Weşandin. * [[Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê]]: çiriya pêşîn 2004 * [[Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ]]: çiriya pêşîn 2004 * [[HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND]]: tîrmeh 2005 * [[TOZ BEGÊ REQ REQ PAŞA]]: çiriya paşîn 2005 * [[MÎR BEDIRXAN]]: tîrmeh 2005 * [[FERHENG-Herêma Qerecdaxê û Hoza Kejan]]: tîrmeh 2005 * [[NAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[CÎNAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Dastana GILGAMÊŞ]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Çîrokên MALA ZALÊ]]: çiriya paşîn 2006 * [[Ji DENGBÊJ FADILÊ KUFRAGÎ DESTAN Û ÇÎROKÊN KURDÎ]]: nîsan 2007 * [[MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)]]: hezîran 2007 * [[Kulîlkên Baxê Botan]]: gulan 2008 * [[Rêzimana Kurmancî]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Çil Çarîn]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Herdemciwanê]]: sibat 2009 * [[Matematîk]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Gayê Cot]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Dîk]]: hezîran 2009 * [[Rovî û Şêr]]: hezîran 2009 * [[Herdemciwanê]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Rovî]]: hezîran 2009 * [[DI SEDSALA 20’AN DE KURDISTAN Û SÎNOR -I-]]: îlon 2009 * [[Fotograflarla Kulp/Pasûr]]: îlon 2009 * [[Zimanê Kurdî]]: îlon 2009 * [[Ferhengî Kurdistan]]: adar 2010 * [[Ferhenga Aboriyê]]: adar 2010 == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]. {{Çk}} == Girêdanên derve == * [http://www.kovaraw.com/ Malpera Kovara W] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209055304/http://www.kovaraw.com/ |date=2005-02-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Enstîtuyên kurdî|Amed]] iyid19moknqdgoqa4eno7e661cex3ew 2097116 2097114 2026-10-04T12:56:26Z MikaelF 935 /* Pirtûk û weşînekên Enstîtuya Kurdî ya Amedê */ 2097116 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Enstîtuya Kurdî ya Amedê''', ango '''Peymangeha Kurdî ya Amedê''', di [[sibat]]a [[2004]]’a li [[Amed]]ê hatiye avakirin û dest bi xebatên xwe kiriye. Bi vebûna kursên zimanê kurdî re ji raya giştî re hatiye diyarkirin. Ji wê rojê vir ve li ser [[ziman]] û [[wêjeya kurdî]] xebatên xwe didomîne. Serokê enstîtuyê heta [[2006]]a [[Nesip Gültekin]] bû. Jê bişûn de [[Ebûbekîr Çelebî]] bû. Piştî civîna giştî ya dawîn biryarê ji nû ve birêxistinê hatiye girtin û Înstîtût wekî Lijneya Rêveberiyê xwe birêxistin kiriye. == Çalakiyên Enstîtuyê == Heta niha hin [[panel]] û [[atolye|atêlyeyên ziman]] ji aliyê Enstîtuyê ve hatine lidarxistine. Di [[çiriya paşîn]] a [[2005]]an de bi hevkariya [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] bi tevlîbûna pispor û zimannasên kurd yên her hêlên cihanê [[Konferansa Standardkirina Zimanê Kurdî]] hatiye çêkirin. Encamên wê konferansê wekî pirtûk hatine weşandin.{{Çavk}} == Kovara W == Ji [[gulan]]a [[2007]]a şûn de [[Kovara W]] ketiye bin banê Enstîtuya Kurdî ya Amedê, wekî weşana Enstîtuyê di riya weşangeriyê de jiyana xwe didomîne. == Pirtûkên Enstîtuya Kurdî ya Amedê (2004-2010) == Enstîtuya Kurdî ya Amedê digel xebatên akademîk yên li ser ziman, wêje, çand û hûnera Kurdî weşangeriyê jî dike. Heta niha curbecur 12 pirtûk û du hejmaran bultena bi navê [[Ziman]] ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine weşandin. * [[ZIMAN]] Hejmar 1: Di hezîrana 2005an de hatiye weşandin. Hejmar 2: Di sibata 2006an de hatiye Weşandin. * [[Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê]]: çiriya pêşîn 2004 * [[Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ]]: çiriya pêşîn 2004 * [[HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND]]: tîrmeh 2005 * [[TOZ BEGÊ REQ REQ PAŞA]]: çiriya paşîn 2005 * [[MÎR BEDIRXAN]]: tîrmeh 2005 * [[FERHENG-Herêma Qerecdaxê û Hoza Kejan]]: tîrmeh 2005 * [[NAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[CÎNAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Dastana GILGAMÊŞ]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Çîrokên MALA ZALÊ]]: çiriya paşîn 2006 * [[Ji DENGBÊJ FADILÊ KUFRAGÎ DESTAN Û ÇÎROKÊN KURDÎ]]: nîsan 2007 * [[MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)]]: hezîran 2007 * [[Kulîlkên Baxê Botan]]: gulan 2008 * [[Rêzimana Kurmancî]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Çil Çarîn]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Herdemciwanê]]: sibat 2009 * [[Matematîk]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Gayê Cot]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Dîk]]: hezîran 2009 * [[Rovî û Şêr]]: hezîran 2009 * [[Herdemciwanê]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Rovî]]: hezîran 2009 * [[DI SEDSALA 20’AN DE KURDISTAN Û SÎNOR -I-]]: îlon 2009 * [[Fotograflarla Kulp/Pasûr]]: îlon 2009 * [[Zimanê Kurdî]]: îlon 2009 * [[Ferhengî Kurdistan]]: adar 2010 * [[Ferhenga Aboriyê]]: adar 2010 == Pirtûkên Enstîtuya Kurdî ya Amedê (2026) == {{...}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]. {{Çk}} == Girêdanên derve == * [http://www.kovaraw.com/ Malpera Kovara W] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209055304/http://www.kovaraw.com/ |date=2005-02-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Enstîtuyên kurdî|Amed]] 5mxxqujntgfpf4be90y1tm8o5n0xu3j 2097117 2097116 2026-10-04T12:58:01Z MikaelF 935 /* Pirtûkên Enstîtuya Kurdî ya Amedê (2026) */ 2097117 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Enstîtuya Kurdî ya Amedê''', ango '''Peymangeha Kurdî ya Amedê''', di [[sibat]]a [[2004]]’a li [[Amed]]ê hatiye avakirin û dest bi xebatên xwe kiriye. Bi vebûna kursên zimanê kurdî re ji raya giştî re hatiye diyarkirin. Ji wê rojê vir ve li ser [[ziman]] û [[wêjeya kurdî]] xebatên xwe didomîne. Serokê enstîtuyê heta [[2006]]a [[Nesip Gültekin]] bû. Jê bişûn de [[Ebûbekîr Çelebî]] bû. Piştî civîna giştî ya dawîn biryarê ji nû ve birêxistinê hatiye girtin û Înstîtût wekî Lijneya Rêveberiyê xwe birêxistin kiriye. == Çalakiyên Enstîtuyê == Heta niha hin [[panel]] û [[atolye|atêlyeyên ziman]] ji aliyê Enstîtuyê ve hatine lidarxistine. Di [[çiriya paşîn]] a [[2005]]an de bi hevkariya [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] bi tevlîbûna pispor û zimannasên kurd yên her hêlên cihanê [[Konferansa Standardkirina Zimanê Kurdî]] hatiye çêkirin. Encamên wê konferansê wekî pirtûk hatine weşandin.{{Çavk}} == Kovara W == Ji [[gulan]]a [[2007]]a şûn de [[Kovara W]] ketiye bin banê Enstîtuya Kurdî ya Amedê, wekî weşana Enstîtuyê di riya weşangeriyê de jiyana xwe didomîne. == Pirtûkên Enstîtuya Kurdî ya Amedê (2004-2010) == Enstîtuya Kurdî ya Amedê digel xebatên akademîk yên li ser ziman, wêje, çand û hûnera Kurdî weşangeriyê jî dike. Heta niha curbecur 12 pirtûk û du hejmaran bultena bi navê [[Ziman]] ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine weşandin. * [[ZIMAN]] Hejmar 1: Di hezîrana 2005an de hatiye weşandin. Hejmar 2: Di sibata 2006an de hatiye Weşandin. * [[Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê]]: çiriya pêşîn 2004 * [[Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ]]: çiriya pêşîn 2004 * [[HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND]]: tîrmeh 2005 * [[TOZ BEGÊ REQ REQ PAŞA]]: çiriya paşîn 2005 * [[MÎR BEDIRXAN]]: tîrmeh 2005 * [[FERHENG-Herêma Qerecdaxê û Hoza Kejan]]: tîrmeh 2005 * [[NAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[CÎNAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Dastana GILGAMÊŞ]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Çîrokên MALA ZALÊ]]: çiriya paşîn 2006 * [[Ji DENGBÊJ FADILÊ KUFRAGÎ DESTAN Û ÇÎROKÊN KURDÎ]]: nîsan 2007 * [[MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)]]: hezîran 2007 * [[Kulîlkên Baxê Botan]]: gulan 2008 * [[Rêzimana Kurmancî]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Çil Çarîn]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Herdemciwanê]]: sibat 2009 * [[Matematîk]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Gayê Cot]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Dîk]]: hezîran 2009 * [[Rovî û Şêr]]: hezîran 2009 * [[Herdemciwanê]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Rovî]]: hezîran 2009 * [[DI SEDSALA 20’AN DE KURDISTAN Û SÎNOR -I-]]: îlon 2009 * [[Fotograflarla Kulp/Pasûr]]: îlon 2009 * [[Zimanê Kurdî]]: îlon 2009 * [[Ferhengî Kurdistan]]: adar 2010 * [[Ferhenga Aboriyê]]: adar 2010 == Pirtûkên Enstîtuya Kurdî ya Amedê (2026) == {{...}} <ref>https://www.rupelanu.com/enstituya-kurdi-ya-amede-ji-bo-zarokan-20-pirtuken-nu-cap-kirin-35921h.htm</ref> == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]. {{Çk}} == Girêdanên derve == * [http://www.kovaraw.com/ Malpera Kovara W] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209055304/http://www.kovaraw.com/ |date=2005-02-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Enstîtuyên kurdî|Amed]] b990ajfklkvbqfrvk9tp04gyyq7frwt 2097118 2097117 2026-10-04T13:02:39Z MikaelF 935 /* Pirtûkên Enstîtuya Kurdî ya Amedê (2026) */ 2097118 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Enstîtuya Kurdî ya Amedê''', ango '''Peymangeha Kurdî ya Amedê''', di [[sibat]]a [[2004]]’a li [[Amed]]ê hatiye avakirin û dest bi xebatên xwe kiriye. Bi vebûna kursên zimanê kurdî re ji raya giştî re hatiye diyarkirin. Ji wê rojê vir ve li ser [[ziman]] û [[wêjeya kurdî]] xebatên xwe didomîne. Serokê enstîtuyê heta [[2006]]a [[Nesip Gültekin]] bû. Jê bişûn de [[Ebûbekîr Çelebî]] bû. Piştî civîna giştî ya dawîn biryarê ji nû ve birêxistinê hatiye girtin û Înstîtût wekî Lijneya Rêveberiyê xwe birêxistin kiriye. == Çalakiyên Enstîtuyê == Heta niha hin [[panel]] û [[atolye|atêlyeyên ziman]] ji aliyê Enstîtuyê ve hatine lidarxistine. Di [[çiriya paşîn]] a [[2005]]an de bi hevkariya [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] bi tevlîbûna pispor û zimannasên kurd yên her hêlên cihanê [[Konferansa Standardkirina Zimanê Kurdî]] hatiye çêkirin. Encamên wê konferansê wekî pirtûk hatine weşandin.{{Çavk}} == Kovara W == Ji [[gulan]]a [[2007]]a şûn de [[Kovara W]] ketiye bin banê Enstîtuya Kurdî ya Amedê, wekî weşana Enstîtuyê di riya weşangeriyê de jiyana xwe didomîne. == Pirtûkên Enstîtuya Kurdî ya Amedê (2004-2010) == Enstîtuya Kurdî ya Amedê digel xebatên akademîk yên li ser ziman, wêje, çand û hûnera Kurdî weşangeriyê jî dike. Heta niha curbecur 12 pirtûk û du hejmaran bultena bi navê [[Ziman]] ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine weşandin. * [[ZIMAN]] Hejmar 1: Di hezîrana 2005an de hatiye weşandin. Hejmar 2: Di sibata 2006an de hatiye Weşandin. * [[Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê]]: çiriya pêşîn 2004 * [[Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ]]: çiriya pêşîn 2004 * [[HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND]]: tîrmeh 2005 * [[TOZ BEGÊ REQ REQ PAŞA]]: çiriya paşîn 2005 * [[MÎR BEDIRXAN]]: tîrmeh 2005 * [[FERHENG-Herêma Qerecdaxê û Hoza Kejan]]: tîrmeh 2005 * [[NAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[CÎNAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Dastana GILGAMÊŞ]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Çîrokên MALA ZALÊ]]: çiriya paşîn 2006 * [[Ji DENGBÊJ FADILÊ KUFRAGÎ DESTAN Û ÇÎROKÊN KURDÎ]]: nîsan 2007 * [[MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)]]: hezîran 2007 * [[Kulîlkên Baxê Botan]]: gulan 2008 * [[Rêzimana Kurmancî]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Çil Çarîn]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Herdemciwanê]]: sibat 2009 * [[Matematîk]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Gayê Cot]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Dîk]]: hezîran 2009 * [[Rovî û Şêr]]: hezîran 2009 * [[Herdemciwanê]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Rovî]]: hezîran 2009 * [[DI SEDSALA 20’AN DE KURDISTAN Û SÎNOR -I-]]: îlon 2009 * [[Fotograflarla Kulp/Pasûr]]: îlon 2009 * [[Zimanê Kurdî]]: îlon 2009 * [[Ferhengî Kurdistan]]: adar 2010 * [[Ferhenga Aboriyê]]: adar 2010 == Pirtûkên Enstîtuya Kurdî ya Amedê (2026) == Di sala 2026an de EKAyê ji bo zarokan 20 pirtûkên nû çap kirin. Deh pirtûk bi zaravayê kurmancî û deh pirtûk jî bi zaravayê zazakî (kirmanckî) hatine amadekirin.<ref>https://www.rupelanu.com/enstituya-kurdi-ya-amede-ji-bo-zarokan-20-pirtuken-nu-cap-kirin-35921h.htm</ref> == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]. {{Çk}} == Girêdanên derve == * [http://www.kovaraw.com/ Malpera Kovara W] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209055304/http://www.kovaraw.com/ |date=2005-02-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Enstîtuyên kurdî|Amed]] 1ersnz53v8x3fsv2z46f1moi4hjte4d 2097119 2097118 2026-10-04T13:08:10Z MikaelF 935 2097119 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Enstîtuya Kurdî ya Amedê''' ([[EKA]]), di [[sibat]]a [[2004]]an li [[Amed]]ê dest bi xebatên xwe kiriye. Bi vebûna kursên zimanê kurdî re ji raya giştî re hatiye diyarkirin. Ji wê rojê vir ve li ser [[ziman]] û [[edebiyata kurdî]] xebatên xwe didomîne. Serokê Enstîtuyê yê pêşîn heta [[2006]]an [[Nesip Gültekin]] bû. == Çalakiyên Enstîtuyê == Heta niha hin [[panel]] û [[atolye|atêlyeyên ziman]] ji aliyê Enstîtuyê ve hatine lidarxistine. Di [[çiriya paşîn]] a [[2005]]an de bi hevkariya [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] bi tevlîbûna pispor û zimannasên kurd ên her hêlên cihanê [[Konferansa Standardkirina Zimanê Kurdî]] hatiye çêkirin. Encamên wê konferansê wekî pirtûk hatine weşandin.{{Çavk}} == Kovara W == Ji [[gulan]]a [[2007]]a şûn de [[Kovara W]] ketiye bin banê Enstîtuya Kurdî ya Amedê, wekî weşana Enstîtuyê di riya weşangeriyê de jiyana xwe didomîne. == Pirtûkên Enstîtuya Kurdî ya Amedê (2004-2010) == Enstîtuya Kurdî ya Amedê digel xebatên akademîk yên li ser ziman, wêje, çand û hûnera Kurdî weşangeriyê jî dike. Heta niha curbecur 12 pirtûk û du hejmaran bultena bi navê [[Ziman]] ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine weşandin. * [[ZIMAN]] Hejmar 1: Di hezîrana 2005an de hatiye weşandin. Hejmar 2: Di sibata 2006an de hatiye Weşandin. * [[Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê]]: çiriya pêşîn 2004 * [[Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ]]: çiriya pêşîn 2004 * [[HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND]]: tîrmeh 2005 * [[TOZ BEGÊ REQ REQ PAŞA]]: çiriya paşîn 2005 * [[MÎR BEDIRXAN]]: tîrmeh 2005 * [[FERHENG-Herêma Qerecdaxê û Hoza Kejan]]: tîrmeh 2005 * [[NAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[CÎNAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Dastana GILGAMÊŞ]]: çiriya pêşîn 2006 * [[Çîrokên MALA ZALÊ]]: çiriya paşîn 2006 * [[Ji DENGBÊJ FADILÊ KUFRAGÎ DESTAN Û ÇÎROKÊN KURDÎ]]: nîsan 2007 * [[MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)]]: hezîran 2007 * [[Kulîlkên Baxê Botan]]: gulan 2008 * [[Rêzimana Kurmancî]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Çil Çarîn]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Herdemciwanê]]: sibat 2009 * [[Matematîk]]: kanûna pêşîn 2008 * [[Gayê Cot]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Dîk]]: hezîran 2009 * [[Rovî û Şêr]]: hezîran 2009 * [[Herdemciwanê]]: hezîran 2009 * [[Pîrê û Rovî]]: hezîran 2009 * [[DI SEDSALA 20’AN DE KURDISTAN Û SÎNOR -I-]]: îlon 2009 * [[Fotograflarla Kulp/Pasûr]]: îlon 2009 * [[Zimanê Kurdî]]: îlon 2009 * [[Ferhengî Kurdistan]]: adar 2010 * [[Ferhenga Aboriyê]]: adar 2010 == Pirtûkên Enstîtuya Kurdî ya Amedê (2026) == Di sala 2026an de EKAyê ji bo zarokan 20 pirtûkên nû çap kirin. Deh pirtûk bi zaravayê kurmancî û deh pirtûk jî bi zaravayê zazakî (kirmanckî) hatine amadekirin.<ref>https://www.rupelanu.com/enstituya-kurdi-ya-amede-ji-bo-zarokan-20-pirtuken-nu-cap-kirin-35921h.htm</ref> == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]. {{Çk}} == Girêdanên derve == * [http://www.kovaraw.com/ Malpera Kovara W] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209055304/http://www.kovaraw.com/ |date=2005-02-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Enstîtuyên kurdî|Amed]] 09pv3skkt16elvznrwnasubpm3iqc36 0 29636 2097252 2097026 2026-10-05T10:11:10Z ~2026-53434-97 185706 /* Dabeşkirina konfederasyona Eşîren Oramarî */ 2097252 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî Yanji ([[ئورەماری]]) Yanji Horamarî [[eşîr]]eke Mêzin â kurd e. [[Oramarî (konfederasyona eşîretê)]] ji Eşîr Yanji Baskên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 20 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 1,000,000 yanî mîlyon kesî zêdetir in. == Oramarî li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 120 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku Oramarî li [[Rojhilata Kurdistanê]] 85 Kesî dêrbâz kriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîren Oramarî == [[Oramarî (konfederasyona eşîretê)|Konfederasyona Eşîren Oramarî]] ji 2 Bask Yanji Eşîren Serekî Pek tê ewji evin : # • [[Baska Lemdînî]] # • [[Baska Mefî]] 1. [[Eşîra Lemdînî]] Yanji [[Baska Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek tê ewji evin: # • Mala Mîre # • Mala Mijdînî # • Mala Mengelanî # • Mala Baranî # • Mala Melayî # • Mala Mam Axayî # • Mala Erebî # • Mala Melakî # • Mala Mîrzayî # • Mala Mesîhayî # • Mala Hisenî 2. [[Eşîra Mefî]] Yanji [[Baska Mefî]] ji 9 qebîlan pek tê ewji evin: # • Mala Şaqûlî # • Mala Meyterî # • Mala Kemalî # • Mala Qerexanî # • Mala Mîrxanî # • Mala Mefî # • Mala Şexî # • Mala Xane # • Mala Hesenî ==Hindek Kesayetên Navdar== [[Sito Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır fp3632sfsrowlc1ysboa2401mi2vbp1 0 44097 2097183 2097073 2026-10-04T17:05:54Z Penaber49 39672 2097183 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye. Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû. [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e. Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye. Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye. === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene. Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in. Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin. == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye. Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92, li Mîkronezyayê ji %93 û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin. Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e. Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye. Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye". Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e. Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e. Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye. Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye. Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e. Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya û Nû Zelandayê wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû. Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin. === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê. Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin. Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî. Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanyayê ye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin. Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne. Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn. Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne. Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye. Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin. Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir. Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye. Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne. === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsya bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 8hew0pbimkhmxtqdk9x96pbx47mfr9k 2097184 2097183 2026-10-04T17:09:26Z Penaber49 39672 2097184 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye. Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû. [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e. Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye. Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye. === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene. Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in. Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin. == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye. Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92, li Mîkronezyayê ji %93 û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin. Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e. Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye. Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye". Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e. Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e. Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye. Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye. Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e. Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya û Nû Zelandayê wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû. Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin. === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê. Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin. Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî. Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanyayê ye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin. Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne. Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn. Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne. Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye. Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin. Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir. Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye. Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne. === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsya bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne. Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] fxtdexfjqlx0bhu08p7f2kfhz981fkd 2097185 2097184 2026-10-04T17:11:55Z Penaber49 39672 2097185 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye. Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû. [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e. Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye. Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye. === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene. Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in. Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin. == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye. Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92, li Mîkronezyayê ji %93 û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin. Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e. Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye. Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye". Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e. Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e. Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye. Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye. Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e. Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya û Nû Zelandayê wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû. Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin. === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê. Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin. Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî. Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanyayê ye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin. Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne. Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn. Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne. Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye. Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin. Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir. Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye. Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne. === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsya bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne. Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye. Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] lovwneu79za7rbrg6rqvo6i78cpzhwn 2097186 2097185 2026-10-04T17:14:32Z Penaber49 39672 2097186 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye. Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû. [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e. Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye. Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye. === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene. Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in. Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin. == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye. Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92, li Mîkronezyayê ji %93 û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin. Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e. Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye. Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye". Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e. Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e. Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye. Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye. Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e. Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya û Nû Zelandayê wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû. Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin. === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê. Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin. Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê.]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî. Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanyayê ye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin. Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne. Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn. Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne. Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye. Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin. Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir. Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye. Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne. === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsya bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne. Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye. Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 4l48ggpdofm8bnpm12bjkjs6owymrf9 2097187 2097186 2026-10-04T17:15:01Z Penaber49 39672 2097187 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye. Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin. Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin. Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye. === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye. Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin. Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin. Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye. === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike. Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye. Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû. [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e. Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye. Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye. === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene. Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in. Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin. == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye. Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92, li Mîkronezyayê ji %93 û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin. Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e. Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye. Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye". Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e. Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e. Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye. Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye. Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e. Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya û Nû Zelandayê wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû. Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin. === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê. Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin. Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî. Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanyayê ye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin. Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne. Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn. Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne. Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye. Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin. Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir. Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye. Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne. === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsya bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne. Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye. Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] jgdbu0gcxsecmnvskrwwh6469umpwbj 2097188 2097187 2026-10-04T17:28:08Z Penaber49 39672 /* Polîtîka */ 2097188 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye. Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû. [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê. Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin. Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e. Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin. Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye. Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye. Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî. Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye. === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene. Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in. Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin. == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye. Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92, li Mîkronezyayê ji %93 û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin. Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e. Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye. Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye". Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e. Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e. Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye. Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye. Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e. Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya û Nû Zelandayê wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû. Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin. === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê. Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin. Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî. Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanyayê ye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin. Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne. Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn. Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne. Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye. Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin. Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir. Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye. Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne. === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsya bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne. Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye. Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] l5674pjn6a9gftl2drfgvrdi4mxlvsg 2097189 2097188 2026-10-04T17:42:49Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2097189 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye. Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92, li Mîkronezyayê ji %93 û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin. Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e. Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye. Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye". Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e. Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e. Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye. Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye. Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e. Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya û Nû Zelandayê wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû. Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin. === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê. Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin. Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî. Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanyayê ye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin. Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne. Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn. Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne. Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye. Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin. Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir. Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye. Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne. === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsya bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne. Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye. Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 9ycjzi1xm5rvlo2e7vq3ef3ur1ofdwp 2097229 2097189 2026-10-05T05:03:51Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2097229 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn |sernav=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-10-05}}</ref> Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92,<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> li Mîkronezyayê ji %93<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Messengers of the gods: tribal elders reveal the ancient wisdom of the earth |paşnav=Cowan |pêşnav=James |weşanger=Bell Tower |tarîx=1993 |isbn=978-0-517-58757-7 |çap=1st ed |cih=New York}}</ref> Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=2018 Census totals by topic national highlights}}</ref> Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye".<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160425232111/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |sernav=Cultural diversity in Australia}}</ref> Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130813171435/http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |sernav=Mosque soon to open in Uliga}}</ref> Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e.<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/FIJI-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=International Religious Freedom Report}}</ref> Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/media-centre/media-releases/2021-census-shows-changes-australias-religious-diversity |sernav=2021 Census shows changes in Australia's religious diversity {{!}} Australian Bureau of Statistics}}</ref> Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=Table 26, 2018 Census Data – Tables}}</ref> Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/21867 |sernav=God is inside, says Hindu}}</ref> Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya Zelandaya Nû wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220301202007/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |sernav=First Australian-born governor-genera}}</ref> Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/10/prince-philip-south-sea-island-god-duke-of-edinburgh |sernav=Prince Philip: the unlikely but willing Pacific deity {{!}} Prince Philip}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56713953 |sernav=Prince Philip: The Vanuatu tribes mourning the death of their 'god' |malper=www.bbc.com |tarîx=2021-04-12 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en-GB}}</ref> === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê. Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin. Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî. Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanyayê ye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin. Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne. Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn. Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne. Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye. Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin. Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir. Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye. Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne. === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsya bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne. Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye. Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] s3pfii33evlukfq57jms0reobnhsw3s 2097230 2097229 2026-10-05T05:05:11Z Penaber49 39672 /* Ziman */ 2097230 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn |sernav=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-10-05}}</ref> Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92,<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> li Mîkronezyayê ji %93<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Messengers of the gods: tribal elders reveal the ancient wisdom of the earth |paşnav=Cowan |pêşnav=James |weşanger=Bell Tower |tarîx=1993 |isbn=978-0-517-58757-7 |çap=1st ed |cih=New York}}</ref> Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=2018 Census totals by topic national highlights}}</ref> Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye".<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160425232111/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |sernav=Cultural diversity in Australia}}</ref> Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130813171435/http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |sernav=Mosque soon to open in Uliga}}</ref> Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e.<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/FIJI-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=International Religious Freedom Report}}</ref> Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/media-centre/media-releases/2021-census-shows-changes-australias-religious-diversity |sernav=2021 Census shows changes in Australia's religious diversity {{!}} Australian Bureau of Statistics}}</ref> Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=Table 26, 2018 Census Data – Tables}}</ref> Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/21867 |sernav=God is inside, says Hindu}}</ref> Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya Zelandaya Nû wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220301202007/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |sernav=First Australian-born governor-genera}}</ref> Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/10/prince-philip-south-sea-island-god-duke-of-edinburgh |sernav=Prince Philip: the unlikely but willing Pacific deity {{!}} Prince Philip}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56713953 |sernav=Prince Philip: The Vanuatu tribes mourning the death of their 'god' |malper=www.bbc.com |tarîx=2021-04-12 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en-GB}}</ref> === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=Main Features - Cultural Diversity in Australia |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2012-06-21 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |weşanger=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of Statistics |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of}}</ref> Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin. Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî. Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanyayê ye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin. Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne. Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn. Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne. Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye. Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin. Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir. Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye. Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne. === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsya bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne. Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye. Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] bc4wt8kzolf3td7e1h2394fnnd9ed25 2097231 2097230 2026-10-05T05:09:45Z Penaber49 39672 /* Ziman */ 2097231 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn |sernav=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-10-05}}</ref> Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92,<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> li Mîkronezyayê ji %93<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Messengers of the gods: tribal elders reveal the ancient wisdom of the earth |paşnav=Cowan |pêşnav=James |weşanger=Bell Tower |tarîx=1993 |isbn=978-0-517-58757-7 |çap=1st ed |cih=New York}}</ref> Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=2018 Census totals by topic national highlights}}</ref> Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye".<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160425232111/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |sernav=Cultural diversity in Australia}}</ref> Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130813171435/http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |sernav=Mosque soon to open in Uliga}}</ref> Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e.<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/FIJI-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=International Religious Freedom Report}}</ref> Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/media-centre/media-releases/2021-census-shows-changes-australias-religious-diversity |sernav=2021 Census shows changes in Australia's religious diversity {{!}} Australian Bureau of Statistics}}</ref> Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=Table 26, 2018 Census Data – Tables}}</ref> Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/21867 |sernav=God is inside, says Hindu}}</ref> Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya Zelandaya Nû wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220301202007/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |sernav=First Australian-born governor-genera}}</ref> Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/10/prince-philip-south-sea-island-god-duke-of-edinburgh |sernav=Prince Philip: the unlikely but willing Pacific deity {{!}} Prince Philip}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56713953 |sernav=Prince Philip: The Vanuatu tribes mourning the death of their 'god' |malper=www.bbc.com |tarîx=2021-04-12 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en-GB}}</ref> === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=Main Features - Cultural Diversity in Australia |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2012-06-21 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |weşanger=Australian Bureau of Statistics |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=}}</ref> Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com.au/books/edition/Island_Realm/gcEJAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&dq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&printsec=frontcover |sernav=Island Realm: A Pacific Panorama |malper=www.google.com.au |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en}}</ref> û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=lYouAAAAMAAJ&q=%22multitude%22+oceania+%22linguistics%22 |sernav=Current Trends in Linguistics: Linguistics in Oceania}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbosa da Silva |pêşnav=Diego |tarîx=2019 |sernav=Language policy in Oceania |url=https://www.scielo.br/j/alfa/a/YPntRnVWDW5F8P8PYfJGPKd/?lang=en |kovar=Alfa: Revista de Linguística (São José do Rio Preto) |ziman=en |weşanger=Universidade Estadual Paulista Júlio de Mesquita Filho |cild=63 |rr=317–347 |doi=10.1590/1981-5794-1909-4 |issn=0002-5216}}</ref> Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî. Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanyayê ye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin. Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne. Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn. Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne. Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye. Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin. Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir. Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye. Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne. === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsya bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne. Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye. Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] ohqd32elx6ium6rgcpifarkxvl6ubuw 2097232 2097231 2026-10-05T05:13:30Z Penaber49 39672 /* Koçberî */ 2097232 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn |sernav=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-10-05}}</ref> Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92,<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> li Mîkronezyayê ji %93<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Messengers of the gods: tribal elders reveal the ancient wisdom of the earth |paşnav=Cowan |pêşnav=James |weşanger=Bell Tower |tarîx=1993 |isbn=978-0-517-58757-7 |çap=1st ed |cih=New York}}</ref> Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=2018 Census totals by topic national highlights}}</ref> Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye".<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160425232111/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |sernav=Cultural diversity in Australia}}</ref> Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130813171435/http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |sernav=Mosque soon to open in Uliga}}</ref> Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e.<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/FIJI-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=International Religious Freedom Report}}</ref> Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/media-centre/media-releases/2021-census-shows-changes-australias-religious-diversity |sernav=2021 Census shows changes in Australia's religious diversity {{!}} Australian Bureau of Statistics}}</ref> Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=Table 26, 2018 Census Data – Tables}}</ref> Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/21867 |sernav=God is inside, says Hindu}}</ref> Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya Zelandaya Nû wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220301202007/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |sernav=First Australian-born governor-genera}}</ref> Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/10/prince-philip-south-sea-island-god-duke-of-edinburgh |sernav=Prince Philip: the unlikely but willing Pacific deity {{!}} Prince Philip}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56713953 |sernav=Prince Philip: The Vanuatu tribes mourning the death of their 'god' |malper=www.bbc.com |tarîx=2021-04-12 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en-GB}}</ref> === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=Main Features - Cultural Diversity in Australia |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2012-06-21 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |weşanger=Australian Bureau of Statistics |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=}}</ref> Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com.au/books/edition/Island_Realm/gcEJAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&dq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&printsec=frontcover |sernav=Island Realm: A Pacific Panorama |malper=www.google.com.au |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en}}</ref> û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=lYouAAAAMAAJ&q=%22multitude%22+oceania+%22linguistics%22 |sernav=Current Trends in Linguistics: Linguistics in Oceania}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbosa da Silva |pêşnav=Diego |tarîx=2019 |sernav=Language policy in Oceania |url=https://www.scielo.br/j/alfa/a/YPntRnVWDW5F8P8PYfJGPKd/?lang=en |kovar=Alfa: Revista de Linguística (São José do Rio Preto) |ziman=en |weşanger=Universidade Estadual Paulista Júlio de Mesquita Filho |cild=63 |rr=317–347 |doi=10.1590/1981-5794-1909-4 |issn=0002-5216}}</ref> Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî. Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanûsyaye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin. Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne. Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn. Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne. Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye. Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin. Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir. Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye. Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne. === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsya bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne. Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye. Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 84kjid0iskcy4yd0nnbohd2jjoy1b8p 2097234 2097232 2026-10-05T05:37:50Z Penaber49 39672 /* Koçberî */ 2097234 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn |sernav=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-10-05}}</ref> Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92,<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> li Mîkronezyayê ji %93<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Messengers of the gods: tribal elders reveal the ancient wisdom of the earth |paşnav=Cowan |pêşnav=James |weşanger=Bell Tower |tarîx=1993 |isbn=978-0-517-58757-7 |çap=1st ed |cih=New York}}</ref> Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=2018 Census totals by topic national highlights}}</ref> Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye".<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160425232111/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |sernav=Cultural diversity in Australia}}</ref> Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130813171435/http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |sernav=Mosque soon to open in Uliga}}</ref> Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e.<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/FIJI-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=International Religious Freedom Report}}</ref> Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/media-centre/media-releases/2021-census-shows-changes-australias-religious-diversity |sernav=2021 Census shows changes in Australia's religious diversity {{!}} Australian Bureau of Statistics}}</ref> Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=Table 26, 2018 Census Data – Tables}}</ref> Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/21867 |sernav=God is inside, says Hindu}}</ref> Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya Zelandaya Nû wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220301202007/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |sernav=First Australian-born governor-genera}}</ref> Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/10/prince-philip-south-sea-island-god-duke-of-edinburgh |sernav=Prince Philip: the unlikely but willing Pacific deity {{!}} Prince Philip}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56713953 |sernav=Prince Philip: The Vanuatu tribes mourning the death of their 'god' |malper=www.bbc.com |tarîx=2021-04-12 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en-GB}}</ref> === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=Main Features - Cultural Diversity in Australia |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2012-06-21 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |weşanger=Australian Bureau of Statistics |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=}}</ref> Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com.au/books/edition/Island_Realm/gcEJAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&dq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&printsec=frontcover |sernav=Island Realm: A Pacific Panorama |malper=www.google.com.au |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en}}</ref> û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=lYouAAAAMAAJ&q=%22multitude%22+oceania+%22linguistics%22 |sernav=Current Trends in Linguistics: Linguistics in Oceania}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbosa da Silva |pêşnav=Diego |tarîx=2019 |sernav=Language policy in Oceania |url=https://www.scielo.br/j/alfa/a/YPntRnVWDW5F8P8PYfJGPKd/?lang=en |kovar=Alfa: Revista de Linguística (São José do Rio Preto) |ziman=en |weşanger=Universidade Estadual Paulista Júlio de Mesquita Filho |cild=63 |rr=317–347 |doi=10.1590/1981-5794-1909-4 |issn=0002-5216}}</ref> Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171010010130/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3412.0Main+Features52015-16?opendocument&tabname=Summary&prodno=3412.0&issue=2015-16&num=&view= |sernav=Main Features – Net Overseas Migration}}</ref> Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanûsyaye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140923055934/http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages |sernav=Sydney's melting pot of language}}</ref> Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/news/inquirer/census-2016-migrants-make-a-cosmopolitan-country/news-story/da01bec138fc8600ea7bb84d1844ea80 |sernav=Census 2016: Migrants make a cosmopolitan country}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://profile.id.com.au/sydney/population |sernav=Population, dwellings, and ethnicity}}</ref> Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê<ref>{{Cite web |url=http://www.oecd.org/gov/regional-policy/50242959.pdf |sernav=Map of greek Islands}}</ref> û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080928011559/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/indian/ |sernav=Vicnet Directory Indian Community}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20081016054206/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/srilankan/ |sernav=Vicnet Directory Sri Lankan Community}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080724113628/http://www.yarranet.net.au/~acacia/vietcom.htm |sernav=Vietnamese Community Directory}}</ref> Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne.<ref>{{Cite web |url=http://www.parliament.nz/en-nz/parl-support/research-papers/00PLSocRP08011/immigration-chronology-selected-events-1840-2008 |sernav=Immigration chronology: selected events 1840–2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160604170659/http://www.teara.govt.nz/en/immigration-regulation/page-1 |sernav=Immigration regulation}}</ref> Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140524102811/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |sernav=2013 Census QuickStats about culture and identity – data tables}}</ref> Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye. Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin. Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir. Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye. Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne. === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsya bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne. Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye. Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 94tcgsvj5thkcm2si2ey75gnqhsm5pw 2097235 2097234 2026-10-05T05:41:37Z Penaber49 39672 /* Koçberî */ 2097235 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn |sernav=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-10-05}}</ref> Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92,<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> li Mîkronezyayê ji %93<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Messengers of the gods: tribal elders reveal the ancient wisdom of the earth |paşnav=Cowan |pêşnav=James |weşanger=Bell Tower |tarîx=1993 |isbn=978-0-517-58757-7 |çap=1st ed |cih=New York}}</ref> Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=2018 Census totals by topic national highlights}}</ref> Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye".<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160425232111/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |sernav=Cultural diversity in Australia}}</ref> Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130813171435/http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |sernav=Mosque soon to open in Uliga}}</ref> Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e.<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/FIJI-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=International Religious Freedom Report}}</ref> Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/media-centre/media-releases/2021-census-shows-changes-australias-religious-diversity |sernav=2021 Census shows changes in Australia's religious diversity {{!}} Australian Bureau of Statistics}}</ref> Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=Table 26, 2018 Census Data – Tables}}</ref> Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/21867 |sernav=God is inside, says Hindu}}</ref> Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya Zelandaya Nû wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220301202007/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |sernav=First Australian-born governor-genera}}</ref> Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/10/prince-philip-south-sea-island-god-duke-of-edinburgh |sernav=Prince Philip: the unlikely but willing Pacific deity {{!}} Prince Philip}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56713953 |sernav=Prince Philip: The Vanuatu tribes mourning the death of their 'god' |malper=www.bbc.com |tarîx=2021-04-12 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en-GB}}</ref> === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=Main Features - Cultural Diversity in Australia |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2012-06-21 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |weşanger=Australian Bureau of Statistics |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=}}</ref> Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com.au/books/edition/Island_Realm/gcEJAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&dq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&printsec=frontcover |sernav=Island Realm: A Pacific Panorama |malper=www.google.com.au |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en}}</ref> û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=lYouAAAAMAAJ&q=%22multitude%22+oceania+%22linguistics%22 |sernav=Current Trends in Linguistics: Linguistics in Oceania}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbosa da Silva |pêşnav=Diego |tarîx=2019 |sernav=Language policy in Oceania |url=https://www.scielo.br/j/alfa/a/YPntRnVWDW5F8P8PYfJGPKd/?lang=en |kovar=Alfa: Revista de Linguística (São José do Rio Preto) |ziman=en |weşanger=Universidade Estadual Paulista Júlio de Mesquita Filho |cild=63 |rr=317–347 |doi=10.1590/1981-5794-1909-4 |issn=0002-5216}}</ref> Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171010010130/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3412.0Main+Features52015-16?opendocument&tabname=Summary&prodno=3412.0&issue=2015-16&num=&view= |sernav=Main Features – Net Overseas Migration}}</ref> Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanûsyaye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140923055934/http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages |sernav=Sydney's melting pot of language}}</ref> Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/news/inquirer/census-2016-migrants-make-a-cosmopolitan-country/news-story/da01bec138fc8600ea7bb84d1844ea80 |sernav=Census 2016: Migrants make a cosmopolitan country}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://profile.id.com.au/sydney/population |sernav=Population, dwellings, and ethnicity}}</ref> Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê<ref>{{Cite web |url=http://www.oecd.org/gov/regional-policy/50242959.pdf |sernav=Map of greek Islands}}</ref> û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080928011559/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/indian/ |sernav=Vicnet Directory Indian Community}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20081016054206/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/srilankan/ |sernav=Vicnet Directory Sri Lankan Community}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080724113628/http://www.yarranet.net.au/~acacia/vietcom.htm |sernav=Vietnamese Community Directory}}</ref> Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne.<ref>{{Cite web |url=http://www.parliament.nz/en-nz/parl-support/research-papers/00PLSocRP08011/immigration-chronology-selected-events-1840-2008 |sernav=Immigration chronology: selected events 1840–2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160604170659/http://www.teara.govt.nz/en/immigration-regulation/page-1 |sernav=Immigration regulation}}</ref> Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140524102811/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |sernav=2013 Census QuickStats about culture and identity – data tables}}</ref> Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-population-california-idUSBRE91006920130201 |sernav=California's Hispanic population projected to outnumber white in 2014}}</ref> Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=V6YNAAAAQAAJ&pg=PA42 |sernav=The missionary gazetteer: comprising a geographical and statistical account}}</ref> Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffman |pêşnav=Frederic L. |tarîx=1899-09-01 |sernav=The Portuguese Population in the United States |url=https://doi.org/10.1080/15225437.1899.10504125 |kovar=Publications of the American Statistical Association |weşanger=Taylor & Francis |cild=6 |hejmar=47 |rr=327–336 |doi=10.1080/15225437.1899.10504125 |issn=1522-5437}}</ref> Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Puerto Rican diaspora: historical perspectives |weşanger=Temple University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59213-412-0 |cih=Philadelphia |paşnavê-edîtor=Whalen |pêşnavê-edîtor=Carmen Teresa |paşnavê-edîtor2=Vázquez-Hernández |pêşnavê-edîtor2=Víctor}}</ref> Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Borderline: Australia's Response to Refugees and Asylum Seekers in the Wake of the Tampa |paşnav=Mares |pêşnav=Peter |weşanger=UNSW Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-86840-789-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiPAMuTaQFEC}}</ref> === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsya bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne. Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye. Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 5fdumuqitzkyqi5l8dwcw9nknovzqgo 2097236 2097235 2026-10-05T05:43:55Z Penaber49 39672 /* Arkeogenetîk */ 2097236 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn |sernav=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-10-05}}</ref> Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92,<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> li Mîkronezyayê ji %93<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Messengers of the gods: tribal elders reveal the ancient wisdom of the earth |paşnav=Cowan |pêşnav=James |weşanger=Bell Tower |tarîx=1993 |isbn=978-0-517-58757-7 |çap=1st ed |cih=New York}}</ref> Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=2018 Census totals by topic national highlights}}</ref> Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye".<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160425232111/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |sernav=Cultural diversity in Australia}}</ref> Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130813171435/http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |sernav=Mosque soon to open in Uliga}}</ref> Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e.<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/FIJI-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=International Religious Freedom Report}}</ref> Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/media-centre/media-releases/2021-census-shows-changes-australias-religious-diversity |sernav=2021 Census shows changes in Australia's religious diversity {{!}} Australian Bureau of Statistics}}</ref> Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=Table 26, 2018 Census Data – Tables}}</ref> Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/21867 |sernav=God is inside, says Hindu}}</ref> Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya Zelandaya Nû wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220301202007/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |sernav=First Australian-born governor-genera}}</ref> Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/10/prince-philip-south-sea-island-god-duke-of-edinburgh |sernav=Prince Philip: the unlikely but willing Pacific deity {{!}} Prince Philip}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56713953 |sernav=Prince Philip: The Vanuatu tribes mourning the death of their 'god' |malper=www.bbc.com |tarîx=2021-04-12 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en-GB}}</ref> === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=Main Features - Cultural Diversity in Australia |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2012-06-21 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |weşanger=Australian Bureau of Statistics |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=}}</ref> Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com.au/books/edition/Island_Realm/gcEJAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&dq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&printsec=frontcover |sernav=Island Realm: A Pacific Panorama |malper=www.google.com.au |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en}}</ref> û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=lYouAAAAMAAJ&q=%22multitude%22+oceania+%22linguistics%22 |sernav=Current Trends in Linguistics: Linguistics in Oceania}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbosa da Silva |pêşnav=Diego |tarîx=2019 |sernav=Language policy in Oceania |url=https://www.scielo.br/j/alfa/a/YPntRnVWDW5F8P8PYfJGPKd/?lang=en |kovar=Alfa: Revista de Linguística (São José do Rio Preto) |ziman=en |weşanger=Universidade Estadual Paulista Júlio de Mesquita Filho |cild=63 |rr=317–347 |doi=10.1590/1981-5794-1909-4 |issn=0002-5216}}</ref> Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171010010130/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3412.0Main+Features52015-16?opendocument&tabname=Summary&prodno=3412.0&issue=2015-16&num=&view= |sernav=Main Features – Net Overseas Migration}}</ref> Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanûsyaye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140923055934/http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages |sernav=Sydney's melting pot of language}}</ref> Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/news/inquirer/census-2016-migrants-make-a-cosmopolitan-country/news-story/da01bec138fc8600ea7bb84d1844ea80 |sernav=Census 2016: Migrants make a cosmopolitan country}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://profile.id.com.au/sydney/population |sernav=Population, dwellings, and ethnicity}}</ref> Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê<ref>{{Cite web |url=http://www.oecd.org/gov/regional-policy/50242959.pdf |sernav=Map of greek Islands}}</ref> û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080928011559/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/indian/ |sernav=Vicnet Directory Indian Community}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20081016054206/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/srilankan/ |sernav=Vicnet Directory Sri Lankan Community}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080724113628/http://www.yarranet.net.au/~acacia/vietcom.htm |sernav=Vietnamese Community Directory}}</ref> Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne.<ref>{{Cite web |url=http://www.parliament.nz/en-nz/parl-support/research-papers/00PLSocRP08011/immigration-chronology-selected-events-1840-2008 |sernav=Immigration chronology: selected events 1840–2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160604170659/http://www.teara.govt.nz/en/immigration-regulation/page-1 |sernav=Immigration regulation}}</ref> Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140524102811/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |sernav=2013 Census QuickStats about culture and identity – data tables}}</ref> Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-population-california-idUSBRE91006920130201 |sernav=California's Hispanic population projected to outnumber white in 2014}}</ref> Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=V6YNAAAAQAAJ&pg=PA42 |sernav=The missionary gazetteer: comprising a geographical and statistical account}}</ref> Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffman |pêşnav=Frederic L. |tarîx=1899-09-01 |sernav=The Portuguese Population in the United States |url=https://doi.org/10.1080/15225437.1899.10504125 |kovar=Publications of the American Statistical Association |weşanger=Taylor & Francis |cild=6 |hejmar=47 |rr=327–336 |doi=10.1080/15225437.1899.10504125 |issn=1522-5437}}</ref> Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Puerto Rican diaspora: historical perspectives |weşanger=Temple University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59213-412-0 |cih=Philadelphia |paşnavê-edîtor=Whalen |pêşnavê-edîtor=Carmen Teresa |paşnavê-edîtor2=Vázquez-Hernández |pêşnavê-edîtor2=Víctor}}</ref> Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Borderline: Australia's Response to Refugees and Asylum Seekers in the Wake of the Tampa |paşnav=Mares |pêşnav=Peter |weşanger=UNSW Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-86840-789-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiPAMuTaQFEC}}</ref> === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsyayê bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.survivalinternational.org/news/2191 |sernav=BBC: First contact with isolated tribes? |malper=www.survivalinternational.org |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en |paşnav=International |pêşnav=Survival}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] aqm13o5wteouxhmox0dbzrv1eqt9zwq 2097237 2097236 2026-10-05T05:44:58Z Penaber49 39672 /* Jeolojî */ 2097237 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360|sernav=Okyanûsya}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn |sernav=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-10-05}}</ref> Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92,<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> li Mîkronezyayê ji %93<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Messengers of the gods: tribal elders reveal the ancient wisdom of the earth |paşnav=Cowan |pêşnav=James |weşanger=Bell Tower |tarîx=1993 |isbn=978-0-517-58757-7 |çap=1st ed |cih=New York}}</ref> Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=2018 Census totals by topic national highlights}}</ref> Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye".<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160425232111/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |sernav=Cultural diversity in Australia}}</ref> Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130813171435/http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |sernav=Mosque soon to open in Uliga}}</ref> Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e.<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/FIJI-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=International Religious Freedom Report}}</ref> Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/media-centre/media-releases/2021-census-shows-changes-australias-religious-diversity |sernav=2021 Census shows changes in Australia's religious diversity {{!}} Australian Bureau of Statistics}}</ref> Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=Table 26, 2018 Census Data – Tables}}</ref> Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/21867 |sernav=God is inside, says Hindu}}</ref> Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya Zelandaya Nû wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220301202007/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |sernav=First Australian-born governor-genera}}</ref> Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/10/prince-philip-south-sea-island-god-duke-of-edinburgh |sernav=Prince Philip: the unlikely but willing Pacific deity {{!}} Prince Philip}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56713953 |sernav=Prince Philip: The Vanuatu tribes mourning the death of their 'god' |malper=www.bbc.com |tarîx=2021-04-12 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en-GB}}</ref> === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=Main Features - Cultural Diversity in Australia |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2012-06-21 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |weşanger=Australian Bureau of Statistics |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=}}</ref> Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com.au/books/edition/Island_Realm/gcEJAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&dq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&printsec=frontcover |sernav=Island Realm: A Pacific Panorama |malper=www.google.com.au |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en}}</ref> û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=lYouAAAAMAAJ&q=%22multitude%22+oceania+%22linguistics%22 |sernav=Current Trends in Linguistics: Linguistics in Oceania}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbosa da Silva |pêşnav=Diego |tarîx=2019 |sernav=Language policy in Oceania |url=https://www.scielo.br/j/alfa/a/YPntRnVWDW5F8P8PYfJGPKd/?lang=en |kovar=Alfa: Revista de Linguística (São José do Rio Preto) |ziman=en |weşanger=Universidade Estadual Paulista Júlio de Mesquita Filho |cild=63 |rr=317–347 |doi=10.1590/1981-5794-1909-4 |issn=0002-5216}}</ref> Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171010010130/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3412.0Main+Features52015-16?opendocument&tabname=Summary&prodno=3412.0&issue=2015-16&num=&view= |sernav=Main Features – Net Overseas Migration}}</ref> Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanûsyaye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140923055934/http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages |sernav=Sydney's melting pot of language}}</ref> Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/news/inquirer/census-2016-migrants-make-a-cosmopolitan-country/news-story/da01bec138fc8600ea7bb84d1844ea80 |sernav=Census 2016: Migrants make a cosmopolitan country}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://profile.id.com.au/sydney/population |sernav=Population, dwellings, and ethnicity}}</ref> Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê<ref>{{Cite web |url=http://www.oecd.org/gov/regional-policy/50242959.pdf |sernav=Map of greek Islands}}</ref> û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080928011559/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/indian/ |sernav=Vicnet Directory Indian Community}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20081016054206/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/srilankan/ |sernav=Vicnet Directory Sri Lankan Community}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080724113628/http://www.yarranet.net.au/~acacia/vietcom.htm |sernav=Vietnamese Community Directory}}</ref> Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne.<ref>{{Cite web |url=http://www.parliament.nz/en-nz/parl-support/research-papers/00PLSocRP08011/immigration-chronology-selected-events-1840-2008 |sernav=Immigration chronology: selected events 1840–2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160604170659/http://www.teara.govt.nz/en/immigration-regulation/page-1 |sernav=Immigration regulation}}</ref> Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140524102811/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |sernav=2013 Census QuickStats about culture and identity – data tables}}</ref> Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-population-california-idUSBRE91006920130201 |sernav=California's Hispanic population projected to outnumber white in 2014}}</ref> Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=V6YNAAAAQAAJ&pg=PA42 |sernav=The missionary gazetteer: comprising a geographical and statistical account}}</ref> Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffman |pêşnav=Frederic L. |tarîx=1899-09-01 |sernav=The Portuguese Population in the United States |url=https://doi.org/10.1080/15225437.1899.10504125 |kovar=Publications of the American Statistical Association |weşanger=Taylor & Francis |cild=6 |hejmar=47 |rr=327–336 |doi=10.1080/15225437.1899.10504125 |issn=1522-5437}}</ref> Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Puerto Rican diaspora: historical perspectives |weşanger=Temple University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59213-412-0 |cih=Philadelphia |paşnavê-edîtor=Whalen |pêşnavê-edîtor=Carmen Teresa |paşnavê-edîtor2=Vázquez-Hernández |pêşnavê-edîtor2=Víctor}}</ref> Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Borderline: Australia's Response to Refugees and Asylum Seekers in the Wake of the Tampa |paşnav=Mares |pêşnav=Peter |weşanger=UNSW Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-86840-789-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiPAMuTaQFEC}}</ref> === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsyayê bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.survivalinternational.org/news/2191 |sernav=BBC: First contact with isolated tribes? |malper=www.survivalinternational.org |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en |paşnav=International |pêşnav=Survival}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] tox6pkdtd36itjussjryxi49d4z72p3 2097238 2097237 2026-10-05T05:46:43Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2097238 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360|sernav=Okyanûsya}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn |sernav=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-10-05}}</ref> Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92,<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> li Mîkronezyayê ji %93<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Messengers of the gods: tribal elders reveal the ancient wisdom of the earth |paşnav=Cowan |pêşnav=James |weşanger=Bell Tower |tarîx=1993 |isbn=978-0-517-58757-7 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=2018 Census totals by topic national highlights}}</ref> Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye".<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160425232111/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |sernav=Cultural diversity in Australia}}</ref> Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130813171435/http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |sernav=Mosque soon to open in Uliga}}</ref> Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e.<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/FIJI-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=International Religious Freedom Report}}</ref> Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/media-centre/media-releases/2021-census-shows-changes-australias-religious-diversity |sernav=2021 Census shows changes in Australia's religious diversity {{!}} Australian Bureau of Statistics}}</ref> Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=Table 26, 2018 Census Data – Tables}}</ref> Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/21867 |sernav=God is inside, says Hindu}}</ref> Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya Zelandaya Nû wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220301202007/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |sernav=First Australian-born governor-genera}}</ref> Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/10/prince-philip-south-sea-island-god-duke-of-edinburgh |sernav=Prince Philip: the unlikely but willing Pacific deity {{!}} Prince Philip}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56713953 |sernav=Prince Philip: The Vanuatu tribes mourning the death of their 'god' |malper=www.bbc.com |tarîx=2021-04-12 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en-GB}}</ref> === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=Main Features - Cultural Diversity in Australia |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2012-06-21 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |weşanger=Australian Bureau of Statistics |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=}}</ref> Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com.au/books/edition/Island_Realm/gcEJAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&dq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&printsec=frontcover |sernav=Island Realm: A Pacific Panorama |malper=www.google.com.au |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en}}</ref> û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=lYouAAAAMAAJ&q=%22multitude%22+oceania+%22linguistics%22 |sernav=Current Trends in Linguistics: Linguistics in Oceania}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbosa da Silva |pêşnav=Diego |tarîx=2019 |sernav=Language policy in Oceania |url=https://www.scielo.br/j/alfa/a/YPntRnVWDW5F8P8PYfJGPKd/?lang=en |kovar=Alfa: Revista de Linguística (São José do Rio Preto) |ziman=en |weşanger=Universidade Estadual Paulista Júlio de Mesquita Filho |cild=63 |rr=317–347 |doi=10.1590/1981-5794-1909-4 |issn=0002-5216}}</ref> Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171010010130/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3412.0Main+Features52015-16?opendocument&tabname=Summary&prodno=3412.0&issue=2015-16&num=&view= |sernav=Main Features – Net Overseas Migration}}</ref> Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanûsyaye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140923055934/http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages |sernav=Sydney's melting pot of language}}</ref> Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/news/inquirer/census-2016-migrants-make-a-cosmopolitan-country/news-story/da01bec138fc8600ea7bb84d1844ea80 |sernav=Census 2016: Migrants make a cosmopolitan country}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://profile.id.com.au/sydney/population |sernav=Population, dwellings, and ethnicity}}</ref> Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê<ref>{{Cite web |url=http://www.oecd.org/gov/regional-policy/50242959.pdf |sernav=Map of greek Islands}}</ref> û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080928011559/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/indian/ |sernav=Vicnet Directory Indian Community}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20081016054206/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/srilankan/ |sernav=Vicnet Directory Sri Lankan Community}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080724113628/http://www.yarranet.net.au/~acacia/vietcom.htm |sernav=Vietnamese Community Directory}}</ref> Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne.<ref>{{Cite web |url=http://www.parliament.nz/en-nz/parl-support/research-papers/00PLSocRP08011/immigration-chronology-selected-events-1840-2008 |sernav=Immigration chronology: selected events 1840–2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160604170659/http://www.teara.govt.nz/en/immigration-regulation/page-1 |sernav=Immigration regulation}}</ref> Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140524102811/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |sernav=2013 Census QuickStats about culture and identity – data tables}}</ref> Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-population-california-idUSBRE91006920130201 |sernav=California's Hispanic population projected to outnumber white in 2014}}</ref> Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=V6YNAAAAQAAJ&pg=PA42 |sernav=The missionary gazetteer: comprising a geographical and statistical account}}</ref> Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffman |pêşnav=Frederic L. |tarîx=1899-09-01 |sernav=The Portuguese Population in the United States |url=https://doi.org/10.1080/15225437.1899.10504125 |kovar=Publications of the American Statistical Association |weşanger=Taylor & Francis |cild=6 |hejmar=47 |rr=327–336 |doi=10.1080/15225437.1899.10504125 |issn=1522-5437}}</ref> Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Puerto Rican diaspora: historical perspectives |weşanger=Temple University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59213-412-0 |cih=Philadelphia |paşnavê-edîtor=Whalen |pêşnavê-edîtor=Carmen Teresa |paşnavê-edîtor2=Vázquez-Hernández |pêşnavê-edîtor2=Víctor}}</ref> Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Borderline: Australia's Response to Refugees and Asylum Seekers in the Wake of the Tampa |paşnav=Mares |pêşnav=Peter |weşanger=UNSW Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-86840-789-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiPAMuTaQFEC}}</ref> === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsyayê bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.survivalinternational.org/news/2191 |sernav=BBC: First contact with isolated tribes? |malper=www.survivalinternational.org |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en |paşnav=International |pêşnav=Survival}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 73cs1qlp6xhfw3458u9utq7hwiccuba 2097239 2097238 2026-10-05T05:48:21Z Penaber49 39672 /* */ 2097239 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360|sernav=Okyanûsya}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn |sernav=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-10-05}}</ref> Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92,<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> li Mîkronezyayê ji %93<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission}}</ref> Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Messengers of the gods: tribal elders reveal the ancient wisdom of the earth |paşnav=Cowan |pêşnav=James |weşanger=Bell Tower |tarîx=1993 |isbn=978-0-517-58757-7 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=2018 Census totals by topic national highlights}}</ref> Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye".<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160425232111/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |sernav=Cultural diversity in Australia}}</ref> Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20130813171435/http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |sernav=Mosque soon to open in Uliga}}</ref> Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e.<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/FIJI-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=International Religious Freedom Report}}</ref> Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/media-centre/media-releases/2021-census-shows-changes-australias-religious-diversity |sernav=2021 Census shows changes in Australia's religious diversity {{!}} Australian Bureau of Statistics}}</ref> Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=Table 26, 2018 Census Data – Tables}}</ref> Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/21867 |sernav=God is inside, says Hindu}}</ref> Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya Zelandaya Nû wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220301202007/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |sernav=First Australian-born governor-genera}}</ref> Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/10/prince-philip-south-sea-island-god-duke-of-edinburgh |sernav=Prince Philip: the unlikely but willing Pacific deity {{!}} Prince Philip}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56713953 |sernav=Prince Philip: The Vanuatu tribes mourning the death of their 'god' |malper=www.bbc.com |tarîx=2021-04-12 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en-GB}}</ref> === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=Main Features - Cultural Diversity in Australia |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2012-06-21 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |weşanger=Australian Bureau of Statistics |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=}}</ref> Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com.au/books/edition/Island_Realm/gcEJAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&dq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&printsec=frontcover |sernav=Island Realm: A Pacific Panorama |malper=www.google.com.au |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en}}</ref> û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=lYouAAAAMAAJ&q=%22multitude%22+oceania+%22linguistics%22 |sernav=Current Trends in Linguistics: Linguistics in Oceania}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbosa da Silva |pêşnav=Diego |tarîx=2019 |sernav=Language policy in Oceania |url=https://www.scielo.br/j/alfa/a/YPntRnVWDW5F8P8PYfJGPKd/?lang=en |kovar=Alfa: Revista de Linguística (São José do Rio Preto) |ziman=en |weşanger=Universidade Estadual Paulista Júlio de Mesquita Filho |cild=63 |rr=317–347 |doi=10.1590/1981-5794-1909-4 |issn=0002-5216}}</ref> Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171010010130/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3412.0Main+Features52015-16?opendocument&tabname=Summary&prodno=3412.0&issue=2015-16&num=&view= |sernav=Main Features – Net Overseas Migration}}</ref> Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanûsyaye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140923055934/http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages |sernav=Sydney's melting pot of language}}</ref> Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/news/inquirer/census-2016-migrants-make-a-cosmopolitan-country/news-story/da01bec138fc8600ea7bb84d1844ea80 |sernav=Census 2016: Migrants make a cosmopolitan country}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://profile.id.com.au/sydney/population |sernav=Population, dwellings, and ethnicity}}</ref> Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê<ref>{{Cite web |url=http://www.oecd.org/gov/regional-policy/50242959.pdf |sernav=Map of greek Islands}}</ref> û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080928011559/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/indian/ |sernav=Vicnet Directory Indian Community}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20081016054206/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/srilankan/ |sernav=Vicnet Directory Sri Lankan Community}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080724113628/http://www.yarranet.net.au/~acacia/vietcom.htm |sernav=Vietnamese Community Directory}}</ref> Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne.<ref>{{Cite web |url=http://www.parliament.nz/en-nz/parl-support/research-papers/00PLSocRP08011/immigration-chronology-selected-events-1840-2008 |sernav=Immigration chronology: selected events 1840–2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160604170659/http://www.teara.govt.nz/en/immigration-regulation/page-1 |sernav=Immigration regulation}}</ref> Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140524102811/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |sernav=2013 Census QuickStats about culture and identity – data tables}}</ref> Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-population-california-idUSBRE91006920130201 |sernav=California's Hispanic population projected to outnumber white in 2014}}</ref> Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=V6YNAAAAQAAJ&pg=PA42 |sernav=The missionary gazetteer: comprising a geographical and statistical account}}</ref> Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffman |pêşnav=Frederic L. |tarîx=1899-09-01 |sernav=The Portuguese Population in the United States |url=https://doi.org/10.1080/15225437.1899.10504125 |kovar=Publications of the American Statistical Association |weşanger=Taylor & Francis |cild=6 |hejmar=47 |rr=327–336 |doi=10.1080/15225437.1899.10504125 |issn=1522-5437}}</ref> Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Puerto Rican diaspora: historical perspectives |weşanger=Temple University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59213-412-0 |cih=Philadelphia |paşnavê-edîtor=Whalen |pêşnavê-edîtor=Carmen Teresa |paşnavê-edîtor2=Vázquez-Hernández |pêşnavê-edîtor2=Víctor}}</ref> Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Borderline: Australia's Response to Refugees and Asylum Seekers in the Wake of the Tampa |paşnav=Mares |pêşnav=Peter |weşanger=UNSW Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-86840-789-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiPAMuTaQFEC}}</ref> === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsyayê bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.survivalinternational.org/news/2191 |sernav=BBC: First contact with isolated tribes? |malper=www.survivalinternational.org |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en |paşnav=International |pêşnav=Survival}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] j20kps6bxgqhanhgao7deaz1lvxopgs 0 50243 2097152 1769164 2026-10-04T14:39:57Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097152 wikitext text/x-wiki '''İbrahim Şahin''' (jdb. [[1956]], [[Tokat]]) gerînendeyê malnişînî, giregirekî kontrgerîlla û hêzên taybet ên [[Tirkiye]]yê ye. Di [[gosartmetiya Susurlukê]] de ceza xwar li sala 2001ê ji aliyê serokkomar [[Ahmet Necdet Sezer]] ve hat efûkirin. Di darizandinên rêxistina girêdayî dewleta kûr [[Ergenekon]]ê de navê wî jî derbas dibe. Hêj darizandin bidawî nebûbûn, ji girtîgehê serbest hat berdan. Ji ber berdana wî hikûmeta [[Recep Tayyip Erdogan]] [[AKP]], ji aliyê ronakbîran ve hat rexnekirin. == Jînenîgariya fermî == Sala 1976ê ji akademiya polîs destûrdar dibe û li [[Sinop]]ê dixebite. Sala [[1980]]yê (dema derbeya 12yê îlonê) li [[Nevşehir]]ê kar dike. Heman salê hêzên taybet tên avakirin ''(Özel Harp Dairesi - saziya şerê taybet)'' û wî jî tevlî dikin. Sala 1994ê li [[Almanya]]yê perwerdeya salariyê (GSG-9) dibe. 1987ê jî kûrsa antîterorê bidawî dike. 1988ê li Sêrtê dest bi kar dike. 1990ê li [[Stenbol]]ê peywirdar dibe. Di dema wî de bi sedan mîlîtan û kadroyên rêxistinên çepgir ên tirk tên kujtin (bo mînak ên DEV SOLê). Dema [[Mehmet Ağar]] dibe gerînendeyê giştî yê ewlekariyê ew jî li [[Kurdistan]]ê dijî [[PKK]]ê têdikoşe û li dibistana perwerdekirina tîmên taybet a li Balıkesirê bo şerê li Kurdistanê tîmên taybet perwerde dike. == Kariyera xwe li Kurdistanê kiriye == Ew bi kirinên xwe yên li [[Kurdistan]]ê navdar bûbû. Birêveberiya hêzên polîs ên pisporên şerê taybet in dikir. Bi [[JİTEM]]ê re hevkarî dikirin. Di dema wî de laşên meytên [[pêşmerge]]yên [[PKK]]ê dihatin parçekirin, daristanên Kurdistanê dihatin şewitandin. Têkiliyên wî bi [[Tansu Çiller]], [[Mehmet Ağar]], [[Sedat Edip Bucak]], [[Abdullah Çatlı]], [[Korkut Eken]], [[Veli Küçük]], [[Çevik Bir]] û gelekên din ên li Kurdistanê bi kirinên xwe yên îllegal û nerewa dihatin naskirin re hebûn. == Girêdanên derve == * 1.^ Susurluk Scandal: Mehmet Eymur, Alaattin Cak C, Abdullah Catl, Tansu Ciller, Mehmet A AR, Ayhan Cark N, Ibrahim Ahin. Llc Books (Paperback edition, September 2010) (ne bi kurdî ye) * 2.^ "Susurluk verdict: Guilty" (Hürriyet Turkish Daily News, 13 February 2001) (îngl.) * 3.^ a b c d e "Şahin Susurluk davasının sanıkları arasında yer aldı" (bi tirkî). Hürriyet. Anka news agency. 7ê kanûna paşîn 2009. https://web.archive.org/web/20110522150703/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10723060.asp. 7ê kanûna paşîn 2009. * 4.^ "Gladio Meets a Truck" (Hürriyet Turkish Press Scanner, 6 November 1996) * 5.^ Turkish police uncover arms cache, The Wall Street Journal, 10ê kanûna paşîn 2009 (îngl.) * 6.^ "Ergenekon arms site unearthed in Gölbaşı". Today's Zaman. 9 January 2009. http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=163647 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426120303/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=163647 |date=2009-04-26 }}. 9ê kanûna paşîn 2009. (îngl.) * 7.^ Duvaklı, Melih. "Weapons found in Gölbaşı different from Susurluk rifles" Today's Zaman (10ê kanûna paşîn 2009) (îngl.) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ergenekon]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1956]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Skandala Susurlukê]] mb07zpqvm14lxz2u4901csycxyiqeij 0 57936 2097130 1881050 2026-10-04T13:41:39Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097130 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''Zanîngeha Federal a Bahiayê''' (bi portûgalî: ''Universidade Federal da Bahia'') zanîngeha dewletê ya [[Salvador]]a [[Brazîl|Brezîlê]] ye.<ref>[http://oglobo.globo.com/educacao/mat/2008/09/08/federais_dominam_ranking_das_melhores_universidades_do_brasil_segundo_novo_conceito_do_mec-548127764.asp]</ref> Zanîngeh di sala 1946an de hat damezirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.universia.com.br/ondeestudar/instituicoes_zoom.jsp?instituicao=1438 |sernav=Anent UFBA |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090728181713/http://www.universia.com.br/ondeestudar/instituicoes_zoom.jsp?instituicao=1438 |roja-gihiştinê=2013-01-13 |roja-arşîvê=2009-07-28 |url-status=dead}}</ref> == Binêre herwiha == * [[Brezîl]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.ufba.br Universidade Federal da Bahia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19971012152203/http://www.ufba.br/ |date=1997-10-12 }} {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] odd5103kfhkn3xwio4vpckhu6l98a5d 0 63192 2097131 1945194 2026-10-04T13:41:42Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097131 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Universidade_Federal_do_Recôncavo_da_Bahia.jpg|rast|thumb|Universidade Federal do Recôncavo da Bahia]] '''Zanîngeha Federal a Recôncavo da Bahia''' (bi portûgalî: ''Universidade Federal do Recôncavo da Bahia'') zanîngeha dewletê ya Cruz das Almas a [[Brezîl]]ê ye.<ref name="hisufrb">[http://www.ufrb.edu.br/portal/a-ufrb/historia História da UFRB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140125010924/http://www.ufrb.edu.br/portal/a-ufrb/historia |date=2014-01-25 }}, 17 de outubro de 2010</ref> Zanîngeh di sala 2006an de hat damezirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.universia.com.br/ondeestudar/instituicoes_zoom.jsp?instituicao=1438 |sernav=About UFRB |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090728181713/http://www.universia.com.br/ondeestudar/instituicoes_zoom.jsp?instituicao=1438 |roja-gihiştinê=2014-02-26 |roja-arşîvê=2009-07-28 |url-status=dead}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.ufrb.edu.br/portal/ Universidade Federal do Recôncavo da Bahia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301103127/http://www.ufrb.edu.br/portal/ |date=2014-03-01 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] ka600ztonpu8600rmiovqbn5656l62m 1 77216 2097128 2096944 2026-10-04T13:38:23Z Kurê Acemî 105128 2097128 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) 0irrm13zc3swbtnakutno7ft3lk42n3 0 84688 2097228 2052557 2026-10-05T03:38:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097228 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = WhatsApp inc. | logo = [[Wêne:WhatsApp.svg|150px]] | screenshot = | binnivîs = WhatsApp | ziman = 40 (iOS) û 60 (Android)<ref>{{Jêder-malper |sernav=WhatsApp Help Center - How to change WhatsApp's language |url=https://faq.whatsapp.com/general/account-and-profile/how-to-change-whatsapps-language/?lang=en |tarîxa-gihiştinê=2021-03-26 |malper=WhatsApp.com |ziman=en }}</ref> | avabûn = | avaker = [[Brian Acton]], [[Jan Koum]] | gerû = 178 [[Megabyte|MB]] (iOS)<ref>{{Jêder-malper |url=https://apps.apple.com/app/id310633997 |sernav=WhatsApp Messenger |malper=App Store |ziman=en-us |tarîxa-gihiştinê=9 hezîran 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210430022747/https://apps.apple.com/app/id310633997 |tarîxa-arşîvê=30 nîsan 2021 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><br /> 33.85 MB (Android)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apkmirror.com/apk/whatsapp-inc/whatsapp/ |sernav=WhatsApp Messenger APKs |malper=APKMirror |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210224030818/https://www.apkmirror.com/apk/whatsapp-inc/whatsapp/ |tarîxa-arşîvê=24 sibat 2021 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | xwedî = Meta | destpêkirin = {{Destpêka dem û temen|2009|01}} | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = {{URL|https://www.whatsapp.com|WhatsApp.com}} | endam = | statû = | pêşxistin = [[Platformên Metayê]], Will Cathcart (Sereka WhatsAppê)<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.wsj.com/articles/as-whatsapp-tops-2-billion-users-ceo-vows-to-defend-encryption-11581516000 |rojname=[[Wall Street Journal]] |sernav=As WhatsApp Tops 2 Billion Users, Its Boss Vows to Defend Encryption |tarîxa-gihiştinê=2 nîsan 2020 |pêşnav=Jeff |paşnav=Horwitz |tarîx=12 sibat 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200317001048/https://www.wsj.com/articles/as-whatsapp-tops-2-billion-users-ceo-vows-to-defend-encryption-11581516000 |tarîxa-arşîvê=17 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> }} '''WhatsApp Messenger''' yan jî bi hêsanî '''WhatsApp''' sepanekî [[Amerîkan|amerîkî]] ye ku li ser înternetê bi demkî peyam, vîdeo û lêgerînên vîdeo û axaftina serxet pê tê kirin. Whatsapp di sala 2021an de ji aliyê [[Meta Platforms|Metayê]] hate kirîn niha yek ji şîrketên Metayê ye. Ew destûrê dide bikarhêneran ku mesajên nivîsê û mesajên dengî bişînin, bangên deng û vîdyoyê bikin û wêne, belge, cîhên bikarhêner û medyayên din parve bikin. Serîlêdana mişterî ya WhatsApp li ser amûrên mobîl disekine lê ji komputerên sermaseyê re jî tête gihîştin, heya ku cîhaza mobîl ya bikarhênerê dema ku ew sepana sermaseyê bi kar tînin bi înternetê ve girêdayî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/parmyolson/2015/04/07/facebooks-whatsapp-voice-calling/ |sernav=Facebook's Phone Company: WhatsApp Goes To The Next Level With Its Voice Calling Service |paşnav=Olson |pêşnav=Parmy |malper=Forbes |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-03-29 }}</ref> Karûbarê ji bikarhêneran re hewce dike ku ji bo qeydkirina karûbarê bi navnîşek celebek hucreyek standard peyda bike. Di [[kanûna paşîn]] a 2018 de, WhatsApp serîlêdana karsaziyek serbixwe serbest kir ku xwedan karsaziyên piçûk, bi navê WhatsApp Business binivîse, da ku ji pargîdaniyan re têkilî bi xerîdarên ku bi karanîna muwekîlê standard WhatsApp re têkilî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/paularmstrongtech/2019/04/06/how-to-know-if-your-business-should-use-the-new-whatsapp-business-app/ |sernav=How To Know If Your Business Should Use The New WhatsApp Business App |paşnav=Armstrong |pêşnav=Paul |malper=Forbes |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-03-29 }}</ref> == Bikaranîna sîsteman == === WhatsApp web === WhatsApp bi fermî ji bo [[PC]]an bi muwekîlê webê, di bin navê WhatsApp Webê de, di dawiya kanûna paşîn a 2015an de bi ragihandina Koum-ê li ser rûpela xwe ya Facebookê ve hatî peywirdarkirin: "Xwendekarê me yê webê tenê pêşvevekek têlefona we ye: geroka webê vegotinên mirûz dike û peyamên ji cîhaza xwe ya mobîl-ev tê vê wateyê ku hemî peyamên te hîn jî li ser têlefona we dijîn ". Pêdivî ye ku destûra bikarhênerê WhatsAppê hîn jî ji bo karanîna serlêdana geroka li ser înternetê ve girêdayî be. Hemî gerokên sermaseyê yên girîng ji bilî Internet Explorer-ê piştgirî ne. Bikarhênera bikarhênerê ya WhatsApp Webê li ser bingeha Androidê ya bingehîn e. Gava ku ji 21ê ile 2015, guhertoya sermaseyê tenê ji bikarhênerên [[Android]], BlackBerry û Windows Phone re peyda bû. Di paşê paşê de, ew jî piştgirî ji bo iOS, Nokia Series 40, û Nokia S60. Derketinek nehsalî ya bi navê WhatsAppTime hate pêşve xistin, ku ew ji bo PC serlêdanek standard Win32 ye û agahdariya di nav devera ragihandina Windows de piştgirî dike. === Microsoft Windows û Mac === Di 10ê gulana 2016 de, karûbarê peyamberdanê hem ji bo [[Microsoft Windows]] û pergalên xebitandinê yên macOS ve hate dan. WhatsApp niha nahêle ku ji pergalên xebitandinê yên sermasê re banga têlefonê an video Wekî peldanka Webê ya WhatsApp-ê, pêvek, ku dê bi cîhaza mobîl ya bikarhênerek re were hevrû kirin, ji bo dakêşanê li ser malperê heye. Ew guhertoyên OS yên Windows 8 û OS X 10.10 û mezintir piştgirî dike. === Apple iPad === Aîrokek di sala 2019 de hate diyarkirin ku piştgiriya iPad-ê dihat. Lêbelê, ji adara 2020 ve, WhatsApp li ser iPad-ê nade. Ji rûpela iOS-ê ya WhatsApp (gihîştina adara 2020): "WhatsApp appê têlefonê ye, lewra iPad cîhazên piştgirî nînin. Bikarhênerên iPad-ê ku digerin WhatsApp-ê, gelek xerîdarên partiya sêyemîn têne destnîşan kirin. Resultsend encamên top hene nav û logoyên ku bixwe WhatsApp-ê re xuya dikin, û hin bikarhêneran fam nakin ku ew xerîdar kesek sêyemîn bikar tînin. Mixabin, karanîna xerîdarên sêyemîn xetera ku bikarhênerê hejmara wan têlefona wan bi domdarî qedexe dike xilas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cultofmac.com/314343/use-a-third-party-whatsapp-client-and-you-could-be-banned-for-life/ |sernav=Use a third-party WhatsApp client and you could be banned for life |tarîx=2015-03-05 |malper=Cult of Mac |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-03-29 }}</ref> == Dîrok == WhatsApp di sala 2009 de ji hêla [[Brian Acton]] û [[Jan Koum]], karmendên berê yên Yahoo ve hate damezirandin !. Piştî derketina Yahoo! di îlonê 2007 de, wan li [[Amerîkaya Başûr]] demek ji dest xwe avêtin. Li yekcar, wan serlêdan ji bo karên li Facebookê kirin lê hatin red kirin. Di Januaryile 2009 de, piştî kirîna iPhone-a û fehmkirina potansiyela pîşesaziya sepana li ser App Store, Koum û Acton dest pê kirin serdana hevalê Koum [[Alex Fishman]] li West San Jose kirin da ku nîqaş bikin li ser celebek nû ya sepana mesajkirinê ya ku dê "[nîşan bide] statûyên paşîn. bi navên takekesî ya mirovan ". Wan fêm kir ku ji bo ku hizrê xwe hildin pêş, pêdiviya wan bi pêşvebirek iPhone-ê heye. Fishman li RentACoder.com ziyaret kir, pêşdebirê rûsî Igor Solomennikov dît û wî da Koum.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/parmyolson/2014/02/19/exclusive-inside-story-how-jan-koum-built-whatsapp-into-facebooks-new-19-billion-baby/ |sernav=Exclusive: The Rags-To-Riches Tale Of How Jan Koum Built WhatsApp Into Facebook's New $19 Billion Baby |paşnav=Olson |pêşnav=Parmy |malper=Forbes |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-03-29 }}</ref> Koum navê app WhatsApp-ê nav kir wekî dengê "çi ye". 24ê sibatê, 2009, wî WhatsApp Inc. li [[Kalîforniya]] yê tomar kir. Lêbelê, dema ku guhertoyên destpêkê yên WhatsApp didomîn, Koum fikir kir ku dev ji kar berdide û li karekî nû digere. Acton ew teşwîq kir ku li benda "çend mehan din". Di hezîrana 2009an de, [[Apple, Inc.|Apple]] dest bi danûstandinên push kir, ku destûrê dide bikarhêneran ku gava ku ew ne ji serlêdanek bikar neynin. Koum WhatsApp guherand da ku gava rewşa bikarhênerek were guheztin, her kesê di tora bikarhênerê de bê agahdarkirin. WhatsApp 2.0 bi hêmanek peyamberan hate berdan û hejmara bikarhênerên çalak ji nişkê ve gihîşt 250,000. Her çend Acton li ser ramana destpêkek din dixebitî, wî biryar da ku beşdarî pargîdanî bibe. Di çiriya pêşîn a 2009 de, Acton pênc hevalên berê li Yahoo! piştrast kir. veberhênana tovên 250,000 $ veberhênan, û Acton bû hevşaredar û beşdariyek hate dayîn. Ew di 1-ê çiriya paşîn de bi fermî beşdarî WhatsApp bû. Piştî çend mehan di qonaxa betayê de, serîlêdanê di çiriya paşîn 2009 de hate destpêkirin, bi taybetî li ser App Store ji bo iPhone. Piştra Koum hevalek li [[Los Angeles]], Chris Peiffer peyivand, da ku guhertoyek BlackBerry pêşve bike, ku du meh şûnda hat. Ji bo ku mesrefa sereke ya şandina nivîsên erêkirinê ji bikarhêneran re bigire, WhatsApp ji karûbarê belaş veguherand nav peredanê. Di Kanûn 2009 de, kapasîteya şandina wêneyan di guhertoya iPhone-ê de hate zêdekirin. Ji destpêka sala 2011 ve, WhatsApp yek ji 20 serlêdan li Yekbûngeha App Store ya Amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/tosv2.html?vid=&uuid=ca671a30-720c-11ea-a317-8910787678a2&url=L25ld3MvYXJ0aWNsZXMvMjAxNC0wMi0yMC9zZXF1b2lhLXMtd2hhdHNhcHAtc3Rha2Utc2FpZC13b3J0aC1hYm91dC0zLTUtYmlsbGlvbg== |sernav=Bloomberg - Are you a robot? |malper=www.bloomberg.com |tarîxa-gihiştinê=2020-03-29 }}</ref> Di nîsana 2011-an de, Sequoia Capital nêzîkî 8 mîlyon dolaran veberhênanê ji bo zêdetirî 15% ji pargîdanî re, piştî mehan danûstendinê bi hevparê Sequoia Jim Goetz. Di [[sibat]] 2013 de, WhatsApp nêzîkî 200 mîlyon bikarhênerên çalak û 50 endamên karmendan hebû. Sequoia $ 50 mîlyon dolar veberhênand, û WhatsApp bi nirxa 1,5 mîlyar $ ve hate nirxandin. Di post-posterek blogê ya kanûna pêşîn a 2013 de, WhatsApp îdia kir ku 400 mîlyon bikarhênerên çalak her mehê karûbarê bikar tînin == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya civakî]] [[Kategorî:Nivîsbariya iOSê]] [[Kategorî:Nivîsbariya ragihandinê]] [[Kategorî:Nivîsbariya 2009an]] [[Kategorî:Nivîsbariyên androîdê]] [[Kategorî:Platformên Meta Platformsê]] [[Kategorî:Sepanên mobîlê]] [[Kategorî:WhatsApp| ]] 78f6y1xfc0vo6wz9dhvx8r4s6wtsohw 0 87545 2097171 2022746 2026-10-04T15:13:29Z LoqaT 142398 LoqaTî/ê navê [[Bediran, Dep]] weke [[Badran, Dep]] guhart 2022746 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{Agahîdank gund | nav = Bediran | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Dep]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = Bediranî | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 23xxx | koda_telefonê = 424 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = na <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Bediran''' ({{bi-tr|''Çayırgölü''}}), gundekî girêdayê navçeya [[Dep]] ya [[Xarpêt]]ê ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Taxên Kelê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Depê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] 35fpp9jqhtin4nkbwzlxqkejm2xeypr 2097175 2097171 2026-10-04T15:14:23Z LoqaT 142398 2097175 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{Agahîdank gund | nav = Badran | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Dep]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = Badranî | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 23xxx | koda_telefonê = 424 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = na <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Badran''' ({{bi-tr|''Çayırgülü''}}), gundekî girêdayê navçeya [[Dep]] ya [[Xarpêt]]ê ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Taxên Kelê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Depê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] 44249j22ymhzzvbm0c0ais84qkzwvbd 0 94960 2097124 2083373 2026-10-04T13:26:14Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097124 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|li ser [[serpoş]]ê ye. Ji bo peyva [[dîn]]î li '''[[Xwedê|Xuda]]''' binêre.}} [[Wêne:Corinthian helmet Denda Staatliche Antikensammlungen 4330.jpg|thumb|230px|Xûdeya Korînfî. 500emîn s. b.z.<br/>Mûzeya Munichê]] '''Xûde'''<ref>''[[Ferhenga Destî (Kurdî bi Kurdî)]]'' — [[Umîd Demîrhan]], s. 2007, r. 458</ref> an '''kumzirx'''<ref>''[[Ferhenga Destî (Kurdî bi Kurdî)]]'' — [[Umîd Demîrhan]], s. 2007, r. 220</ref>, serpoşekî [[zirx]]î, ku wek [[amûr]]ek ji bo parastinê serê mirovan tê xwekirinê. Bi taybetî, xûdeyan ji bo parastinê [[kilox]] û [[mejî]] kardikin. Lêbelê, niha, ji bilî [[spor]]ê (kumzirxên siwaran, çerxsiwaran, hokeyvanan), rewşê [[şer]] û [[polîs]]ê (xûdeyên şervanî), ew amûrên zirxî wek sîmbolekî tê xwekirin. Li dema niha xûde û kumzirxan bi pirranî ji [[maden]] û [[plastîk]]ên sivik çê dikin, lê li dema kevn ji meseleyan wisa req wek hestiyên heywanan, [[dar]], [[hesin]], [[polat]] an jî [[bronz]] hate çekirinê. == Etîmolojî == [[Wêne:Nemrut Dagi, Turkey (38455501765).jpg|çep|thumb|250x250px|[[Mîtra]] bi xûdeyek. ''[[Çiyayê Nemrûdê]], [[Bakurê Kurdistanê]]'']] Peyvek “'''xûde'''” ji [[Farisiya Navîn|farsiya navîn]] — ''xwd'' (''xōd'', “xûde”), an jî ji [[Zimanê pehlewî yê eşkanî|pehlewanî]] — ''xwwd'' (*xōδ), bi xwe jî derbazî ji [[farsiya kevn]] û [[zimanê proto-hind-ewropî]] — *kadʰ- (“parastin, xwe kirin”) dikeve di nav [[kurmancî]] de. Peyvek pehlewanî ji bo kum - 𐎧𐎢𐎭𐎠 (''xaudā''-), [[Zimanê avestayî|avestayî]] 𐬑𐬀𐬊𐬜𐬀 (''xaoδa'', “xûde”), [[Zimanê osetî|osetî]] — ходӕ (xodæ, “kum”), [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] — hat (kum), hide (veşartin), hood (qube), [[Zimanê hindî|hindî]] — ख़ुद (xûde), herwisa jî ji zimanê proto-hind-ewropî der tê. Ji farisî ev peyv dikeve di nav [[Zimanê erebî|erebî]] de — خُوذَة (ḵūḏa). Etîmolojiya “'''kumzirxê'''” jî peyvên ''[[kum]]'' û [[Zirx|''zirxê'']] tê amade kirin. Zirx ji aliya xwe jî ji farsiya navîn (''zlyh'' /''zrēy'' an ''zrēh''/)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=“zrēh” li '''A concise Pahlavi dictionary''' |paşnav=MacKenzie, D. N. |pêşnav= |weşanger=Oxford University Press |sal=1971 |isbn= |cih=London, New York, Toronto |rr= }}</ref> dikeve kumnacî de. Mesele, bi avêstayî zirx 𐬰𐬭𐬁𐬜𐬀 (zrāδa-) ye. Ji zimanên îranî ev herwisa dikeve li [[Zimanê ermenî|ermenî]] — զրահ (zrah), [[Zimanê gurcî|gurcî]] — ზარადი (zaradi), [[Zimanê suryanî|sûriyanî]] — ܙܪܕܐ (zardā), [[Zimanê aramiya cihûdî|aramiya cihûdî]] — זַרְדָּא (zardā), [[Zimanê erebî|erebî]] — زَرَد (zarad). Herwisa di kurdî de bi tesîra [[zimanê erebî]] “'''''mîxfer'''''” û bi tesîra fransî jî “'''qesq'''” ([[:fr:casque|casque]]) tê karkirin. == Dîrok == [[Wêne:Golden helmet of Meskalamdug in the British Museum.jpg|230px|thumb|Xûdeya Meskalamdugê, Keyê [[Sumer]] a 26emîn sedsala b.z. ji gora PG755]] Li dema [[pêşdîrok]]ê kumên parastinê ji daran, hestû û postên heywanan, çermên mirovan, şiv û dihate çêkirinê. Paşê ku kalîteya çanda madenê bilind bû, û amûrên maden zêdebûne, mirov çekirina xûdeyan ji hesinê destpê kir. Lêbelê, êdî di nav [[3emîn hezarsala berî zayînê]] de xûdeyên [[zêr]] û [[zîv]] ji bo [[mîr]] û [[sereşîr]]ên wan deman çedikirin. Mînakên wisa di nav gora padşayên [[Sumer]]î de li bajarê [[Ûr]] (niha li [[Iraq]]ê) dîtin<ref name="DPH">"Behind the deceased's head was agold helmet. He held in his hands a gold bowl inscribed with the name Meskalamdug. In the coffin, for example, were gold and silver lamps, a second gold bowl inscribed with the name Meskalamdug, and electrum ax heads. On the northeast side opposite the upper part of the body was a substantial collection of jewelry" in {{Jêder-kitêb |paşnav1=Hansen |pêşnav1=Donald P. |paşnav2=Pittman |pêşnav2=Holly |sernav=Treasures from the Royal Tombs of Ur |tarîx=1998 |weşanger=University of Pennsylvania Museum of Archaeology |isbn=9780924171543 |rr=24–25 |url=https://books.google.com/books?id=D_-d4p4bd5kC&pg=PA25 |ziman=en }}</ref>. Rast e, xûdeyan maden gelek buha bûn ji bo çêkirinê, lema jî li demên kevnar pirraniya şervanan wan kar ne dikirin. Mesele, şervanên Misirê Kevn ji bo parastina serên xwe kumên ji çermê û zegerekê resanî kardikirin. Li gorî sedema eynî xûdeyên nemaden di nav xelkên dinê de jî xwedirikin. Xûdeyan hesin ya herî kevn li welatên, ku li ser axên [[Kurdistan]]ê hebûn, li [[Împeratoriya Asûr|Asûriyayê]] û [[Urartû]]yê li [[8emîn sedsala berî zayînê|8]] — [[7emîn sedsala berî zayînê|7emîn ss. b. z.]] çêdikirin. Forma van xûdeyan glover bû bi kufikekî dirêj. === [[Serdema Kevnare]] === [[Wêne:Victory_stele_of_Naram_Sin_9062.jpg|250px|thumb|çep|Keyê [[Akadî]] [[Naram-Sîn]]. Salên 2237 — 2200 b.z.]] ==== [[Rojhilata Navîn]] ==== Wêneya xûdeya kevnartirîn ku hate dîtin ji [[Mezopotamya]]yê bû û li dema 3emîn hezarsaliya b.z. hate çekirin. Ev peykerekî [[bronz]]ê bi xûdeyeke zîv bi forma hêkê li [[Efrîn]]ê a [[Rojavayê Kurdistanê]] hate dîtin<ref>[https://oi.uchicago.edu/research/projects/amuq/excavations-tell-judaidah Excavations at Tell Judaidah, Winter 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202153024/https://oi.uchicago.edu/research/projects/amuq/excavations-tell-judaidah |date=2021-12-02 }} The Oriental Institute of The University of Chicago</ref>. Lêbelê, xûdeya rastî ya kevnartirîn ku hate dîtin ya demên 3emîn hezarsala berî zayînê ye, û di nav gora padşayên [[Sumer]]î de li bajarê Ûr (niha li Iraqê) hate dîtinê. Ev serpoşekî şaş bû, bi du qubeyên nîvgirover, û bi pirranî ji bronzê çê dikirin. Çend ji wan bi guhzirx û tacekî kin bûn. Li gorî van hûratyan, çêkirina xûdeyan li 3emîn hezarsaliyê b.z. êdî bifirehî berdewam dibû. Li ser wêneyên ji Mezopotamyayê kevn kifş e, kû mirov êdî xûdeyan xwe dixemiland — wisa li ser çend wêneyan em xûdeyan bi strûyên ga û gakûviyan dibînin. Mînakek wisa li ser stelaya keyê [[Akadî]] [[Naram-Sîn]]ê heye.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Naram-Sin |url =http://www.ancient.eu/Naram-Sin/ |malper=Ancient History Encyclopedia |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Victory Stele of Naram-Sin {{!}} Louvre Museum {{!}} Paris |url=http://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/victory-stele-naram-sin |malper=www.louvre.fr |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |roja-arşîvê=2023-09-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230928095524/https://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/victory-stele-naram-sin |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li dema 2emîn hezarsaliya b. z. pirraniya xûdeyan li herêma [[Libnan]] û [[Filistin]]ê hate çêkirinê. Li vir, li ser bingeha edeta xûdeyan ya Mezopotamiyatê 2 cureyan kumzirxên leşkerî saz bûn: * ''Cureya yekem'' — girover bi tacekî û formaya xûdeyê wek dilop bû. Tac di nav berdewama xwe de ziravtir dibû, û wek derzîkî xilas dibû. Cîhê serçavê vebirrî bû. Xûdeyan wisa bi temamî maden bûn. * ''Cureya duyem'' — formaya xûdeyan girover an jî hêkî bû, bi vebirrên girover ji bo parastina guhan. Caran vebirrên nîvgirover ji bo birûyan jî hate çêkirinê. Pirraniya xûdeyan ya cureya duyem ne ya maden bûn, lêbelê bi hûrteyên maden, kîjan li ser wan xûdeyan xwedikirin û bi şerîdan girêdidan. [[Wêne:Helmet08.jpg|thumb|287x287px|Cureya «xûdeyan asûrî». Xûdeya keyê Urartû [[Serdûrî II]].]] Li dema 1emîn hezarsala b. z. li ser axê Rojhilatê Navîn çend cureyên nû a xûdeyan hate xuliqandin. Li Kurdistanê li 10-7emîn sedsala b. z. xûdeyan bi formayê hêkan bi tacên pan û şehên pirtû çê dikirin. Caran guhzirxên van xûdeyan hebû, caran jî [[çene]]ya mirovan jî diparizand. Li 8emîn sedsala b. z. li Asûriyayê bi pirranî xûdeyan bi formayê dilopê bi vebirrînê teng ji bo serçavê. Li gorî wêneyên, xûdeyan ya leşkerên yahûdî li dema 8-7emîn sedsala b. z. wek kumzirxên asûrî jî bi formayê dilopê bûn. Xûdeyan li [[Urartû]]yê li 9-8emîn sedsalan b. z. pir kin û nîvgirover bûn, bi vebirrîna girover ji bo serçav û zîperê. Li 8emîn sedsala b. z. ji ber bandora şêwaza asûrî, xûdeyan leşkerî a urartûyan hatine guhazitinê — xûde bûne bilind bi forma dilopî. Van xûdeyan xelk dixemiland bi wêneyên reliefî an lêdana nexşên eşîrî. Herwisa, li Urartûyê mirov êdî xûdeyan hesinê kar dike. Bêguman, xûdeyan hesinî gelek hindik bûn, li vê demê bi pirranî xelk xûdeyan bronzê lêdixist. Xûdeyan asûrî li 1emîn hezarsala b. z. digîjne [[Îran]]ê. Li wira kumên nîvgirover bi vebirrîna fireh kar dikirin. Derengtir, van xûdeyan eşîrên [[Skîtiyan]] xwe dikin, û ev cure dibe belavkirî li hemû Ewrasyayê. Xûdeyan eynî Skîtiyan anîne [[Çîn]]ê. Li gorî [[Herodot]]ê, siwarên [[Împeratoriya Hexamenişî]] xûdeyan hesinî û bronzê kardikirin. Ji 7emîn sedsala b. z. Skîtiyan xûdeyan sade bi rûberê pûlikî, ku li ser bingeha çermî dihatê dirûtinê. ==== [[Yewnana kevnare|Yewnan]] û [[Împeratoriya Romê|Rom]] ==== [[Wêne:Boars's tusk helmet NAMA6568 Athens Greece1.jpg|çep|thumb|343x343px|Xûdeya czermî bi qîlên beraza. 17emîn sedsalên b.z.]] Xûdeya [[hoplît]]ê, bi berg û galiskayê wî, destpêbûyî ji [[şerê Truvayê]] heta ketinê di nav destên Romê da, sembolê çanda Yewnanê Kevnarê bû. Xûdeyan hesinî hindik bûn, bi pirranî - ev kumzirx serpoşên keyan bûn, lê leşkerê giştî xûdeyan ji bronzê kardikir. Tac, ku li ser van xûdeyan ji bimbilên qazan an jî pirtê hespan dihate çêkirinê, sembola serfiraziya hoblîtê bû. Van tacan yewnanên kevn ji eşirên xelkê [[Kariya]]yê hildan. Li gorî dîroknasên niha çend cureyên xûdeyan yewnanî hebûn: * '''Xûdeya kevnar''', xûdeyeke, ku êdî li 12emîn sedsala b.z. ji çerm, post, hestiyên û qîlên heywanan çê dikirin.<ref>[http://projectsx.dartmouth.edu/history/bronze_age/lessons/les/16.html The Shaft Graves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703012919/http://projectsx.dartmouth.edu/history/bronze_age/lessons/les/16.html|date=2010-07-03}}, Dartmouth College</ref><ref>Nobuo Komita 1983, "The Grave Circles at Mycenae and the Early Indo-Europeans", ''Research reports of Ikutoku Technical University. Part A, Humanities and social science''</ref> Mesele, ''xûde'' bi yewnanî peywek ''κυνέη'' kardikin, wetaya vê peywê herf bi herf "çermê [[Kûçikê rast|kûçikê]]" ye. * '''Xûdeya Îlirî''', xûdeyeke, kû bi temamî ji maden çê dikirin. Guhzirxên van xûdeyan hebû û bi lêdana ji du parçeyên maden dihate çêkirinê.<ref>{{Harvnb|Snodgrass|1999|pp=76, 95}}; {{Harvnb|Sekunda|1998|p=53}}: "'''Figure D2''', based on a Lakonian warrior statuette from Dodona, wears a helmet of the Illyrian type, so-named because many early finds came from Illyria. However, it is now clear that it was also extremely popular in the Peloponnese, which is the most probable area of origin."</ref><ref group="note">Naming conventions and typology of ancient helmets are of modern origin and do not reflect contemporaneous usage. ({{Harvnb|Connolly|1998|loc=p. 60: "Terms such as 'Illyrian' and 'Attic' are used in archaeology for convenience to denote a particular type of helmet and do not imply its origin.")}}</ref> * '''Xûdeya Korînfî''', xûdeya li herêma [[Korînf]]ê û hemû [[Yewnaniya kevn|Yewnanê]] li 7-2emîn sedsalên b.z. dihatê karkirin. Ji bilî kum- û guhzirxê, ev xûde herwisa serçavê leşkeriyan jî diparezand, lêbelê, ji ber ku vebirrînên ji bo çava biçûk û nearam bûn li 2emîn sedsala b.z. ev bi xûdeya Xalkîdî hate guhertinê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/2914032 |sernav=The Roman army |paşnav=Connolly, Peter, 1935- |tarîx=1975 |weşanger=Macdonald Educational |isbn=0-356-05110-2 |cih=London |oclc=2914032 }}</ref> * '''Xûdeya Xalkîsî''' , xûdeya maden, kîjan ji 6-3emîn sedsalan b.z. li Yewnana Rojhilatê tê karkirinê.<ref name="Sekunda, Nick, 1953- 2000">{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/49593639 |sernav=Greek hoplite : 480-323 BC |paşnav=Sekunda, Nick, 1953- |tarîx=2000 |weşanger=Osprey |kesên-din=Hook, Adam. |isbn=1-85532-867-4 |cih=Oxford |oclc=49593639 }}</ref> Ev kumzirxekî sivik e, lêbelê, eger em kalîteya parastina vî û xûdeya Korînfî bidine ber hev, xûdeya Xalkîdî ne ewledar e. * '''Xûdeya Atîkî''' , cûreya xûdeya Xalkîdî, ku li gorî dîroknasê brîtanî Peter Connolly<ref name="Connolly1998">{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/37616252 |sernav=Greece and Rome at war |paşnav=Connolly, Peter, 1935- |tarîx=1998 |weşanger=Greenhill Books |isbn=978-1-85367-303-0 |cih=London |oclc=37616252 }}</ref>, cudahiya tenê di navberê van de tunebûna zirxê ji bo pozê leşkeriya bû. * '''Xûdeya Beotî''', xûdeya leşkerên siwarî ya [[Îskenderê Mezin]], ku [[Keyaniya Makedonî|Împeratoriya]] xwe ji Yewnanê heta Hindê dirêjkir. Keviyên kumzirxê fireh bûn, ev hûrî leşkeriyan ji tîrêjên rojê xilas dikir.<ref name="Connolly1998" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fraser |pêşnav=A. D. |tarîx=1922-03 |sernav=Xenophon and the Boeotian Helmet |url=https://www.jstor.org/stable/3046411?origin=crossref |kovar=The Art Bulletin |cild=4 |hejmar=3 |rr=99 |doi=10.2307/3046411 }}</ref> * '''Xûdeya Frîgî''', wek xûdeyan [[Skîtî]] bi formayê dilopî bûn, û pirraniya ji van xûdeyan bi lêdanên maden xemilî bû.<ref name="Connolly1998" /><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62796668 |sernav=Macedonian warrior : Alexander's elite infantryman |paşnav=Heckel, Waldemar, 1949- |tarîx=2006 |weşanger=Osprey |kesên-din=Jones, Ryan, 1975-, Hook, Christa. |isbn=1-84176-950-9 |cih=Oxford |oclc=62796668 }}</ref> * '''Xûdeya Trakî''', xûdeya bronze û hesinî, kîjan li 2emîn sedsala b.z., li demên kengê [[Romaya Kevnare|Rom]] kete Yewnanê, herî belav bû. Bi formayê dilopî, û tacek bilind, bi vebirrînên ji bo çav, poz û dev, lê bi guhzirxên dirêj, ev xûde yek ji herî karkirî bû di nav xelk û leşkerên Yewnanê.<ref name="Sumner2003">{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/52836425 |sernav=Roman military clothing (2) : AD 200-400 |paşnav=Sumner, Graham. |tarîx=2003 |weşanger=Osprey |isbn=1-84176-559-7 |cih=Botley, Oxford, U.K. |oclc=52836425 }}</ref> * '''Pîlos''', xûdeya yewnanî ji bo leşkerên piyade. Ji 2emîn hezarsala b.z. heta 3emîn sedsala b.z. li şerên Peloponesê dihate karkirinê. Bi formaya dilopî, ji bronzê sivik dihate çêkirinê.<ref name="Sekunda, Nick, 1953- 2000"/> Leşkerên [[Romaya Kevnare|Romayê]] kevn li demên [[Komara Roma|komarê]] bi pirranî xûdeyan atîkî kardikirin, lêbelê ji dema 1emîn sedsala karkirina xûdeyan ya cureya kûlûs destpêkirin. Derengtir, ji ber bandora xelkê [[Galya]]yê, cureyan wisa çê bûn wek xûdeya galî, xûdeya împeratorî, xûdeya îtalî. Li 1-3emîn sedsala, ev kumzirx bûne sembola [[lêgyoner]]ê.<ref name="Sumner2003" /> ==== Pêşangeh ==== <gallery mode="packed"> File:Greek - Chalcidian-Type Helmet - Walters 542468.jpg|Xûdeya Xalkîsî, 500 b.z File:Bronze helmet of conical shape MET DP21094.jpg|Pîlos, 450–425 b.z File:Boeotian helmet, 4th century BC.jpg|Xûdeya Beotî, 4emîn sedsala b.z File:Illyrian-Greek helmet from Montenegro - Budva -4th cBC.png|Xûdeya Îlirî, 4emîn sedsala b.z File:Pletena helmet.jpg|Xûdeya Trakî, 4emîn sedsala b.z File:Parade helmet.jpg|Xûdeya Kêltî, 350 b.z. File:Ancient bronze greek helmet -South Italy.jpg|Xûdeya Atîkî, 350 b.z. File:Phrygian helmet.jpg|Xûdeya Frîgî, 350 b.z. File:Roman helmet.jpg|Xûdeya Romayî </gallery> === [[Serdema Navîn]] === [[Wêne:2008-05-17-SuttonHoo (cropped).jpg|çep|thumb|288x288px|Xûdeya înglîzî ji 14emîn sedsalê]] ==== [[Ewropa]] ([[Skandînavya]], [[Îtalya]], [[Fransa]]) ==== Xûdeyan [[Ewropa|Ewropî]] ji dema Serdama Navîn li ser bingeha xûdeyan ya [[rojhilat]]ê hatin xulîqandin. Ji destpêke, xûde bi [[qerqod]]ekî madenî çê dikirin. Li Serdana [[Vendêl]]ê xûdeyan cureya ''vendêlî'' bifirehî dihatne çêkirinê. Ji 10emîn sedsalê êdî xûdeyan '''''normanî''''' çê dikirin, ku bê qerqodekî madenî bû, lê ji çend parçeyan dihate lêxistin. Deregntir, li 12emîn sedsalê xûdeyan bi tacên girover kar dikin, kû paşê di nav '''topfhelman'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Norman Knight 950-1204 AD |paşnav=Christopher Gravett |pêşnav= |weşanger=Osprey |sal=1993 |isbn= |cih=London |rr= }}</ref> de guhartin, ku heta 14emîn sedsalê kar dikirin. Li 12-13emîn sedsalên li Ewropayê xûdeyeke herî hezkirî — '''şapêl''' hate xuliqandin. Keviyên vî bûn pir fireh, lê formaya vî nîvgirover. Ji destpêka 16eуmîn sedsala li Ewropayê xûdeyan curaya '''basiyênt'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/50402243 |sernav=English Medieval knight, 1300-1400 |paşnav=Gravett, Christopher, 1951- |tarîx=2002 |weşanger=Osprey |isbn=1-84176-145-1 |cih=Oxford |oclc=50402243 }}</ref> têne xuliqandin. Balkêş e, ku rûpoşên madenî yên livbar li ser van basiyêntan bifirehî belav bû. Li sedsalên 15-16emîn cureyan wisa têne xuliqandin wek: '''armêt''' (xûdeyake tim dada), '''salet'''<ref name="Bull1991">{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/34952586 |sernav=An historical guide to arms & armor |paşnav=Bull, Stephen, 1960- |tarîx=1991 |weşanger=Studio |kesên-din=North, Tony. |isbn=1-85170-723-9 |cih=London |oclc=34952586 }}</ref> (bi keviyên fire û tûj), '''barbyût'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=European Weapons and Armour: From the Renaissance to the Industrial Revolution |url=https://archive.org/details/europeanweaponsa0000oake_d3h6 |paşnav=Oakeshott |pêşnav=Ewart |weşanger=Lutterworth Press |sal=1980 |isbn= |cih= |rr= }}</ref> (wek kumzirxekî bi vebirrînên ji bo çav, poz û devê leşkeriyan), '''kabasêt'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/27976147 |sernav=Bildwörterbuch der Kleidung und Rüstung : vom Alten Orient bis zum ausgehenden Mittelalter |tarîx=1992 |weşanger=A. Kröner |kesên-din=Kühnel, Harry, 1927-1995. |isbn=3-520-45301-0 |cih=Stuttgart |oclc=27976147 }}</ref> (kumek madenî bi formayê dilopî), '''moriyon'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lennartviebahn.com/arms_armour/antiques/morion.html |sernav=Morion, German, late 16th century |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Lennart Viebahn.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> (xûde bi bilind û tacekî keviyên fireh), '''ştûrmak''' / '''burgonêt'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Steel Bonnets |url=https://archive.org/details/steelbonnets00geor |paşnav=George MacDonald Fraser |pêşnav= |weşanger=Alfred A. Knopf |sal=1972 |isbn= |cih=New York |rr= }}</ref> (xûdeyekî bilind bi rûpoşên livbar), '''şîşek''' / '''şaşikî''' / '''kapela''' <ref name="Bull1991" /><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/30972438 |sernav=The Austrian Army 1740-80 |paşnav=Haythornthwaite, Philip J. |tarîx=1994 |weşanger=Osprey Military |kesên-din=Younghusband, William. |isbn=1-85532-415-6 |cih=London |oclc=30972438 }}</ref> (xûdeyan [[kurd]]î, [[Gelê Farsê|farsî]], [[Polonya|polonî]] û [[Macaristan|mecarî]]<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/47971602 |sernav=Oriental armor |paşnav=Robinson, H. Russell. |tarîx=2002 |weşanger=Dover Publications |isbn=0-486-41818-9 |cih=Mineola, N.Y. |oclc=47971602 }}</ref>, bi qûbeyek teng û bilind), û hwd. [[Wêne:Turban Helmet MET DP147300.jpg|thumb|266x266px|Xûdeya şaşikî ji [[Rojhilata Kurdistanê]]. 15emîn s.]] ==== [[Dîroka Kurdistanê|Kurdistan]], [[Tirk]] û [[Dîroka Îranê|Îran]] ==== Li gorî çavkaniyan, peşê 5emîn sedsala li [[Kurdistan]]ê û [[Gelê Farsê|Farsê]] xûdeyan bi forma dilopî (cureyan asûrî) kardikirin. Ji bilî van, fars herwisa xûdeyan nîvgirover kardikirin, bi perdeya zincirî. Xûdeyan, ku li [[Împeratoriya Sasanî]] ber 3emîn sedsalê hatine karkirin (van xudeyan li Neynewê dîtin), nîvgirover û bûn. Van serpoşan ji 4 sêgoşêyên madenî çê dikirin. Xûdeyan, ku li ser qerqodê madenî hatibûn çêkirin, bifirehî belav bûn. Li 7emîn sedsala êdî xûdeyan nîvgirover bi vebirrînên ji bo çavan hebûn, bi perdeya zincirî ji bo parastina serçav û sîngê leşkeriyan. Rast e, xûdeyan wisa tenê li 15emîn sedsala bûne belavkirin. Li 15emîn sedsala eşkere ye, ku li Kurdistanê, Farsê û [[Împeratoriya Osmanî|Împeratoriya Romî]] êdî xûdeyan [[kolos]]î bi kar tînin. Lêbelê, li gorî wêneyan dîrokî, ji 16-17emîn sedsalan, bi pirranî xûdeyan cureya '''top''' û '''{{Girêdan|kule-xûd|fa|کلاه‌خود}}'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/69013629 |sernav=Weapon : a visual history of arms and armor. |tarîx=2006 |weşanger=DK Pub |isbn=0-7566-2210-7 |çap=1st American ed |cih=New York |oclc=69013629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/829147462 |sernav=A glossary of the construction, decoration, and use of arms and armor in all countries and in all times : together with some closely related subjects |paşnav=Stone, George Cameron. |tarîx=1999 |weşanger=Dover Publications |isbn=978-0-486-13129-0 |cih=Mineola, N.Y. |oclc=829147462 }}</ref> têne karkirin. Êlên tirkan, ku ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] ketine Rojhilata Navînê û [[Qefqasya]]yê, xûdeyan wisa kardikirin, wek xelkên [[Barkiranî|koçerên]] dinê. Ev xûdeyan bi formaya dilopî çekirî ji çend parçeyên başqe bûn, hervisa jî xûdeyan bi qerqodê hesinî hebûn. Derengtir, êlên tirk bin bandora farsan û kurdan, xûdeyan-kolosî saz kirin. Lêbelê, paşê sedsala 15emîn, li ser bingeha kule-xûdên farsî li [[Împeratoriya Osmanî]] cureya nû hate xuliqandin — '''{{Girêdan|xûdeya şaşikî|tr|çiçak}}'''. Ev cure di nav [[Memluk|Memlikan]] û [[Xanedana Eyûbiyan|Eyûbiyan]] de jî tê bi kar. [[Wêne:F-19987 E0022624.jpg|çep|thumb|250x250px|Kabûto. ''Sedrana'' ''Mûromaçî.'' 15emîn sedsala. Mûzeya Netewî a [[Tokyo]]yê.]] ==== [[Hind]] û [[Asyaya Rojhilat]] ([[Çîn]], [[Japon]]) ==== Kifş e, ku li [[Hindistan]]ê êdî li 1emîn hezarsalê ji bo parastina kiloxan xûdeyan şaşikî an jî serpoşên [[Bestir|qumaxî]] kardikirin, ji ber ku çavkaniyên dîrokî ji derheqa hebûna kumzirxên madenî tune ye. Zirxên leşkerî li vê [[Dîroka Hindustanê|welatê]] tenê ber bi 13-14emîn sedsalan xuya bûn, û êdî paşê 15emîn sedsala xûdeyan hindî bi dirbeke farisî dihate çê kirinê. Li 16-17emîn sedsalan diyar e, ku leşkerên Hindistanê bifirehî van xûdeyan kar dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/61260782 |sernav=Arms and armour : traditional weapons of India |paşnav=Paul, E. Jaiwant. |tarîx=2005 |weşanger=Roli |isbn=81-7436-340-8 |cih=Delhi |oclc=61260782 }}</ref> Xûdeyan [[çîn]]î li [[Xanedana Han|sedana serweriya Han]] bi formaya serpoşekî ''{{girêdan|bonnet|en|Bonnet (headgear)}}'' çê dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/952139252 |sernav=Fire over Luoyang : a history of the later Han dynasty, 23-220 AD |paşnav=De Crespigny, Rafe, |isbn=978-90-04-32520-3 |cih=Leiden |oclc=952139252 }}</ref> Pirraniya ji van xûdeyan ji çermê heyvanan an jî madenê çê dikirin. Kumzirxên bi formaya qubeyan jî hebûn, wek xûdeyan [[Ewropa|Ewropî]] ev xûdeyan jî ji çend parçeyan pêk dianîn. Li gorî dîtinên arkeolojî (''ku li herêma [[Turkistanê|Tirkestanê]] derbas dibû''), xûdeyan çînî ya 7-10emîn sedsalan bi formaya xwe nîvgirover bi keviyên pêlkirî bûn. Li 13emîn sedsala ji ber bandora [[Mongolya|mongolan]], xûdeyan çînî hatin guhertinê - parçeyeke leşkeriyan xûdeyan kolosî û şaşikî kar dikirin, yên din jî xûdeyan nîvgirover bi vebirrînan ji bo çavan xwe dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/28586748 |sernav=Medieval Chinese armies 1260-1520 |paşnav=Peers, C. J. |tarîx=1992 |weşanger=Osprey |kesên-din=Sque, David. |isbn=1-85532-254-4 |cih=London |oclc=28586748 }}</ref> Xûdeyan [[kore]]yî wek çînî bûn. Li 14-17emîn sedsalan leşkeryên koreyî xûdeyan bi formaya dilopî, ku ji çar parçeyan çêkirî kar dikirin. Li [[Japon]]ê jî kumzirxên nîvgorver - '''kabûto''' kardikirin<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/213301779 |sernav=Samurai : the code of the warrior |paşnav=Louis, Thomas. |tarîx=2008 |weşanger=Sterling |kesên-din=Ito, Tommy., Boe, Corbis,, Boe, AnnDréa, |isbn=978-1-4027-6312-0 |cih=New York |oclc=213301779 }}</ref>, wek xûdeyan koreyî û çînî li vir jî van ji çen parçeyan çê dikirin. Li 16 emîn sedsala japon xûdeyan pir ecêb xulîqandin - ''kavarî-kabûto''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/48207018 |sernav=Samurai : the weapons and spirit of the Japanese warrior |paşnav=Sinclaire, Clive. |tarîx=2001 |weşanger=Lyons Press |isbn=1-58574-282-1 |çap=1st Lyons Press ed |cih=Guilford, CT |oclc=48207018 }}</ref>. == Çavkanî == {{Projeyên din|Xûde|wikt=xûde|commons=Category:Helmets|style=}}{{Çavkanî|2}} ;Nîşe {{Çavkanî|group=note}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Emniyet]] [[Kategorî:Serpoş]] [[Kategorî:Zirx]] 3nvm68pvhxlql4tk1t23vxs8aedhwa8 828 102189 2097268 2008611 2026-10-05T11:44:59Z Sophivorus 38751 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q52428273|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 2097268 Scribunto text/plain -- Module:Excerpt implements the Excerpt template -- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:Excerpt -- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382 & others -- License: CC-BY-SA-3.0 local parser = require( 'Module:WikitextParser' ) local yesno = require( 'Module:Yesno' ) local ok, config = pcall( require, 'Module:Excerpt/config' ) if not ok then config = {} end local Excerpt = {} -- Main entry point for templates function Excerpt.main( frame ) -- Make sure the requested page exists and get the wikitext local page = Excerpt.getArg( 1 ) if not page or page == '{{{1}}}' then return Excerpt.getError( 'no-page' ) end local title = mw.title.new( page ) if not title then return Excerpt.getError( 'invalid-title', page ) end local fragment = title.fragment -- save for later if title.isRedirect then title = title.redirectTarget if fragment == "" then fragment = title.fragment -- page merge potential end end if not title.exists then return Excerpt.getError( 'page-not-found', page ) end page = title.prefixedText local wikitext = title:getContent() -- Get the template params and process them local params = { hat = yesno( Excerpt.getArg( 'hat', true ) ), this = Excerpt.getArg( 'this' ), only = Excerpt.getArg( 'only' ), files = Excerpt.getArg( 'files', Excerpt.getArg( 'file' ) ), lists = Excerpt.getArg( 'lists', Excerpt.getArg( 'list' ) ), tables = Excerpt.getArg( 'tables', Excerpt.getArg( 'table' ) ), templates = Excerpt.getArg( 'templates', Excerpt.getArg( 'template' ) ), galleries = Excerpt.getArg( 'galleries', Excerpt.getArg( 'gallery' ) ), paragraphs = Excerpt.getArg( 'paragraphs', Excerpt.getArg( 'paragraph' ) ), references = yesno( Excerpt.getArg( 'references', true ) ), subsections = yesno( Excerpt.getArg( 'subsections', false ) ), links = yesno( Excerpt.getArg( 'links', true ) ), bold = yesno( Excerpt.getArg( 'bold', false ) ), briefDates = yesno( Excerpt.getArg( 'briefdates', false ) ), inline = yesno( Excerpt.getArg( 'inline' ) ), quote = yesno( Excerpt.getArg( 'quote' ) ), more = yesno( Excerpt.getArg( 'more' ) ), class = Excerpt.getArg( 'class' ), track = yesno( Excerpt.getArg( 'track', true ) ), displayTitle = Excerpt.getArg( 'displaytitle', page ), } -- Make sure the requested section exists and get the excerpt local excerpt local section = Excerpt.getArg( 2, fragment ) section = mw.text.trim( section ) if section == '' then section = nil end if section then excerpt = parser.getSectionTag( wikitext, section ) if not excerpt then if params.subsections then excerpt = parser.getSection( wikitext, section ) else local sections = parser.getSections( wikitext ) excerpt = sections[ section ] end end if not excerpt then return Excerpt.getError( 'section-not-found', section ) end if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'section-empty', section ) end else excerpt = parser.getLead( wikitext ) if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'lead-empty' ) end end -- Remove noinclude bits excerpt = excerpt:gsub( '<[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]>.-</[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]>', '' ) -- Filter various elements from the excerpt excerpt = Excerpt.filterFiles( excerpt, params.files ) excerpt = Excerpt.filterLists( excerpt, params.lists ) excerpt = Excerpt.filterTables( excerpt, params.tables ) excerpt = Excerpt.filterGalleries( excerpt, params.galleries ) excerpt = Excerpt.filterParagraphs( excerpt, params.paragraphs ) -- If no file is found, try to get one from the infobox if ( params.only == 'file' or params.only == 'files' or params.only == 'filename' or not params.only and ( not params.files or params.files ~= '0' ) ) -- caller asked for files and not section -- and we're in the lead section and config.captions -- and we have the config option required to try finding files in infoboxes and #parser.getFiles( excerpt ) == 0 -- and there're no files in the excerpt then excerpt = Excerpt.addInfoboxFile( excerpt ) end -- Filter the templates by appending the templates blacklist to the templates filter if config.blacklist then local blacklist = table.concat( config.blacklist, ',' ) if params.templates then if string.sub( params.templates, 1, 1 ) == '-' then params.templates = params.templates .. ',' .. blacklist end else params.templates = '-' .. blacklist end end excerpt = Excerpt.filterTemplates( excerpt, params.templates ) -- Leave only the requested elements if params.only == 'file' or params.only == 'files' then local files = parser.getFiles( excerpt ) excerpt = params.only == 'file' and files[1] or table.concat( files, '\n\n' ) end if params.only == 'list' or params.only == 'lists' then local lists = parser.getLists( excerpt ) excerpt = params.only == 'list' and lists[1] or table.concat( lists, '\n\n' ) end if params.only == 'table' or params.only == 'tables' then local tables = parser.getTables( excerpt ) excerpt = params.only == 'table' and tables[1] or table.concat( tables, '\n\n' ) end if params.only == 'gallery' or params.only == 'galleries' then local galleries = parser.getGalleries( excerpt ) excerpt = params.only == 'gallery' and galleries[1] or table.concat( galleries, '\n\n' ) end if params.only == 'paragraph' or params.only == 'paragraphs' then local paragraphs = parser.getParagraphs( excerpt ) excerpt = params.only == 'paragraph' and paragraphs[1] or table.concat( paragraphs, '\n\n' ) end if params.only == 'template' or params.only == 'templates' then local templates = parser.getTemplates( excerpt ) excerpt = params.only == 'template' and templates[1] or table.concat( templates, '\n\n' ) end if params.only == 'filename' then local files = parser.getFiles( excerpt ) local file = files[1] excerpt = file and parser.getFileName( file ) or 'Noimage.png' params.inline = true end -- @todo Make more robust and move downwards if params.briefDates then excerpt = Excerpt.fixDates( excerpt ) end -- Remove unwanted elements excerpt = Excerpt.removeComments( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeSelfLinks( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeNonFreeFiles( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt ) -- Fix or remove the references if params.references then excerpt = Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext ) else excerpt = Excerpt.removeReferences( excerpt ) end -- Remove wikilinks if not params.links then excerpt = Excerpt.removeLinks( excerpt ) end -- Link the bold text near the start of most leads and then remove it if not section then excerpt = Excerpt.linkBold( excerpt, page ) end if not params.bold then excerpt = Excerpt.removeBold( excerpt ) end -- Remove extra line breaks but leave one before and after so the parser interprets lists, tables, etc. correctly excerpt = excerpt:gsub( '\n\n\n+', '\n\n' ) excerpt = mw.text.trim( excerpt ) excerpt = '\n' .. excerpt .. '\n' -- Remove nested categories excerpt = frame:preprocess( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeCategories( excerpt ) -- Add tracking categories if params.track and config.categories then excerpt = Excerpt.addTrackingCategories( excerpt ) end -- Build the final output if params.inline then return mw.text.trim( excerpt ) end local tag = params.quote and 'blockquote' or 'div' local block = mw.html.create( tag ):addClass( 'excerpt-block' ):addClass( params.class ) if config.styles then local styles = frame:extensionTag( 'templatestyles', '', { src = config.styles } ) block:node( styles ) end if params.hat then local hat = Excerpt.getHat( page, section, params ) block:node( hat ) end excerpt = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'excerpt' ):wikitext( excerpt ) block:node( excerpt ) if params.more then local more = Excerpt.getReadMore( page, section ) block:node( more ) end return block end -- Filter the files in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterFiles( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local files = parser.getFiles( wikitext ) for index, file in pairs( files ) do local name = parser.getFileName( file ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file ) end end return wikitext end -- Filter the lists in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterLists( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local lists = parser.getLists( wikitext ) for index, list in pairs( lists ) do if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters ) or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, list ) end end return wikitext end -- Filter the tables in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterTables( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local tables = parser.getTables( wikitext ) for index, tableWikitext in pairs( tables ) do local id = parser.getTableAttribute( tableWikitext, 'id' ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( id, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( id, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, tableWikitext ) end end return wikitext end -- Filter the galleries in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterGalleries( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local galleries = parser.getGalleries( wikitext ) for index, gallery in pairs( galleries ) do if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters ) or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, gallery ) end end return wikitext end -- Filter the paragraphs in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterParagraphs( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local paragraphs = parser.getParagraphs( wikitext ) for index, paragraph in pairs( paragraphs ) do if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters ) or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, paragraph ) end end return wikitext end -- Filter the templates in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterTemplates( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local templates = parser.getTemplates( wikitext ) for index, template in pairs( templates ) do local name = parser.getTemplateName( template ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, template ) end end return wikitext end function Excerpt.addInfoboxFile( excerpt ) -- We cannot distinguish the infobox from the other templates, so we search them all local templates = parser.getTemplates( excerpt ) for _, template in pairs( templates ) do local parameters = parser.getTemplateParameters( template ) local file, captions, caption, cssClasses, cssClass for _, pair in pairs( config.captions ) do file = pair[1] file = parameters[file] if file and Excerpt.matchAny( file, '^.*%.', { '[Jj][Pp][Ee]?[Gg]', '[Pp][Nn][Gg]', '[Gg][Ii][Ff]', '[Ss][Vv][Gg]' }, '.*' ) then file = string.match( file, '%[?%[?.-:([^{|]+)%]?%]?' ) or file -- [[File:Example.jpg{{!}}upright=1.5]] to Example.jpg captions = pair[2] for _, p in pairs( captions ) do if parameters[ p ] then caption = parameters[ p ] break end end -- Check for CSS classes -- We opt to use skin-invert-image instead of skin-invert -- in all other cases, the CSS provided in the infobox is used if pair[3] then cssClasses = pair[3] for _, p in pairs( cssClasses ) do if parameters[ p ] then cssClass = ( parameters[ p ] == 'skin-invert' ) and 'skin-invert-image' or parameters[ p ] break end end end local class = cssClass and ( '|class=' .. cssClass ) or '' return '[[File:' .. file .. class .. '|thumb|' .. ( caption or '' ) .. ']]\n' .. excerpt end end end return excerpt end function Excerpt.removeNonFreeFiles( wikitext ) local files = parser.getFiles( wikitext ) for _, file in pairs( files ) do local fileName = 'File:' .. parser.getFileName( file ) local fileTitle = mw.title.new( fileName ) if fileTitle then local fileDescription = fileTitle:getContent() if not fileDescription or fileDescription == '' then local frame = mw.getCurrentFrame() fileDescription = frame:preprocess( '{{' .. fileName .. '}}' ) -- try Commons end if fileDescription and string.match( fileDescription, '[Nn]on%-free' ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file ) end end end return wikitext end function Excerpt.getHat( page, section, params ) local hat -- Build the text if params.this then hat = params.this elseif params.quote then hat = Excerpt.getMessage( 'this' ) elseif params.only then hat = Excerpt.getMessage( params.only ) else hat = Excerpt.getMessage( 'section' ) end hat = hat .. ' ' .. Excerpt.getMessage( 'excerpt' ) -- Build the link if section then hat = hat .. ' [[:' .. page .. '#' .. mw.uri.anchorEncode( section ) .. '|' .. params.displayTitle .. ' § ' .. section:gsub( '%[%[([^]|]+)|?[^]]*%]%]', '%1' ) .. ']].' -- remove nested links else hat = hat .. ' [[:' .. page .. '|' .. params.displayTitle .. ']].' end -- Build the edit link local title = mw.title.new( page ) local editUrl = title:fullUrl( 'action=edit' ) hat = hat .. '<span class="mw-editsection-like plainlinks"><span class="mw-editsection-bracket">[</span>[' hat = hat .. editUrl .. ' ' .. mw.message.new( 'editsection' ):plain() hat = hat .. ']<span class="mw-editsection-bracket">]</span></span>' if config.hat then local frame = mw.getCurrentFrame() hat = config.hat .. hat .. '}}' hat = frame:preprocess( hat ) else hat = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'dablink excerpt-hat' ):wikitext( hat ) end return hat end function Excerpt.getReadMore( page, section ) local link = "'''[[" .. page if section then link = link .. '#' .. section end local text = Excerpt.getMessage( 'more' ) link = link .. '|' .. text .. "]]'''" link = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'noprint excerpt-more' ):wikitext( link ) return link end -- Fix birth and death dates, but only in the first paragraph -- @todo Use parser.getParagraphs() to get the first paragraph function Excerpt.fixDates( excerpt ) local start local s local e = 0 repeat start = e + 1 s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%s*%b{}%s*', start ) until not s or s > start s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%b()', start ) -- get (...), which may be (year–year) if s and s < start + 100 then -- look only near the start local excerptStart = mw.ustring.sub( excerpt, s, e ) local year1, conjunction, year2 = string.match( excerptStart, '(%d%d%d+)(.-)(%d%d%d+)' ) if year1 and year2 and ( string.match( conjunction, '[%-–—]' ) or string.match( conjunction, '{{%s*[sS]nd%s*}}' ) ) then local y1 = tonumber( year1 ) local y2 = tonumber( year2 ) if y2 > y1 and y2 < y1 + 125 and y1 <= tonumber( os.date( '%Y' ) ) then excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, s ) .. year1 .. '–' .. year2 .. mw.ustring.sub( excerpt, e ) end end end return excerpt end -- Replace the first call to each reference defined outside of the excerpt for the full reference, to prevent undefined references -- Then prefix the page title to the reference names to prevent conflicts -- that is, replace <ref name="Foo"> for <ref name="Title of the article Foo"> -- and also <ref name="Foo" /> for <ref name="Title of the article Foo" /> -- also remove reference groups: <ref name="Foo" group="Bar"> for <ref name="Title of the article Foo"> -- and <ref group="Bar"> for <ref> -- @todo The current regex may fail in cases with both kinds of quotes, like <ref name="Darwin's book"> function Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext ) local references = parser.getReferences( excerpt ) local fixed = {} for _, reference in pairs( references ) do local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' ) if not fixed[ name ] then -- fix each reference only once local content = parser.getTagContent( reference ) if not content then -- reference is self-closing local full = parser.getReference( excerpt, name ) if not full then -- the reference is not defined in the excerpt full = parser.getReference( wikitext, name ) if full then excerpt = excerpt:gsub( Excerpt.escapeString( reference ), Excerpt.escapeString( full ), 1 ) end table.insert( fixed, name ) end end end end -- Prepend the page title to the reference names to prevent conflicts with other references in the transcluding page excerpt = excerpt:gsub( '< *[Rr][Ee][Ff][^>]*name *= *["\']?([^"\'>/]+)["\']?[^>/]*(/?) *>', '<ref name="' .. page:gsub( '"', '' ) .. ' %1"%2>' ) -- Remove reference groups because they don't apply to the transcluding page excerpt = excerpt:gsub( '< *[Rr][Ee][Ff] *group *= *["\']?[^"\'>/]+["\'] *>', '<ref>' ) return excerpt end function Excerpt.removeReferences( excerpt ) local references = parser.getReferences( excerpt ) for _, reference in pairs( references ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, reference ) end return excerpt end function Excerpt.removeCategories( excerpt ) local categories = parser.getCategories( excerpt ) for _, category in pairs( categories ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, category ) end return excerpt end function Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt ) return excerpt:gsub( '__[A-Z]+__', '' ) end function Excerpt.removeComments( excerpt ) return excerpt:gsub( '<!%-%-.-%-%->', '' ) end function Excerpt.removeBold( excerpt ) return excerpt:gsub( "'''", '' ) end function Excerpt.removeLinks( excerpt ) local links = parser.getLinks( excerpt ) for _, link in pairs( links ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, link ) end return excerpt end -- @todo Use parser.getLinks function Excerpt.removeSelfLinks( excerpt ) local lang = mw.language.getContentLanguage() local page = Excerpt.escapeString( mw.title.getCurrentTitle().prefixedText ) local ucpage = lang:ucfirst( page ) local lcpage = lang:lcfirst( page ) excerpt = excerpt :gsub( '%[%[(' .. ucpage .. ')%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[(' .. lcpage .. ')%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[' .. ucpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[' .. lcpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' ) return excerpt end -- Replace the bold title or synonym near the start of the page by a link to the page function Excerpt.linkBold( excerpt, page ) local lang = mw.language.getContentLanguage() local position = mw.ustring.find( excerpt, "'''" .. lang:ucfirst( page ) .. "'''", 1, true ) -- look for "'''Foo''' is..." (uc) or "A '''foo''' is..." (lc) or mw.ustring.find( excerpt, "'''" .. lang:lcfirst( page ) .. "'''", 1, true ) -- plain search: special characters in page represent themselves if position then local length = mw.ustring.len( page ) excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, position + 2 ) .. '[[' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + 3, position + length + 2 ) .. ']]' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + length + 3, -1 ) -- link it else -- look for anything unlinked in bold, assumed to be a synonym of the title (e.g. a person's birth name) excerpt = mw.ustring.gsub( excerpt, "'''(.-'*)'''", function ( text ) if not string.find( text, '%[' ) and not string.find( text, '%{' ) then -- if not wikilinked or some weird template return "'''[[" .. page .. '|' .. text .. "]]'''" -- replace '''Foo''' by '''[[page|Foo]]''' else return nil -- instruct gsub to make no change end end, 1 ) -- terminates the anonymous replacement function passed to gsub end return excerpt end function Excerpt.addTrackingCategories( excerpt ) local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() local addedCategories = false local contentCategory = config.categories.content if contentCategory and currentTitle.isContentPage then addedCategories = true excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. contentCategory .. ']]' end local namespaceCategory = config.categories[ currentTitle.namespace ] if namespaceCategory then addedCategories = true excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. namespaceCategory .. ']]' end if addedCategories then excerpt = excerpt .. '\n' end return excerpt end -- Helper method to match from a list of regular expressions -- Like so: match pre..list[1]..post or pre..list[2]..post or ... function Excerpt.matchAny( text, pre, list, post, init ) for i = 1, #list do local match = { mw.ustring.match( text, pre .. list[ i ] .. post, init ) } if match[1] then return unpack( match ) end end return nil end -- Helper function to get arguments -- args from Lua calls have priority over parent args from template function Excerpt.getArg( key, default ) local frame = mw.getCurrentFrame() for k, value in pairs( frame:getParent().args ) do if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then return value end end for k, value in pairs( frame.args ) do if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then return value end end return default end -- Helper method to get an error message -- This method also categorizes the current page in one of the configured error categories function Excerpt.getError( key, value ) local message = Excerpt.getMessage( 'error-' .. key, value ) local markup = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'error' ):wikitext( message ) if config.categories and config.categories.errors and mw.title.getCurrentTitle().isContentPage then markup:node( '[[Category:' .. config.categories.errors .. ']]' ) end return markup end -- Helper method to get a localized message -- This method uses Module:TNT to get localized messages from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:I18n/Module:Excerpt.tab -- If Module:TNT is not available or the localized message does not exist, the key is returned instead function Excerpt.getMessage( key, value ) local ok2, TNT = pcall( require, 'Module:TNT' ) if not ok2 then return key end local ok3, message = pcall( TNT.format, 'I18n/Module:Excerpt.tab', key, value ) if not ok3 then return key end return message end -- Helper method to escape a string for use in regexes function Excerpt.escapeString( str ) return str:gsub( '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' ) end -- Helper method to remove a string from a text -- @param text Text from where to remove the string -- @param str String to remove -- @return The given text with the string removed function Excerpt.removeString( text, str ) local pattern = Excerpt.escapeString( str ) if #pattern > 9999 then -- strings longer than 10000 bytes can't be put into regexes pattern = Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, 1, 999 ) ) .. '.-' .. Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, -999 ) ) end return text:gsub( pattern, '' ) end -- Helper method to convert a comma-separated list of numbers or min-max ranges into a list of booleans -- @param filter Required. Comma-separated list of numbers or min-max ranges, for example '1,3-5' -- @return Map from integers to booleans, for example {1=true,2=false,3=true,4=true,5=true} -- @return Boolean indicating whether the filters should be treated as a blacklist or not -- @note Merging this into matchFilter is possible, but way too inefficient function Excerpt.parseFilter( filter ) local filters = {} local isBlacklist = false if string.sub( filter, 1, 1 ) == '-' then isBlacklist = true filter = string.sub( filter, 2 ) end local values = mw.text.split( filter, ',' ) -- split values: '1,3-5' to {'1','3-5'} for _, value in pairs( values ) do value = mw.text.trim( value ) local min, max = mw.ustring.match( value, '^(%d+)%s*[-–—]%s*(%d+)$' ) -- '3-5' to min=3 max=5 if not max then min, max = string.match( value, '^((%d+))$' ) end -- '1' to min=1 max=1 if max then for i = min, max do filters[ i ] = true end else filters[ value ] = true -- if we reach this point, the string had the form 'a,b,c' rather than '1,2,3' end end filter = { cache = {}, terms = filters } return filter, isBlacklist end -- Helper function to see if a value matches any of the given filters function Excerpt.matchFilter( value, filter ) if value == nil then return false elseif type(value) == "number" then return filter.terms[value] else local cached = filter.cache[value] if cached ~= nil then return cached end local lang = mw.language.getContentLanguage() local lcvalue = lang:lcfirst(value) local ucvalue = lang:ucfirst(value) for term in pairs( filter.terms ) do if value == tostring(term) or type(term) == "string" and ( lcvalue == term or ucvalue == term or mw.ustring.match( value, term ) ) then filter.cache[value] = true return true end end filter.cache[value] = false end end return Excerpt ti7siuqx917e9fizdf8nk9scneu1psk 0 112337 2097226 1708105 2026-10-04T23:22:34Z Juan Emilio Prades Bel 75344 2097226 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Erndtebrück | sernavê_wêne = Dîmenek ji bajêr | etîketa_binebeşê2 = [[Herêmên Almanyayê|Herêma federe]]<br/>''({{Biçûk|Land}})'' | navê_binebeşê2 = [[Nordrhein-Westfalen]] | etîketa_binebeşê3 = [[Regierungsbezirk|Herêma hikûmetê]]<br/>''({{Biçûk|Regierungsbezirk}})'' | navê_binebeşê3 = [[Arnsberg (dever)|Arnsberg]] | etîketa_binebeşê4 = [[Navçeyên Almanyayê|Navçe]] | navê_binebeşê4 = [[Siegen-Wittgenstein]] }} [[Wêne:Municipio de Erndtebrück, distrito Siegen-Wittgenstein, Renania del Norte-Westfalia (Alemania).jpg|thumb|Erndtebrück]] '''Erndtebrück''' şaredariyeke [[navçeyên Almanyayê|navçeya ''(Landkreis)'']] [[Siegen-Wittgenstein]] li [[Nordrhein-Westfalen]], [[Almanya]]yê ye.<ref>{{Deutsche-staedte.de}}</ref> == Cografya == {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Bajarok û şaredariyên Siegen-Wittgenstein}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nordrhein-Westfalen-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Siegen-Wittgenstein]] [[Kategorî:Şaredariyên Nordrhein-Westfalen]] ejv7twowbgu2qwaf61wpun6fyl9r0su 0 129417 2097170 1698217 2026-10-04T15:05:47Z MikaelF 935 2097170 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Västerås''' bajar û navenda parêzgeha Västmanland ([[Västmanland (län)|Västmanlands län]]) ya [[Swêd]]ê ye. == Mehabada Piçûk == Li Västeråsê gelek kurdên bajarê [[Mehabad]]a Rojhilatê Kurdistanê dimînin û dixebitin. Ji ber vê hingê ev bajarê dîrokî ku ji Stockholma paytexta Swêdê 106 km dûr e di nav kurdan de wek “[[Mehabada Piçûk]]” tê nasîn.<ref>https://www.gazeteduvar.com.tr/malbata-anteran-li-swede-1965-2022-haber-1583452</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Swêd-şitil}} [[Kategorî:Swêd]] [[Kategorî:Västerås| ]] 282f4aalm844xybtm45du3pd9uuagc1 0 134467 2097168 2093464 2026-10-04T14:59:00Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097168 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerê Şeş Rojan | perçeyekî = | wêne = [[Wêne: 6DayWarEnglish.png|300px]] | binnivîs = Nexşeya tevgerên leşkerî yên di dema şer de; Îsraîl bi rengê şînê qralî tê nîşandan û deverên ku ji hêla Îsraîl ve hatine girtin bi rengên cûda yên kesk têne xuyang kirin | dîrok = 5–10 hezîran 1967 (6 roj) | herêm = [[Rojhilata Navîn]] | koordînat = <!-- {{Koord|-|-|-|N|-|-|-|E|type:event}} --> | sedem = Serketina Îsraêlê | encam = Îsraêl ji Sûriyê Girên Golanê, ji Urdunê Şerîaya Rojava (Qudsa Rojhilat jî tê de) û ji Misirê jî Şirîta Xezeyê û Nîvgirava Sînayê digire û dagir dike<ref> Weill, Sharon (2007). "The judicial arm of the occupation: the Israeli military courts in the occupied territories". International Review of the Red Cross. 89 (866): 401. doi:10.1017/s1816383107001142. ISSN 1816-3831. S2CID 55988443. On 7 June 1967, the day the occupation started, Military Proclamation No. 2 was issued, endowing the area commander with full legislative, executive, and judicial authorities over the West Bank and declaring that the law in force prior to the occupation remained in force as long as it did not contradict new military orders.</ref><ref> Milestones: 1961–1968". Office of the Historian. Archived from the original on 23 October 2018. Retrieved 30 November 2018. Between June 5 and June 10, Israel defeated Egypt, Jordan, and Syria and occupied the Sinai Peninsula, the Gaza Strip, the West Bank, East Jerusalem, and the Golan Heights</ref> | rewş = | şervan1 = {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]]<br />{{Sembola alayê|Sûrî}} [[Sûrî]]<ref name=":0"> Saudi Arabian Military Activity Against Israel". CMU. May 1978. Archived from the original on 20 November 2021. Retrieved 19 November 2021.</ref> <br />{{Sembola alayê|Urdun}} [[Urdun]]<ref> Neil Partrick (2016). Saudi Arabian Foreign Policy: Conflict and Cooperation. Bloomsbury Publishing. p. 183. ISBN 978-0-85772-793-0.</ref><ref> "بطولات السعوديين حاضرة.. في الحروب العربية". Okaz. 17 November 2019. Archived from the original on 16 February 2021. Retrieved 13 August 2021.</ref> <br />{{Sembola alayê|Iraq}} [[Iraq]]<ref> Krauthammer, Charles (18 May 2007). "Prelude to the Six Days". The Washington Post. p. A23. ISSN 0740-5421. Retrieved 20 June 2008. </ref><ref> 20,000 troops stationed in Jordanian territory for a period of ten years</ref> | şervan3 = | fermandar1 = {{Sembola alayê|Îsraêl}} Levi Eshkol<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Moshe Dayan<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Yitzhak Rabin<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} David Elazar<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Uzi Narkiss<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Yeshayahu Gavish<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Israel Tal<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Mordechai Hod<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Shlomo Erell<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Aharon Yariv<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Ezer Weizman<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Rehavam Ze'evi | fermandar2 = {{Sembola alayê|Sûrî}} Gamal Abdel Nasser<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Abdel Hakim Amer<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Mohamed Fawzi<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Abdul Munim Riad<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Nureddin al-Atassi<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Hafez al-Assad<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Ahmed Suidani<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Hûseyînê Urdunê<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Zaid ibn Shaker<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Asad Ghanma<br>{{Sembola alayê|Iraq}} Abdul Rahman Arif<br>{{Sembola alayê|Iraq}} Shakir Mahmud Shukri | fermandar3 = | hêz1 = 50.000 leşker<br>214.000 rezervan<br>250<ref> Oren (2002), p. 171. </ref>-300 balafirên şer<ref> Tucker (2015), pp. 540–541.</ref><br>800 tank<ref> Tucker (2004), p. 176.</ref> Bi tevahî leşker: 264.000<br>100,000 hatine bicihkirin | hêz2 = Misir: 240.000<br>Sûriye, Urdun û Iraq: 307,000<br>957 balafirên şer<br>2,504 tank (bi piranî ji hêla Sovyetê hatine çêkirin)<br>Erebistana Siûdî: 20,000 (Yek lîwaya piyade, yek şirketek tank, du bataryayên topan, yek pargîdaniya hawanên giran, yek yekîneyek lênihêrîn û piştgirî)<ref name=":0"/><br>Libnan: 2 balafirên şer[navnîşana pêwîst] Bi tevahî leşker: 567.000 240,000 hatine bicihkirin | hêz3 = | winda1 = 776–983 hatine kuştin<br>4517 birîndar<br>15 hatin girtin<br>400 tank hatin rûxandin<br>46 balafir hatin rûxandin | winda2 = Misir: 9,800–15,000 kuştî an winda 4,338 hatin girtin<br>Urdun: 696–700 kuştî 2500 birîndar 533 hatin girtin<br>Sûriye: 1,000–2,500 kuştî 367–591 hatiye girtin<br>Iraq: 10 kuştî 30 birîndar<br>Libnan: 1 balafir winda bû[navnîşana pêwîst] Bi sedan tank hatin rûxandin 452+ balafir hatin rûxandin | winda3 = | nîşe = 15 aştîparêzên Neteweyên Yekbûyî hatin kuştin (14 Hindî, 1 Brezîlî)<br>Orşelîm: 1000+ sîvîlên îsraêlî birîndar bûn, 20 sîvîlên îsraêlî hatin kuştin<br>34 personelên deryayî, deryayî û NSA yên Amerîkî hatin kuştin<br>17 Marînên Sovyetê hatin kuştin (bi îdîaya) }} '''Şerê Şeş Rojan''' ({{bi-he|מִלְחֶמֶת שֵׁשֶׁת הַיָּמִים|Miḥemet Šešet HaYamim}}, {{bi-ar|حرب الأيام الستة|ḥarb al-ayyām as-sitta}}, herba [[1967]], an şerê [[Hezîran]]ê) [[şerê ereb-îsraêlî]] yê 1967an e ku di navbera [[Îsraêl]] û [[koalîsyon]]eke [[dewletên ereb]]an de (di serî de [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Iraq]] û [[Urdun]])<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.history.com/.amp/topics/middle-east/six-day-war |sernav=Six-Day War {{!}} HISTORY |malper=www.history.com |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> ji 5 heta 10 hezîran 1967 de qewimî.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-39960461 |sernav=1967 war: Six days that changed the Middle East |tarîx=2017-06-04 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Piştî [[Peyman]]ên [[Agirbest]]ê yên 1949, ku di dawiya [[Şerê Yekem Ereb-Îsraêlî]] de hatibûn îmzekirin, dijminatiyên di navbera têkiliyên xirab ên Îsraêl û cîranên wê yên ereb de zêde bûbûn.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Six-Day-War |sernav=Six-Day War {{!}} Definition, Causes, History, Summary, Outcomes, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Di sala 1956an de, aloziyên herêmî yên li ser [[tengava Tîranê]] ku bi navê [[Qeyrana Swêşê]] tê zanîn, zêde bûn. Îsraêl ji ber girtina [[rêyên deryayî]] yên Misirê ji [[Keştî|keştiyên]] Îsraêlê re bi awayê êrîsî Misirê kir, di encamê de [[Tengava Tîran]]ê ji nû ve ji Îsraêlê re hat vekirin û her wiha [[Hêzên Lezgîn ên Neteweyên Yekbûyî]] (UNEF) li ser [[sînor]]ê Misir-Îsraêlê hatin bicihkirin.<ref name="Rikhye2013">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=teHWAQAAQBAJ&pg=PR8 |sernav=The Sinai Blunder: Withdrawal of the United Nations Emergency Force Leading.... |nivîskar=Major General Indar Jit Rikhye |tarîx=28 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-136-27985-0 |rr=8– }}</ref> Di mehên beriya destpêkirina Şerê Şeş Rojan a hezîrana 1967an de, alozî dîsa bi awayekî xeternak zêde bûn: Îsraêl helwesta xwe ya piştî 1956an dubare kir ku girtina din a Misirê ya Tengava Tîranê ji keştiyên îsraêlî re dê bibe sedemek [[casus belli]]. Di [[gulan]]a 1967an de serokê Misirê [[Cemal Ebdul Nasir]] ragihand ku tengava Tîranê dê dîsa ji keştiyên Îsraêlê re were girtin.<ref> https://www.michaelraska.de/research/Six_Day_War_M%20Raska_RSIS.pdf </ref> Dûv re wî leşkerê Misirê li ser sînorê bi Îsraêlê re seferber kir û her weha ferman da ku tavilê hemî personelên [[UNEF]] vekişin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |sernav=Six Day War Comprehensive Timeline |roja-gihiştinê=22 kanûna paşîn 2021 |roja-arşîvê=2007-05-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070518044748/http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://israelforever.org/history/six_day_war/ |sernav=Six-Day War: Israel History |malper=Israel Forever Foundation |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> == Êrîşên esmanî yên Îsraêlê == Di 5ê hezîrana 1967an de, dema ku UNEF di pêvajoya derketina ji herêmê de bû, Îsraêl rêzek [[Êrîşa esmanî|êrîşên esmanî]] yên pêşîlêgirtinê li dijî [[balafirgeh]]ên Misirê û tesîsên din pêk anî û dest bi xebata xwe ya şer kir. Hêzên Misirî bi vê yekê surprîz bûn, û hema hema tevahiya asmanî yên leşkerî yên Misirê hatin rûxandin. Ev bû sedema avantaja Îsraêlê di serweriya hewayî de.  Di heman demê de, artêşa Îsraêlê dest bi [[êrîşa bejayî]] bo ser [[nîvgirava Sîna]] ya Misirê, û her wiha [[Zîvala Gazayê]] ya di bin dagirkeriya Misrê de, kir.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/background-and-overview-six-day-war |sernav=Background & Overview - Six-Day War |malper=www.jewishvirtuallibrary.org |roja-gihiştinê=2022-12-12 }} </ref> Piştî hin berxwedanên destpêkê, Nasir fermana valakirina nîvgirava Sînayê da;  di roja şeşemîn a pevçûnê de Îsraêl tevahiya Nîvgirava Sînayê dagir kiribû. Urdun, ku beriya destpêkirina şer bi tenê hefteyekê bi Misirê re ketibû peymana parastinê, li dijî Îsraêlê xebitî. Urduniyan êrîş li dijî hêzên Îsraêlî pêk anîn da ku pêşveçûna Îsraêl sist bikin. Di roja pêncan de Sûriye bi topbarankirina çeperên Îsraêlî li bakur tevlî [[şer]] bû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/hijacked-wars-threats-responses/ |sernav=The Six Day War {{!}} American Experience {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thejewishnews.com/2022/06/10/looking-back-remembering-the-six-day-war/ |sernav=Looking Back: Remembering the Six-Day War — Detroit Jewish News |paşnav=Smith |pêşnav=Mike |malper=https://thejewishnews.com/ |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221212215921/https://thejewishnews.com/2022/06/10/looking-back-remembering-the-six-day-war/ |roja-arşîvê=2022-12-12 |url-status=dead }}</ref> Misir û Urdun di 8ê hezîranê de, Sûriye jî di 9ê hezîranê de li ser agirbestê li hev kirin û di 11ê hezîranê de fermana agirbesta bi Îsraêlê re hate îmzekirin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967 |sernav=Milestones: 1961–1968 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> == Encam == Şerê Şeş Rojan bû sedema zêdetir ji 20,000 [[Qurbanî|qurbaniyên]] Ereb û ji 1,000 kêmtir windahiyên îsraêlî.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Shemesh |pêşnav=Moshe |tarîx=2004 |sernav=Prelude to the Six-Day War: The Arab-Israeli Struggle over Water Resources |url=https://www.jstor.org/stable/30245638 |kovar=Israel Studies |cild=9 |hejmar=3 |rr=1–45 |issn=1084-9513 }}</ref>  Di dema rawestandina şer de, Îsraêlê [[Girên Golan]]ê yên Sûriyê, [[Şerîeya Rojava]] ya ji aliyê Urdunê ve hatiye girêdan ([[Qudsa Rojhilat]] jî tê de) û nîvgirava Sîna ya Misrê û herwiha Zîvala Gazayê ya ji aliyê Misrê ve hatiye dagirkirin, bi dest xistibû.<ref>https://voi.id/en/memori/56843/the-six-day-israeli-arab-war-that-underlyed-the-occupation-of-palestine-in-todays-history-june-5-1867{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Jicîhûwarkirina xelkê sivîl di encama Şerê Şeş Rojan de dê encamên demdirêj hebe, ji ber ku derdora 280,000 heta 325,000 [[Filistîn (herêm)|filistînî]] û 100,000 sûrî ji Şerîeya Rojava û Girên Golanê reviyan an jî hatin derxistin. Nasir piştî serketina Îsraêlê ji şermê îstifa kir, lê piştî çend [[xwepêşandan]]ên li seranserê Misirê ji nû ve hat vegerandin.Piştî şer û pevçûnan, Misirê heta sala [[1975]]an [[Kanala Swêşê]] girt, ku ev yek bû sedem ji bo [[krîza enerjiyê]] ya [[1970]]an û [[krîza neftê]] ya [[1973]]an, ji ber ku bandorek li ser şandina nefta ku ji [[Rojhilata Navîn]] bi rêya Kanala Swêşê diçû [[Ewropa]]yê hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/topics/africa/suez-canal |sernav=Suez Canal }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thegamming.org/2014/08/31/how-the-closure-of-the-suez-canal-changed-the-world/ |sernav=How the (Closure of the) Suez Canal changed the world |tarîx=31 tebax 2014 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Şerê Ereb-Îsraêlî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pevçûna ereb-îsraêlî]] [[Kategorî:Şer|Şeş Rojan]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerê Şeş Rojan| ]] [[Kategorî:1967 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1967 li Sûriyê]] [[Kategorî:1967 li Urdunê]] em3s5vhpu6ddym2dpofcs16rpdonjwk 0 134744 2097148 1876614 2026-10-04T14:36:42Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097148 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ömer Çelik''' (jdb. 15ê hezîrana 1968 li [[Edene]]) siyasetmedarekî [[Tirkiye|tirk]] e ku ji sala 2018an vir ve berdevkê [[Partiya Dad û Geşedanê]] (AKP) ye. Ömer Çelik di kabîneya [[Binali Yıldırım|Yildirim]] de wekî wezîrê [[Yekîtiya Ewropayê]] xebitiye. Ji ber vê yekê jî di danûstandinên endamtiya Tirkiyê ya bi Yekîtiya Ewropayê re, serokê sereke yê danûstandinan bû.<ref> Tasarım: Emre Baydur: Türkiye Büyük Millet Meclisi. Abgerufen am 26. März 2018.</ref> == Jiyana destpêkê == Ömer Çelik di 15ê hezîrana 1968an de li [[Edene (bajar)|Edene]] hatiye dinyayê. Piştî ku Fakulteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê diqedîne, li heman zanîngehê li Dibistana Lîsansa Zanistên Civakî ya Zanîngeha Gaziyê di beşa zanistên siyasî de mastera xwe wergirtiye.<ref name="sh">{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-01-25 |sernav=Yeni Kültür ve Turizm Bakanı Ömer Çelik oldu |url=http://sabahaber.com/15133-yeni-kultur-ve-turizm-bakani-omer-celik-oldu.html#.UQTwPoYpTMc |roja-gihiştinê=2013-01-27 |rojname=SabaHaber |ziman=tr |roja-arşîvê=2013-12-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131227064428/http://sabahaber.com/15133-yeni-kultur-ve-turizm-bakani-omer-celik-oldu.html#.UQTwPoYpTMc |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştre tevlî [[Partiya Dad û Geşedanê]] (AKP) bûye û bûye şêwirmendê siyasî yê serokê AKPê.<ref name="sh" /> == Siyaset == Di salên 2002, 2007 û 2011an de sê caran ji Edeneyê wek parlamenter hat hilbijartin. Çelik di 24ê Çileya 2013an de li şûna Ertuğrul Günay di kabîneya [[Recep Tayyip Erdoğan]]ê de wek Wezîrê Çand û Turîzmê hat tayînkirin.<ref name="sh" /><ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Şenyüz, Selçuk |tarîx=2013-01-24 |sernav=Sürpriz zirve sonrası kabine değişikliği |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/22435722.asp |roja-gihiştinê=2013-01-24 |rojname=[[Hürriyet]] |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160312173732/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/22435722.asp |roja-arşîvê=2016-03-12 |url-status=dead }}</ref> == Jiyana taybet == Ömer Çelik ne zewicî ye.<ref name="sh" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 65an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] [[Kategorî:Kesên ji Edeneyê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] dpld1chbz9m84l2lvjbykcrra9lgua4 0 134871 2097133 2069914 2026-10-04T14:20:29Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097133 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çiya | nav = Çiyayê Hesena | navê_din = | wêne = Vulkan Hasan Bagi.jpg | wêne_sernav = | bilindayî = 3268 | cih = [[Aksaray]], [[Anatoliya Navîn]] | zincîreçiya = | nexşeya_cihan = Tirkiye | nc_firehî = | koordînat = | cure = [[Stratovolkan]] | çalakbûna_dawî = 6200 {{bz}} | yekem = }} '''Çiyayê Hesena''', (bi tirkî: ''Hasan Dağı'') çiyayeke volkanîk e ku bi lûtkeyek 3268 mêtre ji asta deryayê û 1922 mêtre bi lûtkeya hevrazî ji erdê bilind e. Du kraterên mezin ên bi navê Hesena biçûk û Hesena mezin hene. Piraniya [[Çiyayê Melendizê]] ji lavên ku ji van her du krateran herikîne çêbûye. Çiyayê Hesena di nav sînorên parêzgehên Aksaray û Niğdeyê de ye û çiya heta 1750 mêtreyan bi daristanên darên berûyê hatiye dorpêçkirin. Bi taybetî kratera Hesena mezin ku kona volkanîkî yê sereke pêk tîne, ji nişke ve ji deştên [[Deşta Aksarayê]] li bakurê rojavayê [[Deşta Obrukê]] li rojava û [[Deşta Borê]] li başûr radibe, dîmenek xwezayî ya abîdeyî pêşkêşî dike. == Dîrok == [[Wêne:MT HASSAN DORMANT VOLCANO CAPPADOCIA CENTRAL TURKEY OCT 2011 (6394626553).jpg|thumb|Dîmenek ji Çiyayê Hesena.]] Yekîneya volkanîk a Çiyayê Hesena ji serdema dîrokî ve xewê wî berdewam dike. Li qûntara çiyê bajarê Romaya kevn a [[Nora]] cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/aksaray/gezilecekyer/hasan-dagi |sernav=Portala çandî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221127155150/https://kulturportali.gov.tr/turkiye/aksaray/gezilecekyer/hasan-dagi |roja-gihiştinê=2022-11-26 |roja-arşîvê=2022-11-27 |url-status=dead }}</ref> Mirovên li rûniştgeha kevnare ya [[Çatalhöyük]]ê ji derdora Çiyayê Hesenê obsîdyan berhev dikirin û dibe ku ew bi tiştên luks re, bi mirovên ji niştecihên din re danûstandinê kirine. Neynikên obsîdîyan û mohr jî li herêmê hatine dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê]] eqnvftllqdpdnbu56ldjrc3g8e8na8p 0 135502 2097147 2049522 2026-10-04T14:36:40Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097147 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ömer Dinçer''' (jdb. [[10ê îlonê|10ê îlona]] 1956an li [[Qereman (parêzgeh)|Qeremanê]]) [[siyasetmedar]]ekî [[Tirkiye|tirk]] e ku endamê [[Partiya Dad û Geşedanê]] ye. == Xwendin û siyaset == Dinçer dibistana seretayî, navîn û amadeyî li bajarê Qeremanê xwendiye. Dinçer di navbera salan 1974 û 1978an de li [[Zanîngeha Erziromê]] Rêveberiya Karsazî û Siyasetnasiyê xwendiye. Master û doktoraya xwe li [[Zanîngeha Stembolê]] xilas kirine. Di sala 1988an de li [[Zanîngeha Marmarayê]] dereceya akademiyê ya Doçentî wergirtiye û di 1994an de bûye profesor.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Silent capitulations : the Kemalist Republic under assault |paşnav=Sami |pêşnav=Sedat |weşanger=iUniverse, Inc. |sal=2006 |rûpel=73 |isbn=978-0-595-38716-8 |cih=Lincoln, NY }}</ref> Di sala 2007an de ji [[Stembol]]ê ji bo [[Partiya Dad û Geşedanê|AKPê]] bûye endamê [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]. Piştî Faruk Çelik, Dinçer ji 1ê gulana 2009an heya 6ê tîrmeha 2011an Wezîrê Xebat û Ewlehiya Civakî bû. Dinçer di 6ê hezîranê de li şûna [[Nimet Baş]] ketiye û ji tîrmeha 2011an heya 24ê kanûna paşîn a 2013an Wezîrê Perwerdeyê bû. Piştî wî, Nabi Avcı wekî Wezîrê Perwerdeyê hatiye wezîfedarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://blogs.nature.com/news/2011/07/plagiarism_charge_on_new_turks.html |sernav=Contested plagiarism charge on new Turkish government |roja-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2014 |weşanger=Nature |paşnav=Abbott |pêşnav=Allison }}</ref> == Jiyana taybet == Dinçer zewicî ye û bavê sê zarokan e.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Şenyüz, Selçuk |tarîx=24 kanûna paşîn 2012 |sernav=Sürpriz zirve sonrası kabine değişikliği |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/22435722.asp |roja-gihiştinê=24 kanûna paşîn 2013 |rojname=[[Hürriyet]] |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160312173732/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/22435722.asp |roja-arşîvê=2016-03-12 |url-status=dead }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 60an]] [[Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1956]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] 7g6so0hfn28qpxppunsuanpkxfp5432 1 182501 2097173 1442110 2026-10-04T15:13:29Z LoqaT 142398 LoqaTî/ê navê [[Gotûbêj:Bediran, Dep]] weke [[Gotûbêj:Badran, Dep]] guhart 1442110 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} }} ataw1obicopiot5pk6sw0ct4evegvur 10 250784 2097089 1944232 2026-10-04T12:12:35Z MikaelF 935 /* Çavkanî */ 2097089 wikitext text/x-wiki == Çavkanî == {{Çavkanî}} 7q78sm587npot63vmj0e4ktkqvmmq3w 2097091 2097089 2026-10-04T12:13:05Z MikaelF 935 Guhartoya [[Special:Diff/2097089|2097089]] yê [[Special:Contributions/MikaelF|MikaelF]] ([[User talk:MikaelF|gotûbêj]]) şûnde kir 2097091 wikitext text/x-wiki == Çavkanî == {{Çavkanî}}<noinclude> {{belgekirin|content= {{Subst only|auto=yes}} }} </noinclude> kx3q2nhpvj778j9zftjzhb3v3dhhdq2 0 309188 2097167 2080387 2026-10-04T14:55:17Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097167 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = | perçeyekî = | wêne = [[Wêne:Pictures of the Israeli attack on Tehran 1 Mehr (2).jpg|300px]] | binnivîs = Teqînên li Tehranê | dîrok = 13ê – 24ê hezîrana 2025an (12 roj) | herêm = [[Rojhilata Navîn]] | koordînat = | sedem = Nakokiyên siyasî | encam = | rewş = Bidawî bûye | şervan1 = {{ala|Îran}} | şervan2 = {{ala|Îsraêl}} | şervan3 = | fermandar1 = | fermandar2 = | fermandar3 = | yekîne1 = [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê|Artêşa Îranê]] | yekîne2 = [[Hêzên Parastina Îsraêlê|Artêşa Îsraêlê]] | yekîne3 = | hêz1 = | hêz2 = | hêz3 = | winda1 = | winda2 = | winda3 = | nîşe = }} '''Şerê 12 rojan''' şerekî di navbera hêzên hewayî yên [[Îsraêl]] û [[Îran]]ê de bû ku bi êrîşên dualî yên bi [[moşek]] û [[balafirên bê balfirvan]] û [[dron]]an ji 13 hezîranê 2025an dest pê kiriye û heya 24ê hezîranê berdewam kiribû. Êrîşa yekem di saetên serê sibe ya 13ê hezîrana sala 2025an de ji aliyê artêşa [[Îsraêl]]ê vê bi êrîşên berfireh li dijî çend deverên [[Îran]]ê hatiye destpêkirin. Hikumeta Îsraêlê vê êrîşê bi navê ''Operation Rising Lion'' bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-iran-strike-conflict/card/netanyahu-says-rising-lion-operation-will-last-as-many-days-as-it-takes--awFq7ykuEj4Mq9D4i0gw |sernav=Netanyahu Says Operation ‘Rising Lion’ Will Last ‘as Many Days as It Takes’ |malper=WSJ |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-857577 |sernav=Israel launches Operation Rising Lion to target Iran's nuclear threat {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref> Êrîşên ku ji aliyê [[Hêzên Parastina Îsraêlê|Hêzên Parastin a Îsraêlê]] (IDF) û [[Mossad]]ê ve hatine destpêkirin, tesîsên nukleerî, sazgehên leşkerî û xanîyên taybet ên rayedarên payebilind hatine armanc girtin ku di van êrîşan de zirar gihîştiye tesîsên nukleerî yên sereke û navendên rêveberiyên leşkerî ku di êrîşan de gelek leşkerên payebilind ên Îranê jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder |sernav=Iran's state TV footage shows residential building in Tehran damaged by Israeli strike |url=https://apnews.com/video/irans-state-tv-footage-shows-residential-building-in-tehran-damaged-by-israeli-strike-b494f6b86d1e4cbe847ce53607985d64 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857603 |sernav=IDF strikes, destroys Iran's largest uranium enrichment facility {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fassihi |pêşnav=Farnaz |paşnav2=Kershner |pêşnav2=Isabel |paşnav3=Odenheimer |pêşnav3=Natan |paşnav4=Shear |pêşnav4=Michael D. |tarîx=2025-06-13 |sernav=Israel-Iran Live Updates: Missiles Hit Tel Aviv in Retaliation for Strikes on Nuclear Sites |url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/12/world/israel-iran-us-nuclear |roja-gihiştinê=2025-06-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Ev êrîş ji şerê Îran û Iraqê (1980-1988) vir ve ev êrîşa herî mezin e ku li dijî Îranê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ctvnews.ca/world/article/israel-attacks-irans-capital-with-explosions-booming-across-tehran-live-updates-here/ |sernav=Israel attacks Iran’s nuclear and missile sites and kills top military officials |malper=CTVNews |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en |paşnav=Press |pêşnav=The Associated }}</ref> Piştî destpêkirina êrîşan li seranserê Tehranê ku di nav de li nêzîkê baregehên leşkerî û li taxên ku fermandarên payebilind lê dijîn, teqîn çêdibin. Di dema teqînan de şahidên bûyerê behsa agirên mezin û teqînên dubare kirine. Li Natanz a li parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] ya Îranê ku yek ji krîtîktirîn tesîsên nukleerî yên welêt lê ye, teqîn çêdibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-natanz-home-to-key-nuclear-site-says-iranian-state-television/ |sernav=Explosions heard in Natanz, home to key nuclear site, says Iranian state television |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US |paşnav=Agencies and ToI Staff }}</ref> Her wiha santralên nukleerî yên li Xondab û Xuremabadê jî bûne armanca êrîşên Îsraêlê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202506127881#202506138621 |sernav=Live - Iran fires missiles at Israel, Netanyahu calls for Tehran's downfall |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref> Li gorî medyaya dewleta Îranê, fermandarê [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] Huseyîn Selamî,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-revolutionary-guard-commander-hossein-salami-killed-in-israeli-strike-says-iranian-state-media/ |sernav=Iran’s Revolutionary Guard commander Hossein Salami killed in Israeli strike, says Iranian state media |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US |paşnav=Agencies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-iran-strike-conflict/card/salami-head-of-iran-s-islamic-revolutionary-guard-corps-killed-in-israel-s-attack-Q3i3is8ufPHTmq1qjt6C |sernav=Hossein Salami, Head of Iran’s Islamic Revolutionary Guard Corps, Killed in Israel’s Attack |malper=WSJ |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US }}</ref> serfermandarê [[Artêşa Komara Îslamî]] general Mihemed Baqirî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2025/06/13/middleeast/israel-iran-strikes-military-deaths-intl-hnk |sernav=Israeli strikes kill some of Iran’s most powerful men, including military and nuclear leaders |malper=CNN |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en |paşnav=Ebrahim |pêşnav=Ross Adkin, Tamar Michaelis, Nadeen }}</ref> û zanyarên nukleerê Fereydûn Abbasî û Mihemed Mehdî Tehrançî di êrîşan de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-state-media-names-two-nuclear-scientists-killed-in-israeli-strike/ |sernav=Iran state media names two nuclear scientists killed in Israeli strike |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Di êrîşê de ligel endamên hêzên leşkerî yên Îranê kesên sivîl jî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.barrons.com/news/iran-state-media-says-civilians-killed-in-israel-strikes-on-tehran-97ab1ead |sernav=Iran State Media Says Civilians Killed In Israel Strikes On Tehran |malper=barrons |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-us |paşnav=Presse |pêşnav=AFP-Agence France }}</ref> Di nav avahiyên ku bûne armanca êrîşan; santralên nukleerî, baregehên leşkerî û deverên niştecihbûyî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-reports-fresh-explosions-in-tabriz-adviser-to-khamenei-said-injured-in-early-strikes/ |sernav=Iran reports fresh explosions in Tabriz; adviser to Khamenei said injured in early strikes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US |paşnav=Agencies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/israel-iran-attack |sernav=Live updates: Israel hit by missiles as Iran retaliates for strikes on nuclear sites |malper=AP News |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857640 |sernav=Israel reportedly strikes at Fordow nuclear site after destroying Natanz {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref> Êrîş nîvro û di danê êvara 13ê hezîranê de ji nû ve dest pê kirine û li gorî raporên hatine dayîn, êrîşên din jî li nêzîkê [[Balafirgeha Tewrêzê]] û li santralên nukleerî yên li [[Netenez (navçe)|Netenz]] û [[Fordo]]wê pêk hatine. Li gorî ''Jewish News Syndicate'' hinek beşên opozisyona Îranê ji îraniyan xwestine ku hikûmeta Îranê hilweşînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jns.org/iranian-opposition-calls-to-overthrow-the-mullahs/ |sernav=Iranian opposition calls to overthrow the mullahs }}</ref> == Paşperdeh == {{Gotara bingehîn|Dîroka Îranê}} === Aloziyên di navbera Îran û Îsraêlê de === Nakokiya di navbera Îsraêl û Îranê de têkoşîneke demdirêj û aloz a desthilatdariyê ye ku li ser bingeha dijminatiya îdeolojîk, berjewendiyên ewlehiyê û reqabeta herêmî ye. Îran Îsraêlê nas nake û bi awayekî çalak piştgiriyê dide komên çekdar ên wekê [[Hemas]], [[Hizbulaya Libnanê|Hizbula]], [[Hûsiyên Yemenê]] û [[Cîhada Îslamî]] ku bi rêkûpêk êrîşan li dijî Îsraêlê dikin. Di heman demê de, Îsraêl bernameya nukleerî ya Îranê wekê gefeke hebûnî dibîne û bi operasyonên veşartî û êrîşên hewayî yên hedefgirtî bersiv dide, nemaze li Sûriyeyê ku Îran hebûna xwe ya leşkerî didomîne. Sedemeke din a aloziyê êrîşa Hemasê ya li ser Îsraêlê bû ku di 7ê çiriya pêşîn a sala 2023an de pêk hatibû ku di êrîşê de zêdetirî 1000 kes hatibûn kuştin. Her çiqas beşdariya rasterast a Îranê ya ji bo êrîşên Hemasê bi nîqaşkirin be jî, piştgiriya Îranê ji bo rêxistina Hemasê bûye sedem ku Îran wekê hevkarê van êrîşan were dîtin. Bûyerê bi girîngî alozî zêde kiriye û nîşan daye ku nakokiyên li herêmê çiqas bi hev ve girêdayî ne. === Ji desthilatdariya pehlewiyan heya Komara Îslamî === Ji damezrandina Îsraêlê ku di sala 1948an de hatiye damezrandin heta Şoreşa Îslamî ya sala 1979an, Îran û Îsraêl ku di bin desthilatdariya pehlewî de bûn, têkiliyên nêzîk parastin û di gelek warên aborî, leşkerî û dîplomatîkê de hevkariyan kiribûn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/iran-israel-attacks-hezbollah-ayatollah-ali-khamenei-islamic-revolution/a-68780605 |sernav=Why are Iran and Israel sworn enemies? – DW – 06/13/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en }}</ref> Di vê demê de, Mossada Îsraêlê têkiliyên nêzîk bi [[SAVAK]]a şah re diparast ku ajanseke veşartî ku bi îşkencekirina îraniyan dihate naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://openthemagazine.com/feature/the-long-undoing-of-iran-israel-relations/ |sernav=The Long Undoing of Iran–Israel Relations |malper=Open The Magazine |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en |paşnav=Shoba |pêşnav=V. }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Johny |pêşnav=Stanly |tarîx=2025-06-14 |sernav=Ayatollah Ali Khamenei {{!}} The last ‘revolutionary’ of Iran |url=https://www.thehindu.com/news/international/profile-of-ayatollah-ali-khamenei-the-last-revolutionary-of-iran/article69695666.ece |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X }}</ref> Ev têkilî ya di navbera herdû welatan piştî şoreşê ji nişka ve qut dibe ku li cihê monarşiya alîgirê Rojava [[teokrasî|teokrasiyeke]] îslamî di bin serokatiya Ayetullah Ruhollah [[Xumeynî]] de hatiye damezrandin.<ref name=":0" /> Ji wê demê ve, rêberên Komara Îslamî bi tundî rexne li dagirkirina axa filistînî ya ji aliyê Îsraêlê ve hatiye desteserkirin û bi berdewamî soz dane ku dewleta Îsraêlê hilweşînin.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |tarîx=2025-06-12 |sernav=Why Israel May Be Considering an Attack on Iran |url=https://www.nytimes.com/article/israel-iran-attack-why.html |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Hikûmeta Îranê Îsraêlê wekê hebûneke biyanî û emperyalîst a li [[Rojhilata Navîn]] bi nav kiriye. Bi salan, retorîka fermî ya Îranê înkarkirina [[Holokost]]ê, bangên ji bo hilweşandina Îsraêlê û daxuyaniyên wekê gefên "paqijkirina Îsraêlê" parvekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2025/06/13/israel-iran-attacks-nuclear-sites/84180887007/ |sernav=What we know about Israel's attacks on Iran's nuclear sites − and Iran's drone response |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=Hjelmgaard |pêşnav=Kim }}</ref> Di sala 1982an de dema ku Îsraêlê êrîşî Libnanê kiriye, Îran [[Pasdaran|Pasdarên]] Şoreşê dişîne Libnanê ku alîkariya şîayan bikin ku di encama vê alîkariyê de rêxistina Hizbulayê hatiye damezrandin.<ref name=":0" /> Îranê her wiha piştgirî daye Hemas, Hûsî û komên iraqî yên ku bi hev re ku wekê "[[Mîhwera Berxwedanê]]" dihate nasînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Goldbaum |pêşnav=Christina |tarîx=2025-06-13 |sernav=Israel’s Strike on Iran Comes at a Moment of Weakness for Iran’s Proxies |url=https://www.nytimes.com/2025/06/13/world/middleeast/iran-proxies-axis-hezbollah-israel.html |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Ev hemî rêxistin hinek caran bi Îsraêlê re dikevin şerên çekdarî. Her çend Îsraêl bi xwe xwediyê çekên atomî be jî, Îsraêl bernameya nukleerî ya Îranê wekê gefeke stratejîk dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2025/6/13/israel-strikes-iran-what-happened-to-america-first |sernav=As Israel strikes Iran, what happened to ‘America First’? |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en |paşnav=Fernández |pêşnav=Belén }}</ref> Karbidestên Îsraêlî dibêjin ku Îraneke xwedî çekên kîmyewî dê metirsiyeke ji bo hebûna Îsraêlê çêbike û hikûmetên li pey hev israr kirine ku Îsraêl mafê xwe diparêze ku bernameya nukleerî ya Îranê nêzîkê kapasîteya çekan bibe, dê Îsraêl mudaxeleyên leşkerî bikar bîne. Di nîvê salên 2000an de, Dewletên Yekbûyî û Îsraêl di çarçoveya [[Operasyona Lîstikên Olîmpiyadê]] de gav avêtin ku tesîsên nukleerî yên Îranê sabote bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sanger |pêşnav=David E. |tarîx=2025-06-13 |sernav=Israel’s Ambition: Destroy the Heart of Iran’s Nuclear Program |url=https://www.nytimes.com/2025/06/12/world/middleeast/iran-nuclear-program-israel.html |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> == Kronolojî == Êrîşên esmanî yên Îsraêlê li dijî bernameya nukleerî ya Îranê ji aliyê zêdetirî 200 balafirên şer ve hatine kirin ku di nav de gelek [[balafira şer a F-35I|balafirên şer ên F-35I]] ku guhertoya Îsraêlî ya [[balafira şer a êrîşkar a nepenî F-35 Lightning II]] ya amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/israel-war-planes-fighter-jets-f35-2024-4 |sernav=Israel targeted Iran's nuclear program with F-35I Adir stealth fighter jets that cost $44,000 per hour to fly |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=Lakritz |pêşnav=Talia }}</ref> Li gorî agahiyan, F-35I bi tankên sotemeniyê yên konformal ên kêmdîtin hatine guhertin ku bêyî ku taybetmendiyên nepenî tawîz bidin an jî pêdivî bi dagirtina sotemeniyê di hewayê de hebe ew bikaribin menzîl û berxwedana wan hebe ku operasyonan li ser Îranê bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/israel-and-us-modified-f-35-jets-enable-iran-attack-without-refuelling-sources-say |sernav=Israel and US modified F-35s to enable Iran attack without refuelling, sources say |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://theaviationist.com/2025/06/15/israeli-f-35-modifications/ |sernav=Iran Strike Fuels Speculation of Secret Israeli Extended-Range F-35 Mods |malper=The Aviationist |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=Greet |pêşnav=Kai }}</ref> Ji ber ku reaktorên nukleerî yên ku dixebitin ku di nav de Santrala Nukleerî ya Buşehrê û Reaktora Lêkolînê ya Tehranê nebûye encama êrîşan di encama êrîşên hewayî de ti qezayên nukleerî çênebûne.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857645 |sernav=Why the Israeli army won’t strike Iran’s live reactor at Bushehr {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Her çiqas [[santrifujên nukleerî]] yên xerabûyî dikarin radyasyona asta nizm û madeyên kîmyewî yên pîşesaziyê berdin ku dikarin personelên li cihê kar tehdît bikin jî, ew ne dikarin teqînên nukleerî çêbikin û ne jî dikarin bibin sedema qirêjbûna deverekê di asta mezin de.<ref name=":9"/> === 13ê hezîranê === ==== Berê sibê ==== [[Wêne:Explosions in different areas of Tehran following Israeli attack Mizan 13 June 30.jpg|thumb|Bandora êrîşan li ser avahiyên Tehranê]] [[Wêne:June 2025 Iranian strikes on Bat Yam.jpg|thumb|Piştî êrîşa Îranê ser bajarê [[Bat Yam]]ê li Îsraêlê]] Di saetên serê sibeha 13ê hezîrana sala 2025an de artêşa Îsraêlê êrîşeke berfireh li dijî tesîsên nukleerî û binesaziya leşkerî ya Îranê daye destpêkirin ku heta saet 6:30ê sibê [[Hêza Hewayî ya Îsraêlê]] (HHÎ) pênc pêlên êrîşê pêk anîbûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-857575 |sernav=IDF strikes Iran nuclear targets, military commanders {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-has-so-far-carried-out-5-waves-of-strikes-in-iran-military-official-says/ |sernav=Israel has so far carried out 5 waves of strikes in Iran, military official says |malper= |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî agahiyan êrîşan hewayî li ser bi dehan cihan pêk hatiye ku di nav wan de cihên têkildarî bernameya nukleerî ya Îranê û fermandar û baregehên sereke yên leşkerî hebûn.<ref name=":1" /> Di heman demê de Mossadê komek êrîşên sabotajê yên veşartî li dijî pergalên parastina hewayî û binesaziya mûşekî ya Îranê pêk anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/report-mossad-carried-out-covert-sabotage-operations-against-iranian-air-defenses-long-range-missiles/ |sernav=Report: Mossad carried out covert sabotage operations against Iranian air defenses, long-range missiles |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US }}</ref> Îsraêlê ragihandiye ku wan li hedefên ku Tehran pêşbînî nedikir xistiye.<ref name=":1" /> Li gorî daxuyaniya Artêşa Îsraêlê di dema êrîşa destpêkê ya Îsraêlê de bi zêdetirî 200 balafirên şer ên Îsraêlê zêdetirî 330 teqemenî avêtine ser nêzîkê 100 hedefan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-200-aircraft-involved-in-opening-strikes-on-iran-with-several-top-officials-killed/ |sernav=IDF: 200 aircraft involved in opening strikes on Iran, with several top officials killed |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî rayedarekî îsraêlî, Mossadê li nêzîkê Tehranê bingehek veşartî ya dronan ava kiriye ku di çarçoveya operasyonê de ji bo lêdana avêjerên mûşekan ên ber bi Îsraêlê ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/mossad-set-up-a-drone-base-in-iran-uavs-were-activated-overnight-to-strike-surface-to-surface-missile-launchers-aimed-at-israel/ |sernav=Mossad set up drone base in Iran; UAVs were activated overnight to strike surface-to-surface missile launchers aimed at Israel |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ev mîsyon ku bi IDF re hatibû hevrêzkirin, her wiha qaçaxçîtkirina çekên rastîn bo nav Îranê û şandina komandoyên Mossadê ji bo neçalakkirina parastina hewayî yê ku serdestiya hewayî ji bo balafirên Îsraêlê misoger bike, di nav xwe de digirt.<ref name=":2" /> [[Hemîd Huseynî]] ku rayedarekî girêdayî hikûmetê li Tehranê ye gotiye ku êrîşa Îsraêlê "rêveberiya Tehranê di demek bê amadekirî" de pêk hatiye.<ref name=":4"/> Wî qebûl kiriye ku ev yek kêmbûna parastina hewayî ya bi bandor a Îranê ye û nekarîna Îranê ya rawestandina êrîşan li ser deverên krîtîk eşkere dike û ji kûrahiya ketina Îsraêlê matmayî maye.<ref name="Fassihi2025">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fassihi |pêşnav=Farnaz |tarîx=2025-06-14 |sernav=A Miscalculation by Iran Led to Israeli Strikes’ Extensive Toll, Officials Say |url=https://www.nytimes.com/2025/06/13/world/middleeast/iran-israel-strikes-nuclear-talks.html |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li gorî peyamên taybet ên ku bi ''[[The New York Times]]'' re hatine parvekirin, rayedarên îranî hêrs û bêbaweriya xwe li ser têkçûna welêt a pêşîgirtina li êrîşên Îsraêlê anîne ziman û pirsîne, "Parastina me ya hewayî li ku ye?" û "Çawa Îsraêl dikare were û êrîşî her tiştê ku dixwaze bike ... û em nekarin wan rawestînin?"<ref name="Fassihi2025" /> Wezîrê Parastinê ya Îsraêlê [[Israel Katz]] derdora saet 3ê sibê bi dema herêmî rewşa awarte li seranserê welêt îlan kir û hişyarî da ku dê di demek nêzîk de bi mûşek û dronan bersivek ji Tehranê were dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-begins-preemptive-strike-against-iran-defense-minister-says-sirens-wail-across-israel/ |sernav=Israel begins preemptive strike against Iran, defense minister says; sirens wail across Israel |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Her çiqas heta dema ragihandinê ya Îranê tu mûşekên balîstîk neavêtibûn jî ji ber pêşbînîkirina êrîşeke dijber a pêşbînîkirî ya Îranê, li seranserê Îsraêlê sîrenên hişyariyê hatibûn çalak kirin.<ref name=":1" /> Katz êrîşa Îsraêlê ya li ser Îranê wekê "êrîşeke pêşîlêgir" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cornwell |pêşnav=Alexander |paşnav2=Hafezi |pêşnav2=Parisa |paşnav3=Holland |pêşnav3=Steve |paşnav4=Cornwell |pêşnav4=Alexander |tarîx=2025-06-13 |sernav=Iran strikes back at Israel with missiles over Jerusalem, Tel Aviv |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-strikes-iran-amid-nuclear-tensions-2025-06-13/ |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Li gorî daxuyaniya Îsraêlê îstîxbaratên ku nîşan didin Îranê têra xwe [[uranyûm]]a dewlemendkirî kom kiriye ku di nav çend rojan de dikare 15 çekên nukleerî çêbike ku hatiye idiakirin ku ev êrîş ji ber vê îstîxbaratê hatiye kirin.<ref name=":1" /> Li seranserê Tehranê ku di nav de baregehên leşkerî û li taxên ku fermandarên payebilind lê dijîn hebûn, teqîn çêdibin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202506127881 |sernav=Live - Israel attacks targets across Tehran as Trump says peace 'will happen soon' |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en }}</ref> Di derbarê van tewînan de şahidan behsa agirên mezin û teqînên dubare yên li pey hev kirine. Ajansa Nûçeyan a Fars ku bi hikûmeta Îranê ve girêdayî ye, ragihandiye ku li Şehrakê Mahallatî ku taxeke li rojhilatê Tehranê ye ku efserên payebilind ên leşkerî yên Îranî û malbatên wan lê dijîn gelek xanî hatine bombebarankirin.<ref name=":4" /> Li gorî agahiyên ku hatine wergirtin, di êrîşê de agir bi baregeha Muhafizên Şoreşê ya Îranê ya li Tehranê ketiye. Li gorî agahiyan, hêza teqînan bû sedema hilweşîna hinek avahiyan li deverên ku êrîş lê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7293795/israel-strikes-iran-attack-what-to-know/ |sernav=Iran Vows ‘Painful’ Response After Israeli Attack |malper=TIME |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en |paşnav=Guzman |pêşnav=Chad de |roja-arşîvê=2025-06-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250613020629/https://time.com/7293795/israel-strikes-iran-attack-what-to-know/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Netenza parêzgeha Îsfehanê ku yek ji tesîsên nukleerî ya herî kirîtîk ên Îranê li wir e teqîn çêdibin. Televîzyona dewleta Îranê "teqînên bi deng" li nêzîkî cihê ku du kargehên dewlemendkirina uranyumê lê ne piştrast kiriye ku [[santrala dewlemendkirina sotemeniyê ya bin erdê ya mezin]] ([[FEP]]) û [[santrala dewlemendkirina sotemeniyê ya pîlot]] ([[PFEP]]) ya li ser erdê hene tewîn pêk hatine.<ref name=":1" /> Di heman demê de santralên nukleerî yên li Xondab û li Xuremabadê jî bûne armanca êrîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020829-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |sernav=آخرین اخبار از حمله اسرائیل به ایران؛ آماده‌باش گسترده در منطقه اعلام شد |malper=شرق |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=fa |roja-arşîvê=2025-06-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250613022612/https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020829-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Piştê nîvro ==== Li gorî agahiyan Îsraêlê piştî nîvro li [[Tewrêz]]ê êrîşeke hewayî li dijî devereke nêzîkê [[Balafirgeha Tewrêzê]] pêk aniye. Di heman demê de Îsraêlê tesîsên nukleerî yên li [[Şîraz]] û Netenzê jî bombebaran kir. Herwiha li [[Baregeha Hewayî ya Hemedanê]] û [[Baregeha Leşkerî ya Parçînê]] teqîn çêbûn. Du teqînên din jî li nêzîkê [[Kargeha Dewlemendkirina Sotemeniyê ya Fordowê]] a bin erdê qewimîn ku hatiye diyar kirin ku droneke îsraêlî ji aliyê berevaniya hewayî ya Îranê ve hatiye xistin. Paşê artêşa Îsraêlê êrîşa li ser baregehên hewayî yên Hemedan û Tewrêzê piştrast kir û artêşa Îsraêlê îdia kiriye ku wan ew baregeh ji holê rakiriye û bi dehan dronan û avêjerên moşekan ji bejahiyê heya bejahiyê ya Îranê ji holê rakiriye. Saet 18:46 GMT, artêşa Îsraêlê carekê din dîsa diyar kiriye ku wan êrîşî Navenda Teknolojî/Lêkolînê ya Nukleerî ya Îsfehanê kiriye û aniye ziman ku ev navend di "veguherandina uranyuma dewlemendkirî" de xebat dimeşandin. Di heman rojê de medyaya Îranê ragihand ku herî kêm du balafirên şer ên Îsraêlê li ser qada hewayî ya Îranê hatine xistin û pîlotek jin jî hatiye girtin lê piştre ev îdia ji aliyê artêşa Îsraêlê ve hatiye înkar kirin. Di heman rojê de êvara 13e hezîranê de artêşa Îranê bi [[moşekên balîstîk]] bersiv daye êrîşên Îsraêlê. Di derbarê êrîşên Îranê de artêşa Îsraêlê diyar dike ku wan piraniya nêzîkî 100 moşekên ku ji Îranê hatine avêtin asteng kirine. Di heman demê bi vê êrîşa Îranê re duyên agirê ku ji ber êrîşên moşekan derketine ji navenda bajarê [[Tel Avîv]]ê bilind bûye. [[Artêşa Pasdarên Şoreşa Îranê]] ragihandiye ku wan li Îsraêlê "bi dehan hedef" kirine armanc.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c628p8x3qj0o |sernav=Êrîşên hevbeş ên di navbera Îran û Îsraêlê de: Dawî çi ye? |malper=BBC News Tirkî |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=tr }}</ref> Di heman rojê de [[Xameneyî]] gef li Îsraêlê xwariye û gotiye Îran dê "derbeyên giran" li Îsraêlê bide. Êrîşên hevbeş tevahiya şevê berdewam kirine.<ref name=":3" /> === 14ê hezîranê === [[Wêne:Air Defense Activity Against Hostile Targets in the Skies of Tehran 1 Tasnim.jpg|thumb|Dîmenek ji moşekên Îsraîlê li ser Tehranê.]] Di sibeha zû ya 14ê hezîranê de medyaya îranî teqîneke li [[Balafirgeha Navneteweyî ya Mehrabad a Tehranê]] ragihandiye û piştre jî agahiyên agirê mezin ê li balafirgehê hatine parvekirin. Li gorî [[Ajansa Nûçeyan a Farsê]] du guleyên mûşekan li derdora balafirê ketine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506148587 |sernav=Israeli airstrikes continue in Tehran and Isfahan, videos show |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Sîstema parastina hewayî ya Îranê li ser Îsfahanê li hemberî mûşekên Îsraêlê parastina bajêr kirine.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/14/iran-launches-fresh-wave-of-attacks-on-israel-state-tv |sernav=Iran launches fresh wave of attacks on Israel, two killed: Reports |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Li gorî raporên berdest artêşa Îranê bi rêya [[balafirên bêpîlot]] ên Îsraêlê li bakurê rojavayê Îranê bi dehan balafirên keşfê xistine xwarê û di encamê de her du alî jî guleyan ber bi hevdu ve avêtine.<ref name=":6"/> Serfermandarê Artêşa Îsraêlê [[Eyal Zamir]] û Fermandarê Hêzên Hewayî yên Îsraêlê [[Tomer Bar]] serê sibeha 14ê hezîranê ragihandine ku "rêya ber bi Tehranê ve hatiye vekirin" ku bi axavtinê wan diyar kiriye ku ji bo êrîşên li ser Îranê ji bo wan êdî hêsantir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/the-way-to-tehran-has-been-paved-idf-chiefs-say-air-force-to-begin-operating-freely-over-iranian-capital/ |sernav=The way to Tehran has been paved’: IDF chiefs say Air Force to begin operating freely over Iranian capital }}</ref> Artêşa Îsraêlê paşê diyar kiriye wan tesîseke bin erdê li rojavayê Îranê bombebaran kiriye ku ji bo hilanîna bi dehan mûşekên balîstîk û [[mûşeka krûz|krûz]] dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-spokesperson-israel-bombed-underground-iranian-facility-storing-dozens-of-missiles/ |sernav=IDF spokesperson: Israel bombed underground Iranian facility storing dozens of missiles }}</ref> Di heman rojê de Îranê mirina du fermandarên din ên payebilind piştrast kiriye ku ev fermandar general [[Xulamreza Mehrabî]] ku cîgirê serokê îstîxbaratê yê fermandariya giştî ya hêzên çekdarî bû û general [[Mehdî Rebbanî]] ku cîgirê serokê operasyonan bû. Di heman demê de rayedarên îranî jî îdia kirine ku wan sê balafirên F-35 ên Îsraêlê xistine xwarê û du pîlot jî dîl girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tehrantimes.com/news/514337/Third-F-35-fighter-jet-downed-in-Iranian-territory-two-Israeli |sernav=Third F-35 fighter jet downed in Iranian territory, two Israeli pilots now in custody |malper=Tehran Times |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250614152204/https://www.tehrantimes.com/news/514337/Third-F-35-fighter-jet-downed-in-Iranian-territory-two-Israeli |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wezareta Petrolê ya Îranê]] ragihandiye ku li parêzgeha [[Bûşehr]]ê êrîşî du qadên petrolê hatiye kirin ku di nav de [[platforma Qonaxa 14 a qada gazê ya Parsa Başûr]] û [[rafineriya gazê ya Fecr Cem]] hebû.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c93ydeqyq71t |sernav=Iran missiles cause multiple casualties after strikes in Israel |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506144861 |sernav=Iran's biggest gas refinery still on fire despite official denial |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Ji ber êrîşan agirên mezin hatine destpêkirin ku hilberîna herî kêm 12 milyon metrekupê gazê rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506147968 |sernav=Fire halts 12 million cubic meters of gas production at South Pars Phase 14 |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Li gorî saziya Heyva Sor a Îranê, heta roja 14ê hezîranê êrîşên Îsraêlê ji 31 parêzgehên Îranê bandor li 18 parêzgehan kiriye û 1414 karmendên saziyê beşdarî hewldanên alîkariyê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506147133 |sernav=Israeli attacks affect 18 of Iran’s 31 provinces, Red Crescent says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Saet 23:11an de (li gorî bi dema herêmî) artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan dest bi pêleke nû ya êrîşên li ser "xalên leşkerî" yên li Tehranê kiriye.<ref name=":7"/> Di van êrîşan de depoyên petrol û benzînê yên li bajêr hatin lêdan û elektrîka taxa Şehranê hatiye qutkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506145667 |sernav=Gasoline and oil depots in western Tehran hit by Israeli airstrikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Piştre di şeva heman rojê de [[Ajansa Nûçeyan a Tasnimê]] ragihand ku êrîşên Îsraêlê li paytextê li baregeha Wezareta Parastinê ya Îranê û avahiya Rêxistina Nûjenî û Lêkolînê ya Parastinê xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506143937 |sernav=Israeli airstrikes hit SPND building in Tehran - Tasnim |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Di bersiva van êrîşan de, Îranê mûşek avêtin navenda û bakurê Îsraêlê. Artêşa Îsraêlê piştrast kiriye ku Îranê êrîş li ser binesaziya wan ê nukleerî pêk aniye. Tîmên bersivdayîna awarte yên Îsraêlê diyar kirine ku di êrîşan de herî kêm 10 kes hatine kuştin û zêdetirî 100 kes jî birîndar bûne.<ref name=":3" /> === 15ê hezîranê === [[Wêne:Batch 3 Avash 15.jpg|thumb|Dîmenek ji êrîşa Îsraîlê ju di 15ê hezîrana 2025an de li Tehranê pêk hatiye.]] [[Hêzên Berevaniya Îsraêlê]] (IDF) hişyarî da sivîlên îranî ku ji navçeyên derdora kargehên çekan û baregehên leşkerî yên li Şîrazê derkevin. Hatiye diyarkirin ku li avahiya Wezareta Dadê ya li Tehranê grev hatiye ragihandin. Hêza Hewayî ya Îsraêlê diyar kiriye ku wan li [[Balafirgeha Navneteweyî ya Şehîd Haşimînejad a Mehşedê]] ku dora 2.300 kîlometreyan dûrî axa Îsraêlê ye balafireke sotemeniyê bombebaran kiriye ku dibe ku bombebaran kirina herî dûr ê dîroka Îsraêlê be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-air-force-bombed-iranian-refueling-plane-at-mashhad-airport-idf-confirms/ |sernav=In ‘most distant strike,’ Israeli Air Force bombs Iranian plane at Mashhad Airport in northeast Iran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Hatiye ragihandin ku Îranê ji bo rawestandina êrîşan û vejandina danûstandinên nukleerî yên rawestiyayî ji [[Ûman]] û [[Qeter]]ê navbeynkarî xwestiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-857732 |sernav=Iran turns to mediators to reach ceasefire, prevent Israeli strikes {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Îranê ragihandiye ku wan du kesên ku wekê endamên Mossadê hatine îdiakirin girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/live-iran-fires-missiles-as-israel-strikes-oil-facility-in-tehran |sernav=Israel-Iran updates: IRGC intelligence chief, two generals killed |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Najjar |pêşnav=Jillian Kestler-D'Amours,Brian Osgood,Usaid Siddiqui,Umut Uras,Hafsa Adil,Federica Marsi,Farah }}</ref> Artêşa Îsraêlê li Îranê li baregehên leşkerî yên ku mûşekên diavêjin xistiye. Di heman demê de wezareta derve ya Îranê jî ji aliyê artêşa Îsraêlê ve hatiye bombekirin. Moşek li serokê îstîxbaratê ku cîgirê serokê îstîxbaratê yê Pasdarên Şoreşa Îranê ketin û hatiye ragihandin ku serokê îstixbarata Îranê di vê êrîşê de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-confirms-israel-killed-irgc-intelligence-chief-and-his-deputy/ |sernav=Netanyahu says Israel killed IRGC intelligence chief and his deputy |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://iranwire.com/en/news/142178-car-bombs-detonate-near-tehran-government-buildings/ |sernav=CAR BOMBS DETONATE NEAR TEHRAN GOVERNMENT BUILDINGS |malper=iranwire.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Li gel êrîşên hewayî pênc wesayîtên bombebarkirî li seranserê Tehranê hatin teqandin ku teqîn li nêzîkê tesîsên hikûmetê û tesîsên têkildarî nukleerî çêbûne. Her çiqas rayedarekî Îsraêlê her cure destwerdanê red kiribe jî ajansa nûçeyan a dewleta Îranê [[IRNA]], bi îdiaya ku ji çavkaniyên agahdar hatiye girtin, îdia kiriye ku operasyon ji aliyê Îsraêlê ve hatiye kirin. Îranê êrîşên xwe yên li ser Îsraîlê heta êvarê berdewam kir û li bajarên wekî [[Heyfa]], Tel Avîv û [[Orşelîm]]ê teqîn hatin bihîstin. Rayedarên Îsraîlê ragihandine ku pergalên wê yên parastina hewayî li asîmanên Hayfa û Tel Avivê moşekan asteng kirine. Di heman demê de hatiye ragihandin ku herî kêm deh kes li Hayfayê bi sivikî birîndar bûne.<ref name=":3" /> [[Wezareta Tenduristiyê ya Îranê]] ragihandiye ku ji roja Înê 13ê hezîranê ve 224 kesan di êrîşên Îsraîlê de li seranserê welêt jiyana xwe ji dest dane. Li paytext Tehranê trafîk zêde daye nîşan ku şêniyên bajêr hewl didan ji bajêr derkevin.<ref name=":3" /> [[Televîzyona dewletê ya Îranê]] ragihandiye ku serokê [[Yekîneya Îstîxbaratê ya Sipaha Pasdarên Şoreşa Îranê]] di êrîşên roja yekşemê de hatiye kuştin.<ref name=":3" /> === 16ê hezîranê === [[Wêne:אבוקות בוערות במפעלים הפטרוכימיים במפרץ חיפה בשעה 5 בבוקר 16 ביוני 2025.jpg|thumb|Di şeva 15-16ê hezîrana sala 2025an de êrîşa Îranê li ser rafinerên petrola li Hayfayê.]] [[Wêne:Attack on IRIB's Live News Broadcasting Studio 02 (2).jpg|thumb|Di 16ê hezîrana 2025an de êrîşa Îsraîlê li ser studyoya IRIB li Tehranê.]] Îsraîlê êrîşî baregeha fermandariyê ya [[Hêza Qudsê]] ya li Tehranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-hit-quds-force-command-centers-in-tehran/ |sernav=IDF says it hit Quds Force command centers in Tehran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> Karbidestekî îsraîlî ji ajansa ''Wall Street Journal'' re gotiye ku nîşan hene ku tesîsa nukleerî ya bin erdê ya li Natanzê "bi nav ve daketiye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-official-to-wsj-underground-natanz-nuclear-facility-might-have-imploded/ |sernav=Israeli official to WSJ: Underground Natanz nuclear facility might have imploded |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> Ajansa navneteweyî ya Îranê ragihandiye ku dengê teqînan li nêzîkê tesîsa nukleerî ya Fordow hatiye bihîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/loud-explosions-reported-near-irans-fordo-nuclear-facility/ |sernav=Loud explosions reported near Iran’s Fordo nuclear facility |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> Hatiye diyar kirin ku êrîşên Îsraîlê li nêzîkî bingehên leşkerî yên Parçînê pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-reported-in-parchin-where-nuke-research-site-was-said-to-be-destroyed-in-october/ |sernav=Israeli strikes reported in Parchin, where nuke research site was said to be destroyed in October |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> [[Artêşa Ensar Elmehdî ya Pasdarên Şoreşa Îslamî ya Îranê]] ragihandiye ku yek ji fermandarên wan û leşkerek di êrîşekê de li navçeya [[Îcrîd]]a parêzgeha [[Zencan]]ê hatine kuştin.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/updates-death-toll-grows-as-iran-and-israel-continue-to-trade-attacks |sernav=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Magee |pêşnav=Ted Regencia,Usaid Siddiqui,Umut Uras,Farah Najjar,Caolán }}</ref> Ajanseke nûçeyan a girêdayî dadweriya Îranê ragihandiye ku kesê bi navê Îsmaîl Fîkrî ku hatiye îdiakirin sixûrekî Îsraîlê ye hatiye bidarvekirin. Ajansa nûçeyan ragihandiye ku Fîkrî berî girtina wî bi du sixûrên Mossadê re di têkiliyê de bû.<ref name=":8"/> [[Hêzên Berevaniya Îsraîlê]] ([[IDF]]) ragihand ku wan 120 avêjkarên mûşekên Îranê têk birine û li qada hewayî ya Tehranê "serdestiya hewayî ya tevahî" bi dest xistiye. General [[Effie Defrin]] diyar kiriye ku ji %30ê avêjkarên mûşekên Îranê hatine têkbirin.<ref name=":8"/> Di heman rojê de serokwezîrê Îsraîlê Bînyamîn Netanyahu diyar kiriye ku Îsraîlê asîmanê Tehranê kontrol dike.<ref name="Sangal2025">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-strikes-news-06-16-25-intl-hnk |sernav=Israel-Iran attacks, missile strikes on Tehran, Tel Aviv, Haifa, rising death tolls: Live updates |malper=CNN |tarîx=2025-06-16 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Sangal |pêşnav=Eugenia Yosef, Lex Harvey, Jessie Yeung, Antoinette Radford, Christian Edwards, Mostafa Salem, Maureen Chowdhury, Elise Hammond, Aditi }}</ref> Di heman demê de wî kuştina rêberê bilind Xumeynî red nekir û gotiye "Ev yek dê şer gurtir neke, ew ê şer bi dawî bike."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-857963 |sernav=Benjamin Netanyahu does not rule out killing Iran's Ayatollah Khameinei {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-16 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku wan karwanekî çekan di navbera Tehran û [[Qum]]ê de tune kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-air-force-hits-arms-convoy-between-tehran-and-qom/ |sernav=Israeli Air Force hits arms convoy between Tehran and Qom |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ajansa Nûçeyan a IRNAyê ragihandiye ku hêzên Îsraîlê êrîşî [[Nexweşxaneya Ferabî]] ya li [[Kirmaşan]]ê kirine ku di encamê de zirarên mezin gihîştin nexweşxaneyê û avahiyên li dora nexweşxaneyê.<ref name=":8"/> Hatiye diyarkirin ku Îsraîlê herî kêm 15 avahiyên kargeha mûşekan ê li Kirmaşanê hilweşandiye.<ref name="Sangal2025"/> Di heman rojê de artêşa Îsraîlê di dema weşana zindî ya televîzyonê de bombe li ser avahiya weşana dewletê ya Îranê IRIB barand ku ji ber vê yekê pêşkêşvanê televîzyonê weşanê qut dike û ji studyoya weşanê derdikeve.<ref name=":8"/><ref name=":8"/> Îsraîlê banga valakirina hinek deverên Tehranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-june-16-2025/ |sernav=June 16: Sirens sound across country after IRGC vows to strike Israel ‘without interruption’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê artêşa Îsraîlê li rojavayê Îranê palên moşekên Îranê bombebaran kiriye. Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku yek ji dronên wan 2 balafirên F-14 ên Îranî xistine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-attacking-missile-launchers-in-western-iran/ |sernav=IDF says it’s attacking missile launchers in western Iran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= |paşnav2= }}</ref> Di heman rojê de [[Nour News]] ragihandiye ku hêzên Îranê li ser Tewrêzê balafireke [[F-35]] a Îsraîlê xistine xwarê.<ref name=":8"/> === 17ê hezîranê === Serokê Amerîkayê [[Donald Trump]] di parvekirineke li ser platforma [[Truth Social]] diyar kiriye ku Tehran were valakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ndtv.com/world-news/israel-iran-conflict-everyone-should-immediately-evacuate-tehran-says-donald-trump-amid-fierce-fighting-8686429 |sernav="Everyone Should Evacuate Tehran": Trump Cuts Short G7 Visit With A Warning |malper=NDTV |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hafezi |pêşnav=Parisa |paşnav2=Choukeir |pêşnav2=Jana |paşnav3=Lubell |pêşnav3=Maayan |tarîx=2025-06-17 |sernav=Trump says he wants 'real end' to nuclear problem with Iran, Israel warns Khamenei |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/trump-urges-tehran-evacuation-iran-israel-conflict-enters-fifth-day-2025-06-17/ |roja-gihiştinê=2025-06-17 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku wan general [[Elî Şademanî]] tenê çend roj piştî ku ew wekê fermandarê [[Biryargeha Xetem Elenbiya]] hatibû tayînkirin, kuştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857996 |sernav=IDF kills Iranian commander Ali Shademani, showcasing intel. superiority {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Serfermandarê nû yê artêşa Îranê, general [[Xulamelî Reşîd]] ku li gorî artêşa Îsraîlê hem fermandarê Pasdarên Şoreşê û hem jî Hêzên Çekdar ên Îranê bû, di êrîşeke wan de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attacks-06-17-25-intl-hnk |sernav=Live updates: Israel and Iran trade strikes on fifth day of conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Kemp |pêşnav=Jessie Yeung, Lex Harvey, Chris Lau, Tamar Michaelis, Kareem Khadder, Antoinette Radford, Olivia }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-says-it-took-out-new-head-of-irans-war-command-after-killing-predecessor/ |sernav=Israel says it took out new top Iranian military commander, after killing predecessor |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Îsraîlê diyar kiriye ku wan "çend êrîşên berfireh" leşkerî yên li rojavayê Îranê (Rojhilata Kurdistanê) kirine ku ev êrêş bi armanca hedefgirtina palên roketan û depoyên balafirên bêpîlot hatine kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/17/israel-conducted-extensive-strikes-on-military-targets-in-west-iran- |sernav=Israel launches ‘extensive strikes’ on west Iran |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Hêzên Hewayî yên Îsraîlê vîdyoyek weşandiye ku di vîdeoyê de balafirên wan balafirên şer ên Îranê yên [[F-14A Tomcat]] li erdê hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/air/irans-f-14-persian-tomcats-obliterated-in-israeli-airstrike |sernav=Iranian F-14 'Persian Tomcats' Obliterated In Israeli Airstrike |malper=The War Zone |tarîx=2025-06-16 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=Rogoway |pêşnav=Tyler }}</ref> Li gorî [[Ajansa Nûçeyan a Mehrê]], roketeke Îsraîlê li xaleke kontrolê ya li [[Kaşan]]ê xistiye û di encamê de sê kes mirine û çar kes jî birîndar bûne.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/17/live-israel-iran-trade-attacks-trump-orders-residents-of-tehran-to-flee |sernav=Missiles pound Iran and Israel as dozens ‘massacred’ in Gaza |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Quillen |pêşnav=Usaid Siddiqui,Stephen }}</ref> Ajansa nûçeyan a IRNAyê ku ajanseke dewletê ya Îranê ye ragihandiye ku hêzên Îsraîlê li Tehranê êrîşî avahiyek niştecihbûnê kirin û sê kes ji aliyê [[Heyva Sor a Îranê]] ve ji nav kavilan hatin rizgarkirin.<ref name=":10"/> Di heman demê Ajansa Nûçeyan a Farsê ragihandiye ku Banka Sepah a dewletê bûye armanca êrîşeke sîberî ya Îsraîlê.<ref name=":10"/> Hatiye ragihandin ku rêberê bilind ê Îranê Elî Xumeynî ji aliyê fermandarên payebilind ve ji posta xwe ya biryardana stratejîk a girîng ji ber "xirabbûna giran a tenduristiya wî ya derûnî" ya têkildarî êrîşên Îsraîlê ve hatiye dûrxistin. Hatiye îdiakirin ku ew ji aliyê endamên [[Îstîxbarata Îranê]] û Konseya Bilind a Ewlekariya Neteweyî ve hatiye dûrxistin û ji bo sitargehekê li [[Lavîzan]]ê hatiye veguhastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://derechadiario.com.ar/us/argentina/ayatollah-khamenei-is-believed-to-have-been-removed-from-key-decisions-following-a-mental-collapse |sernav=Ayatollah Khamenei was reportedly removed from key decision-making after a mental breakdown. |malper=La Derechadiario US |tarîx=2025-06-16 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Team |pêşnav=Editorial }}</ref> [[Ynet]]ê ragihandiye ku moşekek Îranê li bajarê [[Herzliya]]yê ketiye di encama êrîşê zirar daye avahiyek heşt qatî û otobûsek vala şewitiye.<ref name=":10"/> Dengê teqînan li navçeya Dan a Tel Avîvê û Qudsa Rojava hatiye bihîstin.<ref name=":10"/> Rojnameya ''Times of Israel''ê ragihandiye ku Îsraîlê di şeva 16 û 17ê hezîranê de 30 dronên Îranî xistine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/around-30-drones-shot-down-overnight-idf-says/ |sernav=Around 30 drones shot down overnight, IDF says |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> [[Muhafizên Şoreşa Îslamî ya Îranê]] îdîa kiriye ku wan li Îsraîlê li dijî navendên îstîxbarata leşkerî û navendeke plansaziya operasyonên Mossadê êrîş kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/17/live-israel-iran-trade-attacks-trump-orders-residents-of-tehran-to-flee |sernav=Iran vows ‘new wave’ of strikes on Israel as nuclear site threatened |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Quillen |pêşnav=Usaid Siddiqui,Stephen }}</ref> [[TRT World]] ku li Tirkiyeyê saziyeke dewletiye ragihandiye ku moşekeke Îranê li Yekîneya 8200 a Mossadê li [[Herzlî|Herzliyê]] ketiye.<ref>{{Jêder |sernav=Iranian strikes reportedly hit Mossad Unit 8200 |url=https://www.youtube.com/shorts/_gpl_q_ollU |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> === 18ê hezîranê === Hêzên Berevaniya Îsraîlê (IDF) diyar kiriye ku wan bi 50 balafirên şer li Tehranê nêzîkê 20 avahiyan xistine ku di nav wan de kargehên ku madeyên xav, pêkhate û pergalên çêkirina mûşekên balîstîk hildiberînin hebûn. Di heman demê de medyaya Îranê ragihandiye ku Îsraîlê li [[Xocîr]] êrîşî zanîngeheke girêdayî Muhafizên Şoreşa Îranê û kargeheke mûşekan kiriye. Droneke [[IFAya bêbalfirvan|IFAyê ya bêbalfirvan]] li ser Îranê ketiye di encama ketina dronê de ti birîndar çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Holland |pêşnav=Steve |paşnav2=Hafezi |pêşnav2=Parisa |paşnav3=Cornwell |pêşnav3=Alexander |paşnav4=Cornwell |pêşnav4=Alexander |tarîx=2025-06-19 |sernav=Trump keeps world guessing about US military action against Iran |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/americas/israel-iran-air-war-enters-sixth-day-trump-calls-irans-unconditional-surrender-2025-06-17/ |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraîlê her wiha îdia kiriye ku wan 70 bataryayên mûşekan ji holê rakirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-drone-shot-down-over-iran-overnight-says-no-fear-of-information-leaking/ |sernav=IDF confirms drone shot down over Iran overnight, says no fear of information leaking |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-858144 |sernav=Tehran downs first Israeli drone in Iranian territory, IDF confirms {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-18 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Her wiha Îsraîlê êrîşî [[tesîsên hilberîna santrifujên nukleerî]] kir û [[IAEA]] êrîşên li ser [[Kompleksa TESA ya Karajê]] û [[Kompleksa Lêkolînê ya Tehranê]] piştrast kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-18-25-intl-hnk |sernav=June 18, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en |paşnav=Kemp |pêşnav=Jessie Yeung, Lex Harvey, Chris Lau, Antoinette Radford, Maureen Chowdhury, Elise Hammond, Aditi Sangal, Tori B. Powell, Olivia }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iaea-confirms-israel-hit-two-centrifuge-production-sites-in-iran-overnight/ |sernav=IAEA confirms Israel hit two centrifuge production sites in Iran overnight |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ajansên nehênî yên Îranê pênc kesên ku tê îdiakirin bi Mossadê ve girêdayî ne girtine û wan bi "leşkerên diravî" tawanbar kirin ku "di nav gel de tirsê çêdikin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yerushalmy |pêşnav=Jonathan |paşnav2=Yang |pêşnav2=Maya |paşnav3=Ambrose |pêşnav3=Tom |paşnav4=Clinton |pêşnav4=Jane |paşnav5=Sedghi |pêşnav5=Amy |paşnav6=Lamb |pêşnav6=Kate |paşnav7=Nowell |pêşnav7=Jonathan Yerushalmy (now); Cecilia |paşnav8=Lamb (earlier) |pêşnav8=Kate |tarîx=2025-06-19 |sernav=Trump claims Iran was ‘a few weeks away’ from nuclear weapon – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jun/18/iran-israel-live-updates-air-strikes-tehran-trump-khamenei-middle-east-latest-news |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Li gorî raporên rojnameya ''Wall Street Journal'', [[moşekên Arrow]] yên parastinê diqedin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-is-running-low-on-arrow-missile-interceptors-wsj-reports/ |sernav=Israel is running low on Arrow missile interceptors, WSJ reports |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Li gorî agahiyan di sibeha 18ê hezîranê de dengê teqîneke mezin li Tehranê hatiye bihîstin lê rayedarên Îranî hê jî êrîşê piştrast nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2025/06/18/israel-says-it-killed-a-top-iranian-commander-in-latest-airstrikes |sernav=Explosions heard in Tehran as Israel launches a new wave of airstrikes |malper=euronews |tarîx=2025-06-18 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê li Tehranê êrîşî hinek cihan kiriye û banga valakirina xelkê navçeya 18an a Tehranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-conducts-fresh-strikes-in-area-of-tehran/ |sernav=IDF conducts fresh strikes in area of Tehran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref> Li gorî Îsraîlê di dema êrîşan de baregeha ewlehiya navxweyî ya Îranê hatiye rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/katz-says-latest-tehran-strike-destroyed-iran-internal-security-hq/ |sernav=Katz says latest Tehran strike destroyed Iran internal security HQ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî agahiyan, avahiyeke Heyva Sor a Îranê jî hatiye êxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506184054 |sernav=Israeli strike hits Iranian Red Crescent building in Tehran, Iranian media say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-18 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Medyaya îranî ragihandiye ku hêzên Îranê li herêma [[Javadabad]]ê ya bajarê [[Varamin]]ê balafireke F-35 xistin xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/18/live-israel-iran-attacks-continue-trump-demands-unconditional-surrender |sernav=Updates: Israel, Iran continue missile attacks; 144 killed in Gaza |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en |paşnav=Osgood |pêşnav=Ted Regencia,Virginia Pietromarchi,Stephen Quillen,Maziar Motamedi,Jillian Kestler-D'Amours,Brian }}</ref> Serfermandarê Hêzên Parastinê ya Îsraîlê general [[Eyal Zamir]] diyar kiriye û gotiye me "Ji bûyerên 7ê çiriya pêşîn rasterast dersên girîng wergirtiye, em nasekinin, em pêşî li gefan bigirin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/zamir-says-idf-learned-lessons-from-oct-7-we-are-preventing-threats/ |sernav=Zamir says IDF learned lessons from Oct. 7: ‘We are preventing threats’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraîlê peyamek bi farisî weşand û di peyamê de diyar kiriye ku wan gelek peyam ji îraniyan werdigire ku tê de "tirs, bêhêvîbûn û hêrs li ser tiştên ku li Îranê diqewimin" hene û ji kesên ku dixwazin bi Îsraîlê re têkilî daynin xwestiye ku bi riya lînka malpera Mossadê vê têkiliyan pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/in-persian-message-idf-says-worried-iranians-should-contact-the-mossad/ |sernav=In Persian message, IDF says worried Iranians should contact the Mossad |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Îsraîlê di şeva 17 û 18ê hezîranê de sê dronên Îranê xistin xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/3-iranian-drones-intercepted-over-israel-by-air-force-overnight-military-confirms/ |sernav=3 Iranian drones intercepted over Israel by air force overnight, military confirms |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraîlê texmîn kiriye ku heta vê dîrokê ji destpêka şer û pevçûnan ve, Îranê 400 moşek û 1000 dron avêtine Îsraîlê. Herwiha Îsraîlê diyar kiriye ku tenê 20 moşek li deverên bajarî ketine û hatiye diyarkirin ku Îsraîlê ku li gorî êrîşan qurbanî gelek kêm hatine tomarkirin. Ji dronên ku hatine şandin herî kêm 200 dron neketin qada hewayî ya Îsraîlê û ji aliyê Îsraîlê ve hatiye diyar kirin ku yek ji wan negihiştiye negihiştiye hedefa xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-about-20-out-of-400-iranian-missiles-struck-in-urban-areas-casualties-far-below-prewar-estimates/ |sernav=IDF says about 20 out of 400 Iranian missiles struck in urban areas; casualties far below prewar estimates |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Îranê êvarê moşekeke balîstîk avêt Îsraîlê û li Tel Avîv û derdora bajêr dengê sîrenan bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-no-immediate-reports-of-impacts-in-urban-areas-idf-says-small-number-of-missiles-fired/ |sernav=Medics say no immediate reports of impacts in urban areas; IDF says small number of missiles fired |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/latest-iranian-attack-consisted-of-just-one-missile-that-was-intercepted/ |sernav=Latest Iranian attack consisted of just one missile that was intercepted |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî Supaya Pasdaran a Îranê, [[moşeka Secjil]] a dûravêj di êrîşên li dijî Îsraîlê de hatiye bikaranîn. Piştî ku moşek ji alîyê sîstema parastina hewayî ya Îsraîlê ve hatiye bêbandorkirin, dema ku perçeyek moşekê li wesayîta wî dikeve kesek bi sivikî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-one-person-lightly-wounded-as-a-fragment-of-iranian-missile-hits-a-car/ |sernav=Medics say one person lightly wounded as a fragment of Iranian missile hits car |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî rojnameya ''Washington Post'' bêyî dabînkirin an tevlêbûneke mezintir ên ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, hinek nirxandin pêşbînî dikin ku Îran bi tempoyeke sabît a êrîşan bidomîne Îsraîl dikare parastina xwe ya moşekî ji bo 10 an 12 rojên din biparêze. Berevajî vê yekê nirxandineke IISS destnîşan dike ku kûrahiya depoyên moşekî yên mayî yên Îsraîlê nayê zanîn lê kûrahiya cebilxaneya wê bi piştgiriya parastina moşekî ya Amerîkayê tê xurtkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Shih |pêşnav=Gerry |paşnav2=George |pêşnav2=Susannah |paşnav3=Hill |pêşnav3=Evan |paşnav4=Mahfouz |pêşnav4=Heba Farouk |paşnav5=Parker |pêşnav5=Claire |paşnav6=Craw |pêşnav6=Victoria |paşnav7=Bisset |pêşnav7=Victoria |paşnav8=Ledur |pêşnav8=Júlia |paşnav9=Shapiro |pêşnav9=Leslie |tarîx=2025-06-17 |sernav=Israel-Iran conflict may last only as long as their missiles hold out |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/06/17/israel-iran-missile-conflict/ |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Ji destpêka şer ve hejmara moşekên balîstîk ên Îranê bi berdewamî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foxnews.com/video/6374481851112 |sernav=Iranian ballistic missile salvos getting smaller {{!}} Fox News Video |malper=Fox News |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-launching-smaller-salvos-of-missiles-due-to-israel-diminishing-its-capabilities-idf/ |sernav=Iran launching smaller salvos of missiles due to Israel diminishing its capabilities — IDF |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> === 19ê hezîranê === Artêşa Îsraîlê di şeva 18ê hezîranê de bi balafirên şer êrîşî Tehranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-conducting-airstrikes-in-tehran/ |sernav=IDF says it’s conducting airstrikes in Tehran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref> Artêşa Îsraîlê ji niştecihên bajarên [[Arak]] û [[Xondab]]ê xwest ku ji herêmê derkevin.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-warns-residents-of-2-iranian-cities-to-evacuate/ |sernav=IDF warns Iranians to evacuate area of Arak heavy water reactor |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI |paşnav2=AP }}</ref> Reaktoreke [[ava giran]] li herêmê ye.<ref name=":11" /> Li gorî Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) Îsraîlê li yek ji reaktorên ku wekê IR-40 tê zanîn xistiye. Di heman demê de Îsraîlê diyar kiriye ku xetereya nizilêna radyasyonê tune ye. Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ragihandiye ku reaktor "nedixebitiya û ti materyalên nukleerî tê de tine bûn".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-tv-israel-hits-arak-heavy-water-reactor-after-evacuation-warning-no-radiation-danger/ |sernav=Iran TV: Israel hits Arak heavy water reactor after evacuation warning, ‘no radiation danger’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Agencies }}</ref> Serê sibê Îsraîlê êrîşî kargeheke pêşxistina çekên nukleerî kiriye û her wiha erîşê bi dehan tesîsên leşkerî yên li Îranê kiriye ku di nav de kargehên parastina hewayî û hilberîna moşekan hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-hits-irans-arak-reactor-nuclear-weapons-development-site-dozens-of-other-targets/ |sernav=IDF hits Iran’s Arak reactor, nuclear weapons development site, dozens of other targets |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku ew texmîn dikin ku sêyan du ji moşekên Îranê hatine jinavbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-estimates-it-has-hit-two-thirds-of-irans-missile-launchers-official/ |sernav=IDF estimates it has hit two-thirds of Iran’s missile launchers — official |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Di heman demê de Artêşa Îsraîlê îdîa kiriye ku balafirên wan ên bêmirov li leşkerên Îranî yên ku avêjerên moşekên balîstîk veher dikirin xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iaf-drones-struck-iranian-soldiers-who-were-repairing-ballistic-missile-launch-sites-says-idf/ |sernav=IAF drones struck Iranian soldiers who were repairing ballistic missile launch sites, says IDF |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê [[Bînyamîn Netanyahu]] di axavtinekê de diyar kiriye ku hevkariya Îsraîlê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re "ber bi çav" e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-19-25-intl-hnk |sernav=Live updates: Israel-Iran conflict, ballistic missile attacks, Trump weighs US involvement |malper=CNN |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en |paşnav=Sangal |pêşnav=Lex Harvey, Chris Lau, Laura Sharman, Antoinette Radford, Maureen Chowdhury, Aditi }}</ref> Wezîrê Parastinê ya Îsraîlê, [[Israel Katz]], gefa kuştina rêberê Îranê [[Elî Xamineyî]] xwariye ku ev yek wekê tolhildanek ji bo êrîşa moşekî ya Îranê li ser Navenda Pizîşkî ya Soroka li [[Bîrşeba]]yê bi nav kiriye gotiye: "Xamineyî dê ji ber sûcên xwe berdêlan bide".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-858269 |sernav=Israeli defense minister threatens to kill Iranian leader Ali Khamenei {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Îranê di nîvê şevê de di navbera 18 û 19ê hezîranê de moşekek balîstîk avêtiye Îsraîlê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-public-can-leave-bomb-shelters-after-latest-iran-missile-salvo/ |sernav=IDF says public can leave bomb shelters after latest Iran missile salvo |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Di heman rojê de Artêşa Îsraîlê du dronên îranî yên ku ber bi bakurê Îsraîlê ve diçûn xistiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-downs-iranian-drone-after-sirens-sound-in-northern-israel/ |sernav=Israel downs Iranian drone after sirens sound in northern Israel |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-air-force-downed-another-iranian-drone/ |sernav=IDF says air force downed another Iranian drone |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref> Di serê sibê de Îranê nêzîkê 20 moşekên balîstîk avêtin Îsraîlê ku bi kêmî ve çar bingehên li navend û başûrê Îsraîlê xistiye ku di nav de Navenda Pizîşkî ya Soroka li [[Beersheba]] û navenda Tel Aviv, [[Ramatgan]] û [[Holon]] hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/missiles-hit-tel-aviv-ramat-gan-and-holon/ |sernav=Missiles hit Tel Aviv, Ramat Gan and Holon |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/reports-of-four-impact-sites-following-missile-attack/ |sernav=Reports of injuries, extensive damage in multiple impact sites following missile attack |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî [[Wezareta Tenduristiyê ya Îsraîlê]] di êrîşan de 271 kes birîndar bûne ku çar ji wan bi giranî û 16 ji wan jî bi navînî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Livingstone |pêşnav=Helen |paşnav2=Yang |pêşnav2=Maya |paşnav3=Ambrose |pêşnav3=Tom |paşnav4=Coughlan |pêşnav4=Joe |paşnav5=Vernon |pêşnav5=Helen Livingstone (now); Hayden |paşnav6=Coughlan (earlier) |pêşnav6=Joe |tarîx=2025-06-20 |sernav=Israeli military issues evacuation warning – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jun/19/israel-iran-conflict-live-hospital-in-southern-israel-hit-in-iran-missile-strike-say-israeli-officials |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Berdevkê nexweşxaneyê ragihandiye ku, "zirar gihîştiye nexweşxaneyê û li deverên cuda jî ziyanên mezin çêbûne".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/iranian-missile-with-cluster-warhead-scatters-bombs-in-central-israel-idf-says/ |sernav=Iranian missile with cluster warhead scattered bombs in central Israel, IDF says |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/land/iran-just-used-ballistic-missiles-with-cluster-warheads-to-strike-israel |sernav=Iran Just Used Ballistic Missiles With Cluster Warheads To Strike Israel |malper=The War Zone |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=Trevithick |pêşnav=Joseph }}</ref> Herwiha di êrîşê de bombeyeke bi tesîr jî hatiye bikaranîn ku yek ji teqemeniyên wê li avahiyeke li [[Azor]]ê ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-858257 |sernav=Iran missile strike: Bar Siman-Tov clears Soroka Hospital, saves lives {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> [[Navenda Pizîşkî ya Soroka]] rastî êrîşeke rasterast hatiye ku bûye sedema zirarên mezin û gumanbariya rijandina kîmyewî.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/soroka-spokesperson-says-hospital-suffered-extensive-damage-people-wounded/ |sernav=Soroka spokesperson says hospital suffered ‘extensive damage,’ people wounded |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=AP }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynet |tarîx=2025-06-19 |sernav=Major damage to Soroka hospital following direct missile strike: See moment of impact and destruction |url=https://www.ynetnews.com/article/b1511dm11egx |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref> 71 kes li wir bi sivikî birîndar bûne û kesek din jî ji ber fikara akût hate dermankirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-19-25-intl-hnk |sernav=June 19, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en |paşnav=Powell |pêşnav=Lex Harvey, Chris Lau, Laura Sharman, Antoinette Radford, Maureen Chowdhury, Aditi Sangal, Tori B. }}</ref> IRNAyê îdia kiriye ku nexweşxane bi xeletî hatiye bombebarankirin û parka teknolojiyê ya Gav-Yam a nêzîkê "hedefa sereke" bûye ji ber ku tê îdiakirin ku ji aliyê IDF ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/herzog-hospital-hit-by-iranian-ballistic-missile-cares-for-israelis-of-all-faiths-and-our-neighbors-the-palestinians/ |sernav=Herzog: Hospital hit by Iranian ballistic missile ‘cares for Israelis of all faiths and our neighbors the Palestinians’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US }}</ref> Serokkomarê Îsraîlê diyar kiriye ku êrîşa li ser nexweşxaneyê "nîşanek jiyîna Îsraîlî û filistîniyan e". Li Ramat Ganê du kes bi giranî û 20 kesên din jî bi sivikî birîndar bûn. Li gorî wezîrê perwerdehiyê yê Îsraîlê moşekek li nêzîkê çend avahiyên bilind ketiye û li gorî agahiyên wî, dibistaneke zarokan jî bûye armanca êrîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/education-minister-posts-photo-of-kindergarten-yard-hit-in-iranian-barrage/ |sernav=Education minister posts photo of kindergarten yard hit in Iranian barrage |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Piştî ku moşekek li [[Holon]]ê li taxeke niştecihbûnê ketiye ku gelek avahiyên bilind zirar dîbinîn û 16 kes birîndar bûn ku çar ji wan bi giranî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saar-iran-deliberately-targeting-civilians-and-committing-war-crimes/ |sernav=Sa’ar: Iran deliberately targeting civilians and committing war crimes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Piştî êrîşa li ser nexweşxaneyê wezîrê karên derve yê Îsraîlê Gideon Sa'ar diyar kiriye ku "Rejîma Îranê bi zanebûn sivîlan dike hedef... sûcên şer dike" û "xetên wan ên sor tinene".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-06-20 |sernav=Iran–Israel war |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iran%E2%80%93Israel_war&oldid=1296568163 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Piştî êrîşan rêberê opozîsyona Îsraîlê Avigdor Lieberman diyar kiriye di axavtina xwe de gotiye "Xeyal bikin ka Îran dê bi çekên nukleerî çi bike," û ji Îsraîlê xwestiye ku şerê li dijî Îranê bidomîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/imagine-what-theyd-do-with-nukes-politicians-react-to-missile-attacks-on-hospital-cities/ |sernav=‘Imagine what they’d do with nukes’: Politicians react to missile attacks on hospital, cities |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Katz Xameneyî wekê "Hitlerê nûjen" bi nav kir û gotiye ku ew "nikare hebûna xwe bidomîne" û diyar kiriye ku jiholêrakirina Xameneyî di destê artêşa Îsraîlê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/israel-iran-war-strikes-khamenei-live-news-updates-2087741 |sernav=US confirms Iran contact as Trump weighs strike decision |malper=Newsweek |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> Bêyî ku ti rapor li ser bandor an qurbaniyan êrîşên tuneye, Îranê herî kêm deh moşek avêtiye bakurê Îsraîlê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-reports-of-injuries-after-iran-fires-at-least-10-missiles-at-northern-israel/ |sernav=No reports of injuries after Iran fires at least 10 missiles at northern Israel |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> === 20ê hezîranê === Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan şeva borî gelek navendên leşkerî yên Îranê armanc girtine ku di nav wan de tesîsên hilberîna mûşekan û navendeke lêkolîna nûkleerî ya li Tehranê hebûn. Di nav xalên sereke yên ku hatine armancgirtin de baregeha bernameya SPND jî hebû ku ajanseke ku balê dikişîne ser lêkolîn û pêşvebirina parastinê û tê îdia kirin ku di pêşvebirina çekên nûkleerî yên Îranê de jî beşdar e.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-20 |sernav=Israel says it hit dozens of military targets in Iran, including nuclear research site |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-struck-dozens-military-targets-iran-including-nuclear-research-2025-06-20/ |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-20-25-intl-hnk |sernav=Live updates: Israel and Iran trade strikes as Trump weighs US involvement |malper=CNN |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en |paşnav=Kemp |pêşnav=Chris Lau, Laura Sharman, Angus Watson, Sophie Tanno, Sana Noor Haq, Olivia }}</ref> Di heman demê de Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan di saetên sibê de 35 palên moşekî yên Îranê ji holê rakirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/fighter-jets-destroyed-35-missile-launchers-storage-sites-in-iran-this-morning-idf-says/ |sernav=Fighter jets destroyed 35 missile launchers, storage sites in Iran this morning, IDF says |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ajansa nûçeyan a Îranî ragihandiye ku firokeyeke bêmirov a Îsraîlê avahiyek li navçeya Gîşa ya Tehranê armanc girtiye. Li gorî agahiyên ku hatine wergirtin êrîş li dijî baregeheke leşkerî ya Besîcê hatiye kirin. Li gorî medyaya herêmî ya Îranê, zanyarekî nukleerî yê ku navê wî nayê zanîn li Tehranê ji aliyê Îsraîlê ve hatiye kuştin. Artêşa Îsraîlê di daxuyaniyek kurt de diyar kiriye ku wan binesaziya leşkerî yên li rojava û navenda Îranê armanc girtine. Li gorî raporan, li Tehran, Tewrêz, Şîraz, Îsfehan, Meşhed, Qum, [[Qazwên]], [[Yezd]] û [[Gîlan]]ê bi sed hezaran kes beşdarî xwepêşandanên li dijî êrîşên Îsraîlê bûne. Dîmenan nîşan didan ku ew alên Îran û Hizbullah û wêneyên fermandarên Îranî yên kuştî û Rêberê nilind Elî Xamineyî bilind kirine.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/20/live-iran-israel-continue-missile-fire-irans-fm-to-meet-eu-counterparts |sernav=Iran says it’s ready for nuclear talks when ‘Israeli aggression stops’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en |paşnav=Adler |pêşnav=Jillian Kestler-D'Amours,Nils }}</ref><ref name=":13"/><ref name=":13"/> Di nav xwepêşandanan de Serokê Dadweriya Îranê [[Xulam Huseyîn Muhsenî-Ejeî]], fermandarê berê yê Muhafizên Şoreşê general [[Mihemed Elî Caferî]] û her wiha çend wezîr û cîgirê serokê parlementoyê hebûn.<ref name=":13"/> Piştî êrîşeke din a moşekî ya Îranê ber bi Îsraîlê ve, moşek li [[Beersheba]] ketine li kolanekê ketiye ku kolan bi blokên apartmanan dorpêçkirî bû û zirar dîtine û bûye sedema derketina agir ê li nêzîkê ofîsa [[Microsoft]] a li parka teknolojiyên pêşketî ya [[Gav-Yam Negev]] û tesîsên din ên teknolojiyên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/for-second-day-in-row-iran-missile-hits-beersheba-damaging-buildings-wounding-7/ |sernav=For second day in row, Iran missile hits Beersheba, damaging buildings, wounding 7 |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-20-25-intl-hnk |sernav=June 20, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en |paşnav=Powell |pêşnav=Chris Lau, Laura Sharman, Angus Watson, Sophie Tanno, Sana Noor Haq, Olivia Kemp, Elise Hammond, Aditi Sangal, Tori B. }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-20 |sernav=Fire erupts near Microsoft office in Israel's Beer Sheva, CNN reports |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/fire-erupts-near-microsoft-office-israels-beer-sheva-cnn-reports-2025-06-20/ |roja-gihiştinê=2025-06-22 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Îstasyona trênê ya navendî ji ber zirara ku ji êrîşê wergirtibû demkî hate girtin. Di heman demê de Ji ber êrîşê heft sivîl bi sivikî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/2025-06-20/live-updates-858410 |sernav=Israel-Iran War Live Updates: Iran fires heavy ballistic missile barrage {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en }}</ref> Careke din dîsa Îranê 25 moşek avête Îsraîlê û hinek deverên li Heyfa, navend û li başûrê Îsraîlê bûne armanca êrîşên Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/some-25-missiles-launched-in-latest-iranian-barrage-idf-says/ |sernav=Some 25 missiles launched in latest Iranian barrage, IDF says |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Piştî grevê şîrketa barkêşiyê [[Maersk]] ragihandiye ku ew ê seferên keştiyan bo benderê rawestînin.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/footage-indicates-iran-used-cluster-bomb-in-beersheba-strike/ |sernav=Footage indicates Iran used cluster bomb in Beersheba strike |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li Hayfayê sê kesên ku yek ji wan kurekî 16 salî bû, ji ber teqîna şarapnelê bi giranî birîndar bûne û 20 kesên din jî bi sivikî birîndar bûne. Li [[Kermil]]ê jinek ji ber [[krîza dil]] jiyana xwe ji dest daye. Çend bandorên teqemeniyê yên biçûk li [[Bîrşeba]]yê hatine ragihandin ku di nav wan de yek li kreşê ketiye ku nîşan dide ku bombeyeke bi tesîr hatiye bikaranîn.<ref name=":14"/> Hatiye ragihandin ku li Tel Avîvê teqîn û li Orşelîmê jî herî kêm êrişa bi moşekan çêbûye.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/20/live-iran-israel-continue-missile-fire-irans-fm-to-meet-eu-counterparts |sernav=Iran says it’s ready for nuclear talks when ‘Israeli aggression stops’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en |paşnav=Adler |pêşnav=Alastair McCready,Jillian Kestler-D'Amours,Erin Hale,Tim Hume,Urooba Jamal,Ted Regencia,Nils }}</ref><ref name=":15"/> Li Heyfayê dema ku dîndar ên misilman tê de kom bûbûn, li Mizgefta El-Carînayê êrîşeke pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.c14.co.il/article/1248432 |sernav=מסגד נפגע במתקפת הטילים על חיפה, אנשי דת ששהו במקום נפצעו - ערוץ 14 {{!}} C14 |malper=www.c14.co.il |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=he }}</ref> Sekreterê kabîneya Îsraîlê [[Yossi Fox]] ragihandiye ku hêzên ewlehiyê yên Îsraîlê texmîn dikin ku Îranê heta niha 520 moşekên balîstîk avêtine Îsraîlê û tenê 25 ji wan li erdê ketine (her çend ne hewce be ku li hedefên xwe yên diyarkirî ketine) ku ev yek bi qasî ji %5 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/iranian-ballistic-missiles-hit-strategic-points-in-israeli-port-city-of-haifa |sernav=Iranian Ballistic Missiles Hit “Strategic Points” In Israeli Port City Of Haifa (Updated) |malper=The War Zone |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=Newdick |pêşnav=Thomas }}</ref> === 21ê hezîranê === Îsraîlê li Îsfehanê sê avahî bombebaran kiriye û medyaya Îranê ragihandiye ku tesîseke nukleerî bûye armanca êrîşên Îsraîlê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/israel-targets-isfahan-nuclear-site-qom-iranian-media/liveblog-post-72991078 |sernav=Israel targets Isfahan nuclear site, Qom — Iranian media – DW – 06/21/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Wezîrê Parastinê ya Îsraîl Katz diyar kiriye ku Hêzên Parastinê ya Îsraîlê fermandarê [[Hêza Qudsê]] [[Seîd Îzadî]] ku serokê "Şaxa Filistînê" bû û di êrîşên 7ê cotmehê ku bi pêşengiya Hemasê li li dijî Îsraîlê pêk hatibû de rolek lîstibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/israel-says-2-revolutionary-guard-commanders-killed/liveblog-post-72991119 |sernav=Israel says 2 Revolutionary Guard commanders killed – DW – 06/21/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9yxrxwzzzo |sernav=Israel says it killed Iran's military coordinator with Hamas |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-GB }}</ref> Piştî ku artêşa Îsraîlê li avahiyeke li Qomê xistiye fermandarê Muhafizên Şoreşê [[Behnam Şehriyarî]] piştî wesayîta wî bûye armanc û hatiye kuştin. Di heman demê de Îranê kuştina zanyarê dehem ê nûkleerî [[Îsar Tabatabaî-Qamşe]] ku ew jî bûye armanca êrîşên hewayî yên Îsraîlê, piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/ckg3rzj8emjt |sernav=Iran says US attacks will get 'response', as Trump claims 'we took bomb out of their hands' |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-says-nuclear-scientist-isar-tabatabai-qamsheh-killed-in-israeli-strike/ |sernav=Iranian media says nuclear scientist Isar Tabatabai-Qamsheh killed in Israeli strike |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US }}</ref> [[Ajansa Atomî ya Neteweyên Yekbûyî]] diyar kiriye ku bêyî ku xetera rijandina madeyên xeternak hebe atolyeyeke santrifujê li kompleksa lêkolînên nukleerî ya Îranê li Îsfehanê ku sêyem tesîsa bi vê awayê ye ji aliyê êrîşên Îsraîlê ve hate rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-21-25-intl-hnk |sernav=June 21, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=Yeung |pêşnav=Eve Brennan, Sophie Tanno, Pauline Lockwood, Adrienne Vogt, Tori B. Powell, Matt Meyer, Max Saltman, Kaanita Iyer, Isabelle D’Antonio, Jessie }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iaea-chief-confirms-centrifuge-manufacturing-workshop-in-isfahan-hit/ |sernav=IAEA chief confirms centrifuge manufacturing workshop in Isfahan hit |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=AFP }}</ref> Li gorî [[Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî]] ([[IAEA]]), di destpêkê de li wir atolyeyê makîneyek hatibû avakirin ku ji bo dewlemendkirina uranyûmê dihate bikaranîn. Balafireke Îsraîlê li bajarê Qumê li avahiyeke niştecihbûnê xistiye û her wiha li [[Necefabad]], [[Melerd]], Îsfehan û li Tehranê jî teqîn çêbûne. Li gorî nûçeya cîgirê parêzgarê parêzgehê ku ji ajansa nûçeyan a Fars re axiviye êrîşên esmanî yên Îsraîlê tesîseke nukleerî li Îsfehanê armanc girtine.<ref name="Powell2025">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-20-25-intl-hnk |sernav=June 20, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=Powell |pêşnav=Chris Lau, Laura Sharman, Angus Watson, Sophie Tanno, Sana Noor Haq, Olivia Kemp, Elise Hammond, Aditi Sangal, Tori B. }}</ref> Ajansa Farsê jî ragihandiye ku sîstema parastina hewayî ya li Îsfehanê hatiye çalakkirin. Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan li Şîrazê li navendeke leşkerî xistiye lê hejmara miriyan diyar nekiriye. Li gorî agahiyan Xamineyî di dema şerê berdewam de bi malbata xwe re di stargehekê de xwe veşartiye ji bo hilbijartina cîgirekî "biryarek neasayî" daye. Bi taybetî, kurê wî, Mojtaba ku dîndarekî xwedî têkiliyên nêzîk ê bi Pasdarên Şoreşa Îslamî re û demek dirêj e ku tê gotin ku ew hevrikekî sereke ye, di nav lîsteya namzedan de nîne. Di encama êrîşa asmanî ya Îsraîlê de baregeha [[Polîsê Sîber a Îranê]] ([[FATA]]) li Tehranê zirareke mezin dîtiye. Li gorî [[Iran International]], FATA di hewildanên hikûmeta Îranê yên ji bo tepeserkirina bi rêya çavdêriya medyaya civakî û darizandina welatiyan ji ber naveroka dîjîtal de roleke navendî lîstiye.<ref name=":17">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/21/live-iran-says-still-open-to-diplomacy-israel-vows-continued-attacks |sernav=Israel-Iran updates: Israel prepared for ‘long campaign’ against Iran |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=Osgood |pêşnav=Alastair McCready,Joseph Stepansky,Urooba Jamal,Usaid Siddiqui,Nils Adler,Tim Hume,Brian }}</ref> FATA bi hezaran doz li dijî kesan, rojnamevan û karsaziyan bi îdiaya naveroka "neexlaqî" an "dijdewletî" vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506217369 |sernav=Tehran cyber police building damaged amid ongoing Israeli strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan bi 30 balafirên şer êrîşî bi dehan xalen leşkerî li herêma Ahvazê kirine û nêzîkê 50 teqemenî bi ser xalên leşkerî ve avêtine ku nav van xalan de depoyeke moşekên balîstîk û navendeke radarê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-missile-launcher-storage-facility-among-targets-hit-in-latest-iran-strikes/ |sernav=IDF says missile launcher storage facility among targets hit in latest Iran strikes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Di êrîşeke li Tehranê de parêzvanekî berê yê rêberê Hizbullahê Hesen Nesrullah û endamekî tevgera Ketaîb Seyîd el-Şuheda hatine kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-21 |sernav=Israeli strike on Tehran kills bodyguard of slain Hezbollah chief |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-strike-tehran-kills-bodyguard-slain-hezbollah-chief-2025-06-21/ |roja-gihiştinê=2025-06-23 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Piştre artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan nêzîk bi 60 balafirên şer êvarê li navenda Îranê êrîş pêk anîne û sê balafirên şer ên F-14 rûxandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-spokesman-says-three-iranian-f-14-fighter-jets-destroyed-in-latest-strikes/ |sernav=IDF spokesman says three Iranian F-14 fighter jets destroyed in latest strikes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Piştî ku Îranê pêlek nû yê moşekan avêt û li avahiyek niştecihbûnê li [[Beyt Shean]] xist, li Tel Avîv û bajarê [[Holon]] ê nêzîk agir derket lê di van êrîşan de ti birîndar çênebûn.<ref name=":17"/><ref name=":17"/><ref name="Powell2025"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/mda-says-no-injuries-found-after-search-of-home-hit-by-iranian-drone/ |sernav=MDA says no injuries found after search of home hit by Iranian drone |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraîlê îdîa kiriye ku wan şeva borî 40 dronên Îranê astengkirine û her wiha diyar kiriye ku ji destpêka şer ve 470 dron hatine xistin ku ev jî rêjeya ji %99 ye. Balafireke Shahed-136 a Îranî karî li Beyt Sheanê li malekê bixe û zirarê bide avahiyê, di heman demê de balafireke din jî li nêzîkî Otobana 90em li herêma [[Arabah]]ê li deverek vekirî dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/drone-hits-israeli-home-for-first-time-powerful-explosions-heard-in-iran-amid-strikes/ |sernav=IDF strikes in Iran target drones, F-14 jets and missiles; UAV hits home in Beit She’an |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |pêşnav2= |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI }}</ref> === 22ê hezîranê === Li gorî daxuyaniya Artêşa Îsraîlê 20 balafirên şer bi şev li dehan xalên leşkerî yên li navenda Îranê dide ku di nav de cihên hilberîn û depokirina çekan, parastina hewayî û binesaziya Balafirgeha Navneteweyî ya Îsfahanê hebûn. Dana sibeha 22 hezîranê de Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku wan du balafirên şer ên Îranî F-5 û 8 avêjerên moşekên balîstîk li Balafirgeha Dezfulê kirine armanc û leşkerên li nêzîk jî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-22 |sernav=2 F-5 jets downed, key military sites hit: Israel gives 24-hour recap; shares video of strikes on Iran |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/2-f-5-jets-downed-key-military-sites-hit-israel-gives-24-hour-recap-shares-video-of-strikes-on-iran/articleshow/122004764.cms |roja-gihiştinê=2025-06-23 |xebat=The Times of India |issn=0971-8257 }}</ref> Li Tehran, Îsfahan û Bender Lenge dengê teqînên bihêz hat piştê van teqînan pergala parastinê hewayî ya Îranê çalak bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2=AFP |tarîx=2025-06-21 |sernav=Reports: Powerful explosions heard in central and northern Tehran |url=https://www.ynetnews.com/article/omrzruwla |roja-gihiştinê=2025-06-23 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref> Dengê teqînan li bajarê Bûşehrê jî hatiye bihîstin ku medyaya Îranê ragihandiye ku Îsraîlê li Yezdê santralek elektrîkê û baregeheke leşkerî armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-bushehr-home-to-irans-only-nuclear-plant/ |sernav=Explosions heard in Bushehr, home to Iran’s only nuclear power plant |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=AP }}</ref> Artêşa Îsraîlê piştrast kiriye ku wan bi karanîna 30 balafirên şer nêzîkê 60 bombeyan li deverên Îsfahan, Bûşehr, Ahwaz û Yezdê êrîşên hevdem pêk anîne. Di nav xalên êrîşan de baregeha moşekên stratejîk ên 'Îmam Huseyîn' li Yezdê, baregeha baregeheke dronan a Îranê, kargehên bateriyên parastina hewayî, avêjerên moşekan û cihên depokirina dronan hebûn. Di êrîşê de gelek leşkerên Îranî yên ku li platformên avêtinê dixebitîn hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/30-israeli-fighter-jets-strike-dozens-of-targets-in-four-areas-of-iran-says-military/ |sernav=30 Israeli fighter jets strike dozens of targets in four areas of Iran, says military |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/22/live-us-joins-israels-attacks-on-iran-bombs-three-nuclear-sites |sernav=Updates: Iran says US strikes betrayed diplomacy, warns of consequences |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=Adler |pêşnav=Brian Osgood,Ali Harb,Joseph Stepansky,Stephen Quillen,Usaid Siddiqui,Alma Milisic,Farah Najjar,Nils }}</ref> Piştre Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku 20 balafirên şer 30 teqemenî avêtine xalên wekê navendên mûşekên balîstîk, peyk û radarên li Kermaşan û Hemedanê û sîstema parastina hewayî ya li navenda Tehranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/israel-presses-airstrikes-across-iran-as-us-attacks-bring-battle-to-turning-point/ |sernav=Israel presses airstrikes across Iran as US attacks bring battle to ‘turning point’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI }}</ref> Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku Îranê di du êrîşan de 27 moşek avêtine Îsraîlê û 11 cih ji Bilindahiyên Golanê bigire heta Galîleya Jorîn û deverên peravê yên bakur û navendî yên Îsraîlê hatine xistin û li Tel Aviv û Heyfayê "zirarên mezin" hatine ragihandin. Di êrîşan de 86 kes birîndar bûne.<ref name=":16"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-haifa-impact-likely-caused-by-misfired-interceptor/ |sernav=IDF says Haifa impact likely caused by misfired interceptor |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ji ber teqînekê li avahiyekê li Tel Avîvê sêzdeh kes bi sivikî birîndar bûn û şeş kes jî li Ness Ziona birîndar dibin. Li ser Rêya 431 a nêzîkî Be'er Ya'akov kesek bi sivikî birîndar bûye û moşekek astengker a îsraîlî ya şaş bi îhtîmaleke mezin li Hayfayê ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/health-ministry-says-86-people-treated-for-injuries-after-strikes-2-moderately-hurt/ |sernav=Health Ministry says 86 people treated for injuries after strikes, 2 moderately hurt |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> ==== Êrîşa Dewletên Yekbûyî ==== Di 22ê hezîranê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li kêleka Îsraîlê tevlî şer bû û bombebaranên B-2 şandin sê tesîsên nukleerî yên Îranê ku di nav wan de Fordow, Natanz û Isfahan hebûn. Serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump îdîa kiriye ku tesîsên armancgirtî "bi tevahî hatine tunekirin".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20250622_10/ |sernav=Trump: Attacks on Iran 'spectacular success' {{!}} NHK WORLD-JAPAN News |malper=NHK WORLD |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Di bersivê de hikûmeta Îranê got diyar kiriye tesîsa Fordowê bi giranî zirar nedîtiye. IRIB diyar kiriye ku tenê tunelên derketin û ketinê yên Fordowê hatine rûxandin lê tesîs bi xwe wêran nebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iran-downplays-us-strikes-says-only-two-tunnels-damaged-at-fordow |sernav=Iran downplays US strikes, says "only two tunnels" damaged at Fordow {{!}} Caliber.Az |malper=caliber.az |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Wêneyên satelîtê ya tesîsa Fordow demek kurt piştî êrîşê ji aliyê Associated Press ve hatiye weşandin. Wêneyan zirara li çiyayê ku tesîs di bin de bû û dûyêb gewr a ku li hewayê difiriya nîşan didan. Her wiha zirara deriyên tesîsê yên ku bi axê hatine girtin, nîşan daye ku çend tunel/kraterên mezin jî dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gulftoday.ae/news/2025/06/22/images-show-damage-to-the-entryways-at-irans-fordo-nuclear-site-after-us-strikes |sernav=Images show damage to the entryways at Iran's Fordow nuclear site after US strikes |malper=gulftoday |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=gulftoday }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/satellite-images-damage-iran-fordow-nuclear-site-after-us-strikes-2025-6 |sernav=Satellite images show the damage at Iran's deeply buried Fordow nuclear site after massive US strikes |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=Epstein |pêşnav=Jake }}</ref> Beriya êrîşan, wêneyên satelîtê yên tesîsê zêdebûna lojîstîkê nîşan didin, digel ku gelek barhilgir/makîneyên giran li nêzî cihê kom bûne ku ev yek jî nîşan dide ku îhtîmala veguhestina materyalên nukleerî yên Îranê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businesstoday.in/world/story/did-iran-move-centrifuges-before-us-strike-satellite-images-show-trucks-lined-up-at-fordow-481338-2025-06-22 |sernav=Did Iran move centrifuges before US strike? Satellite images show trucks lined up at Fordow - BusinessToday |malper=Business Today |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Piştre çavkaniyek îranî ji Reuters re ragihandiye ku wan piraniya uranyuma dewlemendkirî ji tesîsê beriya êrîşan ji bo cihekî nenas veguheztine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/iranian-source-says-enriched-uranium-moved-fordow-us-strikes |sernav=Iranian source says enriched uranium moved from Fordow before US strikes |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Li gorî Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ji êrîşa DYAyê ya li ser Îranê û vir ve ti radyasyoneke nû li tesîsên nukleerî yên Îranê nehatiye tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/6/22/us-joins-israel-in-attacks-against-iran-strikes-key-nuclear-sites |sernav=US joins Israel in attacks against Iran, strikes key nuclear sites |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê ragihandiye ku ew di plansazkirina êrîşan de "bi tevahî hevahengî" bi Dewletên Yekbûyî re bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg9r4q99g4o |sernav=What we know about US air strikes on three Iranian nuclear sites |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.belganewsagency.eu/iran-warns-of-everlasting-consequences-of-us-strikes-on-nuclear-sites |sernav=Iran warns of ‘everlasting consequences’ of US strikes on nuclear sites |malper=belganewsagency.eu |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-BE |paşnav=Service |pêşnav=Flanders News |roja-arşîvê=2025-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251117043422/https://www.belganewsagency.eu/iran-warns-of-everlasting-consequences-of-us-strikes-on-nuclear-sites |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê Heyva Sor Pîr Huseyîn Kolîvand diyar kiriye ku di êrîşan de ti kes nemiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/22/iran-red-crescent-says-no-deaths-in-us-strikes-on-nuclear-sites- |sernav=Iran Red Crescent says no deaths in US strikes on nuclear sites |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> === 23ê hezîranê === Êrîşên Îsraîlê şeş balafirgeh li rojava, rojhilat û navenda Îranê kirin armanc ku di nava wan de rêyên hewayî, tesîsên binê erdê û balafireke sotemeniyê hebûn. Di êrîşan de 15 balafirên şer û helîkopterên Îranî yên wekî F-14, F-5 û AH-1 hatin rûxandin. Îsraîlê her wiha li Kirmaşanê baregeh û depoyên moşekan kirin armanc.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-858648 |sernav=Israel hits Basij HQ in Tehran, kills hundreds of IRGC fighters in Iran {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://report.az/en/other-countries/israel-attacks-six-airfields-in-western-eastern-central-iran/ |sernav=Israel attacks six airfields in western, eastern, central Iran |malper=Report News Agency |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref> Supaya Pasdaran a Îranê li Xuremabadê firokeyeke bêpîlot a Hermes 900 a Îsraîlê xistiye xwarê.<ref name=":19">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/23/live-iran-vows-to-respond-to-us-attacks-trump-hints-at-regime-change |sernav=Updates: US President Trump says Israel and Iran agreed to ceasefire |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en |paşnav=Milisic |pêşnav=Joseph Stepansky,Ted Regencia,Usaid Siddiqui,Stephen Quillen,Rory Sullivan,Umut Uras,Farah Najjar,Ali Harb,Alma }}</ref> Medyaya bin kontrola dewleta Îranê ragihandiye ku sîxurekî gumanbar, Mihemed Emîn Mehdavî Şayesteh, ji ber têkiliyên wî yên bi Mossadê re hatiye mehkûmkirin û hatiye bidarvekirin.<ref name=":19"/> Nêzîkî 50 balafirên şer ên Îsraîlê di du saetan de êrîşî Tehranê kirin û zêdetirî 100 teqemenî avêtin bajêr. Artêşa Îsraîlê navendên fermandariya leşkerî û binesaziyê û hêzên ewlehiya navxweyî yên Îranê armanc girtine û rayedarekî Îsraîlî texmîn kir ku bi sedan pasdarên îranî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/in-tehran-idf-strikes-irgc-sites-gate-of-evin-prison-destruction-of-israel-clock/ |sernav=In Tehran, IDF strikes IRGC sites, gate of Evin Prison, ‘Destruction of Israel’ clock |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2=ToI |paşnav3=Agencies }}</ref><ref name=":18"/> Cihên ku bûne armanca êrîşên Îsraîlê baregeha Besîcê, Zindana Evînê û Saeta Jimartina Paşve ya Meydana Filistînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-june-23-2025/ |sernav=June 23: Vance says US now seeking to ‘build a long-term settlement’ for Mideast peace |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Wekî din Îsraîl dibêje ku wan êrîşî rêyên gihîştina Fordow jî kirine. Bombebarana Îsraîlê li ber deriyê girtîgeha Evînê dikeve ku di heman demê de wezîrê karên derve yê Îsraîlê Gideon Sa'ar bi dirûşmeya "bijî azadî" peyamekê li ser hesabê xwe yên medyaya civakî weşandiye.<ref name=":20">{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/iran-trump-us-strikes-israel-tehran-netanyahu-nuclear-fordow-latest-13382979 |sernav=Israel-Iran live: Trump announces Israel-Iran ceasefire has begun and tells them: 'Please do not violate it' |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.breakingnews.ie/world/israel-hits-iranian-government-targets-including-evin-prison-in-tehran-1776075.html |sernav=Israel hits Iranian government targets, including Evin Prison in Tehran |malper=BreakingNews.ie |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref> Çavkaniyên îranî ragihandine ku Îsraîlê li santrala elektrîkê ya li Evînê xistiye û bûye sedema qutbûna elektrîkê û her çiqas zanîngehê bi xwe ev yek red kiriye Zanîngeha Şehîd Beheştî jî xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Mills |pêşnav=Andrew |paşnav2=Hafezi |pêşnav2=Parisa |paşnav3=Cornwell |pêşnav3=Alexander |paşnav4=Cornwell |pêşnav4=Alexander |tarîx=2025-06-23 |sernav=Iran fires missiles at US base in Qatar, Trump calls for peace |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-weighs-retaliation-against-us-strikes-nuclear-sites-2025-06-23/ |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Îranê 15 moşekan avêtin Îsraîlê û şarapnelên ji moşekên Îranê li çend bajaran ketin. Dengê teqînan li Orşelîmê hat û bûye sedema ku sîren 30 deqeyan lê bidin. Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku êrîş ji pênc guleyên cuda pêk hatiye ku her yek ji çend guleyan pêk hatiye. Her wiha hatiye gotin ku piraniya moşekan ji aliyê pergala parastina hewayî ya Îsraîlê ve hatine xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/23/israel-says-missiles-launched-from-iran- |sernav=Israel hits Iran’s Evin prison, says strikes on Tehran are biggest yet |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynet |tarîx=2025-06-23 |sernav=Israel reportedly strikes Iran's Fordow nuclear facility; Iran fires missiles across Israel |url=https://www.ynetnews.com/article/r1mbbulnex |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref> Korporasyona Elektrîkê ya Îsraîlê ragihandiye ku piştî ku moşek li nêzîkî "tesîseke binesaziyê ya stratejîk" ketiye li başûrê Îsraîlê qutbûnên elektrîkê çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/iran-fires-ballistic-missiles-at-israel-idf-targets-tehran-with-unprecedented-strikes/ |sernav=Iran fires 6-7 missiles at Israel over 40 minutes; IDF targets Tehran with ‘unprecedented’ strikes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies }}</ref> Medyaya Îranî ragihandiye ku êrîşa bi roketan ji aliyê Pasdarên Şoreşa Îslamî ve hatiye organîzekirin û bandor li pênc cihan hatiye ragihandin ku di nav de Sefed, Tel Aviv, Aşkelon, Aşdod û Beysan heye<ref name=":19"/> û di heman demê de medyaya Îsraîlê çar teqîn ragihandiye ku yek ji wan li Aşdod û Tel Laşîş a li başûrê Orşelîma Rojava bû lê ji ber sansura leşkerî ya Îsraîlê hejmara giştî ya bandoran diyar nebûye.<ref name=":19"/><ref name=":19"/> Medya Îsraîlî ragihandiye ku sîren li komunên Îsraîlê ku di nav de Nahariya, Geşer Haziv, Hila, Me'ona û Mi'ilya hebûn lê daye.<ref name=":19"/> Di nûçeyan de hatiye ragihandin ku Îranê êrîşî baregehên leşkerî yên amerîkî yên li Qeterê kiriye ku ew wekê "moşekên bihêz û wêranker" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ndtv.com/world-news/operation-besharat-fatah-iran-strikes-al-udeid-base-in-qatar-targeted-us-base-in-qatar-with-devastating-powerful-missile-attack-iranian-armed-forces-8742718 |sernav=Targeted US Base With Devastating, Powerful Missile Attack: Iran Statement |malper=NDTV |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-06-24 |sernav=Iran–Israel war |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iran%E2%80%93Israel_war&oldid=1297114781 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Îranê herî kêm şeş moşek avêtine Baregeha Hewayî ya Amerîkî ya El Udeyd li Qeterê û li ser Dohayê teqîn jî çêbûn. Îranê vê êrîşê wekê "Operasyona Mizgîniya Serkeftinê" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-23 |sernav=Axios: Iran launches six missiles toward US bases in Qatar |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/axios-iran-launches-six-missiles-toward-us-bases-qatar-2025-06-23/ |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref><ref name=":20"/> Di heman demê de hatiye ragihandin ku baregehên amerîkî yên li Iraqê jî bûne armanca êrîşên Îranê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kelly |pêşnav=Kieran |paşnav2=Cleave |pêşnav2=Iona |paşnav3=Madadi |pêşnav3=Afshin |paşnav4=Smith |pêşnav4=Benedict |paşnav5=Stringer |pêşnav5=Connor |paşnav6=Riley-Smith |pêşnav6=Ben |paşnav7=Hamblin |pêşnav7=Andrea |tarîx=2025-06-23 |sernav=Iran-Israel ceasefire latest: Tehran says it will stop attacks if Israel does |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/06/23/iran-israel-us-strikes-latest-news-nuclear-sites-trump/ |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=The Telegraph |ziman=en-GB |issn=0307-1235 }}</ref> Li gorî rayedarên Qeterê moşekên ku El Udeyd armanc digirtin hatine bêbandorkirin û ti qurbanî çênebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/qatar-says-no-one-was-injured-in-the-iranian-attack-on-base-housing-us-troops/ |sernav=Qatar says no one injured in Iranian attack on base housing US troops |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Lêbelê rayedarekî ji Reuters re gotiye ku li derveyî Qeterê ti êrîş li dijî baregehên amerîkî çênebûye.<ref name=":20"/> Di daxuyaniya artêşa Îranê de wiha hatiye gotin: "Em ê di tu şert û mercan de tu êrîşek li ser xaka Îranê bêbersiv nehêlin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://trt.global/world/article/8280fa136455 |sernav=TRT Global - Iran launches missile strikes on US base in Qatar |malper=trt.global |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref> Êrîş ji aliyê çend dewletên Kendavê ve bi şermezarkirinê hat pêşwazîkirin. Îranê gef xwar ku êrîşa Amerîkayê dê bibe sedema hilweşîna artêşa Amerîkayê li herêma MENA û Amerîkayê wekê "rejîmeke şerxwaz" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-us-strikes-06-23-25-intl-hnk |sernav=June 23, 2025 - Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en |paşnav=Hammond |pêşnav=Nectar Gan, Helen Regan, Jessie Yeung, Rhea Mogul, Rob Picheta, Maureen Chowdhury, Aditi Sangal, Elise }}</ref> Erebistana Siûdî êrîşa Îranê bi tundî şermezar kir û got ku ew li dijî qanûnên navneteweyî ne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fassihi |pêşnav=Farnaz |paşnav2=Swan |pêşnav2=Jonathan |paşnav3=Bergman |pêşnav3=Ronen |paşnav4=Boxerman |pêşnav4=Aaron |paşnav5=Rasgon |pêşnav5=Adam |tarîx=2025-06-23 |sernav=Trump Says Cease-Fire Has Started Between Iran and Israel |url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/23/world/iran-israel-ceasefire-trump |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> === 24ê hezîranê === Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku wan di beriya agirbestê de bi şev bi sedan endamên Besîcê û zanyarekî nukleerî kuştine. Di heman rojê de çavkaniyên îranî mirina zanyarê nukleerî Mihemed Reza Sadiqî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2=Zitun |pêşnav2=Yoav |tarîx=2025-06-24 |sernav=Iranian nuclear scientist killed in an IDF targeted strikes; others targeted but their fate is unknown |url=https://www.ynetnews.com/article/h1w009cwell |roja-gihiştinê=2025-06-25 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref> Elî Bagerî her wiha diyar kiriye ku di êrîşên hewayî yên Îsraîlê yên şevê din li ser avahiyên niştecihbûnê yên li parêzgeha Gîlanê de neh kes hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/24/nine-people-killed-in-israeli-strikes-on-iran-before-ceasefire-takes-effect-governor |sernav=Nine people killed in Israeli strikes on Iran before ceasefire takes effect: Governor |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-24 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê piştî ku bi Îranê re li ser agirbestê li hev kiriye, êrîşên xwe ji nû ve dest pê kiriye û Îranê bi avêtina du moşekên li bajarên Îsraîlê bi binpêkirina peymana aştiyê tawanbar kiriye. Wezîrê Parastinê ya Îsraîlê Katz di axavtinekê xwe de diyar kiriye ku wî ferman daye Hêzên Parastinê yên Îsraîlê ku "bi tundî bersivê bidin binpêkirina agirbestê ku ji aliyê Îranê ve pêk hatiye û bi êrîşên dijwar êrîşan li dijî xalên rejîmê li navenda Tehranê pêk bînin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7297098/israel-iran-ceasefire-broken-missile-strikes-tehran/ |sernav=Ceasefire Collapses as Israel Accuses Iran of Missile Attack |malper=TIME |tarîx=2025-06-24 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en |paşnav=Jeyaretnam |pêşnav=Miranda |roja-arşîvê=2025-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250625030612/https://time.com/7297098/israel-iran-ceasefire-broken-missile-strikes-tehran/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê Dewletên Yekbuyî Donald Trump hişyarî daye Îsraîlê ku êrîşên xwe berdewam neke, ji ber ku ew ê bibe "binpêkirinek mezin" û her du aliyan jî sûcdar kiriye ku wan agirbestê binpê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/trump-warns-israel-do-not-drop-those-bombs-amid-ceasefire-breach-reports |sernav=Trump warns Israel: 'Do not drop those bombs' amid ceasefire breach reports |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê piştrast kiriye ku wan li nêzîkê Tehranê li ser binpêkirina agirbestê ji aliyê Îranê ve li sîstema radara xistiye. Di daxuyaniyê de hatiye diyarkirin piştî ku Netanyahu û Trump axivine, Îsraîl ji êrîşên zêde dûr ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-us-trump-06-24-25-intl-hnk |sernav=June 24, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-24 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en |paşnav=Powell |pêşnav=Helen Regan, Lex Harvey, John Liu, Lauren Said-Moorhouse, Rob Picheta, Maureen Chowdhury, Elise Hammond, Aditi Sangal, Tori B. }}</ref> Rojnameyên îranî ragihandinê ku piştî bihîstina teqînan li Babol û Babolsarê, pergala parastina hewayî ya Îranê hatiye çalakkirin. Medyaya dewleta Iraqê ji çavkaniyên rayedarekî leşkerî ragihandiye ku êrîşên dronan li ser baregeha leşkerî ya li Taciyê hatine kirin lê îdia kiriye ku ti qurbanî çênebûne.<ref name=":21">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/24/live-trump-announces-ceasefire-no-confirmation-from-israel-iran |sernav=Updates: Trump warns Israel not to attack Iran as fragile ceasefire holds |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en |paşnav=Magee |pêşnav=Ted Regencia,Maziar Motamedi,Stephen Quillen,Rory Sullivan,Ali Harb,Caolán }}</ref> Ajansa nûçeyan a Tasnim a Îranê ragihandiye ku li nêzîkê Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê bi droneyan Kompleksa Serkevtinê ya Amerîkî hatiye armancgirtin.<ref name=":21"/> Li gorî agahiyan baregeha leşkerî ya Beledê ya li Iraqê jî rastî êrîşê hatiye.<ref name=":21"/> Ajansa nûçeyan a Îran Tasnim îdîa kiriye ku dengê du teqînan li hundirê baregehê hatiye bihîstin. Televîzyona El Sumarya jî ragihandiye ku li dijî sîstema radarê ya baregeha Îmam Elî ya Iraqê êrîşek hatiye kirin.<ref name=":21"/> Di 24ê hezîranê li gorî dema herêmî saet 6:45ê sibê de berevaniya asmanî ya Îranê bersiv da êrîşên Îsraîlê yên li ser paytextê û Îranê di saet 7:07ê sibê de careke din moşekan avêtiye Beer Shevayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-us-strikes-06-23-25-intl-hnk |sernav=June 23, 2025 - Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en |paşnav=Hammond |pêşnav=Nectar Gan, Helen Regan, Jessie Yeung, Rhea Mogul, Rob Picheta, Maureen Chowdhury, Aditi Sangal, Elise }}</ref> Piştre di heman sibehê de Îsraîlê ragihandiye ku ew li ser agirbestek dualî ya ji hêla Dewletên Yekbûyî û Qeterê ve hatî çêkirin, razî bûne û armancên xwe yên operasyonel wekê ku hatine bidestxistin dibîne.<ref name="Fulton2025">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Lucy |paşnav3=Ambrose |pêşnav3=Tom |paşnav4=Clinton |pêşnav4=Jane |paşnav5=Coughlan |pêşnav5=Joe |paşnav6=Lamb |pêşnav6=Kate |paşnav7=Campbell |pêşnav7=Adam Fulton (now); Lucy |paşnav8=Lamb (earlier) |pêşnav8=Kate |tarîx=2025-06-25 |sernav=Israel agrees to deepen ‘close’ security cooperation with US – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jun/24/israel-iran-war-live-updates-trump-declares-ceasefire-tehran-attack-us-base-qatar |roja-gihiştinê=2025-06-25 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Derdora saet 11:00 de (li gorî dema herêmî ya Rojhilata Navîn), rayedarên Îsraîlê îdia kirin ku pêlek din a moşekan ji alîyê Îranê ve hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/world-news/360722787/israel-iran-conflict |sernav=Stuff |malper=www.stuff.co.nz |roja-gihiştinê=2025-06-25 }}</ref> Wezîrê Parastinê ya Îsraîlê Katz ragihandiye ku Îranê bi tevahî agirbest binpê kiriye û wî ferman daye Artêşa Îsraîlê ku êrîşên xwe yên li ser Îranê ji nû ve dest pê bike.<ref name="Fulton2025"/> Rayedarekî Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku du saet û nîv piştî destpêkirina agirbestê du moşekên balîstîk ber bi Bakurê Îsraîlê ve hatine avêtin û her du jî ji aliyê parastina hewayî ya Îsraîlê ve hatine astengkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn7ze4vmk2pt |sernav=US strikes did not destroy Iran's nuclear programme, intelligence report says |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-GB }}</ref> Serokerkanê Giştî yê Hêzên Çekdar ên Îranê, Ebdulrehîm Mûsewî, tohmeta binpêkirina agirbestê red kiriye û diyar kiriye ku tohmeta Îsraîlê ya avêtina moşekan nerast e. Konseya Bilind a Ewlekariya Neteweyî ya Îranê ragihandiye ku "her êrîşeke din dê bi bersiveke biryardar, tund û di wextê xwe de ji aliyê Îranê ve were bersivdayîn".<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.armradio.am/2025/06/24/israel-accuses-iran-of-violating-ceasefire-and-orders-powerful-strikes-on-tehran/ |sernav=Israel accuses Iran of violating ceasefire and orders ‘powerful strikes’ on Tehran |malper=Public Radio of Armenia |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-US }}</ref> Her çiqas saet piştî 4ê sibê bi dema herêmî ti rapor li ser êrîşên Îsraîlê yên li Îranê tune be jî, baregeha navendî ya Muhafizên Şoreşa Îslamî ya Îranê îdia kiriye ku Îsraîlê heta saet 9ê sibê bi dema herêmî êrîş pêk anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/iran-israel-war-updates-6-24-2025 |sernav=Early report says US strikes only set Iran’s nuclear program back months |malper=AP News |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> == Qûrbaniyên şer == === Îran === [[Wêne:Funeral of 2-month-old martyr in Behesht-e Zahra, 2025-06-19 03 Mehr.jpg|thumb|Di 19ê hezîrana sala 2025an de cinazeyê qurbaniyekî êrîşa Îsraîlê li Tehranê.]] Heta 20ê hezîranê HRANA texmîn kiriye ku di êrîşên li dijî Îranê de herî kêm 657 kes hatine kuştin û 2.037 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-iran-war-latest-06-20-2025-7c3307c446da24fb8f8ac038e93b9b85 |sernav=The Latest: Israel and Iran trade strikes as European diplomacy yields no breakthrough |malper=AP News |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> Wezareta Tenduristiyê ya Îranê ragihandiye ku li gorî NBC Newsê, ji 2500an zêdetir kes birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/world/middle-east/live-blog/israel-iran-live-updates-trump-two-week-deadline-us-action-uk-eu-talk-rcna214040 |sernav=Israel-Iran conflict: Fresh attacks as Trump sets two-week deadline for U.S. action |malper=NBC News |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> Rayedarên îsraîlî ragihandine ku herî kêm şeş fermandarên payebilind ên leşkerî yên Îranê di dema şer de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-reveals-that-it-killed-six-top-iranian-military-commanders-and-nine-nuclear-scientists/ |sernav=IDF reveals that it killed six top Iranian military commanders and nine nuclear scientists |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Du çavkaniyên herêmî di 15ê hezîranê de ragihandine ku hejmara kuştiyên zanyarên nûkleerî yên îranî gihîştiye 14 kesan ku di nav wan de hinek ji wan di êrîşên bombeyî yên otomobîlan de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/idf-warns-iranians-near-arms-plants-to-evacuate-as-strikes-batter-country-for-3rd-day/ |sernav=Extensive strikes in Tehran after IDF warns Iranians near arms plants to evacuate |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2= |paşnav3=Agencies }}</ref> Waliyê parêzgeha Azerbaycana Rojhilat a Îranê diyar kiriye ku di êrîşên roja yekem de li parêzgehê 31 kes hatine kuştin ku di nav wan de 30 leşker û endameke Komeleya Heyva Sor a Îranê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c93ydeqyq71t |sernav=Iran missiles cause multiple casualties after strikes in Israel |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-GB }}</ref> === Îsraîl === Li Îsraîlê [[Magen David Adom]] ragihandiye ku 28 kes ji ber êrîşên Îranê hatine kuştin. Wezareta Tenduristiyê Îsraîlê diyar kiriye ku 3.238 kesên din jî rakirine nexweşxaneyê ku ji wan 28 di rewşeke giran de ne, 111 kes di rewşeke sivik de ne û 30 kes ji wan di rewşeke nediyar de ne. Kesên mayî bi sivikî birîndar bûne an jî ji ber êrişên [[panîk]]ê hatin dermankirin. Zêdetirî 9.000 kesên din jî ji cih û warên xwe koçber bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medical-officials-say-28-people-were-killed-over-3000-wounded-by-iranian-missiles-during-conflict/ |sernav=Medical officials say 28 people were killed, over 3,000 wounded by Iranian missiles during conflict |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> == Bandor == === Navnetewî === Bi despêke şer re qada hewayî ya dewletên wekê Sûrîyê, Îsraîl, Îran û Iraqê ji bo trafika balafirên sivîl hatine girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lifshitz-Klieger |pêşnav=Iris |tarîx=2025-06-13 |sernav=Israeli strike on Iran grounds flights, leaves tens of thousands of Israelis stranded abroad |url=https://www.ynetnews.com/travel/article/bkiwamfmeg |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/13/iraq-closes-airspace-suspends-flights-at-all-airports-state-media |sernav=Iraq closes airspace, suspends flights at all airports: State media |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.royanews.tv/news/60395 |sernav=Jordanian army issues statement following 'Israeli' attack on Iran |malper=Roya News |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en }}</ref> Rayedarên îsraîlî li seranserê welat rewşa awarte ya taybet ragihand, qada xwe ya hewayî girt, dibistan girtin û li Îsraîlê kombûnên mezin ên civakî qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2025/06/12/middleeast/israel-iran-strikes-intl-hnk |sernav=Israel hits Iran’s nuclear program and military leadership in unprecedented strikes |malper=CNN |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Fox |pêşnav=Helen Regan, Lauren Izso, Tamar Michaelis, Nadeen Ebrahim, Kara }}</ref> Gelek welatan bi daxuyaniyên fermî bi destpêkirina şer re li dijî êrîşên Îsraîlê bertek dane nîşan<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/718401-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7 |sernav=کدام کشورها حمله اسرائیل به ایران را محکوم کردند؟ |malper=اعتمادآنلاین |tarîx=2025-06-28 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=fa |roja-arşîvê=2025-06-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250615124337/https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/718401-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://qudsonline.ir/news/1074312/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7 |sernav=روابط عمومی سپاه اعلام کرد؛ شهادت ۷ فرمانده نیروی هوافضای سپاه در حمله سحرگاه ۲۳ خرداد رژیم صهیونیستی |malper=قدس آنلاین |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=fa }}</ref> û hinek welatan jî ji bo rawestandina şer daxwaza navbeynkarîya di navbera Îsraîl û Îranê de kirine. === Dîplomasî === Civîna [[Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî]] di 13ê hezîranê de bi daxuyaniyên balyozên Îran û Îsraîlê li New Yorkê bi dawî bûye. Balyozê Îranê [[Emîr Seîd Îravanî]] diyar kiriye ku êrîşên Îsraîlê ragihandina şer e ku Îsraîlê bi êrîşkariyeke pêşwext û bi binpêkirina rasterast a Peymana NY tawanbar kiriye. Balyozê Îsraîlê [[Danny Danon]] êrîş wekê "parastina xwe ji bo dewleta Îsraîlê" bi nav kiriye û îdia kiriye ku ew ji ber têkçûna dîplomasiyê çêbûne û ragihandiye ku ew hatiye ku "nas bike ku civaka navneteweyî di rawestandina bernameya nukleerî ya Îranê de bi ser neketiye".<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/13/live-explosions-reported-in-iran-amid-israel-tensions |sernav=Updates: Iran hits Israel with air strikes after nuclear site attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Adil |pêşnav=Ted Regencia,Alastair McCready,Ali Harb,Erin Hale,Tim Hume,Umut Uras,Virginia Pietromarchi,Nils Adler,Caolán Magee,Abby Seiff,Usaid Siddiqui,Jillian Kestler-D'Amours,Hafsa }}</ref> Piştî êrîşê, danûstandinên dîplomatîk ên li ser enerjiya nukleerî yên di navbera Amerîka û Îranê de ku berê şer biryar hatibû dayîn ku li Omanê pêk werin, ji bo demek nediyar hatibû rawestandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/israel-strikes-iran-initial-assessments-washington-institute-experts |sernav=Israel Strikes Iran: Initial Assessments from Washington Institute Experts {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en }}</ref> Di 15ê hezîranê de, serokkomarê Qibrîsê [[Nikos Christodoulides]] ragihandiye ku wî peyamek ji serokkomarê Îranê [[Mesûd Pezeşkiyan]] wergirtiye ku ji bo hikûmeta Îsraîlê hatiye şandin û Christodoulides dê di pêwendiyeke telefonî de bi Netanyahu re li ser vê mijarê biaxive.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/cyprus-pm-says-he-will-speak-to-netanyahu-today-to-convey-message-from-iran/ |sernav=Cyprus PM says he will speak to Netanyahu today to convey message from Iran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Di heman rojê de medyaya Îsraîlê ragihandiye ku Îranê ji bo rawestandina êrîşên Îsraîlê, bi hikûmetên Qeter û Umanê re têkilî daniye ku bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re pêwendiyan pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-857732 |sernav=Iran turns to mediators to reach ceasefire, prevent Israeli strikes {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en }}</ref> Trump ragihandibû ku "gelek bang û civîn" hene ji bo navbeynkariya agirbestekê ku tê payîn di demek nêzîk de pêk were û gotîye ku ew li bendê ye ku "di demek nêzîk" peymanek çêbibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/live-iran-fires-missiles-as-israel-strikes-oil-facility-in-tehran |sernav=Israel-Iran updates: IRGC intelligence chief, two generals killed |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Najjar |pêşnav=Jillian Kestler-D'Amours,Brian Osgood,Usaid Siddiqui,Umut Uras,Hafsa Adil,Federica Marsi,Farah }}</ref> Di 16ê hezîranê de wezareta karên derve ya Îranê ragihandiye ku Meclîsa Şêwirmendiya Îslamî, parlementoya welêt, dest bi amadekirina pêşniyarekê kiriye ku ji Peymana Nebelavbûna Çekên Atomî derkevin û di heman demê de diya kiriye ku niyeta wan ê çêkirina çekên atomî tineye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/updates-death-toll-grows-as-iran-and-israel-continue-to-trade-attacks |sernav=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Magee |pêşnav=Ted Regencia,Usaid Siddiqui,Umut Uras,Farah Najjar,Caolán }}</ref> Çend wezîrên derve yên welatên ewropî ji Îranê xwestine ku vegere dîplomasiyê û "ji aloziya dûr bisekine".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/european-fms-urge-iran-to-return-to-diplomacy-avoid-escalation/ |sernav=European FMs urge Iran to return to diplomacy, avoid escalation |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Di 24ê hezîrana 2025an de piştî hewildanên dîplomatîk ên hevrêzkirî bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, agirbestek di navbera Îsraîl û Îranê de bi fermî saet li dora 04:00 GMT de ketiye meriyetê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Mason |pêşnav=Jeff |paşnav2=Holland |pêşnav2=Steve |paşnav3=Mason |pêşnav3=Jeff |tarîx=2025-06-24 |sernav=Trump brokered ceasefire in call with Netanyahu while US team spoke to Iran |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-brokered-ceasefire-agreement-contact-with-israel-iran-white-house-official-2025-06-23/ |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> === Bandora şer li ser Îsraîlê === [[Wêne:Iranian missile strike in Bat Yam, 15 June 2025. IV.jpg|thumb|Dîmenek ji Bat Yamê ku avahî bûne armanca êrîşên Îranê.]] Piştî êrîşên hewayî yên Îsraîlê yên li ser Îranê, Îsraîlê rewşa hişyariya herî bilind ragihandiye û hişyarî da sivîlan ku li stargehan bimînin û li bendê bin ku êrîşên din ên zêdetir çêdibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/International/israel-military-action-iran-coming-days-sources/story?id=122776202 |sernav=Israel strikes dozens of targets in Iran, including nuclear program: IDF |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Kombûnên giştî hatin qedexekirin, dibistan hatin girtin û geştên hewayî yên li balafirgeha sereke ya Îsraîlê wekê tevdîrên pêşîlêgirtinê hatin betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/ben-gurion-shut-until-further-notice-israeli-airlines-evacuate-fleets-to-avoid-iranian-attack/ |sernav=Ben Gurion shut until further notice; Israeli airlines evacuate fleets to avoid Iranian attack |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= |paşnav2=Agencies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-home-front-command-extends-ban-on-gatherings-schools-and-workplaces-to-remain-closed/ |sernav=IDF Home Front Command extends ban on gatherings; schools and workplaces to remain closed |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Îranê hişyarî daye ku eger baregeh û keştîyên amerîkî, brîtanî û fransî yên li herêmê di rûbirûbûna êrîşên Îsraîlê de alîkariya Îsraîlê bikin, ew ê wan armanc bigirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Langford |pêşnav=Antonia |paşnav2=Hamblin |pêşnav2=Andrea |paşnav3=Bodkin |pêşnav3=Henry |paşnav4=Robinson |pêşnav4=Niamh |paşnav5=Zagon |pêşnav5=Chanel |tarîx=2025-06-15 |sernav=Iran’s intelligence chief killed in Israeli strike |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/06/15/israel-iran-stikes-middle-east/ |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=The Telegraph |ziman=en-GB |issn=0307-1235 }}</ref> Îsraîlê ji bo vegerandina li dora 100.000 îsraîliyên ku ji ber şer û pevçûnan li derveyî welêt asê mane operasyoneke veguhestina esmanî dabû destpêkirin. Şîrketên hewayî yên Îsraîlê El Al û şîrketên hewayî yên herêmî Israir û Arkia ragihandine ku ew ê beşdar bibin û El Al diyar kiriye ku wan firînên vegerandinê ji Atîna, Budapeşte, Mîlano, Romayê, Parîs û Londonê hatine plankirin. Operatorê keştîya gerê Mano Maritime jî diyar kiriye ku ew beşdarê alîkariya veguhastinan bibin. Du firînên pêşîn di 18ê hezîranê de ji Larnaca, Qibrisê, rabûn û bi sedan welatî vegerandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Scheer |pêşnav=Steven |paşnav2=Kambas |pêşnav2=Michele |tarîx=2025-06-18 |sernav=Israel launches airlift to bring home stranded citizens after Iran strikes |url=https://www.reuters.com/world/europe/israel-launches-airlift-bring-home-stranded-citizens-after-iran-strike-2025-06-18/ |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/first-repatriation-flights-spirit-israelis-home-from-cyprus-as-air-mission-takes-off/ |sernav=First repatriation flights spirit Israelis home from Cyprus as air mission takes off |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= |paşnav2=page |pêşnav2= }}</ref> Êrîşa Îranê li ser Enstîtuya Weizmannê ku "saziyeke lêkolînê ya piralî ya pêşeng a cîhanê di warê zanistên xwezayî û rast de ye", zirareke giran da lêkolînên pêşketî yên bijîşkî û biyolojîkî. Profesorekî Weizmannê ji rojnameya ''The Times of Israel'' re diyar kiriye ku hevkarên wan ji çar aliyên cîhanê hevgirtina xwe bi enstîtuyê re nîşan dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/from-heart-tissue-to-dna-samples-weizmann-scientists-mourn-work-vaporized-in-iran-attack/ |sernav=From heart tissue to DNA samples, Weizmann scientists mourn work vaporized in Iran attack |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> === Bandora şer li ser Îranê === [[Wêne:Explosions in different areas of Tehran following the June 13 2025 attack by Israel (Mizan 2nd batch) 31.jpg|thumb|Dîmenek ji Tehranê ku avahiyeke bûye armanca êrîşên Îsraîlê.]] Piştî êrîşa destpêkê, li seranserê bajarên mezin ên Îranê, bajarên wekê [[Tehran]], [[Îsfehan]] û li [[Şîraz (navçe)|Şîrazê]] qutbûnên berfireh ên înternetê çêbûne. Ev qutbûnên elektrîkê ji ber zirara binesaziyê û qedexeyên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine bikaranîn ku armanca wan kontrolkirina belavbûna agahiyan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.news9live.com/videos/world-videos/elon-musks-starlink-provides-internet-access-to-iran-amid-war-with-israel-2867705 |sernav=Elon Musk’s Starlink provides internet access to Iran amid war with Israel |malper=News9live |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ts2.tech/en/why-starlink-keeps-hitting-red-tape-around-the-world/ |sernav=Why Starlink Keeps Hitting Red Tape Around the World |malper=TS2 Space |tarîx=2025-06-03 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=Frąckiewicz |pêşnav=Marcin }}</ref> Rojnameya The Guardianê ragihandibû ku welatîyên Îranê xwe wekê kesên ku "di nav çar dîwaran de asê mane" diyar kirine, welatîyek din jî diyar kiriye ku qedexeya derketina derve heye û welatî tenê bi karanîna aplikasyonên herêmî ve hatiye sînordar kirin ku hikûmet vê yekê "ji bo bidestxistina agahiyan" bikar aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |tarîx=2025-06-25 |sernav=‘It’s like being walled in’: young Iranians try to break through internet blackout |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/25/young-iranians-break-through-internet-blackout |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di bersiva vê girtinê de, [[SpaceX]] ya [[Elon Musk]] xizmeta înternetê ya [[Starlînk]] a xwe ji bo Îranê ji nû ve çalak kiriye. Li gorî raporan, armanc ew bû ku di dema şer de ji sivîlên îranî gihîştina înternetê ya bê sansur peyda bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foxnews.com/video/6374266558112 |sernav=Mark Levin calls on Elon Musk to 'turn on Starlink' for Iranian people {{!}} Fox News Video |malper=Fox News |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US }}</ref> Rayedaran ji ber fikarên li ser daneyên ku bi Îsraîlê re hatine berhevkirin, ji îraniyan xwestin ku WhatsAppê jê bibin. WhatsAppê di bersivê de diyar kiriye ku ew "fikar in ku ev raporên derewîn dê bibin hincet ku xizmetên me di demekê de ku mirov herî zêde hewcedarê wan in werin asteng kirin" û diyar kiriye ku ew ti agahiyê bi ti hikûmetan re parve nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/whatsapp-decries-false-reports-after-iran-tells-public-to-delete-the-app/ |sernav=WhatsApp decries ‘false reports’ after Iran tells public to delete the app |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=AP }}</ref> Ajansa Nûçeyan a Tasnimê ragihandibû ku her çiqas tesîs bi xwe rasterast ji ber êrîşan bi bandor nebûye jî rayedarên Îranê geştên hewayî yên li [[Balafirgeha Navneteweyî ya Îmam Xumeynî]] rawestandine.<ref name=":22"/> Balafirên vegerê ji bo heciyên ku li Erebistana Siûdî bûn ji alîyê rayedarên îranî ve hatibûn betalkirin. CNNê ragihandibû ku Îranî ji 15ê hezîranê pê ve ji bajarên mezin ên Îranê koç dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-strikes-news-06-15-25 |sernav=Israel and Iran broaden attacks as conflict enters fourth day |malper=CNN |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Tawfeeq |pêşnav=Jessie Yeung, Lex Harvey, Sophie Tanno, Rob Picheta, Caitlin Danaher, Nadeen Ebrahim, Mitchell McCluskey, Jonny Hallam, Mohammed }}</ref> Li gorî NetBlocksê Îranê înternetê ji bo zêdetirî 12 demjimêran asteng kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/monitor-group-says-iran-cut-off-from-the-internet-for-more-than-12-hours/ |sernav=Monitor group says Iran cut off from the internet for more than 12 hours |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref> Di 21ê hezîranê de Iran International ragihandiye ku li gorî Netblocks înternet dîsa qut bûye. Digiato ragihandiye ku welatî îdia dikin ku gihîştina wan bi înternetê tine ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202506219728 |sernav=نت‌‌بلاکس: اینترنت در ایران بار دیگر قطع شد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=fa }}</ref> Ajansa fermî ya rêveberîya Îranê ÎRNA diyar kiriye ku ji ber êrîşên Îsraîlê ya li ser Îranê 935 kes jiyana xwe dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://xwebun2.org/irna-di-erisen-israile-de-935-kes-mirin/ |sernav=IRNA: Di êrîşên Îsraîlê de 935 kes mirin {{!}} Xwebûn |tarîx=2025-06-30 |roja-gihiştinê=2025-06-30 |ziman=tr |paşnav=Nûçeyan |pêşnav=Navenda }} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Helwesta kurdan û mixalefeta Îranê == {{Gotara bingehîn|Pêvçûnên li Rojhilatê Kurdistanê (2016-niha)}} Wek tê zanîn li sala 2016ê hinek partiyên kurd biryara xebata çekdarî kiribûn. Şervanên kurd li Rojhilatê Kurdistanê belave bibûn. Her wisa hinek êrîşên çekdarî jî li dijî leşkerên Îranê kiribûn. Lê ji ber nebûna alîkariya derve, negihişt armancekê. Jixwe li sala 2021ê de Îranê êrîş li baregehên partiyên kurd kiribûn li Hewlêrê û di encamê de gelek serkirde û şervanên kurd hatibûn kuştin. Lê niha Îsraêlê dest bi şer kir û tevahiya Îranê bombebaran dike. Hêjayî gotinê ye ku li Îranê hem mixalefeta etnîkî heye hem jî ya farsan heye. Li rojavayê Îranê tirkên azerî, kurd û ereb daxwaza xweseriyê dikin. Li rojhilatê Îranê daxwazên [[tirkmen]] û [[belûc]]an heye. Her wisa malbata pehlewiyan jî daxwaza monarşiya xwe dikin. Ji bilî van mixalefet jî a [[sekûler]] heye ku ji [[komûnîst]], [[sosyalîst]], [[demokrat]] û [[lîberal]]ên îranî pêk tê. Piştî êrîşên Îsraêlê di xezîrana 2025ê de ji bilî hinek partiyên biçûk yên etnîkî hêj partiyan helwesta xwe nîşan nedaye. Jixwe çi kes nizane ev şer wê heta kûderê dewam bike. Hemû grûbên mixalefetê û etnîkî, temaşeya proseyê dikin. Hêdî hêdî helwesta wan dê aşkera be.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2025}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:Herekatên leşkerî yên Îranê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:1980î li Îranê]] [[Kategorî:1980î li Îsraêlê]] oq1ma23q5am2ewu6gkive6q5zu95iaf 0 310485 2097169 1952132 2026-10-04T15:02:36Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097169 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Şikeftên Hîlarê.jpg|thumb|Demenek ji şikeftên hîlarê.]] '''Şikeftên Hilarê''' cihwareke arkeolojîk ê [[Kurdistan]]ê ye ku dîroka wî heya 12 hezar salên berê îro diçe.<ref>{{Jêder |paşnav=Stêrk TV - Çand & Hûner |sernav=Dîroka Veşartî - Erxenî / Kotê Berçem / Şikeftên Hîlarê |tarîx=2025-08-03 |url=https://www.youtube.com/watch?v=6_34pt9ZPwE |roja-gihiştinê=2025-09-01}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/galeri/sanat/uygarlik-tarihine-isik-tutan-12-bin-yillik-hilar-magaralari-ve-cayonunde-kazi-basliyor,8ziBsZbxBUOZQrEN3zzkCQ |sernav=Li Şikeftên Hilar û Berçemê 12 hezar salî, ku dîroka şaristaniyê ronî dikin, kolandin dest pê dike. |malper=www.ntv.com.tr |roja-gihiştinê=2025-09-01 |ziman=tr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.arkeolojisanat.com/shop/blog/hilar-magaralari-artik-resmen-oren-yeri-oldu_3_1407537.html |sernav=Şikeftên Hîlarê êdî bi fermî cihekî arkeolojîk e |malper=Arkeoloji ve Sanat |roja-gihiştinê=2025-09-01 |ziman=tr |paşnav=Sanat |pêşnav=Arkeoloji ve}}</ref> Şikeftên Hilarê di nav sinorê navçeya [[Erxenî]] ya [[Amed]]ê de ye ku tê payîn yek ji niştecihên yekem e ku li vir mirov ji jiyana koçeriyê derbasî jiyana niştecihbûnê bûne, ji jiyana nêçîrî derbasî hilberîna çandiniyê bûne û yek ji bingehên yekem e ku jiyana niştecihbûnê li vir hatiye destpêkirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == Li gorî delîlên ku di xebatên arkeolojîk de hatine berhevkirin hatiye dîtin ku dîroka şikeftên hilarê di serdema neolîtîkê de (12 hezar sal berê îro) dest pê dike. Li gorî yekem lêkolîn û kolandinên ku di sala 1964an de hatiye dest pê kirin, di bermahî û vedîtinên ku dîroka wan ji 7500 û 5500 {{bz}} vedigere hatiye tespît kirin ku herêm yekem cih e ku berhemên wekê [[genim]], [[nok]] û [[nîsk]] lê hatine çandin, [[pez]] û [[bizin]] li vir hatine kedîkirin û li vir jiyana nêçîrî ya mirovan ber bi jiyana niştecîbûnê ve hatiye guhertin.<ref name=":0" /> == Lêkolînên arkeolojîk == Yekemcar bi awayekî fermî lêkolîna li ser şûnwara hîlarê di sala 1964an de hatiye dest pê kirin. Divê lêkolînê de hatiye tespît kirin ku bermahî û vedîtinên ku dîroka wan vedigere serdema di navbera 7500 û 5500 {{bz}} ku herêm yekem cih e ku berhemên wek genim, nok û nîsk lê hatine çandin, pez û bizin hatine kedîkirin û jiyana mirovan ji jiyana nêçîrî ber bi jiyaneke niştecihî vê veguheriye.<ref name="Gazete2021">{{Jêder-malper |url=https://gazete.firat.edu.tr/tarihe-isik-tutan-12-bin-yillik-hilar-magaralari.html |sernav=Şikeftên Hilar ên 12,000 salî dîrokê ronî dikin |malper=Fırat Haber |tarîx=2021-10-28 |roja-gihiştinê=2025-09-02 |ziman=tr |paşnav=Gazete |pêşnav=Fırat Haber}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Di dema kolandinan de, vedîtinên girîng ên ji serdema neolîtîk ên ku di nav de amûrên hestî yên ku wekî kevçî û çetel hatine bikar anîn û her wiha gorên kevirî û relyef, hatine dîtin.<ref name="Gazete2021" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk]] [[Kategorî:Dîroka Amedê]] [[Kategorî:Neolîtîk]] [[Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] o0wtdw7nxe4stiwg2lqf9qae7icc7gq 828 313964 2097267 1981015 2026-10-05T11:38:27Z Sophivorus 38751 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q137784397|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 2097267 Scribunto text/plain -- Module:WikitextParser is a general-purpose wikitext parser -- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:WikitextParser -- License: GPL-3.0 (https://www.gnu.org/licenses/gpl-3.0.html) -- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382, et al. local str_find, str_sub, str_match = string.find, string.sub, string.match local str_gsub, str_gmatch, str_rep = string.gsub, string.gmatch, string.rep local str_lower = string.lower local table_insert, table_concat = table.insert, table.concat -- Private helper method to escape a string for use in regexes local function escapeString( str ) return str_gsub( str, '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' ) end -- Fast gsplit (a la mw.text.gsplit) for fixed ASCII separators local function str_gsplit( str, sep ) if sep == '' or str_find( sep, '[\128-\255]' ) then error( 'Separator must be ASCII and cannot be empty' ) end local i, str1 = 1, str .. sep return function() local s, e = str_find( str1, sep, i, true ) if not s then return s end local t = i i = e + 1 return str_sub( str1, t, s - 1 ) end end -- Fast dedicated two-way split (a la mw.text.split) for fixed ASCII separators local function str_split2( str, sep ) if sep == '' or str_find( sep, '[\128-\255]' ) then error( 'Separator must be ASCII and cannot be empty' ) end local s, e = str_find( str, sep, 1, true ) if not s then return str end return str_sub( str, 1, s - 1 ), str_sub( str, e + 1 ) end -- Fast whitespace trim (a la mw.text.trim) local function str_trim( str ) return str_match( str, '^%s*(.-)%s*$' ) end local parser = {} -- Get the lead section from the given wikitext -- The lead section is any content before the first section title. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Wikitext of the lead section. May be empty if the lead section is empty. function parser.getLead( wikitext ) wikitext = '\n' .. wikitext wikitext = str_gsub( wikitext, '\n==.*', '' ) wikitext = str_trim( wikitext ) return wikitext end -- Get the sections from the given wikitext -- This method doesn't get the lead section, use getLead for that -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Map from section title to section content function parser.getSections( wikitext ) local sections = {} wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n==' for title in str_gmatch( wikitext, '\n==+ *([^=]-) *==+' ) do local section = str_match( wikitext, '\n==+ *' .. escapeString( title ) .. ' *==+(.-)\n==' ) section = str_trim( section ) sections[ title ] = section end return sections end -- Get a section from the given wikitext (including any subsections) -- If the given section title appears more than once, only the section of the first instance will be returned -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param title Required. Title of the section -- @return Wikitext of the section, or nil if it isn't found. May be empty if the section is empty or contains only subsections. function parser.getSection( wikitext, title ) title = str_trim( title ) title = escapeString( title ) wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n' local level level, wikitext = str_match( wikitext, '\n(==+) *' .. title .. ' *==.-\n(.*)' ) if wikitext then local nextSection = '\n==' .. str_rep( '=?', #level - 2 ) .. '[^=].*' wikitext = str_gsub( wikitext, nextSection, '' ) -- remove later sections at this level or higher wikitext = str_trim( wikitext ) return wikitext end end -- Get the content of a <section> tag from the given wikitext. -- We can't use getTags because unlike all other tags, both opening and closing <section> tags are self-closing. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param name Required. Name of the <section> tag -- @return Content of the <section> tag, or nil if it isn't found. May be empty if the section tag is empty. function parser.getSectionTag( wikitext, name ) name = str_trim( name ) name = escapeString( name ) local sections = {} for section in str_gmatch( wikitext, '< *section +begin *= *["\']? *' .. name .. ' *["\']? */>(.-)< *section +end= *["\']? *'.. name ..' *["\']? */>' ) do table_insert( sections, section ) end if #sections > 0 then return table_concat( sections ) end end -- Get the lists from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of lists. function parser.getLists( wikitext ) local lists = {} wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n\n' for list in str_gmatch( wikitext, '\n([*#].-)\n[^*#]' ) do table_insert( lists, list ) end return lists end -- Get the paragraphs from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of paragraphs. function parser.getParagraphs( wikitext ) local paragraphs = {} -- Remove non-paragraphs wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n' -- add newlines to simplfy patterns wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]<!%-%-.-%-%-> *%f[\n]', '' ) -- remove comments wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%[%b[]%] *%f[\n]', '' ) -- remove files and categories wikitext = str_gsub( wikitext, '<gallery.-</gallery>', '\n\n' ) -- remove galleries wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove tables and block templates wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove neighboring tables and block templates wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *<!%-%-.-%-%-> *%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove neighboring tables and block templates with a comment among them wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n][*#].-%f[\n]', '' ) -- remove lists wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]==+[^=]+==+ *%f[\n]', '' ) -- remove section titles wikitext = str_trim( wikitext ) for paragraph in str_gsplit( wikitext, "\n\n" ) do paragraph = str_trim( paragraph ) if paragraph ~= "" then -- Filter out 3+ consecutive newlines table_insert( paragraphs, paragraph ) end end return paragraphs end -- Get the templates from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of templates. function parser.getTemplates( wikitext ) local templates = {} for template in str_gmatch( wikitext, '{%b{}}' ) do if str_sub( template, 1, 3 ) ~= '{{#' then -- skip parser functions like #if table_insert( templates, template ) end end return templates end -- Get the requested template from the given wikitext. -- If the template appears more than once, only the first instance will be returned -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param name Name of the template to get -- @return Wikitext of the template, or nil if it wasn't found function parser.getTemplate( wikitext, name ) local templates = parser.getTemplates( wikitext ) local lang = mw.language.getContentLanguage() for _, template in ipairs( templates ) do local templateName = parser.getTemplateName( template ) if lang:ucfirst( templateName ) == lang:ucfirst( name ) then return template end end end -- Get name of the template from the given template wikitext. -- @param templateWikitext Required. Wikitext of the template to parse. -- @return Name of the template -- @todo Strip "Template:" namespace? function parser.getTemplateName( templateWikitext ) return str_match( templateWikitext, '^{{ *([^}|\n]+)' ) end -- Get the parameters from the given template wikitext. -- @param templateWikitext Required. Wikitext of the template to parse. -- @return Map from parameter names to parameter values, NOT IN THE ORIGINAL ORDER. -- @return Order in which the parameters were parsed. function parser.getTemplateParameters( templateWikitext ) local parameters = {} local paramOrder = {} local params = str_match( templateWikitext, '{{[^|}]-|(.*)}}' ) if params then -- Temporarily replace pipes in subtemplates and links to avoid chaos for subtemplate in str_gmatch( params, '{%b{}}' ) do params = str_gsub( params, escapeString( subtemplate ), str_gsub( subtemplate, '.', { ['%']='%%', ['|']="@@:@@", ['=']='@@_@@' } ), 1 ) end for link in str_gmatch( params, '%[%b[]%]' ) do params = str_gsub( params, escapeString( link ), str_gsub( link, '.', { ['%']='%%', ['|']='@@:@@', ['=']='@@_@@' } ), 1 ) end local count = 0 local name, value for param in str_gsplit( params, '|' ) do name, value = str_split2( param, '=' ) if value then local number = tonumber( name ) if number then --XXX: What about keys like: 01, .1, 2e0, etc. name = number end value = str_trim( value ) else value = name count = count + 1 name = count end value = str_gsub( value, '@@_@@', '=' ) value = str_gsub( value, '@@:@@', '|' ) parameters[ name ] = value table_insert( paramOrder, name ) end end return parameters, paramOrder end -- Get the tags from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of tags. function parser.getTags( wikitext ) local tags = {} local tag, tagName, tagEnd -- Don't match closing tags like </div>, comments like <!--foo-->, comparisons like 1<2 or things like <3 for tagStart, tagOpen in str_gmatch( wikitext, '()(<[^/!%d].->)' ) do tagName = parser.getTagName( tagOpen ) -- If we're in a self-closing tag, like <ref name="foo" />, <references/>, <br/>, <br>, <hr>, etc. if str_match( tagOpen, '<.-/>' ) or tagName == 'br' or tagName == 'hr' then tag = tagOpen -- If we're in a tag that may contain others like it, like <div> or <span> elseif tagName == 'div' or tagName == 'span' then local position = tagStart + #tagOpen - 1 local depth = 1 while depth > 0 do tagEnd = str_match( wikitext, '</ ?' .. tagName .. ' ?>()', position ) if tagEnd then tagEnd = tagEnd - 1 else break -- unclosed tag end position = str_match( wikitext, '()< ?' .. tagName .. '[ >]', position + 1 ) if not position then position = tagEnd + 1 end if position > tagEnd then depth = depth - 1 else depth = depth + 1 end end tag = str_sub( wikitext, tagStart, tagEnd ) -- Else we're probably in tag that shouldn't contain others like it, like <math> or <strong> else tagEnd = str_match( wikitext, '</ ?' .. tagName .. ' ?>()', tagStart ) if tagEnd then tag = str_sub( wikitext, tagStart, tagEnd - 1 ) -- If no end tag is found, assume we matched something that wasn't a tag, like <no. 1> else tag = nil end end table_insert( tags, tag ) end return tags end -- Get the name of the tag in the given wikitext -- @param tag Required. Tag to parse. -- @return Name of the tag or nil if not found function parser.getTagName( tagWikitext ) local tagName = str_match( tagWikitext, '^< *(.-)[ />]' ) if tagName then tagName = str_lower( tagName ) end return tagName end -- Get the value of an attribute in the given tag. -- @param tagWikitext Required. Wikitext of the tag to parse. -- @param attribute Required. Name of the attribute. -- @return Value of the attribute or nil if not found function parser.getTagAttribute( tagWikitext, attribute ) local _, value = str_match( tagWikitext, '^<[^/>]*' .. attribute .. ' *= *(["\']?)([^/>]-)%1[ />]' ) return value end -- Get the content of the given tag. -- @param tagWikitext Required. Wikitext of the tag to parse. -- @return Content of the tag. May be empty if the tag is empty. Will be nil if the tag is self-closing. -- @todo May fail with nested tags function parser.getTagContent( tagWikitext ) return str_match( tagWikitext, '^<.->.-</.->' ) end -- Get the <gallery> tags from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of gallery tags. function parser.getGalleries( wikitext ) local galleries = {} local tags = parser.getTags( wikitext ) for _, tag in ipairs( tags ) do local tagName = parser.getTagName( tag ) if tagName == 'gallery' then table_insert( galleries, tag ) end end return galleries end -- Get the <ref> tags from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of ref tags. function parser.getReferences( wikitext ) local references = {} local tags = parser.getTags( wikitext ) for _, tag in ipairs( tags ) do local tagName = parser.getTagName( tag ) if tagName == 'ref' then table_insert( references, tag ) end end return references end -- Get the reference with the given name from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param referenceName Required. Name of the reference. -- @return Wikitext of the reference function parser.getReference( wikitext, referenceName ) local references = parser.getReferences( wikitext ) for _, reference in ipairs( references ) do local content = parser.getTagContent( reference ) local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' ) if content and name == referenceName then return reference end end end -- Get the tables from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of tables. function parser.getTables( wikitext ) local tables = {} wikitext = '\n' .. wikitext for t in str_gmatch( wikitext, '\n%b{}' ) do if str_sub( t, 1, 3 ) == '\n{|' then t = str_trim( t ) -- exclude the leading newline table_insert( tables, t ) end end return tables end -- Get the id from the given table wikitext -- @param tableWikitext Required. Wikitext of the table to parse. -- @param attribute Required. Name of the attribute. -- @return Value of the attribute or nil if not found function parser.getTableAttribute( tableWikitext, attribute ) local _, value = str_match( tableWikitext, '^{|[^\n]*' .. attribute .. ' *= *(["\']?)([^\n]-)%1[^\n]*\n' ) if not value or value == '' then value = str_match( tableWikitext, '^{|[^\n]*' .. attribute .. ' *= *([^\n ]+)[^\n]*\n' ) end return value end -- Get a table by id from the given wikitext -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param id Required. Id of the table -- @return Wikitext of the table or nil if not found function parser.getTable( wikitext, id ) local tables = parser.getTables( wikitext ) for _, t in ipairs( tables ) do if id == parser.getTableAttribute( t, 'id' ) then return t end end end -- Get the data from the given table wikitext -- @param tableWikitext Required. Wikitext of the table to parse. -- @return Table data -- @todo Test and make more robust function parser.getTableData( tableWikitext ) local tableData = {} tableWikitext = str_trim( tableWikitext ); tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^{|.-\n', '' ) -- remove the header tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '\n|}$', '' ) -- remove the footer tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^|%+.-\n', '' ) -- remove any caption tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '|%-.-\n', '|-\n' ) -- remove any row attributes tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^|%-\n', '' ) -- remove any leading empty row tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '\n|%-$', '' ) -- remove any trailing empty row for rowWikitext in str_gsplit( tableWikitext, '|-' ) do local rowData = {} rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '||', '\n|' ) rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '!!', '\n|' ) rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '\n!', '\n|' ) rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '^!', '\n|' ) rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '^\n|', '' ) for cellWikitext in str_gsplit( rowWikitext, '\n|' ) do cellWikitext = str_trim( cellWikitext ) table_insert( rowData, cellWikitext ) end table_insert( tableData, rowData ) end return tableData end -- Get the internal links from the given wikitext (includes category and file links). -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of internal links. function parser.getLinks( wikitext ) local links = {} for link in str_gmatch( wikitext, '%[%b[]%]' ) do table_insert( links, link ) end return links end -- Get the file links from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of file links. function parser.getFiles( wikitext ) local files = {} local links = parser.getLinks( wikitext ) for _, link in ipairs( links ) do local namespace = str_match( link, '^%[%[ *(.-) *:' ) if namespace and mw.site.namespaces[ namespace ] and mw.site.namespaces[ namespace ].canonicalName == 'File' then table_insert( files, link ) end end return files end -- Get name of the file from the given file wikitext. -- @param fileWikitext Required. Wikitext of the file to parse. -- @return Name of the file function parser.getFileName( fileWikitext ) return str_match( fileWikitext, '^%[%[ *.- *: *(.-) *[]|]' ) end -- Get the category links from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of category links. function parser.getCategories( wikitext ) local categories = {} local links = parser.getLinks( wikitext ) for _, link in ipairs( links ) do local namespace = str_match( link, '^%[%[ -(.-) -:' ) if namespace and mw.site.namespaces[ namespace ] and mw.site.namespaces[ namespace ].canonicalName == 'Category' then table_insert( categories, link ) end end return categories end -- Get the external links from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of external links. function parser.getExternalLinks( wikitext ) local links = {} for link in str_gmatch( wikitext, '%b[]' ) do if str_match( link, '^%[//' ) or str_match( link, '^%[https?://' ) then table_insert( links, link ) end end return links end return parser 3r3fpf7d7jt2ttpx3ny4bt85muaz5lj 0 314553 2097190 1984885 2026-10-04T18:29:10Z ~2026-53419-61 185587 2097190 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jeff Bergman by Gage Skidmore.jpg|thumb|Jeff Bergman (2023)]] '''Jeffrey''' "'''Jeff'''" '''Bergman''' (z. [[10'ê tîrmehê]] [[1960]]'an li [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî amerîkan bû. [[Kategorî:Aktor]] [[Kategorî:Jidayîkbûn 1960]] 0ubp1k0hu4jczrljelzxr3pjr7r1yym 2097191 2097190 2026-10-04T18:31:29Z ~2026-53419-61 185587 2097191 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jeff Bergman by Gage Skidmore.jpg|thumb|Jeff Bergman (2023)]] '''Jeffrey Allen''' "'''Jeff'''" '''Bergman''' (z. [[10'ê tîrmehê]] [[1960]]'an li [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî amerîkan bû. [[Kategorî:Aktor]] [[Kategorî:Jidayîkbûn 1960]] lp2dpxekzwtbfk0b375m8hffkbf7x5d 2097208 2097191 2026-10-04T20:31:34Z MikaelF 935 2097208 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jeff Bergman by Gage Skidmore.jpg|thumb|Jeff Bergman (2023)]] '''Jeffrey Allen''' "'''Jeff'''" '''Bergman''' (jdb. 10 tîrmeh [[1960]] li [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî dublajê û deng ê amerîkan bû. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Aktorên dublajê]] [[Kategorî:Jidayîkbûn 1960]] 4qng3wb2ycmxx2gi5rsgs2qlp8nrj68 2097209 2097208 2026-10-04T20:32:37Z MikaelF 935 2097209 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jeff Bergman by Gage Skidmore.jpg|thumb|Jeff Bergman (2023)]] '''Jeffrey Allen''' "'''Jeff'''" '''Bergman''' (jdb. 10 tîrmeh [[1960]] li [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî dublajê û deng ê amerîkî ye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Aktorên dublajê]] [[Kategorî:Jidayîkbûn 1960]] 05v3ho0m0n5pqwnler34thg3qs4t2s0 0 323413 2097115 2096786 2026-10-04T12:55:00Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097115 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Tîpên çînî''' logogram e ku ji bo [[Zimanê çînî|nivîsa zimanên çînî]] û zimanê din ên herêmê ku bi tarîxî ji aliyê kultura çînî ve tesîr bûne ku di nav de welatên wekê [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]] û [[Viyetnam]] heye, têne bikaranîne. Ji çar [[Pergala nivîsê|sîstemên nivîs]] ên ku bi awayekî serbixwe ji aliyê zanyaran ve têne pejirandin ku ([[nivîsa mîxî]], [[hiyeroglîfên misirî]], tîpên çînî û nivîsa Maya), sîstema logograma yekane ye ku di karanîna berdewam de maye. Di tarîxekê belgekirî de ku ji sê hezar salan zêdetir vedihewîne, fonksiyon, şêwaz û rêbazên nivîsa tîpan pir guheriye. Berevajiya tîpên di alfabeyan de ku dengên axaftinê nîşan didin, tîpên çînî bi gelemperî [[morfem]]an, yekîneyên wateyê di zimanekî de temsîl dikin. Nivîsandina hemî ferhenga ku pir caran tê bikaranîn di zimanekî de bi qasî 2000-3000 tîpan lazim dike; ji sala 2025an vir ve, zêdetirî 100000 tîpên Çînî hatine destnîşankirin û di [[Unicode|''Standarda Unicode'']] de hatine zêdekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dict.variants.moe.edu.tw/#/variants/rbt/page_content3.do |sernav=教育部《異體字字典》 臺灣學術網路十四版（正式七版）2024 |malper=dict.variants.moe.edu.tw |roja-gihiştinê=2026-06-27 }}</ref> Tîp li gorî çend prensîban têne afirandin ku aliyên şekil û bilêvkirinê dikarin werin bikaranîn da ku wateya tîpan nîşan bidin. Yekem tîpên ku hatine piştrastkirin nivîsên li ser hestiyên kahînan in ku di sedsala 13an a {{Bz}} de li cihê ku niha [[Anyang]] e, wekî beşek ji falên ku ji aliyê [[Xanedana Shang]] ve têne kirin, hatine çêkirin. Formên tîpan di destpêkê de şêwaza îdeografîk an pîktografîk bûn, lê bi belavbûna nivîsê li seranserê [[Çîn]]ê pêş ketin. Gelek hewldan hatine kirin ku nivîsê reform bikin, di nav de pêşvebirina nivîsandina mohra piçûk ji aliyê [[Xanedana Qing]] (221–206 {{Bz}}). Nivîsa keşîşî ku di destpêka [[Xanedana Han]] (202 {{Bz}} – 220 {{Pz}}) de gihîştibû, formên tîpan abstrakt kir - eslê wan ê pîktografîk veşart da ku nivîsa wan hêsantir bike. Piştî Han, nivîsandina birêkûpêk wekî encama tesîra rêzimanî li ser nivîsa keşîşî derket holê û ji hingê ve şêwaza sereke ya ku ji bo tîpan tê bikaranîn e. Bi saya kevneşopiyeke dirêj a leksîkografiyê, dewletên ku tîpên çînî bikartînin formên xwe standard kirine - bi gelemperî, tîpên hêsankirî ji bo nivîsa çînî li Çîna sereke, [[Singapûr]] û [[Malezya]]yê têne bikaranîn, di eynî wext de tîpên kevneşopî li [[Taywan]], [[Hong Kong]] û [[Makao]] têne bikaranîn. Li cihê ku karanîna tîpan li derveyî Çînê belav bû, ew di destpêkê de ji bo nivîsa edebiyata çînî hatiye bikaranîn; dû re ew pir caran ji bo nivîsa zimanên herêmî yên ku li seranserê [[Asyaya Rojhilat|Sînosfere]] têne axaftin hatiye adaptekirin. Bi [[Zimanê japonî|japonî]], [[Zimanê korêyî|korêyî]] û [[Zimanê viyetnamî|viyetnamî]] de, tîpên çînî bi rêzê ve wekî ''kanji'', ''hanja'' û ''chữ Hán'' têne zanin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=24 çiriya paşîn 2010 |skrîpta-sernav=ja:改定常用漢字表、30日に内閣告示 閣議で正式決定 |tercimeya-sernav= |url=http://www.nikkei.com/article/DGXNASDG22043_U0A121C1CR0000/ |xebat=The Nikkei |ziman=ja |sernav= }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kim |pêşnav=Mi-young |author-mask=Kim Mi-young (김미영) |tarîx=4 hezîran 2001 |sernav= |skrîpta-sernav=ko:'3000자까지 배우되 쓰지는 마라' |tercimeya-sernav= |url=https://nk.chosun.com/news/articleView.html?idxno=7252 |xebat=Chosun NK |weşanger=The Chosun Ilbo |ziman=ko }}</ref> Kevneşopiyên nivîsê ji bo hin zimanên din ên Çînê jî derketina holê, mîna nivîsa sawndip ku ji bo nivîsandina zimanên zhuang ên [[Guangxi]] tê bikaranîn. Her yek ji van zimanên nivîskî yên herêmî tîpên heyî bikaranîn da ku ferhenga xwemalî ya ziman, û herwiha kelîmeyên deynkirî ji çînî binivîsin. Wekî din, her yek ji wan tîpan ji bo karanîna herêmî îcad kirin. Di nivîsa korêyî û viyetnamî de, tîpên çînî bi piranî bi alfabeyan hatine guheztin - japonî wekî tenê zimanê sereke yê ne-çînî ku hîn jî bi wan tê nivîsandin, li kêleka hêmanên din ên sîstema nivîsa japonî, hişt.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=25 îlon 2017 |skrîpta-sernav=ja:人名用漢字に「渾」追加 司法判断を受け法務省 改正戸籍法施行規則を施行、計863字に |tercimeya-sernav= |url=https://www.nikkei.com/article/DGXLASDG24H0N_U7A920C1000000/ |xebat=The Nikkei |ziman=ja |sernav= }}</ref> Di asta herî bingehîn de, tîp ji xêzên ku bi rêzek sabît têne nivîsandin pêk tên. Di tarîxê de, rêbazên nivîsandina tîpan nivîsandina kevir, hestî, an bronz; firçekirina mûrekê li ser hevrîşim, bambu, an kaxezê; û çapkirina bi blokên darîn an tîpên guhêrbar vedihewîne. Teknolojiyên ku ji sedsala 19an vir ve ji bo hêsankirina karanîna tîpan hatine îcadkirin kodên telgrafê û makîneyên nivîsandinê, û herwiha rêbazên têketinê û kodkirina nivîsê li ser komputeran dihewîne. == Kategoriyên tîpan == Sîstema nivîsa çînî bi giranî ji logograman pêk tê, her çend hin ji wan carinan wekî [[Lîsteya Nîşanên AFNyê|sembolên fonetîk]] têne bikaranîn da ku kelîmeyên biyanî temsîl bikin. Bi gelemperî, her tîpek bi yek heceyekê re têkildar e. Bi kevneşopî, tîp li gorî çawaniya çêbûn an jî wergirtina wan di şeş kategoriyan de têne dabeş kirin - li gorî awayê ku ew çawa têne çêkirin an jî hatine wergirtin - li gorî *Shuowen Jiezi* (sedsala 2an), ferhenga yekem a tîpên çînî:<ref>{{Jêder-malper |url=http://hanzidb.org/character-list/by-frequency |sernav=Most common Chinese characters - ordered by frequency |malper=hanzidb.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250616193425/http://hanzidb.org/character-list/by-frequency |roja-arşîvê=2025-06-16 |url-status=dead}}</ref> * Çend ji wan pîktogram (象形, ''xiàngxíng'') û sembol an jî * îdeogramên hêsan (指事, ''zhǐshì''). * Koma sêyem a biçûk ji îdeogramên hevedudanî (會意 / 会意, ''huìyì'') pêk tê. * Piraniya mezin (zêdeyî 90%) fonogram in (形聲 / 形声, ''xíngshēng''). * Du kategoriyên dawî kelîmeyên deynkirî (假借, ''jiǎjiè'') û * [[Hevwate|sînonîman]] (轉注 / 转注, ''zhuǎnzhù''). Ev dabeşkirina tîpan bo koman di çînî de wekî ''Liushu'' (六書 / 六书, ''liùshū'') tê zanîn - şeş kategoriyên tîpên çînî. == Tîpên wê == Li jêr hinek mesele ji tîp/îşaretên çînî bi wateyên wan nîşan ne. {| class="wikitable center" |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | '''Arkaîk''' | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | '''Zhuanshu (Xanedana Qing)''' | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | '''Tîpên gelemperî''' | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | '''Hêsantirkirin''' | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | '''[[Pînyîn]]''' | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | '''Mane''' |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:人-oracle.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:人-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">人</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">— </font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">rén </font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">însan</font> |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:女-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:女-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">女</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">—</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">nǚ</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | jin |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:子-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:子-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">子</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">—</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">zǐ</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">zarok</font> |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:日-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:日-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">日</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">—</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">rì</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">roj</font> |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:月-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:月-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">月</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">—</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">yuè </font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">heyv</font> |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:山-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:山-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">山</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">— </font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">shān</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">çiya</font> |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:川-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:川-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">川</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">— </font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">chuān</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | çem |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:水-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:水-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">水</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">— </font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">shuǐ</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | aw |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:雨-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:雨-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">雨</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">—</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">yǔ</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">baran</font> |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:竹-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:竹-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">竹</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">— </font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">zhú </font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">bambu</font> |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:木-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:木-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">木</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">—</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">mù</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">text</font> |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:馬-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:馬-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">馬</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">马</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">mǎ</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | hesp |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:鳥-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:鳥-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">鳥</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">鸟</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">niǎo</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | teyr |----- | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:龜-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:龜-seal.svg|40px]] | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">龜</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="5">龟</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | <font size="3">guī</font> | bgcolor="#EFEFEF" valign="middle" align="center" | req |----- | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:龍-bronze.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | [[Wêne:龍-seal.svg|40px]] | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">龍</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="5">龙</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | <font size="3">lóng</font> | bgcolor="#DFDFDF" valign="middle" align="center" | zîha |} == Binêre == * [[Alfabeya erebî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=DeFrancis |pêşnav=John |lînka-nivîskar=John DeFrancis |sernav=Visible Speech: The Diverse Oneness of Writing Systems |weşanger=University of Hawaiʻi Press |sal=1989 |isbn=978-0-8248-1207-2 |beş=Chinese |urlya-beşê=http://www.pinyin.info/readings/texts/visible/index.html |via=pinyin.info }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Galambos |pêşnav=Imre |lînka-nivîskar=Imre Galambos |url=http://shahon.org/wp-content/uploads/2010/02/Galambos-2006-Orthography-of-early-Chinese-writing.pdf |sernav=Orthography of Early Chinese Writing: Evidence from Newly Excavated Manuscripts |weşanger=Eötvös Loránd University |sal=2006 |isbn=978-963-463-811-7 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120515141505/http://shahon.org/wp-content/uploads/2010/02/Galambos-2006-Orthography-of-early-Chinese-writing.pdf |roja-arşîvê=2012-05-15 |access-date=2026-06-27 |url-status=dead }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Handel |pêşnav=Zev |sernav=Chinese Characters Across Asia: How the Chinese Script Came to Write Japanese, Korean, and Vietnamese |weşanger=University of Washington Press |sal=2025 |isbn=978-0-295-75302-7 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Cosmopolitan and Vernacular in the World of ''Wen 文'' |weşanger=Brill |sal=2023 |isbn=978-90-04-43769-2 |paşnavê-edîtor=King |pêşnavê-edîtor=Ross |series=Language, Writing and Literary Culture in the Sinographic Cosmopolis |cild=5 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Mair |pêşnav=Victor H. |lînka-nivîskar=Victor H. Mair |tarîx=2 tebax 2011 |sernav=Polysyllabic Characters in Chinese Writing |url=https://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=3330 |malper=Language Log }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojhilat]] [[Kategorî:Başûr-rojhilatê Asyayê]] [[Kategorî:Çanda Asyaya Rojhilat]] [[Kategorî:Çanda çînî]] 4617mney7vlw2q89ypoil11hs1me28c 0 330225 2097129 2096783 2026-10-04T13:39:49Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2097129 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Sport Lisboa e Benfica''', ku bi navê kurt yê '''Benfica''' jî tê naskirin, yaneyek [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel e ku li [[Lîzbon|Lîzbonê]], [[Portûgal|Portûgalê]] ye û di [[Primeira Liga|Lîga Primeira]] de dilîze. Ev lîga asta herî bilind a futbola Portûgalê ye. Benfica di 28ê sibata sala 1904an de bi navê ''Sport Lisboa'' hat damezrandin. Ew yek ji [[Sê Yaneyên Mezin (Portûgal)|sê yaneyên herî mezin ên Portûgalê]] ye ku qet ji Lîga Primeira neketine, ligel hevrikên wê, [[Derby de Lisboa|Sporting CP]] û [[O Clássico|FC Porto]]. Benfica bi navê **„As Águias“ („Eylo“) **jî tê binavkirin, ji ber sembola wê ya li ser nîşana yaneyê. Herwiha bi navê **„Os Encarnados“ („Yên Sor“) **jî tê binavkirin, ji ber rengê sor ê kincên wê. Ji sala 2003an ve, yarîgeha Benfica [[Estádio da Luz]] e. Ev yarîgeh li şûna yarîgeha kevn a mezintir ku di sala 1954an de hatibû avakirin hatiye avakirin. Benfica di nav yaneyên Portûgalê de xwediyê herî zêde alîgaran e û di nav yaneyên [[Ewropa|Ewropayê]] de jî ew yaneya ye ku di welatê xwe de rêjeya herî bilind a alîgaran heye. Di sala 2006an de, hatibû texmînkirin ku Benfica li seranserê cîhanê nêzî 14 milyon alîgir hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fifa.com/de/classicfootball/clubs/club=1914613/index.html |malper=www.fifa.com |roja-gihiştinê=2026-09-30}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://maisfutebol.iol.pt/benfica-6-milhoes-de-adeptos-em-angola-e-mocambique-14-milhoes-no-mundo |sernav=Benfica: 6 milhões de adeptos em Angola e Moçambique, 14 milhões no Mundo |malper=Maisfutebol |roja-gihiştinê=2026-09-30 |ziman=en}}</ref> Di sibata 2025an de jî hejmarê endamên yaneyê gihişt 400.000 kesan. Bi vî awayî, ew di wê demê de ji aliyê hejmara endamên xwe ve bû yaneya werzîşê ya herî mezin a [[Cîhan|cîhanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://observador.pt/2025/02/26/benfica-anunciou-ter-chegado-aos-400-mil-socios/ |sernav=Benfica anunciou ter chegado aos 400 mil sócios |malper=Observador |roja-gihiştinê=2026-09-30 |ziman=pt-PT |paşnav=Lusa |pêşnav=Agência}}</ref> Strana yaneyê, „Ser Benfiquista“, behsa alîgirên Benfica dike, ku ji wan re benfiquistas tê gotin. Slogana yaneyê „E pluribus unum“ („Ji gelek kesan, yek“) e; Águia Vitória jî maskota yaneyê ye. Benfica li Portûgalê, ji hêla hejmara trofeyên xwe ve, di rêza duyemîn de ye. Yane bi tevahî 86 trofeyên fermî yên mezin bi dest xistine. Ji van trofeyan, 85 trofeyên navxweyî ne: rekora 38 şampiyoniya di Lîga Primeira de, rekora 26 Kûpa [[Taça de Portugal]], rekora 8 Kûpa [[Taça da Liga]], 9 [[Supertaça Cândido de Oliveira]] û 3 Campeonato de Portugal. Di pêşbaziyên navneteweyî de, Benfica di sala 1950an de [[Kûpa Latînê]] bi dest xist û di salên 1961 û 1962an de du caran li pey hev [[UEFA Champions League|Kûpa Ewropayê]] bi dest xist. Her du serkeftin jî di dîroka futbolê ya Portûgalê de destkeftiyên bêhempa ne. Di [[Kasa navparzemînî|Kûpa Navparzemînî]] de, Benfica di salên 1961 û 1962an de bû duyemîn; di Kûpa Ewropayê de jî di salên 1963, 1965, 1968, 1988 û 1990an de bû duyemîn. Di [[UEFA Champions League|Lîga Ewropayê ya UEFAyê]] de, ku berê wekî Kûpa UEFAyê dihat nasîn, Benfica di salên 1983, 2013 û 2014an de bû duyemîn.<ref>{{Cite web |url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/benfica/detalhe/aguias-reforcam-setimo-lugar-do-ranking-de-finais-europeias-880804 |sernav= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181109153227/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/benfica/detalhe/aguias-reforcam-setimo-lugar-do-ranking-de-finais-europeias-880804 |roja-gihiştinê=2026-09-30 |roja-arşîvê=2018-11-09 |url-status=dead}}</ref> Deh fînalên Ewropayê yên Benfica di futbolê Portûgalê de rekorek in. Di sala 2014an de jî Benfica di nav yaneyên [[UEFA|UEFAyê]] de, li gorî rêzeya dîroka hemû deman, di rêza heftemîn de cih girt. Ji derveyî pêşbaziyên werzîşê, Benfica bi Nişana Mesîh a Portûgalê (Fermandar), Nişana Liyaqetê (Ofîser) û Nişana Mîrza Henryyê hatiye rûmetkirin. Di hilbijartina "FIFA Club of the Century" ya FIFAyê de, Benfica di rêza 12an de cih girt û di lîsteya 200 yaneyên herî baş ên Ewropayê yên sedsala 20an a [[Federasyona Navneteweyî ya Dîrok û Statîstîkên Futbolê|IFFHSê]] de jî di rêza 9an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=http://www.fifa.com/events/playergala00/documents/Club.pdf |sernav= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070423161359/http://www.fifa.com/events/playergala00/documents/Club.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-30 |roja-arşîvê=2007-04-23 |url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iffhs.de/?a413f0e03790c443e0f40390b41be8b01905fdcdc3bfcdc0aec70aeedb883ccb05ff1d |sernav=IFFHS |malper=www.iffhs.de |roja-gihiştinê=2026-09-30 |paşnav=Faulhaber |pêşnav=Ingo}}</ref> Di rêzkirina dîrokî ya hemû deman a yaneyên UEFAyê de, Benfica di rêza 8an de ye û di dawiya xola 2023–24an de, di rêzkirina koefîsyentên yaneyan de, di rêza 20an de bû. Di Lîga Şampîyonên UEFAyê de, ku berê Kûpa Ewropayê bû, Benfica 42 caran beşdarî pêşbaziyê bûye û di vê warê de di rêza duyemîn de ye. Herwiha, bi 130 serketinan, ew yaneya portûgalî ye ku di vê pêşbaziyê de herî zêde serketin hene.<ref>{{Cite web |url=https://editorial.uefa.com/resources/0282-18407aecf6fe-cb82de053b1e-1000/ucl_202223_all-time_md13.pdf#page=2 |sernav=}}</ref> Benfica xwediyê rekora Portûgalê ya 29 serketinên li pey hev di lîga navxweyî de ye. Di xola 1972–73an de, Benfica bû yekemîn yane ku bê şikestin şampiyoniya lîga portûgalî bi dest xistiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Portûgalê]] 86z4sb1rollcv0i7sl1x81prviia0xz 0 330244 2097087 2097083 2026-10-04T12:06:39Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2097087 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Omer Fîdan''' (jdb. li [[Pasûr]]a [[Diyarbekir]]ê), nivîskar û edîtorê kurd e. == Kurtejiyan == Fîdan di navbera salên 2004 û 2011an de li [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] kar kiriye. Di damezirîna [[Tevgera Ziman û Perwerdehiya Kurdî]] ([[TZP Kurdî]]) de cih standiye. Ji 2005an pê de mamostetiya kurdî dike. Ji 2013an vir ve beşdarî li [[KBG]]ya Navenda [[PENa Kurd]] dike. Yek ji endamên sekreteryaya damezirîner a [[Tora Ziman û Çanda Kurdî]] ye. Di 2019an de dest bi pêşkêşkirina bernameya wêjeyî ya bi navê "Wêjevîn" ya [[Stêrk TV]]yê kir. == PENA Kurd == Di 2022an de Fîdan wek hevserokê PENa Kurd hate hilbijartin. Omer Fîdan bavê du zarokan e. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Edîtorên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] q1ep6xwvg3524q8be7o5i6k1ufb2nkw 2097088 2097087 2026-10-04T12:11:41Z MikaelF 935 2097088 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Omer Fîdan''' (jdb. li [[Pasûr]]a [[Diyarbekir]]ê), nivîskar û edîtorê kurd e. == Kurtejiyan == Fîdan di navbera salên 2004 û 2011an de li [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] kar kiriye. Di damezirîna [[Tevgera Ziman û Perwerdehiya Kurdî]] ([[TZP Kurdî]]) de cih standiye. Ji 2005an pê de mamostetiya kurdî dike. Ji 2013an vir ve beşdarî li [[KBG]]ya Navenda [[PENa Kurd]] dike. Yek ji endamên sekreteryaya damezirîner a [[Tora Ziman û Çanda Kurdî]] ye. Di 2019an de dest bi pêşkêşkirina bernameya wêjeyî ya bi navê "Wêjevîn" ya [[Stêrk TV]]yê kir. == PENA Kurd == Di 2022an de Fîdan wek hevserokê PENa Kurd hate hilbijartin. Omer Fîdan bavê du zarokan e. {{Çk}} == Girêdanên derve == * https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/iraq/958086 {{şitil}} [[Kategorî:Edîtorên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] hnk11vhrep6x1eljppspyel4dzgfbzz 2097092 2097088 2026-10-04T12:13:59Z MikaelF 935 2097092 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Omer Fîdan''' (jdb. li [[Pasûr]]a [[Diyarbekir]]ê), nivîskar û edîtorê kurd e. == Kurtejiyan == Fîdan di navbera salên 2004 û 2011an de li [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] kar kiriye. Di damezirîna [[Tevgera Ziman û Perwerdehiya Kurdî]] ([[TZP Kurdî]]) de cih standiye. Ji 2005an pê de mamostetiya kurdî dike. Ji 2013an vir ve beşdarî li [[KBG]]ya Navenda [[PENa Kurd]] dike. Yek ji endamên sekreteryaya damezirîner a [[Tora Ziman û Çanda Kurdî]] ye. Di 2019an de dest bi pêşkêşkirina bernameya wêjeyî ya bi navê "Wêjevîn" ya [[Stêrk TV]]yê kir. == PENA Kurd == Di 2022an de Fîdan wek hevserokê PENa Kurd hate hilbijartin. Omer Fîdan bavê du zarokan e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/iraq/958086 {{şitil}} [[Kategorî:Edîtorên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] jwjgne4s0aay3c74qmxlmn84bhy4bcg 2097095 2097092 2026-10-04T12:19:23Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2097095 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Omer Fîdan''' (jdb. li [[Pasûr]]a [[Diyarbekir]]ê), nivîskar û edîtorê kurd e. == Kurtejiyan == Fîdan di navbera salên 2004 û 2011an de li [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] kar kiriye. Di damezirîna [[Tevgera Ziman û Perwerdehiya Kurdî]] ([[TZP Kurdî]]) de cih standiye. Ji 2005an pê de mamostetiya kurdî dike. Ji 2013an vir ve beşdarî li [[KBG]]ya Navenda [[PENa Kurd]] dike. Yek ji endamên sekreteryaya damezirîner a [[Tora Ziman û Çanda Kurdî]] ye. Di 2019an de dest bi pêşkêşkirina bernameya wêjeyî ya bi navê "Wêjevîn" ya [[Stêrk TV]]yê kir.<ref>[[Rizoyê Xerzî]] & [[Felat Niştiman]] (2020). "Saziyek an jî zimanzanek nikare zimanekî biafirîne. Ziman malê gel e.", [[Xwebûn]], 39:2020, r. 4.</ref> == PENA Kurd == Di 2022an de Fîdan wek hevserokê PENa Kurd hate hilbijartin. Omer Fîdan bavê du zarokan e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/iraq/958086 {{şitil}} [[Kategorî:Edîtorên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 859rs9cwnc546c4xnc8lp16fuxno40i 2097103 2097095 2026-10-04T12:24:20Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2097103 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Omer Fîdan''' (jdb. li [[Pasûr]]a [[Diyarbekir]]ê), nivîskar û edîtorê kurd e. == Kurtejiyan == Fîdan di navbera salên 2004 û 2011an de li [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] kar kiriye. Di avakirina [[Tevgera Ziman û Perwerdehiya Kurdî]] ([[TZP Kurdî]]) de cih standiye. Ji 2005an pê de mamostetiya kurdî dike. Ji 2013an vir ve beşdarî li [[KBG]]ya Navenda [[PENa Kurd]] dike. Yek ji endamên sekreteryaya damezirîner a [[Tora Ziman û Çanda Kurdî]] ye. Di 2019an de dest bi pêşkêşkirina bernameya wêjeyî ya bi navê "Wêjevîn" ya [[Stêrk TV]]yê kir.<ref>[[Rizoyê Xerzî]] & [[Felat Niştiman]] (2020). "Saziyek an jî zimanzanek nikare zimanekî biafirîne. Ziman malê gel e.", [[Xwebûn]], 39:2020, r. 4.</ref> == PENA Kurd == Di 2022an de Fîdan wek hevserokê PENa Kurd hate hilbijartin. Omer Fîdan bavê du zarokan e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/iraq/958086 {{şitil}} [[Kategorî:Edîtorên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 6g3n0ax52si2ys69rv9dkcpj4uu0zyj 0 330245 2097086 2026-10-04T12:06:10Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2097086 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2097090 2097086 2026-10-04T12:12:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097090 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Îsbata matematîkî argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. adofxudjk2mook7o2ivxvtvb7dyf2ad 2097093 2097090 2026-10-04T12:19:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097093 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Îsbata matematîkî argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piraniya edebiya matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. b1cbalgyt42kzhuz7to3f831qmrmc6f 2097094 2097093 2026-10-04T12:19:15Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097094 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Îsbata matematîkî argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piraniya edebiya matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == 5d7ezlywmvk3r4ni372r2tx8lsu1nrg 2097096 2097094 2026-10-04T12:19:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097096 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Îsbata matematîkî argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piraniya edebiya matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == 6720cc36bt5320ahkh03agbmj1iaavx 2097097 2097096 2026-10-04T12:20:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097097 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb]] Îsbata matematîkî argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piraniya edebiya matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == lott0rmkw4041kv8ystarflz0p62hs4 2097099 2097097 2026-10-04T12:22:33Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097099 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link=Bill Casselman (mathematician) |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] Îsbata matematîkî argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piraniya edebiya matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == a2l9iffxtcxuga6hhyvhv3vm9nir5w0 2097100 2097099 2026-10-04T12:23:15Z Kurê Acemî 105128 2097100 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link=Bill Casselman (mathematician) |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] Îsbata matematîkî argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piraniya edebiya matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == == Çavkanî == {{Çavkanî}} mycdjcdlbgv2coc0q8toh8rnzrt7b9x 2097101 2097100 2026-10-04T12:23:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097101 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] Îsbata matematîkî argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piraniya edebiya matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == == Çavkanî == {{Çavkanî}} tq09f8g0afydoh25m5ekulxvt9tbav0 2097102 2097101 2026-10-04T12:23:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097102 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piraniya edebiya matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == == Çavkanî == {{Çavkanî}} g7de9ltqe6goyzlqiunyhe5nheykbu9 2097104 2097102 2026-10-04T12:24:37Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] 2097104 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piraniya edebiya matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] j8wk9pmjsno98dcmgnofs4968fwyoz5 2097105 2097104 2026-10-04T12:24:51Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Matematîk]] 2097105 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piraniya edebiya matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] i7srou5fuy898d7ybuhex7eef8p92ci 2097109 2097105 2026-10-04T12:40:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097109 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiya matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] 79m42iju49fl15wtjl3ct2pab2jwven 2097110 2097109 2026-10-04T12:40:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097110 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] bh0q5nj5mv8q79o0mts2zvk79eu74xl 2097120 2097110 2026-10-04T13:20:02Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2097120 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiys]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan neaqilane ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] itpdhpdzs9vkurqblg1mzaj8d7mp6pw 2097121 2097120 2026-10-04T13:20:43Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2097121 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiys]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] f69axy7drzeleai92du64bytyfeqbpc 2097125 2097121 2026-10-04T13:31:46Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2097125 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiys]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] 82pqjkpzx7tph657c1zrf2fywdxb3fz 2097126 2097125 2026-10-04T13:34:48Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2097126 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiys]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] j4v6uy3h6yuibj0t7bgkigiwxjnwupn 2097127 2097126 2026-10-04T13:35:59Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 2097127 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiys]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] lv4lctbtt2d5tbkywjri7621a3r1pk1 2097194 2097127 2026-10-04T19:58:16Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2097194 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiys]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] mcim9xnqm9d8x9jco13440shpmri5if 2097196 2097194 2026-10-04T20:09:52Z Kurê Acemî 105128 /* Xweza û armanc */ 2097196 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiys]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 67rcmmbanhwoa8fhqsxe5itqw6splv8 2097197 2097196 2026-10-04T20:10:45Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2097197 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] n2vqmjjnc46vt9nflarhvto1hqngwqt 2097198 2097197 2026-10-04T20:11:16Z Kurê Acemî 105128 /* Xweza û armanc */ 2097198 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] pko7b5vutciennnat2hy47gaj883m1k 2097240 2097198 2026-10-05T06:33:03Z Kurê Acemî 105128 /* Metodên îsbatê */ 2097240 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 8598p1mz6pi0sktytsp5xu1vzei6dto 2097241 2097240 2026-10-05T06:42:20Z Kurê Acemî 105128 /* Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî */ 2097241 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] t9zr79hdjd0whjn0ncpiez4topy9lyo 2097242 2097241 2026-10-05T06:45:36Z Kurê Acemî 105128 /* Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî */ 2097242 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] iqy1f1rjdswpztlofv6ovsqs1svqbhr 2097243 2097242 2026-10-05T06:49:44Z Kurê Acemî 105128 /* Îsbata bi kontrapozîsiyon */ 2097243 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be.</blockquote> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] fwfz32bed0xuwppci94ydzb7imwawc9 2097244 2097243 2026-10-05T06:50:05Z Kurê Acemî 105128 /* Îsbata bi kontrapozîsiyon */ 2097244 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] pqjn7336axzq5zbqpau7v6oc0le1qvw 0 330246 2097132 2026-10-04T14:14:04Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Dîcle Anter''' (jdb. 1971 li [[Stembol]], Tirkiyê) siyasetmedarê kurd e ku lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e. Dîcle Anter di sala 1950yî de li Stembolê hatiye dinyayê. Di sala 1971ê de li ser pêşniyara bavê xwe diçe derveyî welêt, koçî [[Swêd]]ê dike. 25 salan li wir dimîne. Di sala 1996an ve vedigere Tirkiyê û li navçeya [[Bodrum]]a [[Muğla]]yê serokatiya [[HADEP]]ê dike. Piştî HADEPê di [[DEHAP]]..." hat çêkirin 2097132 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Dîcle Anter''' (jdb. 1971 li [[Stembol]], Tirkiyê) siyasetmedarê kurd e ku lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e. Dîcle Anter di sala 1950yî de li Stembolê hatiye dinyayê. Di sala 1971ê de li ser pêşniyara bavê xwe diçe derveyî welêt, koçî [[Swêd]]ê dike. 25 salan li wir dimîne. Di sala 1996an ve vedigere Tirkiyê û li navçeya [[Bodrum]]a [[Muğla]]yê serokatiya [[HADEP]]ê dike. Piştî HADEPê di [[DEHAP]]ê de jî kar dike û di sala 2004an de li [[Êlih]]ê bi cih dibe. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] r3eljdrxcut2ahlh52dfr8towmge3cd 2097134 2097132 2026-10-04T14:22:28Z MikaelF 935 2097134 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Dîcle Anter''' (jdb. 1971 li [[Stembol]], Tirkiyê) siyasetmedarê kurd e ku lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e. Dîcle Anter di sala 1950yî de li Stembolê hatiye dinyayê. Di sala 1971ê de li ser pêşniyara bavê xwe diçe derveyî welêt, koçî [[Swêd]]ê dike. 25 salan li wir dimîne. Di sala 1996an ve vedigere Tirkiyê û li navçeya [[Bodrum]]a [[Muğla]]yê serokatiya [[HADEP]]ê dike. Piştî HADEPê di [[DEHAP]]ê de jî kar dike û di sala 2004an de li [[Êlih]]ê bi cih dibe.<ref>[[Qedrî Esen]] (2020). "Doza bavê min didome.", [[Xwebûn]], 40:2020, r. 4.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 3kek9rj1csjgbkben69lt31jukj98cy 2097159 2097134 2026-10-04T14:45:28Z MikaelF 935 2097159 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Dîcle Anter''' (jdb. 1950 li [[Stembol]], Tirkiyê) siyasetmedarê kurd e ku lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e. Dîcle Anter di sala 1950yî de li Stembolê hatiye dinyayê. Di sala 1971ê de li ser pêşniyara bavê xwe diçe derveyî welêt, koçî [[Swêd]]ê dike. 25 salan li wir dimîne. Di sala 1996an ve vedigere Tirkiyê û li navçeya [[Bodrum]]a [[Muğla]]yê serokatiya [[HADEP]]ê dike. Piştî HADEPê di [[DEHAP]]ê de jî kar dike û di sala 2004an de li [[Êlih]]ê bi cih dibe.<ref>[[Qedrî Esen]] (2020). "Doza bavê min didome.", [[Xwebûn]], 40:2020, r. 4.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] f9vwkiimsrdf8cpaur5eyz60bo2ha71 2097192 2097159 2026-10-04T19:45:50Z MikaelF 935 2097192 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Dîcle Anter''' (jdb. 1950 li [[Stembol]], Tirkiyê) siyasetmedarê kurd e ku lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e. Dîcle Anter di sala 1950yî de li Stembolê hatiye dinyayê. Di sala 1971ê de li ser pêşniyara bavê xwe diçe derveyî welêt, koçî [[Swêd]]ê dike. 25 salan li wir dimîne. Di sala 1996an ve vedigere Tirkiyê û li navçeya [[Bodrum]]a [[Muğla]]yê serokatiya [[HADEP]]ê dike. Piştî HADEPê di [[DEHAP]]ê de jî kar dike û di sala 2004an de li [[Êlih]]ê bi cih dibe.<ref>[[Qedrî Esen]] (2020). "Doza bavê min didome.", [[Xwebûn]], 40:2020, r. 4.</ref> == Mijarên têkildar == * [[Anter Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] rb6nl3qxrdl01e5g3w0xmac0tdafahu 2097206 2097192 2026-10-04T20:22:45Z MikaelF 935 2097206 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Dîcle Anter''' (jdb. 1950 li [[Stembol]], Tirkiyê) siyasetmedarê kurd e ku lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e. Dîcle Anter di sala 1950yî de li Stembolê hatiye dinyayê. Di sala 1971ê de li ser pêşniyara bavê xwe diçe derveyî welêt, koçî [[Swêd]]ê dike. 25 salan li wir dimîne. Di sala 1996an ve vedigere Tirkiyê û li navçeya [[Bodrum]]a [[Muğla]]yê serokatiya [[HADEP]]ê dike. Piştî HADEPê di [[DEHAP]]ê de jî kar dike û di sala 2004an de li [[Êlih]]ê bi cih dibe.<ref>[[Qedrî Esen]] (2020). "Doza bavê min didome.", [[Xwebûn]], 40:2020, r. 4.</ref> == Mijarên têkildar == * [[Anter Anter]] * [[Rahşan Anter Yoruzlu]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 4qahwtkx7iz1thzhkmbh1m1hunp8ajy 2097257 2097206 2026-10-05T10:37:47Z MikaelF 935 2097257 wikitext text/x-wiki '''Dîcle Anter''' (jdb. 1950 li [[Stembol]], Tirkiyê) siyasetmedarê kurd e ku lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e ku li taxa [[Suadiye]] ya Kadiköya Stembolê hatiye dinyayê. Kurê herî ciwan ê Mûsa Anter e. == Kurtejiyan == Anter li Lîseya Suadiyeyê xwendiye û dûre dest bi lîstina futbolê dike. Di 1971ê de diçe Swêdê cem birayê xwe. Di destpêkê de li Swêdê li tîmên lîga duyem a Swêdê topê dilîze, piştre li ser antrenoriya futbolê perwerde dibîne. 25 salan li wir dimîne. Di sala 1996an ve vedigere Tirkiyê û li navçeya [[Bodrum]]a [[Muğla]]yê serokatiya [[HADEP]]ê dike. Piştî HADEPê di [[DEHAP]]ê de jî kar dike û di sala 2004an de li [[Êlih]]ê bi cih dibe.<ref>[[Qedrî Esen]] (2020). "Doza bavê min didome.", [[Xwebûn]], 40:2020, r. 4.</ref> Di rojname, kovar û malperên înternetê yên cihêreng de gotaran dinivîse. Anter zewicî ye, jina wî ya yekem kurd e, ya duyem zaza ye. Pênc zarokên wî hene.<ref> https://www.sabah.com.tr/pazar/2013/09/29/baris-ve-kardeslik-cinari</ref> == Mijarên têkildar == * [[Anter Anter]] * [[Rahşan Anter Yoruzlu]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] bynqqe1ed44d6ofnhqoxd6fjjschb9n 2097264 2097257 2026-10-05T10:41:06Z MikaelF 935 2097264 wikitext text/x-wiki '''Dîcle Anter''' (jdb. 1950 li [[Stembol]], Tirkiyê) siyasetmedarê kurd e ku lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e. Dîcle Anter li taxa [[Suadiye]] ya [[Kadıköy]]a Stembolê hatiye dinyayê û kurê herî ciwan ê Mûsa Anter e. == Kurtejiyan == Anter li [[Lîseya Suadiyeyê]] xwendiye û dûre dest bi lîstina futbolê dike. Di 1971ê de diçe Swêdê cem birayê xwe. Di destpêkê de li Swêdê li tîmên lîga duyem a Swêdê topê dilîze, piştre li ser antrenoriya futbolê perwerde dibîne. 25 salan li wir dimîne. Di sala 1996an ve vedigere Tirkiyê û li navçeya [[Bodrum]]a [[Muğla]]yê serokatiya [[HADEP]]ê dike. Piştî HADEPê di [[DEHAP]]ê de jî kar dike û di sala 2004an de li [[Êlih]]ê bi cih dibe.<ref>[[Qedrî Esen]] (2020). "Doza bavê min didome.", [[Xwebûn]], 40:2020, r. 4.</ref> Di rojname, kovar û malperên înternetê yên cihêreng de gotaran dinivîse. Anter zewicî ye, jina wî ya yekem kurd e, ya duyem zaza ye. Pênc zarokên wî hene.<ref> https://www.sabah.com.tr/pazar/2013/09/29/baris-ve-kardeslik-cinari</ref> == Mijarên têkildar == * [[Anter Anter]] * [[Rahşan Anter Yoruzlu]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] av1gfcwe6vn75s9e2izvz9ok9dknty4 2097265 2097264 2026-10-05T10:44:10Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2097265 wikitext text/x-wiki '''Dîcle Anter''' (jdb. 1950 li [[Stembol]], Tirkiyê) siyasetmedarê kurd e ku lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e. Dîcle Anter li taxa [[Suadiye]] ya [[Kadıköy]]a Stembolê hatiye dinyayê û kurê herî ciwan ê Mûsa Anter e. == Kurtejiyan == Anter li [[Lîseya Suadiyeyê]] xwendiye û dûre dest bi lîstina futbolê dike. Di 1971ê de diçe Swêdê cem birayê xwe. Di destpêkê de li Swêdê li tîmên lîga duyem a Swêdê topê dilîze, piştre li ser antrenoriya futbolê perwerde dibîne. 25 salan li wir dimîne. Di sala 1996an ve vedigere Tirkiyê û li navçeya [[Bodrum]]a [[Muğla]]yê serokatiya [[HADEP]]ê dike. Piştî HADEPê di [[DEHAP]]ê de jî kar dike û di sala 2004an de li [[Êlih]]ê bi cih dibe.<ref>[[Qedrî Esen]] (2020). "Doza bavê min didome.", [[Xwebûn]], 40:2020, r. 4.</ref> Di rojname, kovar û malperên înternetê yên cuda cuda de gotaran dinivîse. Anter zewicî ye, jina wî ya yekem kurd e, ya duyem zaza ye. Pênc zarokên wî hene.<ref> https://www.sabah.com.tr/pazar/2013/09/29/baris-ve-kardeslik-cinari</ref> == Mijarên têkildar == * [[Anter Anter]] * [[Rahşan Anter Yoruzlu]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] ib2gednl7n1y8khem0i9jffu5fgk4s7 0 330247 2097135 2026-10-04T14:25:41Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2097135 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2097136 2097135 2026-10-04T14:29:19Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097136 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Otto Kahn-Freund (jdb. 17ê mijdara 1900ê li [[Frankfurt]] - m. 16ê tebaxa 1979ê li [[Oxford]]) avûqatekî alman-brîtanî û şoreşgerekî li dijî [[Almanyaya Nazî|naziyan]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Cengê Dunyayî yê Didwan]] de bû. Ew pirofesoyê Mekteba Ekomomiyê ya Londonê û di [[Zanîngeha Oxfordê]] de bû. bzprk34kf014h6m9ts4495b1itsfrro 2097138 2097136 2026-10-04T14:29:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097138 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Otto Kahn-Freund (jdb. 17ê mijdara 1900ê li [[Frankfurt]] - m. 16ê tebaxa 1979ê li [[Oxford]]) avûqatekî alman-brîtanî û şoreşgerekî li dijî [[Almanyaya Nazî|naziyan]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Cengê Dunyayî yê Didwan]] de bû. Ew pirofesoyê Mekteba Ekomomiyê ya Londonê û di [[Zanîngeha Oxfordê]] de bû. == Weşanên wî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} 20bz65uxub9ftxmlwb3nk7z0agj58es 2097139 2097138 2026-10-04T14:30:22Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097139 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Otto Kahn-Freund (jdb. 17ê mijdara 1900ê li [[Frankfurt]] - m. 16ê tebaxa 1979ê li [[Oxford]]) avûqatekî alman-brîtanî û şoreşgerekî li dijî [[Almanyaya Nazî|naziyan]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Cengê Dunyayî yê Didwan]] de bû. Ew pirofesoyê Mekteba Ekomomiyê ya Londonê û di [[Zanîngeha Oxfordê]] de bû. == Weşanên wî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} kb85uagvapfabxoloaupcuuvidtf058 2097140 2097139 2026-10-04T14:31:37Z Kurê Acemî 105128 /* Weşanên wî */ 2097140 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Otto Kahn-Freund (jdb. 17ê mijdara 1900ê li [[Frankfurt]] - m. 16ê tebaxa 1979ê li [[Oxford]]) avûqatekî alman-brîtanî û şoreşgerekî li dijî [[Almanyaya Nazî|naziyan]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Cengê Dunyayî yê Didwan]] de bû. Ew pirofesoyê Mekteba Ekomomiyê ya Londonê û di [[Zanîngeha Oxfordê]] de bû. == Weşanên wî == *''Das soziale Ideal des Reichsarbeitsgerichts'' (Bensheimer, Mannheim, Berlin, Leipzig 1931) *''The law of carriage by inland transport'' (Stevens, London 1939) *''Beiträge zum Neuaufbau des deutschen Arbeitsrechts'' (Renaissance Publ., Welwyn Garden City 1944) *''The Growth of Internationalism in English Private International Law'' (1960) *''Die Rechtsinstitute des Privatrechts und ihre soziale Funktion'' (Fischer, Stuttgart 1965) *''Delictual Liability and the Conflict of Laws'' (1968) *''Parallelen und Gegensätze im englischen und amerikanischen Privatrecht'' (Hanstein, Bonn 1970) *''General Problems of Private International Law'' (1975) *''Labour and the Law'' (Hamlyn Trust 1972) {{ISBN|978-0-420-43850-8}}, (2nd edn Stevens 1977) {{ISBN|0-420-45210-9}} *''Arbeit und Recht'' (Bund, Köln, Frankfurt am Main 1979) *''Kahn-Freund's Labour and the Law'' (3rd edn Stevens & Sons 1983) *''Arbeitsbeziehungen'' (Nomos, Baden-Baden 1981) == Çavkanî == {{Çavkanî}} l7kz1454a3odfdettpeqqlygi6ks8ft 2097141 2097140 2026-10-04T14:33:32Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097141 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Otto Kahn-Freund (jdb. 17ê mijdara 1900ê li [[Frankfurt]] - m. 16ê tebaxa 1979ê li [[Oxford]]) avûqatekî alman-brîtanî û şoreşgerekî li dijî [[Almanyaya Nazî|naziyan]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Cengê Dunyayî yê Didwan]] de bû.<ref>O. Kahn-Freund, ''Autobiographical Memories of the Weimar Republic: A Conversation with Wolfgang Luthardt'' (sibat 1978) (1981) [http://www.kj.nomos.de/fileadmin/kj/doc/1981/19812Kahn-Freund_S_183.pdf 14(2) Kritische Justiz 183], tercimeya inglîzî ([https://ssrn.com/abstract=2768439 2016])</ref> Ew pirofesoyê Mekteba Ekomomiyê ya Londonê û di [[Zanîngeha Oxfordê]] de bû. == Weşanên wî == *''Das soziale Ideal des Reichsarbeitsgerichts'' (Bensheimer, Mannheim, Berlin, Leipzig 1931) *''The law of carriage by inland transport'' (Stevens, London 1939) *''Beiträge zum Neuaufbau des deutschen Arbeitsrechts'' (Renaissance Publ., Welwyn Garden City 1944) *''The Growth of Internationalism in English Private International Law'' (1960) *''Die Rechtsinstitute des Privatrechts und ihre soziale Funktion'' (Fischer, Stuttgart 1965) *''Delictual Liability and the Conflict of Laws'' (1968) *''Parallelen und Gegensätze im englischen und amerikanischen Privatrecht'' (Hanstein, Bonn 1970) *''General Problems of Private International Law'' (1975) *''Labour and the Law'' (Hamlyn Trust 1972) {{ISBN|978-0-420-43850-8}}, (2nd edn Stevens 1977) {{ISBN|0-420-45210-9}} *''Arbeit und Recht'' (Bund, Köln, Frankfurt am Main 1979) *''Kahn-Freund's Labour and the Law'' (3rd edn Stevens & Sons 1983) *''Arbeitsbeziehungen'' (Nomos, Baden-Baden 1981) == Çavkanî == {{Çavkanî}} 4efnteq64cty5sk27lwoxxtdj48jcvu 2097142 2097141 2026-10-04T14:33:48Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1900]] 2097142 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Otto Kahn-Freund (jdb. 17ê mijdara 1900ê li [[Frankfurt]] - m. 16ê tebaxa 1979ê li [[Oxford]]) avûqatekî alman-brîtanî û şoreşgerekî li dijî [[Almanyaya Nazî|naziyan]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Cengê Dunyayî yê Didwan]] de bû.<ref>O. Kahn-Freund, ''Autobiographical Memories of the Weimar Republic: A Conversation with Wolfgang Luthardt'' (sibat 1978) (1981) [http://www.kj.nomos.de/fileadmin/kj/doc/1981/19812Kahn-Freund_S_183.pdf 14(2) Kritische Justiz 183], tercimeya inglîzî ([https://ssrn.com/abstract=2768439 2016])</ref> Ew pirofesoyê Mekteba Ekomomiyê ya Londonê û di [[Zanîngeha Oxfordê]] de bû. == Weşanên wî == *''Das soziale Ideal des Reichsarbeitsgerichts'' (Bensheimer, Mannheim, Berlin, Leipzig 1931) *''The law of carriage by inland transport'' (Stevens, London 1939) *''Beiträge zum Neuaufbau des deutschen Arbeitsrechts'' (Renaissance Publ., Welwyn Garden City 1944) *''The Growth of Internationalism in English Private International Law'' (1960) *''Die Rechtsinstitute des Privatrechts und ihre soziale Funktion'' (Fischer, Stuttgart 1965) *''Delictual Liability and the Conflict of Laws'' (1968) *''Parallelen und Gegensätze im englischen und amerikanischen Privatrecht'' (Hanstein, Bonn 1970) *''General Problems of Private International Law'' (1975) *''Labour and the Law'' (Hamlyn Trust 1972) {{ISBN|978-0-420-43850-8}}, (2nd edn Stevens 1977) {{ISBN|0-420-45210-9}} *''Arbeit und Recht'' (Bund, Köln, Frankfurt am Main 1979) *''Kahn-Freund's Labour and the Law'' (3rd edn Stevens & Sons 1983) *''Arbeitsbeziehungen'' (Nomos, Baden-Baden 1981) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1900]] ewlb4w3rig5vwnxmcqt52fo7iqnws98 2097143 2097142 2026-10-04T14:33:59Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1979]] 2097143 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Otto Kahn-Freund (jdb. 17ê mijdara 1900ê li [[Frankfurt]] - m. 16ê tebaxa 1979ê li [[Oxford]]) avûqatekî alman-brîtanî û şoreşgerekî li dijî [[Almanyaya Nazî|naziyan]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Cengê Dunyayî yê Didwan]] de bû.<ref>O. Kahn-Freund, ''Autobiographical Memories of the Weimar Republic: A Conversation with Wolfgang Luthardt'' (sibat 1978) (1981) [http://www.kj.nomos.de/fileadmin/kj/doc/1981/19812Kahn-Freund_S_183.pdf 14(2) Kritische Justiz 183], tercimeya inglîzî ([https://ssrn.com/abstract=2768439 2016])</ref> Ew pirofesoyê Mekteba Ekomomiyê ya Londonê û di [[Zanîngeha Oxfordê]] de bû. == Weşanên wî == *''Das soziale Ideal des Reichsarbeitsgerichts'' (Bensheimer, Mannheim, Berlin, Leipzig 1931) *''The law of carriage by inland transport'' (Stevens, London 1939) *''Beiträge zum Neuaufbau des deutschen Arbeitsrechts'' (Renaissance Publ., Welwyn Garden City 1944) *''The Growth of Internationalism in English Private International Law'' (1960) *''Die Rechtsinstitute des Privatrechts und ihre soziale Funktion'' (Fischer, Stuttgart 1965) *''Delictual Liability and the Conflict of Laws'' (1968) *''Parallelen und Gegensätze im englischen und amerikanischen Privatrecht'' (Hanstein, Bonn 1970) *''General Problems of Private International Law'' (1975) *''Labour and the Law'' (Hamlyn Trust 1972) {{ISBN|978-0-420-43850-8}}, (2nd edn Stevens 1977) {{ISBN|0-420-45210-9}} *''Arbeit und Recht'' (Bund, Köln, Frankfurt am Main 1979) *''Kahn-Freund's Labour and the Law'' (3rd edn Stevens & Sons 1983) *''Arbeitsbeziehungen'' (Nomos, Baden-Baden 1981) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1900]] [[Kategorî:Mirin 1979]] tjjap7v9t8t7335avo9ti34wj45j6o1 2097144 2097143 2026-10-04T14:34:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097144 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Otto Kahn-Freund''' (jdb. 17ê mijdara 1900ê li [[Frankfurt]] - m. 16ê tebaxa 1979ê li [[Oxford]]) avûqatekî alman-brîtanî û şoreşgerekî li dijî [[Almanyaya Nazî|naziyan]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Cengê Dunyayî yê Didwan]] de bû.<ref>O. Kahn-Freund, ''Autobiographical Memories of the Weimar Republic: A Conversation with Wolfgang Luthardt'' (sibat 1978) (1981) [http://www.kj.nomos.de/fileadmin/kj/doc/1981/19812Kahn-Freund_S_183.pdf 14(2) Kritische Justiz 183], tercimeya inglîzî ([https://ssrn.com/abstract=2768439 2016])</ref> Ew pirofesoyê Mekteba Ekomomiyê ya Londonê û di [[Zanîngeha Oxfordê]] de bû. == Weşanên wî == *''Das soziale Ideal des Reichsarbeitsgerichts'' (Bensheimer, Mannheim, Berlin, Leipzig 1931) *''The law of carriage by inland transport'' (Stevens, London 1939) *''Beiträge zum Neuaufbau des deutschen Arbeitsrechts'' (Renaissance Publ., Welwyn Garden City 1944) *''The Growth of Internationalism in English Private International Law'' (1960) *''Die Rechtsinstitute des Privatrechts und ihre soziale Funktion'' (Fischer, Stuttgart 1965) *''Delictual Liability and the Conflict of Laws'' (1968) *''Parallelen und Gegensätze im englischen und amerikanischen Privatrecht'' (Hanstein, Bonn 1970) *''General Problems of Private International Law'' (1975) *''Labour and the Law'' (Hamlyn Trust 1972) {{ISBN|978-0-420-43850-8}}, (2nd edn Stevens 1977) {{ISBN|0-420-45210-9}} *''Arbeit und Recht'' (Bund, Köln, Frankfurt am Main 1979) *''Kahn-Freund's Labour and the Law'' (3rd edn Stevens & Sons 1983) *''Arbeitsbeziehungen'' (Nomos, Baden-Baden 1981) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1900]] [[Kategorî:Mirin 1979]] 4kn9z9efhedaa317j5ecc1bqgzzd948 2097145 2097144 2026-10-04T14:35:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097145 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Otto Kahn-Freund''' (jdb. 17ê mijdara 1900ê li [[Frankfurt]] - m. 16ê tebaxa 1979ê li [[Oxford]]) avûqatekî alman-brîtanî û şoreşgerekî li dijî [[Almanyaya Nazî|naziyan]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Cengê Dunyayî yê Didwan]] de bû.<ref>O. Kahn-Freund, ''Autobiographical Memories of the Weimar Republic: A Conversation with Wolfgang Luthardt'' (sibat 1978) (1981) [http://www.kj.nomos.de/fileadmin/kj/doc/1981/19812Kahn-Freund_S_183.pdf 14(2) Kritische Justiz 183], tercimeya inglîzî ([https://ssrn.com/abstract=2768439 2016])</ref> Ew pirofesoyê Mekteba Ekomomiyê ya Londonê û di [[Zanîngeha Oxfordê]] de bû. == Weşanên wî == *''Das soziale Ideal des Reichsarbeitsgerichts'' (Bensheimer, Mannheim, Berlin, Leipzig 1931) *''The law of carriage by inland transport'' (Stevens, London 1939) *''Beiträge zum Neuaufbau des deutschen Arbeitsrechts'' (Renaissance Publ., Welwyn Garden City 1944) *''The Growth of Internationalism in English Private International Law'' (1960) *''Die Rechtsinstitute des Privatrechts und ihre soziale Funktion'' (Fischer, Stuttgart 1965) *''Delictual Liability and the Conflict of Laws'' (1968) *''Parallelen und Gegensätze im englischen und amerikanischen Privatrecht'' (Hanstein, Bonn 1970) *''General Problems of Private International Law'' (1975) *''Labour and the Law'' (Hamlyn Trust 1972) {{ISBN|978-0-420-43850-8}}, (2nd edn Stevens 1977) {{ISBN|0-420-45210-9}} *''Arbeit und Recht'' (Bund, Köln, Frankfurt am Main 1979) *''Kahn-Freund's Labour and the Law'' (3rd edn Stevens & Sons 1983) *''Arbeitsbeziehungen'' (Nomos, Baden-Baden 1981) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1900]] [[Kategorî:Mirin 1979]] 9xsz4bc1jkxi07dmaxt1vxzxv60fqoc 2097146 2097145 2026-10-04T14:36:09Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Şoreşgerên brîtanî]] 2097146 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Otto Kahn-Freund''' (jdb. 17ê mijdara 1900ê li [[Frankfurt]] - m. 16ê tebaxa 1979ê li [[Oxford]]) avûqatekî alman-brîtanî û şoreşgerekî li dijî [[Almanyaya Nazî|naziyan]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Cengê Dunyayî yê Didwan]] de bû.<ref>O. Kahn-Freund, ''Autobiographical Memories of the Weimar Republic: A Conversation with Wolfgang Luthardt'' (sibat 1978) (1981) [http://www.kj.nomos.de/fileadmin/kj/doc/1981/19812Kahn-Freund_S_183.pdf 14(2) Kritische Justiz 183], tercimeya inglîzî ([https://ssrn.com/abstract=2768439 2016])</ref> Ew pirofesoyê Mekteba Ekomomiyê ya Londonê û di [[Zanîngeha Oxfordê]] de bû. == Weşanên wî == *''Das soziale Ideal des Reichsarbeitsgerichts'' (Bensheimer, Mannheim, Berlin, Leipzig 1931) *''The law of carriage by inland transport'' (Stevens, London 1939) *''Beiträge zum Neuaufbau des deutschen Arbeitsrechts'' (Renaissance Publ., Welwyn Garden City 1944) *''The Growth of Internationalism in English Private International Law'' (1960) *''Die Rechtsinstitute des Privatrechts und ihre soziale Funktion'' (Fischer, Stuttgart 1965) *''Delictual Liability and the Conflict of Laws'' (1968) *''Parallelen und Gegensätze im englischen und amerikanischen Privatrecht'' (Hanstein, Bonn 1970) *''General Problems of Private International Law'' (1975) *''Labour and the Law'' (Hamlyn Trust 1972) {{ISBN|978-0-420-43850-8}}, (2nd edn Stevens 1977) {{ISBN|0-420-45210-9}} *''Arbeit und Recht'' (Bund, Köln, Frankfurt am Main 1979) *''Kahn-Freund's Labour and the Law'' (3rd edn Stevens & Sons 1983) *''Arbeitsbeziehungen'' (Nomos, Baden-Baden 1981) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1900]] [[Kategorî:Mirin 1979]] [[Kategorî:Şoreşgerên brîtanî]] oiqti823643tl4k8tdrv1ktkjqx1ehe 0 330248 2097149 2026-10-04T14:37:47Z Schizo1900 185541 Ji [[:en:Special:Redirect/revision/1378194663|en:Ali Babachahi]] û [[:fa:علی باباچاهی]] hatiye wergerandin 2097149 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | navê_rastî = علی باباچاهی | zimanê_navê_rastî = fa | wêne = A.Babachahi.jpg | bernav = E. Feryad (di ciwaniya xwe de) | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê|1942|11|11}} | cihê_jidayikbûnê = [[Bender Kengan|Kengan]], [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]], [[Îran]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|2026|2|23|1942|11|11}} | cihê_mirinê = [[Kerec]], Îran | cihê_goristanê = Goristana Beheşt-e Sekîne, Kerec | netewe = Îranî | pîşe = [[Helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner, [[nivîskar]] | ziman = [[Zimanê farisî|Farisî]] | perwerde = Fakulteya Wêjeyê ya {{Girêdan|Zanîngeha Şîrazê|fa|دانشگاه شیراز|en|Shiraz University}} | salên_çalak = 1961–2026 | hevjîn = Ferxunde Bextiyarî | zarok = Xezel, Behreng | xelat = {{Girêdan|Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} (2016, hevpar) }} '''Elî Babaçahî''' ({{bi-fa|علی باباچاهی}}; 11 çiriya paşîn 1942 – 23 sibat 2026; li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] 20 aban 1321 – 4 esfend 1404) [[helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner û [[nivîskar]]ekî îranî bû.<ref name="bbc-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Farisî|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew yek ji rûyên naskirî yên helbesta nûjen a farisî ya nifşê piştî [[Nîma Yûşîc|Nîma]] tê hesibandin; di salên 1990î de bû yek ji teorîsyen û rexnegirên herî nîqaşbar ên helbesta hevdem a Îranê û têgehên «helbesta piştî-nîmayî» (''şi'r-e pesa-nîmayî'') û paşê «helbest di rewşeke din de» (''şi'r der vez'iyet-e dîger'') danîn holê.<ref name="khabar">{{cite web|language=fa|author=Zeyneb Kazimxah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babaçahî, wêrek li dijî dubarebûnê / Xatirxwestin ji rizgarbûyekî bûyera otobusa hunermendan li Ermenistanê / Şeş dehsalên serhildan û nûbûnê|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Nêzîkî hejdeh salan li [[Bûşehr]]ê mamostetiya wêjeyê kir û di sala 1967an de li wir kovara wêjeyî ''Tekapû'' damezrand, ku di bin zexta [[SAVAK]]ê de hate girtin. Di çiriya pêşîn a 1977an de li Tehranê di «{{Girêdan|Deh Şevên Goethe|fa|شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|lt=Deh Şevên Goethe}}» de helbestên xwe xwendin. Piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşê]], di sala 1983an de bi zorê teqawît kirin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="mahjoubi">{{cite web|language=fa|author=Hisam Mehcûbî|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=Dema li dijî Elî Babaçahî dirûşm didan: «Dîktator, lez bike, helbestên me çap bike!»|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Farisî|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Gelek salan rûpelên helbestê yên mehnameya ''{{Girêdan|Adîne (kovar)|fa|آدینه (نشریه)|lt=Adîne}}'' birêve birin. Endamê {{Girêdan|Komeleya Nivîskarên Îranê|fa|کانون نویسندگان ایران|en|Writers' Association of Iran}} bû û yek ji rêwiyên wê otobusê bû ku di {{Girêdan|Bûyera otobusa Ermenistanê|en|Assassination attempt on the Iranian writers' bus|lt=bûyera otobusa Ermenistanê}} ya sala 1996an de dixwestin bavêjin newalekê.<ref name="kanoon">{{cite web|language=fa|author=Komeleya Nivîskarên Îranê|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li ser mirina Elî Babaçahî|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Îran Emrûz|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di sala 2016an de berhevoka wî ya helbestan ''{{Girêdan|In keştî-ye pur-esrar|fa|این کشتی پراسرار|lt=In keştî-ye pur-esrar}}'' («Ev Keştiya Bi Raz») bi hevparî wekî xelatgirê yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû hate ragihandin.<ref name="zamaneh2016">{{cite web|language=fa|author=Mihemed Tengistanî|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Elî Babaçahî: Ev Keştiya Bi Raz|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane|date=10 kanûna paşîn 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Wî zêdetirî sî pirtûk di warên helbest, rexne û lêkolînê de weşandin.<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" /> == Jiyannameya wî == === Zarokatî û ciwanî === Elî Babaçahî di 11ê çiriya paşîn a 1942an de li [[Bender Kengan|Kengan]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]] ji dayik bû û zarokatiya xwe li gundê Cofreyê derbas kir. Ew zarokê herî biçûk ê malbata xwe bû. Li gorî gotina wî, cara yekem bi rêya firoşkarekî gerok ku li kolanên Cofreyê [[helaw]] û pirtûk difirotin bi helbestê re nas bû; di nav wan pirtûkan de ''Mûş-o gorbe'' («Mişk û Pisîk») ya Ubeydê Zakanî jî hebû. Bi rêya birayên xwe jî bi pirtûkên siyasî yên Partiya Tûdeyê û kovarên wekî ''Omîd-e Îran'', ''Sepîd-o siyah'' û ''Roşenfikr'' re nas bû.<ref name="mahjoubi" /> Xwendina navîn û amadeyî li Bûşehrê qedand; li wir şagirtê Menûçehr Ateşî û Mihemedreza Nimetîzade bû, û paşê ya duyem wekî kesê ku di avakirina hesta wî ya helbestî de roleke diyarker lîstiye didît. Li gorî gotina wî, di 13 an 14 saliya xwe de helbesteke bi navê «Baran» («Baran») ji Ateşî re xwend, û Ateşî jê xwest ku wê ji tevahiya polê re bixwîne; wî ev bûyer wekî «destpêka wê serpêhatiyê ku ew kir helbestvan» didît. Di pêşbirka wêjeyî ya xwendekarên amadeyî de li Bûşehrê û paşê li [[Şîraz (bajar)|Şîrazê]] bû yekem, û heta dawiya amadeyiyê helbestên wî yên yekem bi navê wêjeyî «E. Feryad» di kovarên ''Omîd-e Îran'' û ''Zen-e rûz'' de dihatin weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Piştî ku ''Omîd-e Îran'' yek ji helbestên wî wekî «baştirîn helbesta hefteyê» hilbijart, dest bi weşandina berhemên xwe bi navê xwe yê rastîn kir.<ref name="khabar" /> === Zanîngeh û mamostetî === Babaçahî di sala 1961an de, di 19 saliya xwe de, kete Fakulteya Wêjeyê ya Zanîngeha Şîrazê<ref name="mahjoubi" /> (hin çavkanî sala 1960î nivîsîne<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" />). Li wir bi helbestvanên wekî Elîreza Tebayî û Mensûr Ûcî re nas bû, û wan li qehwexaneyeke li Kuçeya Zendê ya Şîrazê helbestên xwe ji hev re dixwendin. Babaçahî di dema xwendekariyê de çîrokên kurt jî dinivîsîn, lê dema ku nivîskarê şîrazî Mihemed Muezzin jê re got ku ew «ne pexşannivîsekî baş e», dev ji çîroknivîsînê berda û xwe da helbest û rexneya helbestê. Weşandina helbestên wî di heftenameya ''Ferdewsî'' de di salên 1963 û 1964an de rêya wî ya wêjeyî diyar kir.<ref name="mahjoubi" /> Piştî xwendinê û leşkeriya mecbûrî, di sala 1966an de li Bûşehrê wekî mamosteyê wêjeyê hate tayînkirin<ref name="mahjoubi" /> û nêzîkî hejdeh salan li dibistanên wî bajarî ders da.<ref name="khabar" /> Di sala 1969an de, sê sal piştî destpêkirina karê xwe, zewicî.<ref name="mahjoubi" /> Jina wî, Ferxunde Bextiyarî, mamosteya dibistanên amadeyî yên Bûşehrê bû;<ref name="artebox">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Hunermend – Elî Babaçahî|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> keçeke wan bi navê Xezel û kurekî wan bi navê Behreng hebûn.<ref name="artebox" /><ref name="tabnak">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (ji ÎSNAyê)|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === ''Tekapû'' û salên berî şoreşê === Di payîza 1967an de Babaçahî li Bûşehrê bû sernivîserê kovara wêjeyî ''Tekapû'' («Hewl û Têkoşîn»).<ref name="khabar" /><ref name="anon1">{{cite book|language=fa|author1=Seyîd Qasim Haşimî|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=Sed Salên Çapemeniya Bûşehrê|page=300}}</ref> Ev kovar di nav derdorên rewşenbîrî yên [[Tehran]]ê de bi germî hate pêşwazîkirin: ''Xûşe'', kovara ku [[Ehmedê Şamlû]] sernivîserê wê bû, nivîsên wê ji nû ve weşandin û nivîskarên wê wekî «hosteyên helbesta îro ya Îranê» bi nav kirin. Lê belê ''Tekapû'' di sala 1968an de, piştî tenê sê hejmaran, di bin zexta saziyên ewlehiyê de û bi hincetê nebûna destûrê hate qedexekirin.<ref name="khabar" /><ref name="bbc-obit" /> Berhevoka wî ya yekem, ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de»), jî di sala 1967an de bi pereyê wî bi xwe çap bû; tê de helbestên bi kêşên nîmayî hebûn. Li pey wê ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1970), ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1974) û ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1977) hatin; di heman demê de du pirtûkên helbestan ji bo zarokan jî weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Helbestên wî di weşanên rewşenbîrî yên wê demê de, bi taybetî ''Xûşe'' û ''Ferdewsî'', dihatin çapkirin,<ref name="kanoon" /> û bi kovarên wekî ''Roşenfikr'' û ''Rûdekî'' re jî hevkarî dikir.<ref name="bbc-obit" /> Di van salan de Babaçahî rexneya helbestê jî dinivîsî. Nivîsa wî ya rexneyî ya yekem, ku di ''Ferdewsî'' de derket, bersivek bû ji gotareke Reza Berahenî re; paşê gotarên tund li dijî helbesta Yedullah Royayî nivîsîn. Wê demê dijberekî hişk ê tevgerên «helbesta qebareyê» (''şi'r-e hecm'') û «pêla nû» (''mewc-e no'') bû, û paşê li ser wê qonaxê got: «Wê demê ez hinekî îdeolojîk bûm, an jî ruhê serdemê ez dikişandim»; nêrîna wî ya li hember van tevgeran, bi taybetî helbesta qebareyê, di dehsalên paşê de guherî.<ref name="mahjoubi" /> Di îlona 2022an de, di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA) re bi boneya mirina Royayî, ew wekî helbestvanekî pêşeng ê «bi nirx» bi nav kir ku «têra xwe bi helbesta îranî û fransî zanibû», got ku bawerî bi hebûna wî ya wêjeyî tîne û «her tim helbestên wî ecibandine», lê manîfestoya helbesta qebareyê wekî «gelekî mezinnimayî» û şêweya derbirîna wê wekî «nezanistî û helbestvanî» bi nav kir.<ref name="isna1401">{{cite web|language=fa|author=Neda Welîpûr|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Elî Babaçahî: hinekan bi helbestên Royayî re li hev nedikir|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=17 îlon 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214091105/https://www.isna.ir/news/1401062619032/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86%D8%AF|archive-date=14 kanûna pêşîn 2022|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî gotina wî, çalakiya wî ya siyasî, ku berî şoreşê tenê çandî bû, bi nêzîkbûna şoreşê re şêweyeke «berbiçavtir û pratîktir» girt.<ref name="mahjoubi" /> === «Deh Şevên Goethe» (çiriya pêşîn 1977) === [[File:Ten Nights of Goethe poster, October 1977, by Bozorg Khezraei.png|thumb|upright|Posterê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» (çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî; navê Babaçahî di bernameya şeva yekşemê, 16ê çiriya pêşîn de cih digire.]] ==== Rêxistin û girîngî ==== Ji 10 heta 19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356), Komeleya Nivîskarên Îranê bi hevkariya Enstîtuya Goethe deh şevên gotar û xwendina helbestan bi navê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» li baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û [[Almanya]]yê, li Kuçeya Pehlewî (Kuçeya Weliyesr a îro) li [[Tehran]]ê li dar xistin; ev rêzeşev paşê bi navê «Deh Şevên Goethe» hatin naskirin.<ref name="azadi-dahshab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)|date=19 kanûna pêşîn 2022|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260123200757/https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|archive-date=23 kanûna paşîn 2026}}</ref><ref name="iranica-goethe">{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 kanûna pêşîn 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319095301/https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute|archive-date=19 adar 2025}}</ref> Li gorî ''[[Encyclopædia Iranica]]'', di salên berê de jî li enstîtuyê şevên helbestê hatibûn lidarxistin, lê di sala 1977an de cara yekem bû ku hevkarê îranî ne Civata Wêjeyî ya Tehranê ya girêdayî dewletê, lê Komeleya Nivîskaran a opozîsyonê bû, ku di çarçoveya vebûna siyasî ya serdema Serokwezîr Cemşîd Amûzgar de destûr wergirtibû ku dîsa civînan bike. Baxçeyê komeleya çandî hate hilbijartin, ji ber ku cihê enstîtuyê bi xwe ji bo temaşevanên ku dihatin hêvîkirin biçûk dihat dîtin.<ref name="iranica-goethe" /> Endamên komeleyê li ser vê yekê hemfikir in ku fikir ji helbestvan Celal Serferaz hatibû, ku berpirsê rûpela helbestê ya rojnameya ''Keyhan'' bû; karên lojîstîkî jî spartin {{Girêdan|Îslam Kazimiye|fa|اسلام کاظمیه}}.<ref name="iranchehr2013">{{cite web|language=fa|author=M. X.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, 10–19 çiriya pêşîn 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Îrançehr|date=26 nîsan 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423041324/http://iranchehr.com/?p=2567|archive-date=23 nîsan 2025}}</ref> Serferaz paşê nivîsî ku modela wî şevên helbestê yên kovara ''{{Girêdan|Xûşe (kovar)|fa|خوشه (مجله)|lt=Xûşe}}'' bûn ku di bin serperiştiya [[Ehmedê Şamlû]] de dihatin lidarxistin, û ku baxçe li ser pêşniyara rêveberê enstîtuyê Hans Becker şevê bi 4.000 timenan hatibû kirêkirin.<ref name="bbc-sarfaraz2013">{{cite web|language=fa|author=Celal Serferaz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=Helbestên Deh Şevên Goethe çawa hatin organîzekirin|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=BBC Farisî|date=22 tîrmeh 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012090315/https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|archive-date=12 çiriya pêşîn 2025}}</ref> Li gorî ''Iranica'', di şeva yekem de elalet ewqas zêde bû ku rijiya kuçeyên derdorê, û li wir bilindgo hatin danîn; di şevên destpêkê de heta deh hezar kes amade bûn, û piştî ku baran dest pê kir hejmar daket nêzîkî sê hezar kesan. Zêdetirî pêncî nivîskar, helbestvan, şanonivîs, rexnegir û wergêr li ser [[sensûr]]ê, azadiya ramanê, berpirsiyariya rewşenbîran, newekhevî û zilmê axivîn, «û bi vî awayî bûyereke wêjeyî kirin bûyereke siyasî».<ref name="iranica-goethe" /> Malpera ''Azadî'' hejmara amadeyan di navbera deh û panzdeh hezar kesan de texmîn dike,<ref name="azadi-dahshab" /> û gotareke «M. X.» di kovara serhêl ''Îrançehr'' de hejmara axaftvan û helbestvanan 57 kes dide.<ref name="iranchehr2013" /> Komele û enstîtuyê li hev kiribûn ku axaftvan li şûna «sensûr»ê peyva ''mumeyyizî'' («kontrol»), ku têgeha destûrê bû, bi kar bînin; lê belê di şeva sêyem de {{Girêdan|Şems Al-e Ehmed|fa|شمس آل احمد}} hema di destpêka axaftina xwe de ev peymana veşartî eşkere kir û gelek caran peyva «sensûr» bi kar anî.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Di şeva pêncem de, piştî axaftineke {{Girêdan|Baqir Mumînî|fa|باقر مؤمنی}}, ku li gorî malpera ''Azadî'' zêdetirî sed caran peyva «sensûr» bi kar anî, û xwendina helbestan a Seîd Sultanpûr, heyecana elaletê gihîşt lûtkeyê û Becker qîriya ku helbestvan dev ji dikê berde. Hingê biryar hate dayîn ku axaftin bên rakirin, lê rêkxistina nû rastî nerazîbûna amadeyan hat û piştî danûstandinên nû yên di navbera komele û enstîtuyê de, axaftin ji şeva şeşem ve ji nû ve dest pê kirin. Di dawiya şeva nehem de telegrafeke piştgiriyê ya komek nivîskar û ramanwerên fransî, di nav wan de [[Jean-Paul Sartre]], [[Simone de Beauvoir]] û [[Michel Foucault]], hate xwendin. Di şeva dawî de serokê komeleyê, Behazîn (Mehmûd Îtimadzade), ji elaletê re got: «Deh şevan hûn hatin, bi elaletên ku pir caran digihîştin deh hezar kesan an zêdetir [...] û we guh da axaftvanan. We çi bihîst? Azadî, û azadî, û azadî...»; peyama dawî ya komeleyê jî ji aliyê Hûşeng Gulşîrî ve hate xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> ''Iranica'' dibêje ku her çend wesayîtên zirxî yên leşkerî derdor dorpêç kiribûn jî, tu tundî çênebû, û Deh Şev bûn «yekem xeleka rêzeke civînên protestoyê yên girseyî ku bi Şoreşa 1979an bi dawî bû».<ref name="iranica-goethe" /> Poster ji aliyê Buzurg Xizrayî, grafîkerê rojnameya ''Ittilaat'', ve hate sêwirandin: masiyekî spî yê biçûk ku bi gotina sêwiranerê wî «qîrîna têkoşînê li dijî sensûr û zordariyê» bilind dike.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Li gorî Serferaz, sansûrvanan destûr nedan ku navê komeleyê li ser posterê cih bigire, û poster du caran hate sansûrkirin; her wiha nivîsiye ku ferman ji rojname, radyo û televîzyonê re hatibû dayîn ku tu nûçe û raporan neweşînin, û tenê {{Girêdan|Sîrûs Elînejad|fa|سیروس علی‌نژاد}} piştî şeva yekem di ''Ayendegan'' de raporek weşand ku ew xiste tengasiyê.<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> Vegotina ''Îrançehr'', ku xwe dispêre rojnameyên wê demê, hinekî cuda ye: li gorî wê, çar rojnameyên neteweyî di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de poster û bername weşandin, û ''Ittilaat'', ''Keyhan'' û ''Rastaxîz'' heta şeva şeşem bi kurtî nûçeyên şevan dan, û piştî wê ji bilî ''Ittilaat'' hemû bêdeng bûn.<ref name="iranchehr2013" /> Kasetên Deh Şevan hatin kopîkirin û bi hezaran li hundir û derveyî Îranê hatin firotin, û metnên axaftin û helbestan di sala 1978an de ji aliyê weşanxaneya Emîr Kebîr ve bi navê ''Deh şeb'' («Deh Şev»), bi amadekirina {{Girêdan|Nasir Muezzin|fa|ناصر مؤذن}}, hatin çapkirin.<ref name="iranica-goethe" /><ref name="moazzen1357">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Serferaz, kasetên esil ên axaftin û xwendinan, û her wiha kasetên rûniştinên pirs û bersivan, paşê ji ber xemsariyê winda bûn;<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> lê kopî man, û di salên 2022–2023an de malpera ''Azadî'' pelên dengî yên xwendin û axaftinan, ligel poster û kopiyeke dîjîtal a pirtûkê, weşandin.<ref name="azadi-dahshab" /> ==== Xwendina Babaçahî di şeva heftem de ==== <div style="float:right; clear:right; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 0 1em 1.2em; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">Deh Şevên Goethe – '''şeva heftem'''<br />Yekşem, 16 çiriya pêşîn 1977 (24 mehr 1356)<br />Baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û Almanyayê, Tehran</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|Tomara dengî ya xwendina Elî Babaçahî di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Helbestên wî di pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456):''' # «Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî» # «Strana xwecihî» # «Di pesnê evîndarên cîhanê de» # «Di welatê xweliyê de» </div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Dirêjahî: 3:35 · Çavkaniya deng: malpera Azadî (azadi.art)</div> </div> Babaçahî, ku wê demê li Bûşehrê dijiya, berî ku organîzator bikaribin bi wî re têkiliyê deynin, wekî beşdar hate ragihandin. Di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de ''Keyhan'' nivîsî: «Her çend navên {{Girêdan|Mensûr Ûcî|fa|منصور اوجی}}, Elî Babaçahî, Behmen Salihî û Mensûr Bermekî di lîsteya beşdaran de hene jî, organîzatoran nekarîne bi wan re têkiliyê deynin, ji ber ku li bajarên derveyî paytextê dijîn.» Li gorî «M. X.», komeleyê, ku navnîşanên hin ji van helbestvanan tunebûn, navên wan weşandin da ku nûçe bigihîje wan û werin; di 10ê çiriya pêşîn de ''Keyhan'' ragihand ku ew hatine agahdarkirin û amadebûna xwe ya beşdarbûnê diyar kirine. Ji van her çar kesan, Salihî û Bermekî beşdar nebûn.<ref name="iranchehr2013" /> Posterê navê Babaçahî, ligel Îslam Kazimiye, M. Azad, Cewad Mucabî, Celal Serferaz û Betûl Ezîzpûr, ji bo bernameya yekşemê, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356), ango şeva heftem, nivîsandibû.<ref name="azadi-poster">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Posterê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê (10–19 çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadî (azadi.art)|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090300/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî pelên dengî yên ku malpera ''Azadî'' weşandine, şeva heftem bi axaftineke Kazimiye bi sernavê «Azadî di destûrê de û lidarxistina şevên helbestvanan» dest pê kir; paşê Daryûş Aşûrî li ser «Helbest azadî ye» axivî, wergirtina Ebbas Celalî Sûsenabadî wekî endamê komeleyê hate ragihandin, û {{Girêdan|Cefer Kûşabadî|fa|جعفر کوش‌آبادی}}, Elî Babaçahî, Cewad Mucabî û M. Azad helbestên xwe xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> Heman şevê peyameke wergêr Mihemed Qazî, ku piştî emeliyata gewriyê nedikarî biaxive, ji aliyê keça wî Meryemê ve hate xwendin.<ref name="iranchehr2013" /> Çavkanî li ser pêkhateya beşdarên wê şevê cuda ne: pirtûka ''Deh şeb'' Betûl Ezîzpûr û Celal Serferaz jî di nav helbestvanên şeva heftem de dinivîse,<ref name="moazzen1357-n7">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> lê di pelên dengî yên ''Azadî'' de xwendina Serferaz û helbestên Ezîzpûr (bi dengê Serferaz) aîdî şeva heştem in.<ref name="azadi-dahshab" /> Helbestên Babaçahî di beşa şeva heftem a pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456) hatine çapkirin: «Selam ber şukûfe-ye surxî ke ez piyale-ye meşriq demîd» («Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî»), «Sirûd-e bûmî» («Strana xwecihî»), «Der wesf-e aşiqan-e dunya» («Di pesnê evîndarên cîhanê de») û «Der qelemrew-e xakister» («Di welatê xweliyê de»). Helbesta yekem bi van rêzan dest pê dike: «Silav li rojê û li evînê / Ey ruhê bêaram ê bender / Ey lûtkeya rûmet û dînitiyê».<ref name="moazzen1357-b">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Tomareke dengî ya xwendina wî ya wê şevê, bi dirêjahiya 3 deqîqe û 35 çirkeyan, li ser malpera ''Azadî'' heye.<ref name="azadi-babachahi-audio">{{cite AV media|language=fa|people=Elî Babaçahî (xwîner)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî (16 çiriya pêşîn 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Tomara dengî, 3 deqîqe û 35 çirke|publisher=Azadî (azadi.art)|date=2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090323/https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Piştî şoreşê === Di sala 1980î de Babaçahî berhevoka ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê») weşand. Di sala 1983an de, piştî hejdeh salan mamostetiyê, bi zorê û berî wextê xwe teqawît kirin; paşê got ku ew «bi îhtimaleke mezin» ji aliyê wan kesan ve ku xwe wekî «xwediyên rastîn ên şoreşê» didîtin «hatiye dûrxistin». Paşê Bûşehr terk kir û li [[Kerec]]ê bi cih bû.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî Elî Mesûdînia, piştî ku ji mamostetiyê hate dûrxistin, bi salan xwe da lêkolînên rexneyî yên li ser helbesta îranî.<ref name="masoudinia">{{cite web|language=fa|author=Elî Mesûdînia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Valahiyan bixwînin / Li ser Elî Babaçahî|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li Kerecê, bi navbeynkariya şanonivîs Xusrew Hekîm-Rabit, bi radyoyê re wekî nivîskarê şanoyên radyoyî xebitî.<ref name="mahjoubi" /> Ji sala 1989an ve, di bin rêveberiya Nesrullah Pûrcewadî de, ji bo Navenda Weşanên Zanîngehê (''Merkez-e neşr-e danişgahî'') xebitî; li wir yanzdeh an diwanzdeh salan bi edîtoriya pirtûkan û lêkolîna li ser metnên klasîk ên farisî re mijûl bû, heta ku beşa ferhenga farisî ya navendê hate girtin.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha tê gotin ku ji bo weşanxaneyên wekî Papîrûs û Pîşbord xebitiye û berpirsê beşa helbest û rexneyê ya kovara ''Nafe'' bûye.{{Çavkanî hewce ye}} Ji sala 1988an ve Babaçahî di mehnameya ''Adîne'' de gotar li ser rêbazên helbesta hevdem weşandin;<ref name="ensani">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Elî Babaçahî (lîsteya gotaran)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Portala Zanistên Mirovî (Ensanî)|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji hejmara 35an ve berpirsiyariya rûpelên wê yên helbestê girt ser milê xwe û nêzîkî deh salan ew birêve birin; li gorî wî, berî wî Eşkewerî di vî karî de bû.<ref name="kanoon" /><ref name="mahjoubi" /> Di hejmara 36an de berhemên Ehmedê Şamlû, Ferrux Temîmî, Seyîd Elî Salihî, Elî Mihemed Heqşinas û Hurmuz Elîpûr weşandin. Hişkiya hilbijartinên wî bû sedem ku hin helbestvanên ku helbestên wan nehatibûn qebûlkirin li dijî wî dirûşmeya henekî «Dîktator, lez bike / helbestên me çap bike!» bibêjin.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî ''XeberOnline'', wî ji vê postê helbestvanên ciwan dan nasîn û di heman demê de rêbazên helbestî yên serdest bi awayekî eşkere rexne kirin; di vê serdemê de bû ku «helbesta piştî-nîmayî» û paşê «helbest di rewşeke din de» formule kir.<ref name="khabar" /> Mesûdînia ''Adîne'' wekî yek ji weşanên herî bibandor ên salên 1990î di gelek waran de, di nav wan de helbest, dibîne.<ref name="masoudinia" /> === Komeleya Nivîskarên Îranê === Piştî teqawîtbûna xwe, Babaçahî bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya Komeleya Nivîskaran bû. Ew yek ji îmzekarên «Daxuyaniya 134 Nivîskaran» (metna «Em Nivîskar in», 1994) bû û, wekî endamê derdora şêwirmendiyê, paşê ji bo zindîkirina Komeleya Nivîskarên Îranê xebitî. Piştî ku serdema sêyem a komeleyê di sibat–adara 1999an de hate avakirin, bû endamê fermî û heta dawiya jiyana xwe endam ma; beşdarbûna wî ya dawî di civîna giştî ya komeleyê de di sala 2023an de bû.<ref name="kanoon" /> === Bûyera otobusa Ermenistanê === Di tebaxa 1996an de Babaçahî yek ji bîst û yek nivîskar, helbestvan û rojnamegeran bû ku li ser vexwendina Yekîtiya Nivîskarên [[Ermenistan]]ê bi otobusê ber bi Ermenistanê ve bi rê ketin.<ref name="bbc2015">{{cite web|language=fa|author=Cemşîd Berzeger|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Salvegera «rêwîtiya mirinê»: otobuseke ku êdî naçe?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Farisî|date=6 tebax 2015|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="radiofarda">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=Kuştinên zincîreyî piştî heft salan, beşa sêyem: otobusa mirinê|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radyo Farda|date=24 çiriya paşîn 2005|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Radyo Fardayê, Mensûr Kûşan, ku berpirsê koordînasyona rêwîtiyê bi nivîskaran re bû, lîsteyeke kesayetiyên wêjeyî amade kiribû; ji van, Ehmedê Şamlû, Hûşeng Gulşîrî û Reza Berahenî her yek ji ber sedemên cuda vekişiyan, û di dawiyê de van bîst û yek kesan rêwîtî kirin: Mihemedelî Sepanlû, Cewad Mucabî, Mesûd Behnûd, Sîrûs Elînejad, Emîr Hesen Çiheltin, Bîjen Bîjarî, Bîjen Necdî, Mihemed Mihemedelî, Şehriyar Mendenîpûr, Şapûr Corkeş, Mesûd Tûfan, Elî Babaçahî, Hesen Esxerî, Menûçehr Kerîmzade, Kamran Celîlî, Mehmûd Teyyarî, Ferec Serkûhî, Ferîşte Sarî, Mecîd Daniş-Araste, Elî Sedîqî û Mensûr Kûşan.<ref name="radiofarda" /> Di berbanga 6ê tebaxa 1996an de şofêr du caran hewl da ku otobusê li Gelîyê Heyranê ji qeraxa newalê bavêje xwarê, û her carê bi xwe ji wesayîtê baz da; hişyariya Mesûd Tûfan û Şehriyar Mendenîpûr rêwî xilas kirin. Paşê li [[Astara, Îran|Astarayê]] hatin girtin û lêpirsîn, û sibeha din hatin berdan.<ref name="bbc2015" /> Li gorî BBC Farisî, vegotina herî berfireh a vê bûyerê ya Mensûr Kûşan e di pirtûka wî ''Hedîs-e teşne û ab'' de, û Mihemed Mihemedelî di destpêka salên 2000î de li Îranê yekem nivîs li ser vê mijarê weşand.<ref name="bbc2015" /> Bûyer paşê wekî plana [[VEVAK|Wezareta Îstîxbaratê]] ji bo tunekirina nivîskarên rexnegir hate naskirin û bi {{Girêdan|Kuştinên zincîreyî yên Îranê|fa|قتل‌های زنجیره‌ای|en|Chain murders of Iran|lt=kuştinên zincîreyî}} re hate girêdan.<ref name="bbc-obit" /><ref name="kanoon" /> Babaçahî her tim behsa wê wekî «ezmûneke tirsnak» dikir.<ref name="kanoon" /> === Salên dawî û mirin === Di hevpeyvînekê de ku di 77emîn rojbûna xwe de (çiriya paşîn 2019) da, Babaçahî got ku pirtûka xwe ya dawî, berhevoka ''Yûsif, to murexxesî'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî», Mania Hunar, 2018), bi binsernavê «Çalakiya hêmana civakî» û pêşgotineke 33 rûpelî weşandiye, da ku bersivê bide wan rexnegiran ku helbesta wî ne-civakî didîtin. Wî got ku tu pirtûkeke wî di amadekirinê de tune ye, ku piraniya dema xwe bi xwendina felsefe û romanan derbas dike, û ku ji bo têkiliya bi nifşê ciwan re li ser medyaya civakî çalak e, û li wir, wekî rojên ku rûpelên ''Adîne'' birêve dibirin, helbestên kesên din diweşîne. Got ku bi salan atolyeyeke helbestê jî birêve biriye; li gorî Mesûdînia, ev atolye ji salên 2000î ve hebû û çend ji beşdarên wê bûn helbestvanên naskirî.<ref name="masoudinia" /><ref name="ibna1398">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Elî Babaçahî: Ez li medyaya civakî wekî ku li kovara ''Adîne'' dinêrîm dinêrim / Ez hîn li ser piyan im|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 çiriya paşîn 2019|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di heman gotarê de ÎBNA ew wekî yek ji helbestvanên pêşîn ên «dibistana helbestê ya Bûşehrê» bi nav kir.<ref name="ibna1398" /> [[File:The world realized by Ali Babachahi.jpg|thumb|upright=1.2|Bergê ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)») ya Elî Babaçahî (Aftab, Norwêc, 1401 hicrî ya rojî)]] Berhevoka dawî ya Babaçahî, ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)»), li gorî rûpela sernavê di sala 1401ê hicrî ya rojî de (2022–2023), wekî çapa yekem, ji weşanxaneya Aftab li [[Norwêc]]ê derket; li gorî weşanxaneyê 58 helbest tê de hene. Weşanxane metnan wekî «berê sed rojên têkoşînê li kolanê» û «meşa hevpar a helbestvan û peyvê bi protestoya gel re» dide nasîn.<ref name="aftab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Neşr-e Aftab|location=Norwêc|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Radyo Zemane wê wekî berhevokeke 136 rûpelî bi pêşgotineke kurt û 54 helbestan bi nav dike û weşana wê dide bihara 2023an.<ref name="zamaneh2023">{{cite web|language=fa|author=Îsfendiyar Kûçe|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title=«Cîhan Têgihîşt»: helbestên protestoyê yên Elî Babaçahî|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radyo Zemane|date=12 gulan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Huseyn Nûşazer, ku ji bo heman medyayê dinivîse, jî wê dide sala 2023an û wê «di bin bandora tevgera Jin, Jiyan, Azadî de» dibîne.<ref name="noushazar">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Nûşazer|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=«Cîhan Têgihîşt» ya Elî Babaçahî: dema Mehbûbe diqîre|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radyo Zemane|date=24 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê tê de vegotina helbestî ya Babaçahî ya [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|tevgera protestoyê ya 2022an]] dibîne.<ref name="kanoon" /> Di pêşgotinê de Babaçahî dinivîse ku protesto û bêîtaetiya sivîl penageha gel e li dijî xizanî û zordariyê, û ku «ev nayê wê wateyê ku rewşenbîr dikarin xwe ji van bedbextiyan dûr bigirin»; ew «helbestvanên têr» ên ku «li pişt mecaz û sembolê îdiaya azadî û edaletê dikin» rexne dike, û her wiha nêzîkatiya xwe wekî dijderketinekê li hember «qaîdeyên damezrandî» yên helbestê pênase dike.<ref name="aftab" /> Di nîsana 2023an de kovara wêjeyî ''Bang'' sê helbest ji vê berhevokê, ku helbestvan bi xwe hilbijartibûn, weşand, di nav wan de «Ey…!» bi dengê nivîskar.<ref name="baang">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Elî Babaçahî: «Ey…» û du helbestên din|url=https://baangnews.net/14468|website=Kovara wêjeyî ya Bang|date=20 nîsan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Nûşazer, «Ey…!» di sala 2020an de wekî bersivek ji {{Girêdan|Xwepêşandanên Îranê yên 2019–2020|fa|اعتراضات آبان ۱۳۹۸|en|2019–2020 Iranian protests|lt=protestoyên çiriya paşîn a 2019an}} re hatiye nivîsandin û cara yekem di sala 2023an de hatiye weşandin; Radyo Zemane helbest bi dengê nivîskar di bernameya xwe ya radyoyî ya 23ê sibata 2026an de, ligel nûçeya mirina wî, weşand.<ref name="noushazar" /> Piştî demeke nexweşiyê, Elî Babaçahî di piştî nîvroya duşemê, 23ê sibata 2026an de li nexweşxaneyeke Kerecê ji ber rawestana dil, di 83 saliya xwe de, çû ser dilovaniya xwe.<ref name="tabnak" /><ref name="bbc-obit" /><ref name="radiofarda2026">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, di 83 saliya xwe de mir|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radyo Farda|date=23 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew di sibeha pêncşemê, 26ê sibata 2026an de li goristana Beheşt-e Sekîne ya Kerecê, li ber çavên malbata xwe û kesayetiyên wêjeyî yên wekî Hurmuz Elîpûr, Mihemed Qasimzade, Şehab Muqerrebîn, Hafiz Mûsewî û Muzeffer Royayî, bi dengê ''demam''ê, defeke başûrê Îranê, hate veşartin.<ref name="ibna2026">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafiz Mûsewî: Babaçahî helbestvanekî serhildêr bû ku li tu qonaxê nesekinî|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê di daxuyaniyekê de wekî «nivîskarekî serbixwe û parêzvanekî dilsoz ê azadiya raman û derbirînê» rêz jê girt.<ref name="kanoon" /> == Helbest û helbestnasî == Di nav dehsalan de şêwaza Babaçahî ji romantîzma civakî û helbesta nîmayî ber bi helbesta piştî-nîmayî ve çû.<ref name="bbc-obit" /> Behzad Xacat berhemên wî li du serdeman, berî û piştî salên 1990î, dabeş dike û wî di nav pêşengên rêbazekê de dihesibîne ku di wê dehsalê de têgihîştina adetî ya helbestê serobino kir.<ref name="ie-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Îran Emrûz|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê wî wekî «helbestvanekî ezmûngir» bi nav dike ku di heft dehsalên çalakiya wêjeyî de du caran şêwaza xwe ji nû ve nirxand.<ref name="kanoon" /> Di merasîma veşartina wî de Hafiz Mûsewî got ku Babaçahî «tam di wê kêliyê de ku di lûtkeya navdarî û pêgeha xwe de bû», bi weşandina ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im») di salên 1990î de rûyekî bi tevahî cuda nîşan da.<ref name="ibna2026" /> Di gotara «Firehiya Bêsînor a Wateyê» de, ku di kovara ''Rûdekî'' de (hejmar 22, 2008) hate weşandin,<ref name="ensani" /> Babaçahî dibêje ku metna wêjeyî, û bi taybetî helbesta hevdem, xwediyê wateyeke sabît û ji berê ve diyarkirî nîne, û ku wate di pêvajoyeke dînamîk a di navbera metn û xwîner de tê avakirin. Li gorî wî, nezelalî, sekinîn û qetbûnên zimanî ne qelsî ne, lê çavkanî ne ku qada şîroveyê fireh dikin.<ref name="mahjoubi" /> Di gotara «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê» de (mehnameya ''Ferheng-e tewse'e'', gulan–hezîran 2001)<ref name="ensani" /> dinivîse: «Krîz, bi wateya xwe ya giştî, belkî îşaret bi tiştekî derveyî helbestê dike. Ji ber vê yekê, girêdana krîzê bi helbesta hevdem re dê ne dadperwer be.»<ref name="mahjoubi" /> Wî bingehên helbesta piştî-nîmayî di gotara «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî» de (kovara ''Karname'', adar–gulan 1999) diyar kirin.<ref name="ensani" /> ''XeberOnline'' prensîbên teoriya «helbest di rewşeke din de» wiha kurt dike: «zimanîbûna helbestê» (ziman wekî armanca helbestê, ne amûra wê), «paşxistina wateyê», «revîn ji hevoksaziyê», û «henek û parodî».<ref name="khabar" /> Di hevpeyvîna ÎSNAyê ya ku li jor hate behskirin de, Babaçahî «helbest di rewşeke din de» ji «helbesta din» (''şi'r-e dîger'') a salên 1960î cuda dike; li gorî wî, helbestvanên wekî Bîjen Îlahî û {{Girêdan|Hûşeng Çalengî|fa|هوشنگ چالنگی}} aîdî vê rêbazê ne, û helbesta Royayî nêzîkî wê ye. Li gorî wî, «helbesta din» rêzê li yekîtiya xwe ya organîk digire û «avakirî û navendgir» e, lê «helbest di rewşeke din de» «aîdî serdema gumanê ye»: navendrev e, ji «vegotinên pirjimar» pêk tê ku guh didin «ezên hundirîn ên cuda yên mirov», û dawiyên wê vekirî ne. Ew helbesta Royayî wekî «strukturalîst» û «helbest di rewşeke din de» wekî «post-strukturalîst», «di xuyangê de perçebûyî, bi vegotinên pirjimar» û «xwîner-navend» bi nav dike.<ref name="isna1401" /> Di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Mehrê re (2006) eleqeya helbestvanên îro bi «struktura kûr a derûnî» wekî «cureyek ji mîstîsîzmê» bi nav kir,<ref name="mehr">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Elî Babaçahî: eleqeya helbestvanên îro bi struktura kûr a derûnî cureyek mîstîsîzm e|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Ajansa Nûçeyan a Mehr|date=17 çiriya pêşîn 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303130900/http://www.mehrnews.com:80/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|archive-date=3 adar 2012|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di hevpeyvînekê de bi Radyo Zemaneyê re (2008) hebûna jinê di helbesta xwe de wekî «xwestina celebek teziyê, cureyek zindîtiyê» şirove kir.<ref name="zamaneh2008">{{cite web|language=fa|author=Mucteba Pûrmuhsin|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Ma evîndarbûn tawanbarî ye? Ez wê qebûl dikim (hevpeyvîna bi Elî Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radyo Zemane|date=15 sibat 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625013317/https://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|archive-date=25 hezîran 2024|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew bawer bû ku helbest piştî çûna helbestvan jî rêya xwe didomîne.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha got ku helbestên xwe deyndarê «fikaran» e ku, bi gotina wî, «bi tundî dorpêç dikin», û lê zêde kir ku di nav van hemûyan de «henek tê hawara min».<ref name="zamaneh2023" /> Li gorî Huseyn Nûşazer, Babaçahî «helbesta protestoyê» ji «dirûşm» an «qîrîn»a sade cuda dikir û li ser aliyê wê yê hunerî israr dikir: li gorî wî, divê helbesta protestoyê rastiyên civakî yên tal kopî neke, lê bi xeyal, raman û amûrên zimanî wan biguherîne «rastiya hunerî». Wî henekê grotesk û hostetiya peyvan a helbesta xwe wekî berê rûbirûbûna bi felaketê re didît, israr dikir ku divê helbestvan bi nêzîkatiyeke dekonstruktîf xwe ji îdealîzmên kevn û ji gotarên desthilatê veqetîne, û hem [[sensûr]]a fermî û hem xwesansûrê wekî du belayên karê afirîner didît.<ref name="noushazar" /> == Rexneya wêjeyî û nîqaş == Babaçahî wekî rexnegir xwediyê pênûseke tûj bû. Pirtûka wî ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê»), ku helbestvanan rêz dike û hin rêbazan bi awayekî eşkere rexne dike, gelek bertek derxistin. Nîqaşa wî ya teorîk a herî naskirî bi Reza Berahenî re bû û wekî «şerê Tehran–Torontoyê» tê bîranîn. Her wiha rêbaza «sadebûnê» di helbestê de (''sade-nivîsî''), bi taybetî nêrînên Mihemed Şems Lengerûdî û Seyîd Elî Salihî, rexne kir.<ref name="khabar" /> Li gorî Elî Mesûdînia, Babaçahî, bi taybetî di salên 1990 û 2000î de, bi rexnegir û helbestvanên din re her tim di nîqaşê de bû, carinan heta asta «tundiya devkî»; Mesûdînia pevçûnên wî bi Reza Berahenî û Menûçehr Ateşî re wekî «bîranînên bi nirx» ên demekê dibîne ku helbest hîn mijara nîqaş û gengeşeyê bû, û tîne bîra me ku Babaçahî paşê gotibû: «Êdî ez bersiva kesê ji Berahenî jêrtir nadim!»<ref name="masoudinia" /> Li ser polemîka Şapûr Corkeş li dijî teoriyên Babaçahî û bersiva Reza Berahenî ji Corkeş re, li [[#Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê|jêrê]] binêre. == Pêşwaziya rexneyî == Mihemed Şems Lengerûdî di ''Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû'' de berhevoka yekem a Babaçahî, ''Der bî-tekyegahî'', wekî helbesteke hestyarî û tije wêne, bi armanceke civakî û bi xemgîniyeke xwewêranker barkirî pênase dike, ku her çend hestyarî û «ciwanane» bû jî, hem derdorên siyasî û hem jî parêzvanên «huner ji bo hunerê» kişandin û navdar bû.<ref name="langroudi3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=3|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=462}}</ref> Li gorî wî, di berhevoka duyem, ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', de Babaçahî bi dengekî xîtabî û tije wêne, di bin bandora Forûx Ferruxzad de, heman rê domand,<ref name="anon2">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|pages=90–95}}</ref> û ya sêyem, ''Ez nesl-e aftab'', ji bilî kêşê guherîneke kalîteyî ya mezin nîşan nade; di kêşê de, li gorî Lengerûdî, destkeftiyên Ferruxzad û M. Azad berfireh dike û gavekê ji kêşên nîmayî ber bi helbesta azad ve davêje.<ref name="anon3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=349}}</ref> Xusrew Gulsurxî jî rexneyek li ser ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' nivîsî.{{Çavkanî hewce ye}} Li gorî Îsfendiyar Kûçe, ku ji bo Radyo Zemaneyê dinivîse, Menûçehr Ateşî di kovara ''Dunya-ye suxen'' de Babaçahî û du helbestvanên din wekî alahilgirên helbesta pêşeng a salên 1990î bi nav kiribûn.<ref name="zamaneh2023" /> Kûçe di rexneya xwe ya li ser ''Cehan muteweccih şud'' de pêşgotinê wekî «tiştekî wekî manîfestoyê» dibîne ku helbesta protestoyê pênase dike, û destnîşan dike ku helbestvan, li pey [[Edward Said]], bawer dike ku helbestvan û nivîskar xwedî erka wê ne ku li hember bûyerên dora xwe, di nav de protestoyên kolanan, bêxem nemînin. Li gorî wî, di vê berhevokê de, «bi gurbûna şoreşa gelê Îranê», lîstikên zimanî yên Babaçahî kêmtir dibin, wêne «tazîtir» dibin, û helbestên bi dîroka 2022an «dînamîktir û balkêştir» xuya dikin. Kûçe balê dikişîne ser referansên dîrokî û wêjeyî yên di van helbestan de: ji rêzeke Ehmedê Şamlû («Li xwîna li ser peyarêyê binêre»), ji bûyerên Şoreşa Destûrî û Howard Baskerville, ji Wezîr Hesenek û ''Tarîx-e Beyheqî'', û ji dirûşm û dewriyeyên komîteyên şoreşgerî yên salên 1980î. Di heman demê de, ew cihgirtina sê helbestên bi vegotin û peyvsaziya hema hema wekhev («Protesto 3», «Protesto 8» û «Protesto (çîroka kurt)») di nav qelsiyên berhevokê de dihesibîne.<ref name="zamaneh2023" /> Nûşazer di xwendina xwe ya helbesta «Ey…!» de dinivîse ku helbestvan «bi şêweya Derrida» bi cînavan dilîze da ku tundiya veşartî ya desthilatê eşkere bike, û ku rêza «Mehbûbe navê min ê din bû» nasnameyeke jinane dide vegêr û, li gorî wî, helbestê salek berî teqîna tevgera Jin, Jiyan, Azadî nêzîkî wê dike.<ref name="noushazar" /> Elî Mesûdînia di notekê de ku di roja mirina Babaçahî de li ser ''XeberOnline'' hate weşandin, «xala bingehîn» a berhemên wî wekî «meyla wî ya domdar» a afirandina helbesteke «pêşniyarker û dijî herikê» dide nasîn. Li gorî vegotina wî, Babaçahî di salên 1960î de li Bûşehrê bi helbesta nîmayî dest pê kir û di heman demê de xwe wekî rexnegirekî ciddî da qebûlkirin, û di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de bi nêzîkatiyeke nû li hember kêşên pêkhatî û prosodiya nîmayî xwe ji hevdemên xwe cuda kir. Lê lûtkeya projeya wî ya helbestî û rexneyî di salên 1990î de hat, dema ku pêşî berê xwe da helbesta azad û paşê, bi lêgerîna di teoriya wêjeyî û ramanên [[Postmodernîzm|postmodern]] de, di ''Nem-nem-e baranem'' û ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in») de tevneke zimanî û nasnameyeke şeklî ya taybet bi xwe dît, û hewl da ku helbestnasiya xwe bi «helbest di rewşeke din de» û «helbesta piştî-nîmayî» rave bike. Mesûdînia wekî taybetmendiyên vê helbestê van tiştan rêz dike: hilweşîna dekonstruktîf a piştgirên mijarî, qetbûna hevoksaziyê û guherînên asta axaftinê, herikbariya hişekî ku li ser hevgirêdanê ava bûye, taybetmendiyeke wekî [[kolaj]]ê, pirbûna valahiyên ku divê werin xwendin, û «henekekî wêrek û reş»; û lê zêde dike ku Babaçahî paşê helbesta kurt, [[haikû]] û şêweyên sadetir û vegotinîtir jî ceribandin. Ew hezkirina ji ezmûnê wekî taybetmendiyeke «ne asayî di nav helbestvanên nifşê wî de» dibîne, rêbaza rexneyî ya Babaçahî «gelekî eklektîk û ne kevneşopî» lê afirînerê «metnên rexneyî yên bi nirx» dinirxîne, û ''Gozare-ha-ye munferid'', ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro») û ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel») wekî pirtûkên ku di analîza helbesta hevdem a Îranê de beşdariyeke «ne biçûk» kirine destnîşan dike. Ji bo Mesûdînia, ku berê nivîsek bi sernavê «Gladyatorê Tenê û Rûtirş» ji wî re veqetandibû, helbesta Babaçahî «baş nehatibû xizmetkirin», û ew bi xwe, tevî pêgeha xwe wekî kesayetiyeke bibandor û teorîsyenê wêjeya îranî, «li gorî nirxa xwe ya rastîn nehat nirxandin»; ew vê yekê hinekî bi wê yekê ve girê dide ku Babaçahî helbesta xwe «bi serhişkî» û «bi hemû hebûna xwe» diparast.<ref name="masoudinia" /> Li gorî ''Îran Emrûz'', nivîsên rexneyî yên li ser berhemên wî tekez kirine ku hin helbestên wî xwe dispêrin ezmûna formalîst û lîstika bi strukturên zimên re, lê yên din rexneya wî ya civakî, henekê wî û xemên wî yên siyasî nîşan didin.<ref name="ie-obit" /> Behzad Xacat di hevpeyvînekê de bi ÎBNAyê re piştî mirina wî, Babaçahî wekî kesayetiyeke «gerdûnî» bi nav kir û got ku, her çend belkî kes di firehiya çalakiyê de nagihîje Şamlû, Babaçahî «hilbijartineke hêjayî balê ye ku dikare li kêleka kesayetiyeke mezin a wekî Şamlû an jî, di asoyeke din de, li kêleka Reza Berahenî raweste». Li gorî Xacat, teoriyên Babaçahî atmosfera pirdengî ya piştî salên 1990î û zivirîna helbestê ber bi «navendîbûna zimên» ve «eşkere û akademîk kirin», û helbesta wî her tim bingeha teoriyên wî bû. Berevajî gelek hevdemên wî yên ku ji bo parastina «prestîja kevneşopî» ya xwe bi fikar bûn, wî xetereya «helbesta ezmûnî» girt ser xwe û, bi taybetî dema ku rûpelên helbestê yên ''Adîne'' birêve dibirin, bi derxistina helbestvanên ciwan bo ronahiyê bi nifşê nû re girêdaneke kûr ava kir. Xacat henekê «helbest di rewşeke din de» wekî amûrek ji bo dijderketina li hember «vegotinên pîroz ên mezin» dibîne: bi vî awayî, li gorî wî, yar, ku di helbesta kevneşopî de tiştekî pîroz û negihîştbar e, di berhemên Babaçahî de dibe karakterekî asayî û rojane.<ref name="ibna-khajat">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Elî Babaçahî: dildariya zimanekî xemgîn (hevpeyvîna bi Behzad Xacat re)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=24 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Sîmîn Behbehanî û Ebdulelî Destxeyb === {{Girêdan|Sîmîn Behbehanî|fa|سیمین بهبهانی|en|Simin Behbahani}} gotarek bi sernavê «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî» ji helbestên wî re veqetand, ku di hejmara 23an a kovara wêjeyî ya dumehane ''Çame'' de (nîsan–hezîran 2022) hate weşandin.<ref name="behbahani1401">{{cite journal|language=fa|author1=Sîmîn Behbehanî|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=Nêrînek li çend helbestên Babaçahî|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> {{Girêdan|Ebdulelî Destxeyb|fa|عبدالعلی دستغیب|en|Abdolali Dastgheib}} gelek caran li ser helbesta Babaçahî nivîsî, bi taybetî di gotara «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ku di ''Cehan-e kitab'' de (cild 15, hejmar 3–4, hejmara rêzê 254, gulan–tîrmeh 2010) hate weşandin,<ref name="dastgheib1389">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernîzm di helbestên Babaçahî de|journal=Cehan-e kitab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=gulan–tîrmeh 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di gotara «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne» de, ku di ''Çame'' de (2022) derket.<ref name="dastgheib1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=Nûbûnên helbesta Babaçahî bêtir yên vê derê ne|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî rapora ''Cam-e Cem Online'' li ser rûniştineke ku çend roj piştî mirina wî li Komeleya Neteweyî ya Rexnegirên Wêjeyî ji berhemên Babaçahî re hate veqetandin, Destxeyb helbest ji ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne») û ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de») xwendin. Wî got ku rexnegir bêtir bi «pile û girêdana» helbestvanan re eleqedar in ji naskirina wan û helbesta wan, lê kalîteya helbestê di şiyana xwîner a ketina cîhana wê de ye; cîhaneke ku, di rewşa Babaçahî de, li gorî wî «carinan komîk, carinan ciddî, carinan lîrîk» e. Li gorî Destxeyb, helbesta Babaçahî heta dawiya salên 1990î di ruhê helbesta nîmayî de ma; piştî wê peyvsazî, têkiliyên ku li cîhana helbestê serdest in, «awayê rêzkirina peyvan» û şêweya ketina nav helbestê guherîn. Di nav taybetmendiyên vê helbestê de belavbûna hevokan (ku li gorî wî wateya sereke li pişt wan derbas dibe), îşaretên herêmî, referansên ji gotinên pêşiyan, stranên zarokan û çîrokên gelêrî, nasîna wêjeya klasîk, grotesk û henek destnîşan kirin, û rêza «Hîçê hîçê ji hîçê çêtir e» wekî mînaka lîstika helbestvan bi zimên re nîşan da. Destxeyb aliyê helbestî yê ''Feqet ez periyan-e deryayî...'' bihêztir û aliyê teorîk ê ''Pîkaso...'' diyartir dît, û tekez kir ku helbesta Babaçahî «bi tu awayî ne revîna ji wateyê ye»: êş û azarên mirovê hevdem li pişt şeklê wê yê nû veşartî ne. Di encamê de got ku tiştê ku Babaçahî di helbesta xwe de dibêje «ne teqlîd e û ne jî bandora pirtûkên din ên postmodern e» û ku wî «postmodernîte baş fêm kiriye… û di helbesta xwe de baş bi kar tîne».<ref name="jamejam1404">{{cite web|language=fa|author=Seyîd Muhyeddîn Huseynî Ersencanî|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babaçahî postmodernîte baş fêm kiribû|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Cam-e Cem Online|date=27 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Ferec Serkûhî === Di çiriya pêşîn a 2011an de {{Girêdan|Ferec Serkûhî|fa|فرج سرکوهی|en|Faraj Sarkohi}}, ku bi xwe jî rêwiyê otobusa Ermenistanê bû, di stûna «Heft Roj, Pirtûk» a BBC Farisî de, ku wê carê ji ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî») re hatibû veqetandin, berhemên Babaçahî di du serdeman de nirxandin. Li gorî wî, Babaçahî di salên 1960 û 1970î de, bi helbesta navdar «Ez ji Avgeha Beqên Bedeng Têm» û helbestên din ên ''Der bî-tekyegahî'', xwe wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên helbesta wê demê da qebûlkirin. Helbestên nîmayî yên vê serdemê amûrên serdest ên helbesta nîmayî bi kar dianîn û, bi «rexne û nefîkirina nîzama heyî», çarçoveyên civakî, siyasî û çandî yên serdest red dikirin; helbestên ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'' û hin ji yên ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê») aîdî heman çarçoveyê ne. Serdema duyem, li gorî Serkûhî, bi guherînên salên 1990î ve girêdayî ye, ku ew wan wekî «dehsala krîza helbesta farisî» bi nav dike û tê de pêlên wekî helbesta piştî-nîmayî, «helbest di rewşeke din de», helbesta dekonstruktîf û helbesta postmodernîst derketin holê. Serkûhî dinivîse ku Babaçahî yek ji pêşengên guherandina struktur, şekl û zimanê helbesta nîmayî û yek ji helbestvanên bibandor ên wê dehsalê bû, û ku wî hewl da bingehên teorîk ên pêşniyarên xwe di nivîsên xwe yên ne-helbestî de, bi taybetî ''Gozare-ha-ye munferid'', diyar bike. Li gorî wî, di demekê de ku «xizaniya teorîk» rexneya wan salan bi pejirandina têgehên ku bi wergera yek-du berhemên ramanwerên postmodern belav bûbûn sînordar dikir, helbesta Babaçahî «ji dubarekirina van pêşveçûnan wêdetir çû». Bi meyla xwe ya ber bi pirdengî, kêşên pêkhatî, rêjeyîtî û redkirina mutleq û vegotinên mezin; bi ezmûnên nû di şekl, ziman û dengî de; û bi dekonstruksiyon û xerîbkirinê, grotesk û «avakirina helbestê li ser dijberî û paradoksê», hewl da perspektîfên nû lê hîn jî helbestî biafirîne. Ji ber ku helbesta wî xwe dispart nasîna çand û helbesta klasîk, helbesta nîmayî û ya bi şêweya Şamlû û «ezmûn û behreya» wî bi xwe, ji tiştên ku wekî «lîstikên zimanî û lîstikên strukturî» yên wê dehsalê dihatin binavkirin dûr ma. Serkûhî helbestên ''Gul-baran-e hezar-rûze'' wekî berdewamiya vê rêyê dibîne û dihesibîne ku berhemên vê serdemê cihê Babaçahî «wekî yek ji çend helbestvanên gihîştî yên vê pêlê an rêbazê» xurt dikin.<ref name="sarkouhi1390">{{cite web|language=fa|author=Ferec Serkûhî|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Heft Roj, Pirtûk: helbesta Babaçahî, şanoyeke Ustad-Mihemed û helbesta tirkî ya Selahî|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Farisî|date=27 çiriya pêşîn 2011|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê === Gelek rêwiyên din ên otobusa Ermenistanê hevkar, endamên heman derdorên wêjeyî an rexnegirên Babaçahî bûn. Li gorî Komeleya Nivîskarên Îranê, ew bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya komeleyê bû.<ref name="kanoon" /> Babaçahî bi xwe bîr dianî ku berî şoreşê ligel Mihemed Muxtarî, Cewad Mucabî, Feramerz Suleymanî, Ezîz Xelîlî, Îsmaîl Raha, Mihemed Mihemedelî û çend kesên din beşdarî civînên «Sêşemên Helbestê» bûye, û gazinde dikir ku Mucabî, dema ku bîranînên xwe yên wê serdemê di pirtûkekê de vegotine, navê wî jê derxistiye; got ku nizane çima.<ref name="ibna1396">{{cite web|language=fa|author=Şehab Darabiyan|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Şamlû helbestên ku jê hez nedikir diweşandin / Di her kêliyê de me dikarî serobino bikin!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=1 kanûna paşîn 2018|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mucabî di ''Ayîne-ye bamdad'' de, berhevokeke nivîs û hevpeyvînên wî yên li ser Ehmedê Şamlû, axaftineke li ser Şamlû bi helbestvanên wekî Menûçehr Ateşî, Mihemed Huqûqî, Mihemedelî Sepanlû û Babaçahî ji nû ve weşand;<ref name="taaghche-mojabi">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Cewad Mucabî: jiyanname û danasîna pirtûkan (Ayîne-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taqçe|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> her wiha li mala Şamlû beşdarî merasîma yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû bû, ku tê de ''In keştî-ye pur-esrar'' a Babaçahî yek ji du xelatgiran bû.<ref name="zamaneh2016" /> Di nivîsekê de ku piştî mirina Mucabî (2026) di ''Independent Farisî'' de hate weşandin, Daryûş Me'mar rêwîtiya helbestî ya Mucabî bi ya Babaçahî re dide ber hev: li gorî wî, helbestvanên wekî Reza Berahenî û Babaçahî «di hin serdemên jiyana xwe ya helbestî de bi ezmûnên bingehîn ên li ser ziman, hevoksazî û şekl re mijûl bûn», û carinan valahiyeke berbiçav di navbera serdemên xwe yên cuda de vekirin, lê Mucabî di bingeh de di nav kevneşopiya nîmayî û helbesta azad a Şamlû de ma.<ref name="independent1405">{{cite web|language=fa|author=Daryûş Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Cewad Mucabî, nivîskarek ku bi yek sernavî nayê kurtkirin|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Farisî|date=6 îlon 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji sala 1997an ve romannivîs Mihemed Mihemedelî bi Babaçahî re sê hejmarên taybet ên ''Adîne'' yên ji helbest û çîroka kurt re hatibûn veqetandin bi hev re amade kirin,<ref name="bbc-mohammadali">{{cite web|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mihemed Mihemedelî: «Baweriyên Şil ên Miriyekî» û romanên mîtolojîk ên bi raz|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Farisî|date=14 îlon 2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û Babaçahî hevkariya wan a li ''Adîne'' wekî «serdemeke gelekî baş» bi nav kir.<ref name="ibna1396" /> Mihemedelî û Mesûd Behnûd di nav wan kesan de ne ku di belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh">{{cite web|language=fa|author=Pûriya Sûrî|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title=«Ev Rûyê Bi Guman» dibe belgefîlm|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Rojnameya Şerq|date=9 çiriya pêşîn 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|archive-date=11 hezîran 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Kovara wêjeyî ''Bang'', ku Şehriyar Mendenîpûr yek ji edîtorên wê ye, di nîsana 2023an de sê helbest ji berhevoka protestoyê ya Babaçahî weşandin.<ref name="baang" /> Rexnegir Şapûr Corkeş, rêwiyekî din ê otobusê, yek ji dijberên herî hişk ên teoriyên Babaçahî bû. Di hevpeyvînekê de bi Mehyar Zahid re, ku bi sernavê «Nêrîna li Pêşerojê» di rojnameya ''Îtimad'' de (hejmar 1545, 21 çiriya paşîn 2007) hate weşandin, wî Babaçahî wekî «rojnameger û helbestvanê hevdem» bi nav kir û îdia kir ku Babaçahî di rûpela 771ê ya ''Gozare-ha-ye munferid'' de pênc rêz daye pirtûka wî ''Hûş-e sebz'' ku tê de nînin. Corkeş got: «Birêz Babaçahî, ku qebûl dike ku populîzma xwe ya wêjeyî ya muhtemel deyndarê salên 1990î ye, dikare bi vî celebê destbaziyê her bandora muhtemel a Şamlû ya li ser xwe înkar bike», û lê zêde kir: «belkî mafê min heye ku teoriyeke wiha bêhemd û nerast wekî yek ji sedemên asêbûna helbesta salên 1990î bibînim».<ref name="etemad1545">{{cite journal|language=fa|author1=Mehyar Zahid|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Nêrîna li pêşerojê (rêbazên rexneya wêjeyî, hevpeyvînek bi Şapûr Corkeş re)|journal=Îtimad|issue=1545|date=21 çiriya paşîn 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî ''Îtimad'', vê hevpeyvînê «dengvedaneke fireh» çêkir, û Reza Berahenî di bersiveke dirêj de bi sernavê «Ji Nifşê Bêtemen ê Sibê re» (''Îtimad'', hejmar 1567, 17 kanûna pêşîn 2007) parastina Babaçahî kir: «Herkes dizane ku birêz Babaçahî helbestvan û rexnegirê wêjeyî ye. Ev cara yekem e ku kesek wî 'rojnameger' bi nav dike.» Ji bo Berahenî, Corkeş bi danîna peyva «rojnameger» berî «helbestvan» xwestibû Babaçahî «biçûk bixe» û deyndarê lêborînê bû hem ji rojnamegeran û hem ji Babaçahî, ji ber ku «her tiştê ku heta niha nivîsiye û weşandiye aîdî helbest û rexneya helbestê ye».<ref name="etemad1567">{{cite journal|language=fa|author1=Reza Berahenî|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Bersiv ji Şapûr Corkeş re / Ji nifşê bêtemen ê sibê re|journal=Îtimad|issue=1567|date=17 kanûna pêşîn 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolînên akademîk === Helbesta Babaçahî bûye mijara gelek xebatên akademîk. Heta çiriya pêşîn a 2026an, danegeha Elmnet di bin peyva sereke «Elî Babaçahî» de zêdetirî 70 belgeyên zanistî (gotarên kovaran, gotarên konferansan, tezên masterê û doktorayê, û pirtûk) rêz dike, ku hin ji wan ji aliyê Babaçahî bi xwe ve hatine nivîsandin.<ref name="elmnet-kw">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Gotarên girêdayî Elî Babaçahî (peyva sereke)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Herî kêm heşt tezên masterê û doktorayê, ku di navbera 2010 û 2016an de li zanîngehên wekî Erak, Zabul, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê û Zanîngeha Payam-e Nûr hatine parastin, aliyên cuda yên helbesta wî lêkolîn dikin: pêşxistin (foregrounding), wêneyê yarê, dijberiyên dualî, hêmanên herêmî û herêmîbûn, henek û grotesk, û hêmanên postmodernîst.<ref name="khazaei1389">{{cite web|language=fa|author=Sara Xezayî|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Pêşxistin di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Erakê, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="bazzi1392">{{cite web|language=fa|author=Tahire Bezzî|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Wêneyê yarê di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="hashemi1393">{{cite web|language=fa|author=Tahire Haşimî|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="palash1393">{{cite web|language=fa|author=Mehmûd Palaş|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="torabi1394">{{cite web|language=fa|author=Ebdulresûl Turabî|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Bikaranîna henekê û şêweyên wî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="latifnejad1394">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Metnîtî di helbesta hevdem de, li ser bingeha helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî (teza doktorayê, Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'' de (2012), Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî bêxemiya li hember rêza demî di nav taybetmendiyên helbesta salên 2000î û helbesta Babaçahî de dihesibînin: li gorî wan, helbestvan serdemên cuda tevlihev dike, metneke ne-xêzikî diafirîne û bi zanebûn azadiyê bi rastiyên dîrokî re digire, taybetmendiyek ku ew bi ramanên post-strukturalîstan û Jacques Derrida ve girê didin.<ref name="bahadori1391">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Celîl Behadirî|author2=Hesen Zulfeqarî|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Rêza demî di helbestê de ji perspektîfeke post-strukturalîst (bi referansa helbesta Elî Babaçahî)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|issue=13|date=payîz 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Îbrahîm Muhibbî û hevnivîskarên wî (2019), bi nêzîkatiyeke stîlnasiya mehrîfî, «xeşimandina strukturî» û şikandina şemaya «derdan û cih» wekî taybetmendiyên şêwazî yên helbesta wî destnîşan dikin ku, li gorî wan, encama wan «şemayeke rîzomî» ye; ew stîlnasiya kevneşopî ji bo analîzkirina helbestên wiha bêşiyan dibînin.<ref name="mohebbi1398">{{cite journal|language=fa|author1=Îbrahîm Muhibbî|author2=Mezahir Nîkxah|author3=Mihemed Hekîmazer|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=Xwendina du helbestên Elî Babaçahî li ser bingeha teoriya şemayê di stîlnasiya mehrîfî de|journal=Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)|issue=3|date=payîz 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî (2021) Babaçahî wekî «yek ji temsîlkarên herî pêşketî yên postmodernîzmê li Îranê» bi nav dikin û di helbesta wî de hêmanên wekî revîna ji hevoksaziyê, struktura bêrêz a zimên, redkirina eqlê û nebûna hevgirtin û piştrastiyê lêkolîn dikin.<ref name="ehsani1400">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî|author2=Mihemed-Reza Serfî|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babaçahî û hêmanên zimanî yên helbesta postmodern|journal=Mutale'at-e belaxî|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=bihar 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Behzad Xacat (2021), bi danberhevkirina yek ji helbestên wî bi helbesteke Mihemed Şems Lengerûdî re li ber ronahiya teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze, Babaçahî wekî temsîlkarê helbesta postmodernîst û Şems Lengerûdî wekî temsîlkarê rêbaza bi navê «sadebûnê» dide nasîn.<ref name="khajat1400">{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Xacat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=Lêkolîneke berawirdî ya helbesteke Elî Babaçahî û yeke Şems Lengerûdî li ser bingeha teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze|journal=Qend-e parsî|volume=4|issue=13|date=zivistan 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Elî Mihemedî û Tahire Qasimî (2022), bi lêkolîna sernavên helbestên wî, pêşveçûna wî ji destpêkên ku bi mora [[Nîma Yûşîc|Nîma]] û realîzmê ve bûn heta ketina wî ya nav helbesta postmodern bi ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne») dişopînin.<ref name="mohammadi1401">{{cite journal|language=fa|author1=Elî Mihemedî|author2=Tahire Qasimî|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=«Sernav» di helbestên Elî Babaçahî de, ji realîzmê heta postmodernîzmê|journal=Tefsîr û tehlîl-e mutûn-e zeban û edebiyat-e farsî (Dehxuda)|volume=14|issue=51|date=bihar 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ronak Cewherzade û hevnivîskarên wê (2022) di heman du berhevokan de pirbûna hêmanên wekî nepiştrastî, «xwendina valahiyan», «mirina nivîskar» û paradoksê destnîşan dikin, û alî bihêz û qels ên vî celebê helbestê di astên zimanî, mijarî û wêjeyî de lêkolîn dikin.<ref name="joharzadeh1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Cewherzade|author2=Şahrux Hikmet|author3=Mecîd Ezîzî|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=Analîza estetîk a diyardeyên postmodernîst di du berhevokên Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî lêkolîna Zekiye Mihemedlû û hevnivîskarên wê (2022), teşbîh şêweya herî berbelav a lada wateyî di helbesta Babaçahî de ye, lê metafor kêmtir tê bikaranîn.<ref name="mohammadlou1401">{{cite journal|language=fa|author1=Zekiye Mihemedlû|author2=Berat Mihemedî|author3=Seyfeddîn Ebbarîn|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîn, rexne û analîza şêweyên lada wateyî di helbesta Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=52|date=havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mehbûbe Şîrgerdûn (2022), bi lêkolîna heft berhevokên wî, helbesta wî bi giranî li ser wesf û teşbîhê ava dibîne, bi bikaranîna fireh a hêmanên xwezayî, û dubarekirinê wekî hunera herî zêde tê bikaranîn destnîşan dike.<ref name="shirgardoon1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mehbûbe Şîrgerdûn|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Diyardeyên estetîk di helbestên Elî Babaçahî de (lêkolîna heft berhevokan)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Lêkolînên din helbesta «Pasingahî 2» ji nêrîna jeorexneyê (geocriticism) û teoriya Michel Collot a «struktura asoyê» analîz dikin,<ref name="alivand1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mihran Elîwend|author2=Kazim Dizfûliyan|author3=Qudretullah Tahirî|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=Analîza dîmena rojavabûnê di helbesta «Pasingahî 2» ya Elî Babaçahî de li ber ronahiya teoriya Michel Collot a struktura asoyê|journal=Edebiyat-e parsî-ye mu'asir|volume=12|issue=1|date=bihar–havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û helbesta «Dûrî û...» li gorî teoriya Paul Werth a «cîhanên metnê»;<ref name="latifnejad1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=Rola cîhana deiktîk di naskirina cîhana epîstemîk a helbesta «Dûrî û...» ya Babaçahî de, li ser bingeha helbestnasiya mehrîfî ya cîhanên metnê ya Paul Werth|journal=Neqd û nezeriye-ye edebî|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> helbesta wî ligel ya Kiyûmers Munşîzade bi modela Geoffrey Leech jî hatiye lêkolînkirin.<ref name="hosseinalizadeh1403">{{cite journal|language=fa|author1=Asiye Huseynelîzade|author2=Haniye Sedrî Mecd|author3=Şahperek Ferehbexş Isfehan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=Rexneyeke formalîst a helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî li ser bingeha modela Geoffrey Leech|journal=Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî|volume=2|issue=1|date=bihar 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di kovara demsalî ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'' de (2024), Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî Babaçahî û Reza Berahenî di nav helbestvanên mezin ên «dehsala heftêyan» (salên 1990î) de dihesibînin û «pirdengî»yê di berhemên wan de wekî yek ji nîşaneyên [[postmodernîzm]]ê lêkolîn dikin. Li gorî vê lêkolînê, pirdengî di helbesta wan de ji kêş û muzîkê, cudahiyên zimanî û dijberiya di navbera asta fermî û ya devkî de, «nivîsîna belavker» û «nivîsîna dîn», û hebûna karakterekî şîzofren derdikeve, û dibe sedema «revîna ji zordariya monologê», qetbûna vegotinê û redkirina tewera vertîkal û yekîtiya mijarî.<ref name="amini1403a">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Pirdengî di helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li hember teşbîhê di hunerên dîtbarî yên hevdem de|journal=Mutale'at-e hunar-e îslamî|volume=21|issue=54|date=havîn 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotareke din de, ku di ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'' de (sibat–adar 2025) hate weşandin, heman lêkolîner «helbesta belavker» a Babaçahî lêkolîn dikin, têgehek ku, li gorî vegotina wan, ji «belavkirin» (dissemination) a Derrida hatiye û di helbesta salên 1990î de ji xwendina metnê heta hilberandina wê hatiye berfirehkirin. Ew wekî hêmanên wê yên sereke pirdengî, xwendina valahiyan û beşdariya xwîner, ji cih derketina zimên û nivîsîna dîn, henek û parodî, tevlihevkirina deman, wêneyê pirjimar ê evîndar û yarê, û navmetnîtiyê destnîşan dikin. Li gorî wan, di piraniya helbestên «serdema çarem» a kariyera xwe de Babaçahî, bi awayekî nepenî an eşkere, hin ji peyv û têgehên xwe ji metnên kevn, stran, beyt û gotinên pêşiyan ên gelêrî wergirtine.<ref name="amini1403b">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Helbesta belavker di salên 1990î de, bi referansa helbestên Elî Babaçahî|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=17|issue=106|date=sibat–adar 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji bilî gotarên akademîk, çend pirtûk jî ji helbesta Babaçahî re hatine veqetandin, di nav wan de ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî») ya Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ku helbesta wî ligel ya Menûçehr Ateşî lêkolîn dike;<ref name="ramnaram1397">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Kedî û nekedî: Ateşî – Babaçahî (pirtûk, Şelek, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî'' ya Îbrahîm Muhibbî, li ser şêwaza helbesta wî û ya Ebbas Seffarî;<ref name="mohebbibook1400">{{cite web|language=fa|author=Îbrahîm Muhibbî|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Ber bi rûyên cuda: analîza şêwazî ya helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî li ser bingeha teoriya mehrîfî (pirtûk, Patîze, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş'' ya Huseyn Baqirî, li ser «dekonstruksiyonê» di deh berhevokên wî yên salên 2010an de;<ref name="bagheribook1402">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Baqirî|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=Lêdana nikilê teyrê li nermika guh: dekonstruksiyon di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Patîze, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' ya Cawîd Tekawerân.<ref name="takavaran1403">{{cite web|language=fa|author=Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Xired-e Cawîd, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Xelat û rêzlêgirtin == * Hevpar bi dest xistina yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (di kanûna paşîn a 2016an de hate dayîn) ji bo berhevoka ''In keştî-ye pur-esrar'' (Negah, 2014), ligel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' a Mihemed Şems Lengerûdî. Merasîm di 8ê kanûna paşîn a 2016an de li mala Ehmedê Şamlû hate lidarxistin.<ref name="zamaneh2016" /><ref name="khabar" /> * Rêzlêgirtin (14 adar 2012): koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê merasîmek ji bo rêzgirtina Babaçahî li dar xist, ku tê de belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' cara yekem hate nîşandan.<ref name="ibna2012">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=Merasîma rêzgirtina Elî Babaçahî tê lidarxistin|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 adar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919011313/http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|archive-date=19 îlon 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Berhem == Li gorî daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê, Babaçahî bîst û heft berhevokên helbestan, heft pirtûkên rexne û teoriya wêjeyî û pênc berhemên lêkolînê weşandin.<ref name="kanoon" /> ''XeberOnline'' behsa zêdetirî sî û pênc cildan dike.<ref name="khabar" /> Sal li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] hatine dayîn, û li pey wan sala zayînî ya hevber tê (sala hicrî ya rojî li dora 21ê adarê dest pê dike û ji ber vê yekê du salên zayînî digire nav xwe). === Berhevokên helbestan === Lîsteya jêrîn li ser bingeha çavkaniyên çapemeniyê ye:<ref name="ie-obit" /><ref name="tabnak" /><ref name="mahjoubi" /> * ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de», 1346/1967) * ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1349/1970) * ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1353/1974; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1352/1973) – Mihrdad, Roz<ref name="nlai851887">{{cite web|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Ez nesl-e aftab / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, [[Tewrêz]] * ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê», 1359/1980) * ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'' («Roj Ji Axa Me Hiltê», 1360/1981) – Behnam, Tewrêz * ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê», 1368/1989) – Esr-e cedîd<ref name="nlai576639">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye derya-merdan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1369/1990, Weys; çapa 2an 1372/1993, Dursa) * ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im», 1375/1996, Darînûş; çapa 2an, Neşr-e Çeşme) {{ISBN|9786002290816}}<ref name="ik9056">{{cite web|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nem-nem-e baranem (Neşr-e Çeşme, çapa 2an, 1390/2011, 183 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in», 1376/1997, Tekapû; çapa nû 1400/2021, Patîze) {{ISBN|9786229567203}}<ref name="ik97600">{{cite web|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est (Patîze, 1400/2021, 114 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne», 1379/2000, Hemrah; çapa 2an 1392/2013, Zawûş) {{ISBN|9786006846095}}<ref name="ik9066">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (Zawûş, çapa 2an, 1392/2013, 235 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'' («Rûyê Min Bi Rastî Gelekî Bi Guman e», 1381/2002) – Nawîd-e Şîraz û Raşîn * ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' («Ez Çûbûm Nêçîra Nehengan», 1382/2003) – Panda, [[Meşhed]] * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1383/2004; çapa 4em 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641911982}}<ref name="ik9099">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Guzîne-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Merwarîd, çapa 4em, 1391/2012, 225 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de», 1388/2009; çapa 2an 1390/2011) – Salis {{ISBN|9789643803100}}<ref name="ik9095">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars (Salis, çapa 2an, 1390/2011, 164 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne», 1388/2009) – Nawîd-e Şîraz * ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî», 1390/2011; çapa 2an 1393/2014) – Merwarîd {{ISBN|9789641911357}}<ref name="ik9098">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gul-baran-e hezar-rûze (Merwarîd, çapa 2an, 1393/2014, 160 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st'' («Hiş û Hesta Kulîlka Şevbûyê Bes e Ji Bo Min», 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643807832}}<ref name="ik9097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st (Salis, 1395/2016, 224 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Dunya iştibah mî-kuned'' («Dinya Şaş Dibe», 1391/2012) – Zawûş {{ISBN|9786009093991}}<ref name="ik9064">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Dunya iştibah mî-kuned (Zawûş, 1391/2012, 216 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Biya gûş-mahî cem' kunîm'' («Were Em Sedefan Berhev Bikin», helbestên kurt, 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643808563}}<ref name="ik9075">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Biya gûş-mahî cem' kunîm (Salis, 1392/2013, 96 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend'' («Bi Awayê Xwe Evîndar Dibin», helbestên evînê, 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641912118}}<ref name="ik9071">{{cite web|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend (Merwarîd, 1394/2015, 229 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Bax-e enar ez în teref est'' («Baxê Henaran Li Vî Alî ye», helbestên 1390–1391; 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643517700}}<ref name="ik9052">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (Negah, 1392/2013, 136 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai2894290">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (1390–1391) / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Der xar-ha-ye pur ez nergis'' («Di Şikeftên Tije Nêrgiz de», 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643518455}}<ref name="ik9054">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Der xar-ha-ye pur ez nergis (Negah, 1392/2013, 175 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Mecmû'e-ye eş'ar'' («Helbestên Komkirî», cild 1, 1392/2013; çapa 2an 1400/2021, 1.056 r.) – Negah {{ISBN|9789643518356}}; berhevokên ''Der bî-tekyegahî'', ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'', ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'', ''Ava-ye derya-merdan'', ''Ba gul-e narinc'' («Bi Kulîlka Narincê»), ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'', ''Nem-nem-e baranem'', ''Eql ezabem mî-dehed'', ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'', ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' û ''Xerqî-ha'' («Xeniqî») tîne cem hev<ref name="ik9053">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Mecmû'e-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Negah, çapa 2an, 1400/2021, 1.056 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In keştî-ye pur-esrar'' («Ev Keştiya Bi Raz», 1393/2014) – Negah {{ISBN|9789643518721}}<ref name="ik9055">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In keştî-ye pur-esrar (Negah, 1393/2014, 176 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3268693">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In keştî-ye pur-esrar / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Otaq ber ab rah mî-rewem'' («Ode, Ez Li Ser Avê Dimeşim», 1394/2015) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792408}}<ref name="ik9068">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem (Serzemîn-e Ahurayî, 1394/2015, 116 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3752248">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qeşengî-ye dunya be hemîn est'' («Bedewiya Dinyayê Ev e», 1395/2016) – Darîçe {{ISBN|9789648072143}}<ref name="ik9057">{{cite web|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Qeşengî-ye dunya be hemîn est (Darîçe, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Adem-ha der xurûb ism nedarend'' («Mirov Di Êvarê de Bênav in», 1395/2016) – Negah {{ISBN|9786003761247}}<ref name="ik17709">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend (Negah, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4173916">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Ewra û dîgeran-e men'' («Ewra û Yên Min ên Din», 1395/2016) – Patîze {{ISBN|9786009618415}}<ref name="ik81299">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Ewra û dîgeran-e men (Patîze, 1395/2016, 122 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4257719">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Ewra û dîgeran-e men / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed'' («Ev Pirtûk Jî Mirov e! Evîndar Dibe», 1397/2018; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1396/2017) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792910}}<ref name="ik20683">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed (Serzemîn-e Ahurayî, 1397/2018, 131 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4651802">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In kitab hem adem est, aşiq mî-şewed / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Yûsif, to murexxesî!'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî!», antolojiyek ku helbestvan bi xwe ji hemû berhevokên xwe hilbijartiye, bi gotarekê bi sernavê «Çalakiya Civakî»; 1397/2018, 274 r.) – Mania Hunar {{ISBN|9786008975083}}<ref name="ibna1398" /><ref name="ik17707">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Yûsif, to murexxesî! (Mania Hunar, 1397/2018, 274 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)», çapa 1em 1401) – Neşr-e Aftab, [[Norwêc]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}<ref name="aftab" /> Di sala 1403/2024an de weşanxaneya Kitab-e Hurmuz ''Der bî-tekyegahî'' ({{ISBN|9786228365534}})<ref name="hormoz">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Der bî-tekyegahî (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Eql ezabem mî-dehed''<ref name="hormoz2">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji nû ve çap kirin, û di sala 1404/2025an de cildek bi navê ''Der xar-ha-ye nergisî'' («Di Şikeftên Nêrgizê de»), bi amadekirina Ebdullah Suleymanî, weşand ({{ISBN|9786228365824}}).<ref name="hormoz3">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Der xar-ha-ye nergisî (helbestvan: Elî Babaçahî, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Kitab-e Hurmuz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Helbest ji bo zarok û ciwanan === * ''Sewxat-e behar: yek şi'r-e bulend bera-ye kûdekan û nocewanan'' («Diyariya Biharê: Helbesteke Dirêj Ji Bo Zarok û Ciwanan», Tewrêz; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1337/1958)<ref name="anon4">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Sewxat-e behar: helbesteke dirêj ji bo zarok û ciwanan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|archive-date=25 kanûna paşîn 2020|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Çe kesî der-e qefes ra baz kerd?'' («Kê Deriyê Qefesê Vekir?», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, Tewrêz<ref name="ibna2012" /><ref name="khabar" /> === Rexne û teoriya wêjeyî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="ibna2012" /> * ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê», lêkolîneke rexneyî ya li ser helbesta îro ya Îranê), cild 1 (1376/1997, Narinc); cild 2 (1380/2001, Sepenta); çapa sê cildî (1389/2010, Dîbaye; {{ISBN|9789649961545}})<ref name="ik9094">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozare-ha-ye munferid, sê cild (Dîbaye, 1389/2010, 2.384 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel», 1381/2002, 488 r.) – Wîstar<ref name="ik9101">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se dehe şa'iran-e herfeyî (Wîstar, 1381/2002, 488 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Aşiqane-terîn-ha'' («Yên Herî Evîndarane», hilbijartin û lêkolîna helbestên ji 1300 heta 1380 [1921–2001]; 1384/2005) – Salis * ''Bîrûn perîden ez sef'' («Ji Rêzê Derbazbûn», hevpeyvîn, rexne û gotar, bi berhevkirina Mazyar Neyistanî; 1385/2006, Mifreq-nigar; çapa nû 1397/2018, Patîze) {{ISBN|9786009618446}}<ref name="ik97579">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Bîrûn perîden ez sef (Patîze, 1397/2018, 334 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro», hilbijartin û lêkolîn; 1386/2007, 528 r.) – Wîstar<ref name="ik9100">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz (Wîstar, 1386/2007, 528 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Gozare-ha-ye peywest'' («Pêşniyarên Girêdayî», nod salên helbesta nû ya farisî; 1393/2014, 622 r.) – Dîbaye {{ISBN|9789649961750}}<ref name="ik58674">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozare-ha-ye peywest (Dîbaye, 1393/2014, 622 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Te'emmulat; ez sifr'' («Raman; Ji Sifirê», rexne û gotar; çapa 2an 1398/2019, 255 r.) – Negah {{ISBN|9786003762176}}; li gorî pêşgotina Babaçahî, sernav sernavê rêzenivîsên ku berê bi vî navî di kovareke wêjeyî de hatibûn weşandin û paşê di ''Bîrûn perîden ez sef'' de hatibûn komkirin dubare dike, lê tu ji wan nivîsan di vê pirtûkê de cih nagirin.<ref name="ik9063">{{cite web|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Te'emmulat; ez sifr (Negah, çapa 2an, 1398/2019, 255 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolîn û antolojî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="bbc-obit" /> * ''Şerwe-serayî der cunûb-e Îran'' («Stranbêjiya ''Şerwe''yê li Başûrê Îranê», 1369/1990, Iqbal-e Lahûrî; çapa nû 1396/2017, Patîze) {{ISBN|9786009618422}}; lêkolînek li ser ''şerwe''yê<ref name="ik97695">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Şerwe-serayî der cunûb-e Îran (Patîze, 1396/2017, 306 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên Menûçehr Şeybanî (hilbijartin û lêkolîn; 1373/1994) – Merwarîd * ''In bang-e dilawîz'' («Ev Dengê Dilkêş», jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî; 1380/2001; çapa 2an 1398/2019) – Salis {{ISBN|9789647230018}}<ref name="ik17689">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e dilawîz (Salis, çapa 2an, 1398/2019, 532 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai639927">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz: jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai6012194">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên {{Girêdan|Menûçehr Neyistanî|fa|منوچهر نیستانی}} (1384/2005) – Merwarîd * ''Zîbatir ez cunûn'' («Ji Dînitiyê Bedewtir», jiyan û helbesta Îsmaîl Şahrûdî; 1387/2008; çapa 5em 1403/2024) – Salis {{ISBN|9789643803544}}<ref name="ik17710">{{cite web|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zîbatir ez cunûn (Salis, çapa 5em, 1403/2024, 328 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Gotarên bijartî === * «Pêla Sêyem: Pênaseyeke Nezelal û Sekinî», ''Adîne'', hejmar 24, gulan–hezîran 1988 * «Pêncî û Heft Salên Helbesta Nû ya Farisî», ''Adîne'', hejmar 25, hezîran–tîrmeh 1988 * «Rêbazên Helbestî Ji Salên 1960î Heta Îro», ''Adîne'', hejmar 26, tîrmeh–tebax 1988 * «Kêşa Wêneyan û Kelecana Hestyarî ya Peyvan», ''Adîne'', hejmar 28, îlon–çiriya pêşîn 1988 * «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî», ''Karname'', hejmar 4, adar–gulan 1999 * «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê», ''Ferheng-e tewse'e'', hejmar 49, gulan–hezîran 2001<ref name="nlai189097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=Krîza helbestê û rêya derketina jê / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Hafiz û Çanda Lîstikên Zimanî», ''Salname-ye Hafiz-pejûhî'' («Salnameya Lêkolînên [[Hafizê Şîrazî|Hafiz]]»), hejmar 6, 2003 * «Firehiya Bêsînor a Wateyê», ''Rûdekî'', hejmar 22, 2008<ref name="ensani" /> * «Mîr Carinan Ji Proletaryaya Kedkar Kêmtir Bi Kompleks in», ''Mihrname'', hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012<ref name="mehrnameh1391">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Mîr carinan ji proletaryaya kedkar kêmtir bi kompleks in (Mihrname, hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Li Ser Helbesta 'Bîranînên Min' a Ehmedreza Ehmedî», ''Berg-e hunar'', hejmar 32, zivistana 2021–2022<ref name="bargehonar1400">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=Li ser helbesta «Bîranînên Min» a Ehmedreza Ehmedî (Berg-e hunar, hejmar 32, zivistana 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevpeyvîn === ==== Bi şêweya pirtûkê ==== * ''Tarîx-e şefahî-ye edebiyat-e mu'asir-e Îran'' («Dîroka Devkî ya Wêjeya Hevdem a Îranê»), cild 5 (hevpeyvîna Ebdullah Sadat-Medenî bi Elî Babaçahî re; edîtorê giştî Mihemed-Haşim Ekberiyanî; 1384/2005) – Rûznigar<ref name="oralhist1384">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Elî Babaçahî (amadekirina Ebdullah Sadat-Medenî, bi serperiştiya Mihemed-Haşim Ekberiyanî, Rûznigar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Derî be otaq-e munaqeşe'' («Derek Ber Bi Odeya Gengeşeyê», berhevoka hevpeyvînên ku Babaçahî di nêzîkî sî û pênc salên çalakiya wêjeyî de dane; nêzîkî 500 r.; 1394/2015) – Negah {{ISBN|9786003760547}}<ref name="isna1394">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Elî Babaçahî: rewşa wêjeyê xemgîn e|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=7 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="ibna1395">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babaçahî: di Newrozê de ''Mirin bi Navberan'' a Saramago bixwînin|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=22 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Pirtûka ''Bîrûn perîden ez sef'' (1385/2006), ji bilî rexne û gotaran, çend hevpeyvînên wî jî dihewîne (li [[#Rexne û teoriya wêjeyî|Rexne û teoriya wêjeyî]] binêre). ==== Di kovar û rojnameyan de ==== * «Helbesta Qebareyê: Texmîn Bike Kî Tê Ku 'Qebareyê' Pênase Bike!» (maseya giftûgoyê bi {{Girêdan|Şems Aqacanî|fa|شمس آقاجانی}}, Elî Babaçahî, Muzeffer Royayî û Yezdan Selahşûr re), ''Baya'', hejmar 41, 2006<ref name="baya1385">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Helbesta qebareyê: texmîn bike kî tê ku «qebareyê» pênase bike! (maseya giftûgoyê, Baya, hejmar 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Ava Şêlo ya Helbestê» (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de li ser rewşa helbesta niha, beşa yekem), ''Şerq'', hejmar 1882, 17 çiriya paşîn 2013, r. 9<ref name="shargh1392">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=Ava şêlo ya helbestê (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Rojnameya Şerq|date=17 çiriya paşîn 2013|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126055139/http://sharghdaily.ir:80/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|archive-date=26 çiriya paşîn 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Postmodernîstbûn Ne Xewna Min a Dilsoj e!» (hevpeyvîna {{Girêdan|Elî Ebdullahî|fa|علی عبداللهی}} bi Babaçahî re), ''Sînema û edebiyat'', hejmar 39, zivistana 2013–2014<ref name="abdollahi1392">{{cite web|language=fa|author=Elî Ebdullahî|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Postmodernîstbûn ne xewna min a dilsoj e! Hevpeyvînek bi Elî Babaçahî re (Sînema û edebiyat, hejmar 39, zivistana 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Ajansên nûçeyan, malper û medyayên din ==== * «Eleqeya Helbestvanên Îro bi Struktura Kûr a Derûnî Cureyek Mîstîsîzm e», Ajansa Nûçeyan a Mehr, 17 çiriya pêşîn 2006<ref name="mehr" /> * «Şamlû Helbestên Ku Jê Hez Nedikir Diweşandin / Di Her Kêliyê de Me Dikarî Serobino Bikin!» (hevpeyvîna Şehab Darabiyan bi Babaçahî re li ser pêncî salên wî yên helbestê), ÎBNA, 1 kanûna paşîn 2018<ref name="ibna1396" /> * «Ez Li Fezaya Sîber Wekî ku Li ''Adîne'' Dinêrîm Dinêrim / Ez Hîn Li Ser Piyan im» (hevpeyvîn di 77emîn rojbûna wî de), ÎBNA, 11 çiriya paşîn 2019<ref name="ibna1398" /> * «Hinekan Bi Helbestên 'Bi Şêweya Royayî' re Li Hev Nedikir» (hevpeyvîna Neda Welîpûr bi Babaçahî re li ser Yedullah Royayî), ÎSNA, 17 îlon 2022<ref name="isna1401" /> * «Vegotina Elî Babaçahî ya Rêwîtiya Helbesta Hevdem / Mecbûriya Cuda Nivîsînê» (hevpeyvîna Şîrzad Bestamî bi Babaçahî re ku, li gorî ÎBNAyê, di nîvê salên 2010an de li kêleka kongreyeke helbestê li [[Xurremabad]]ê hatiye kirin û piştî mirina wî hatiye weşandin), ÎBNA, 26 sibat 2026<ref name="ibna547535">{{cite web|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Vegotina Elî Babaçahî ya rêwîtiya helbesta hevdem / Mecbûriya cuda nivîsînê|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Hevpeyvîn û xwendin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de ==== * «Ma Evîndarbûn Tawanbarî ye? Ez Wê Qebûl Dikim» (hevpeyvîna Mucteba Pûrmuhsin bi Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de), Radyo Zemane, 15 sibat 2008<ref name="zamaneh2008" /> * Xwendin ji bo Radyo Zemaneyê: piştî merasîma xelatdayînê ya yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû, Babaçahî du helbest ji berhevoka xwe ya xelatgir ''In keştî-ye pur-esrar'' ji bo vê medyayê xwendin (rapora Mihemed Tengistanî, 10 kanûna paşîn 2016).<ref name="zamaneh2016" /> * «Ey…» û du helbestên din: sê helbest ji berhevoka protestoyê ''Cehan muteweccih şud'' ku, li gorî kovara wêjeyî ''Bang'' (kovareke serbixwe ku li derveyî Îranê ji aliyê Şehriyar Mendenîpûr û Huseyn Nûşazer ve tê weşandin), helbestvan bi xwe ji bo kovarê hilbijartine (20 nîsan 2023).<ref name="baang" /> === Tomar (xwendin) === * ''Imza-ye yadigarî: guzîde-ye eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Îmzeya Bîranînê: Helbestên Bijartî yên Elî Babaçahî», bi dengê helbestvan; 1388/2009) – Tehqîqat-e nezerî, [[Îsfehan]]<ref name="nlai1846576">{{cite web|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Imza-ye yadigarî: helbestên bijartî yên Elî Babaçahî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In-torî fikr mî-kuned'' («Wiha Difikire», bi dengê helbestvan; helbest ji ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars''; 1391/2012) – Mu'essese-ye şebeke-ye sewtî-ye Xoş-beyan * Xwendin di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de (16 çiriya pêşîn 1977; tomara dengî, 3:35), li ser malpera Azadî hatiye weşandin<ref name="azadi-babachahi-audio" /> === Werger === Helbestên Babaçahî bo zimanên wekî îngilîzî, holendî, kurdî û erebî hatine wergerandin.<ref name="artebox" /> * ''In hem yek şûxî bûd'' (''This Too Was a Joke'', «Ev Jî Henekek Bû», hilbijartineke helbestan a duzimanî ku ji aliyê Seîd Seîdpûr ve bo îngilîzî hatiye wergerandin; edîtor Eyûb Sadiqiyanî; 1390/2011; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1389/2010) – Wîstar<ref name="artebox" /><ref name="nlai1975258">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Ez rûz-ha-ye roşen'' («Ji Rojên Ronak», hilbijartineke helbestan ku ji aliyê Babek Sehranewerd ve bo kurdî hatiye wergerandin){{Çavkanî hewce ye}} == Berhemên li ser Babaçahî == === Belgefîlm === * ''In qiyafe-ye meşkûk'' («Ev Rûyê Bi Guman», 2011), belgefîlmeke 90 deqîqeyî ya bi derhêneriya {{Girêdan|Wehîd Elîzade Rezazî|fa|وحید علیزاده رزازی}} li ser helbest û jiyana Babaçahî, ku di havîna 2011an de hatiye kişandin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="zamaneh2023" /><ref name="shargh" /> Hûşeng Çalengî, Mesûd Behnûd, Mihemed Mihemedelî, Mihemed Qayid, Mediya Kaşîger, Ehmed Pûrî, Fethullah Bîniyaz, Ferxunde Hacîzade, Behzad Xacat, Reza Amirî, Erdeşîr Rustemî, Elî Ebdullahî, Elîreza Mucabî û Babek Sehranewerd tê de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh" /> Fîlm cara yekem di 14ê adara 2012an de di merasîma rêzgirtinê de ku koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê li dar xistibû hate nîşandan.<ref name="ibna2012" /> * ''Bawer kunîd în hem yek şûxî bûd'' («Bawer Bikin, Ev Jî Henekek Bû», 2014), belgefîlmeke bi derhêneriya Muhsin Mûsewî Mîrkelayî.<ref name="mahjoubi" /><ref name="tabnak" /> Di sala 1396/2017an de ji aliyê Serzemîn-e Ahurayî ve wekî qutiyeke DVDyê ligel pirtûkeke 66 rûpelî bi sernavê ''Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!'' hate weşandin. {{ISBN|9786006792477}}<ref name="ik110132">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVDya belgefîlma li ser jiyan û berhemên Babaçahî, bi pirtûka «Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!» (Serzemîn-e Ahurayî, 1396/2017, 66 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3969267">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Pirtûk === * ''Kitab-e Dereng'' («Pirtûka Rawestanê», hejmara yekem: helbest û jiyana Elî Babaçahî; amadekirina Mihemed Lûtîc) – Tehqîqat-e nezerî, Îsfehan; danegeha Elmnet vê pirtûkê bi sernavê «Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî» û sala 1387/2008 tomar dike.<ref name="rang1387">{{cite web|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî (amadekirina Mihemed Lûtîc, Tehqîqat-e nezerî, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî der wez'iyet-e dîger'' («Heftê Kulîlkên Zer: Elî Babaçahî di Rewşeke Din de», bi berhevkirina Mihemed Lûtîc; çapa 1em 1393/2014, 240 r.) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792194}}; li gorî danasîna pirtûkê li ser Îran Kitab, ew sê dehsalên pêşîn ên kariyera helbestî ya Babaçahî nagire nav xwe, lê taybetmendiyên helbesta wî ji ''Nem-nem-e baranem'' û pê ve ji nû ve dixwîne û, li şûna dadbarkirina kalîteya helbestan, hewl dide bi analîza hêmanên wan «mifteyên xwendina helbestan» bide xwîner.<ref name="ik9093">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Heftad gul-e zerd (Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014, 240 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="haftad1393">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî di rewşeke din de (bi berhevkirina Mihemed Lûtîc, Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ferrux Letîfnejad, ''Nehwe-ye teşkîl û daryaft-e metn der eş'ar-e mu'asir (Nîma, Sepehrî û Babaçahî)'' («Avabûn û Wergirtina Metnê di Helbesta Hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî»), Suxen, 1396/2017.<ref name="latifbook1396">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=Avabûn û wergirtina metnê di helbesta hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî (pirtûk, Suxen, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî»), Şelek, 1397/2018.<ref name="ramnaram1397" /> * Îbrahîm Muhibbî, ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî: tehlîl-e sebkî-ye eş'ar-e Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî ber esas-e nezeriye-ye şinaxtî'' («Ber Bi Rûyên Cuda: Analîza Şêwazî ya Helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî Li Ser Bingeha Teoriya Mehrîfî»), Patîze, 1400/2021.<ref name="mohebbibook1400" /> * Feyz Şerîfî, ''Elî Babaçahî'', amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021.<ref name="sharifi1400">{{cite web|language=fa|author=Feyz Şerîfî|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Huseyn Baqirî, ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş: şalûde-şikenî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Lêdana Nikilê Teyrê li Nermika Guh: Dekonstruksiyon di Helbestên Elî Babaçahî de», deh berhevokên ku di salên 2010an de hatine weşandin), Patîze, 1402/2023.<ref name="bagheribook1402" /><ref name="nlai9348106">{{cite web|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş / Huseyn Baqirî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ebdullah Suleymanî (amadekar), ''Elî Babaçahî'', Efraz, 1402/2023.<ref name="soleimani1402">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Efraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Cawîd Tekawerân, ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî (ez Nem-nem-e baranem ta Ewra û dîgeran-e men)'' («Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de»), Xired-e Cawîd, 1403/2024.<ref name="takavaran1403" /> === Gotarên lêkolînê === * Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî, «Rêza Demî di Helbestê de ji Perspektîfeke Post-strukturalîst (bi Referansa Helbesta Elî Babaçahî)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', hejmar 13, payîza 2012.<ref name="bahadori1391" /> * Îbrahîm Muhibbî, Mezahir Nîkxah û Mihemed Hekîmazer, «Xwendina Du Helbestên Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Teoriya Şemayê di Stîlnasiya Mehrîfî de», ''Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)'', hejmar 3, payîza 2019.<ref name="mohebbi1398" /> * Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî, «Babaçahî û Hêmanên Zimanî yên Helbesta Postmodern», ''Mutale'at-e belaxî'', cild 12, hejmar 23, bihara 2021.<ref name="ehsani1400" /> * Behzad Xacat, «Lêkolîneke Berawirdî ya Helbesteke Elî Babaçahî û Yeke Şems Lengerûdî Li Ser Bingeha Teoriya Rîzomî ya Gilles Deleuze», ''Qend-e parsî'', cild 4, hejmar 13, zivistana 2021–2022.<ref name="khajat1400" /> * Elî Mihemedî û Tahire Qasimî, «'Sernav' di Helbestên Elî Babaçahî de, ji Realîzmê heta Postmodernîzmê», ''Dehxuda'', cild 14, hejmar 51, bihara 2022.<ref name="mohammadi1401" /> * Mihran Elîwend, Kazim Dizfûliyan û Qudretullah Tahirî, «Analîza Dîmena Rojavabûnê di Helbesta 'Pasingahî 2' ya Elî Babaçahî de li Ber Ronahiya Teoriya Michel Collot a Struktura Asoyê», ''Edebiyat-e parsî-ye mu'asir'', cild 12, hejmar 1, bihar–havîna 2022.<ref name="alivand1401" /> * Zekiye Mihemedlû, Berat Mihemedî û Seyfeddîn Ebbarîn, «Lêkolîn, Rexne û Analîza Şêweyên Lada Wateyî di Helbesta Elî Babaçahî de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 52, havîna 2022.<ref name="mohammadlou1401" /> * Ronak Cewherzade, Şahrux Hikmet û Mecîd Ezîzî, «Analîza Estetîk a Diyardeyên Postmodernîst di Du Berhevokên Elî Babaçahî ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="joharzadeh1401" /> * Mehbûbe Şîrgerdûn, «Diyardeyên Estetîk di Helbestên Elî Babaçahî de (Lêkolîna Heft Berhevokan)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="shirgardoon1401" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Rola Cîhana Deiktîk di Naskirina Cîhana Epîstemîk a Helbesta 'Dûrî û...' ya Babaçahî de, Li Ser Bingeha Helbestnasiya Mehrîfî ya Cîhanên Metnê ya Paul Werth», ''Neqd û nezeriye-ye edebî'', cild 7, hejmar 2, payîz–zivistana 2022–2023.<ref name="latifnejad1401" /> * Asiye Huseynelîzade, Haniye Sedrî Mecd û Şahperek Ferehbexş Isfehan, «Rexneyeke Formalîst a Helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Modela Geoffrey Leech», ''Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî'', cild 2, hejmar 1, bihara 2024.<ref name="hosseinalizadeh1403" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî, «Pirdengî di Helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li Hember Teşbîhê di Hunerên Dîtbarî yên Hevdem de», ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'', cild 21, hejmar 54, havîna 2024.<ref name="amini1403a" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî, «Helbesta Belavker di Salên 1990î de, bi Referansa Helbestên Elî Babaçahî», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 17, hejmar 106, sibat–adar 2025.<ref name="amini1403b" /> * Emîr Selacuqe, Mensûr Nîkpenah û Mistefa Salarî, «Teknîkên Lada Hevoksaziyê ya Piştî-nîmayî di Helbesta Helbestvanên Pêşeng ên Salên 1990î de», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 18, hejmar 113, îlon–çiriya pêşîn 2025.<ref name="salajegheh1404">{{cite journal|language=fa|author1=Emîr Selacuqe|author2=Mensûr Nîkpenah|author3=Mistefa Salarî|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Teknîkên lada hevoksaziyê ya piştî-nîmayî di helbesta helbestvanên pêşeng ên salên 1990î de|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=18|issue=113|date=îlon–çiriya pêşîn 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Rexne di kovarên wêjeyî de === * Nergis Baqirî, «''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' bi Nêrînekê», ''Kitab-e mah-e edebiyat'', hejmar 21 (hejmara rêzê 135), kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009.<ref name="bagheri1387">{{cite journal|language=fa|author1=Nergis Baqirî|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title=«Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz» bi nêrînekê (nirxandina pirtûka Elî Babaçahî)|journal=Kitab-e mah-e edebiyat|issue=21 (135)|date=kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sîmîn Behbehanî, «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="behbahani1401" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ''Cehan-e kitab'', cild 15, hejmar 3–4 (hejmara rêzê 254), gulan–tîrmeh 2010.<ref name="dastgheib1389" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="dastgheib1401" /> === Gotarên konferansan === * Qehreman Şîrî, «Helbesta Axaftinê û Helbesta Piştî-nîmayî», konferansa neteweyî ya ''Efsane'', 1389/2010.<ref name="shiri1389">{{cite web|language=fa|author=Qehreman Şîrî|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Helbesta axaftinê û helbesta piştî-nîmayî (gotar, konferansa neteweyî ya Efsane, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb, «Pêşxistina Zimanî di Helbesta Elî Babaçahî de Li Ser Bingeha Modela Zimanî ya Geoffrey Leech», konferansa Lêkolînê di Ziman û Wêjeya Farisî de, 1394/2015.<ref name="shakeri1394">{{cite web|language=fa|author=Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Pêşxistina zimanî di helbesta Elî Babaçahî de li ser bingeha modela Geoffrey Leech (gotara konferansê, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Cihê Evînê di Helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de», Kongreya Navneteweyî ya Ziman û Wêjeyê, 1395/2016.<ref name="mozaffari1395">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=Cihê evînê di helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Elî Babaçahî û Ramanên Wî yên Li Ser Mirinê», Kongreya 4em a Navneteweyî ya Çand û Ramana Olî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397a">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Elî Babaçahî û ramanên wî yên li ser mirinê (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Lêkolîneke Sosyolojîk a Hunerê di Helbestên Elî Babaçahî de», Kongreya Antropolojiya Biyolojîk û Zanistên Mirovî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397b">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=Lêkolîneke sosyolojîk a hunerê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Cureyên Qetbûna Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de», Konferansa 1em a Neteweyî ya Lêkolînên Wêjeyî bi Nêzîkatiyeke Berawirdî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397a">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Cureyên qetbûna vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de (ji ''Nem-nem-e baranem'' heta ''Ewra û dîgeran-e men'')», Konferansa 2yem a Navneteweyî ya Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397b">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr, «Xwedûrgirtina ji Metaforê di Helbesta Elî Babaçahî de», Civîna 13em a Navneteweyî ya Komeleya Pêşxistina Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="sadeghi1397">{{cite web|language=fa|author=Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Xwedûrgirtina ji metaforê di helbesta Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Tez === * Sara Xezayî, «Pêşxistin di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Erakê, 1389/2010.<ref name="khazaei1389" /> * Tahire Bezzî, «Wêneyê Yarê di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1392/2013.<ref name="bazzi1392" /> * Tahire Haşimî, «Dijberiyên Dualî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="hashemi1393" /><ref name="nlai4085141">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=Lêkolîna dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de / Tahire Haşimî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Mehmûd Palaş, «Lêkolîna Hêmanên Herêmî û Herêmîbûnê di Helbesta Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="palash1393" /><ref name="nlai3897575">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de / Mehmûd Palaş (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sumeye Mihemedînesb, «Lêkolîn û Ravekirina Hêmanên Helbesta Postmodernîst di Helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de», teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014.<ref name="mohammadinasab1393">{{cite web|language=fa|author=Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=Hêmanên helbesta postmodernîst di helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de (teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Emîr Mehdewî Hefşecanî, «Lêkolîneke Analîtîk a Têkiliyên Di Navbera Şekl û Wateyê de di Helbesta Îranî ya Salên 1990î de (Li Ser Bingeha Helbest û Nêrînên Reza Berahenî, Elî Babaçahî, Hafiz Mûsewî, Şems Aqacanî, Mihrdad Fellah, Elî Ebdulrizayî, Mihemed Azerm û Girenaz Mûsewî)», teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014.<ref name="mahdavi1393">{{cite web|language=fa|author=Emîr Mehdewî Hefşecanî|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de (teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3965008">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de / Emîr Mehdewî Hefşecanî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ebdulresûl Turabî, «Bikaranîna Henekê û Şêweyên Wî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 1394/2015.<ref name="torabi1394" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Metnîtî di Helbesta Hevdem de, Li Ser Bingeha Helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî», teza doktorayê, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], 1394/2015.<ref name="latifnejad1394" /> === Nûçe û nirxandin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de === * «Kuştinên Zincîreyî Piştî Heft Salan, Beşa Sêyem: Otobusa Mirinê» (navê Babaçahî di lîsteya rêwiyên otobusa Ermenistanê de cih digire), Radyo Farda, 24 çiriya paşîn 2005.<ref name="radiofarda" /> * Ferec Serkûhî, «Heft Roj, Pirtûk: Helbesta Babaçahî, Şanoyeke Ustad-Mihemed û Helbesta Tirkî ya Selahî» (rexneyek li ser ''Gul-baran-e hezar-rûze''), BBC Farisî, 27 çiriya pêşîn 2011.<ref name="sarkouhi1390" /> * Cemşîd Berzeger, «Salvegera 'Rêwîtiya Mirinê': Otobuseke Ku Êdî Naçe?», BBC Farisî, 6 tebax 2015.<ref name="bbc2015" /> * Îsfendiyar Kûçe, «''Cehan muteweccih şud'': Helbestên Protestoyê yên Elî Babaçahî», Radyo Zemane, 12 gulan 2023.<ref name="zamaneh2023" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», BBC Farisî, 23 sibat 2026.<ref name="bbc-obit" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, di 83 Saliya Xwe de Mir», Radyo Farda, 23 sibat 2026.<ref name="radiofarda2026" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», ''Îran Emrûz'', 23 sibat 2026.<ref name="ie-obit" /> * Hisam Mehcûbî, «Dema Li Dijî Elî Babaçahî Dirûşm Didan: 'Dîktator, Lez Bike, Helbestên Me Çap Bike!'», BBC Farisî, 24 sibat 2026.<ref name="mahjoubi" /> * Huseyn Nûşazer, «''Cehan muteweccih şud'' ya Elî Babaçahî: Dema Mehbûbe Diqîre», Radyo Zemane, 24 sibat 2026.<ref name="noushazar" /> * Komeleya Nivîskarên Îranê, «Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li Ser Mirina Elî Babaçahî» (ji nû ve weşandin), ''Îran Emrûz'', 24 sibat 2026.<ref name="kanoon" /> == Herwiha binêre == * [[Wêjeya farisî]] * [[Helbest]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:شعرخوانی علی باباچاهی از «این کشتی پراسرار»|trans-title=Elî Babaçahî helbestên «Ev Keştiya Bi Raz» dixwîne|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane}} * {{IMDb name|11595433}} * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)}} – poster, tomarên dengî û kopiyeke dîjîtal a pirtûka ''Deh şeb'' * {{Cite AV media|language=fa|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Pelê dengî yê MP3|publisher=Azadî (azadi.art)}} (16 çiriya pêşîn 1977) {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Babaçahî, Elî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1942]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kesên sedsala 21ê]] nmvt27sd9ktxcob0kbqnil83huqwxo6 2097227 2097149 2026-10-04T23:29:34Z Schizo1900 185541 2097227 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | navê_rastî = علی باباچاهی | zimanê_navê_rastî = fa | wêne = A.Babachahi.jpg | alt_wêne = Wêneyê reş û spî yê Elî Babaçahî | sernavê_wêne = Babaçahî di sala 2011an de | bernav = E. Feryad (di ciwaniya xwe de) | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê|1942|11|11}} | cihê_jidayikbûnê = [[Bender Kengan|Kengan]], [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]], [[Îran]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|2026|2|23|1942|11|11}} | cihê_mirinê = [[Kerec]], Îran | cihê_goristanê = Goristana Beheşt-e Sekîne, Kerec | netewe = Îranî | pîşe = [[Helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner, [[nivîskar]] | ziman = [[Zimanê farisî|Farisî]] | perwerde = Fakulteya Wêjeyê ya {{Girêdan|Zanîngeha Şîrazê|fa|دانشگاه شیراز|en|Shiraz University}} | salên_çalak = 1961–2026 | hevjîn = Ferxunde Bextiyarî | zarok = Xezel, Behreng | xelat = {{Girêdan|Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} (2016, hevpar) }} '''Elî Babaçahî''' ({{bi-fa|علی باباچاهی}}; 11 çiriya paşîn 1942 – 23 sibat 2026; li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] 20 aban 1321 – 4 esfend 1404) [[helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner û [[nivîskar]]ekî îranî bû.<ref name="bbc-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Farisî|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew yek ji rûyên naskirî yên helbesta nûjen a farisî ya nifşê piştî [[Nîma Yûşîc|Nîma]] tê hesibandin; di salên 1990î de bû yek ji teorîsyen û rexnegirên herî nîqaşbar ên helbesta hevdem a Îranê û têgehên «helbesta piştî-nîmayî» (''şi'r-e pesa-nîmayî'') û paşê «helbest di rewşeke din de» (''şi'r der vez'iyet-e dîger'') danîn holê.<ref name="khabar">{{cite web|language=fa|author=Zeyneb Kazimxah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babaçahî, wêrek li dijî dubarebûnê / Xatirxwestin ji rizgarbûyekî bûyera otobusa hunermendan li Ermenistanê / Şeş dehsalên serhildan û nûbûnê|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Nêzîkî hejdeh salan li [[Bûşehr]]ê mamostetiya wêjeyê kir û di sala 1967an de li wir kovara wêjeyî ''Tekapû'' damezrand, ku di bin zexta [[SAVAK]]ê de hate girtin. Di çiriya pêşîn a 1977an de li Tehranê di «{{Girêdan|Deh Şevên Goethe|fa|شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|lt=Deh Şevên Goethe}}» de helbestên xwe xwendin. Piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşê]], di sala 1983an de bi zorê teqawît kirin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="mahjoubi">{{cite web|language=fa|author=Hisam Mehcûbî|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=Dema li dijî Elî Babaçahî dirûşm didan: «Dîktator, lez bike, helbestên me çap bike!»|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Farisî|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Gelek salan rûpelên helbestê yên mehnameya ''{{Girêdan|Adîne (kovar)|fa|آدینه (نشریه)|lt=Adîne}}'' birêve birin. Endamê {{Girêdan|Komeleya Nivîskarên Îranê|fa|کانون نویسندگان ایران|en|Writers' Association of Iran}} bû û yek ji rêwiyên wê otobusê bû ku di {{Girêdan|Bûyera otobusa Ermenistanê|en|Assassination attempt on the Iranian writers' bus|lt=bûyera otobusa Ermenistanê}} ya sala 1996an de dixwestin bavêjin newalekê.<ref name="kanoon">{{cite web|language=fa|author=Komeleya Nivîskarên Îranê|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li ser mirina Elî Babaçahî|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Îran Emrûz|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di sala 2016an de berhevoka wî ya helbestan ''{{Girêdan|In keştî-ye pur-esrar|fa|این کشتی پراسرار|lt=In keştî-ye pur-esrar}}'' («Ev Keştiya Bi Raz») bi hevparî wekî xelatgirê yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû hate ragihandin.<ref name="zamaneh2016">{{cite web|language=fa|author=Mihemed Tengistanî|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Elî Babaçahî: Ev Keştiya Bi Raz|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane|date=10 kanûna paşîn 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Wî zêdetirî sî pirtûk di warên helbest, rexne û lêkolînê de weşandin.<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" /> == Jiyannameya wî == === Zarokatî û ciwanî === Elî Babaçahî di 11ê çiriya paşîn a 1942an de li [[Bender Kengan|Kengan]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]] ji dayik bû û zarokatiya xwe li gundê Cofreyê derbas kir. Ew zarokê herî biçûk ê malbata xwe bû. Li gorî gotina wî, cara yekem bi rêya firoşkarekî gerok ku li kolanên Cofreyê [[helaw]] û pirtûk difirotin bi helbestê re nas bû; di nav wan pirtûkan de ''Mûş-o gorbe'' («Mişk û Pisîk») ya Ubeydê Zakanî jî hebû. Bi rêya birayên xwe jî bi pirtûkên siyasî yên Partiya Tûdeyê û kovarên wekî ''Omîd-e Îran'', ''Sepîd-o siyah'' û ''Roşenfikr'' re nas bû.<ref name="mahjoubi" /> Xwendina navîn û amadeyî li Bûşehrê qedand; li wir şagirtê Menûçehr Ateşî û Mihemedreza Nimetîzade bû, û paşê ya duyem wekî kesê ku di avakirina hesta wî ya helbestî de roleke diyarker lîstiye didît. Li gorî gotina wî, di 13 an 14 saliya xwe de helbesteke bi navê «Baran» («Baran») ji Ateşî re xwend, û Ateşî jê xwest ku wê ji tevahiya polê re bixwîne; wî ev bûyer wekî «destpêka wê serpêhatiyê ku ew kir helbestvan» didît. Di pêşbirka wêjeyî ya xwendekarên amadeyî de li Bûşehrê û paşê li [[Şîraz (bajar)|Şîrazê]] bû yekem, û heta dawiya amadeyiyê helbestên wî yên yekem bi navê wêjeyî «E. Feryad» di kovarên ''Omîd-e Îran'' û ''Zen-e rûz'' de dihatin weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Piştî ku ''Omîd-e Îran'' yek ji helbestên wî wekî «baştirîn helbesta hefteyê» hilbijart, dest bi weşandina berhemên xwe bi navê xwe yê rastîn kir.<ref name="khabar" /> === Zanîngeh û mamostetî === Babaçahî di sala 1961an de, di 19 saliya xwe de, kete Fakulteya Wêjeyê ya Zanîngeha Şîrazê<ref name="mahjoubi" /> (hin çavkanî sala 1960î nivîsîne<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" />). Li wir bi helbestvanên wekî Elîreza Tebayî û Mensûr Ûcî re nas bû, û wan li qehwexaneyeke li Kuçeya Zendê ya Şîrazê helbestên xwe ji hev re dixwendin. Babaçahî di dema xwendekariyê de çîrokên kurt jî dinivîsîn, lê dema ku nivîskarê şîrazî Mihemed Muezzin jê re got ku ew «ne pexşannivîsekî baş e», dev ji çîroknivîsînê berda û xwe da helbest û rexneya helbestê. Weşandina helbestên wî di heftenameya ''Ferdewsî'' de di salên 1963 û 1964an de rêya wî ya wêjeyî diyar kir.<ref name="mahjoubi" /> Piştî xwendinê û leşkeriya mecbûrî, di sala 1966an de li Bûşehrê wekî mamosteyê wêjeyê hate tayînkirin<ref name="mahjoubi" /> û nêzîkî hejdeh salan li dibistanên wî bajarî ders da.<ref name="khabar" /> Di sala 1969an de, sê sal piştî destpêkirina karê xwe, zewicî.<ref name="mahjoubi" /> Jina wî, Ferxunde Bextiyarî, mamosteya dibistanên amadeyî yên Bûşehrê bû;<ref name="artebox">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Hunermend – Elî Babaçahî|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> keçeke wan bi navê Xezel û kurekî wan bi navê Behreng hebûn.<ref name="artebox" /><ref name="tabnak">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (ji ÎSNAyê)|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === ''Tekapû'' û salên berî şoreşê === Di payîza 1967an de Babaçahî li Bûşehrê bû sernivîserê kovara wêjeyî ''Tekapû'' («Hewl û Têkoşîn»).<ref name="khabar" /><ref name="anon1">{{cite book|language=fa|author1=Seyîd Qasim Haşimî|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=Sed Salên Çapemeniya Bûşehrê|page=300}}</ref> Ev kovar di nav derdorên rewşenbîrî yên [[Tehran]]ê de bi germî hate pêşwazîkirin: ''Xûşe'', kovara ku [[Ehmedê Şamlû]] sernivîserê wê bû, nivîsên wê ji nû ve weşandin û nivîskarên wê wekî «hosteyên helbesta îro ya Îranê» bi nav kirin. Lê belê ''Tekapû'' di sala 1968an de, piştî tenê sê hejmaran, di bin zexta saziyên ewlehiyê de û bi hincetê nebûna destûrê hate qedexekirin.<ref name="khabar" /><ref name="bbc-obit" /> Berhevoka wî ya yekem, ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de»), jî di sala 1967an de bi pereyê wî bi xwe çap bû; tê de helbestên bi kêşên nîmayî hebûn. Li pey wê ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1970), ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1974) û ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1977) hatin; di heman demê de du pirtûkên helbestan ji bo zarokan jî weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Helbestên wî di weşanên rewşenbîrî yên wê demê de, bi taybetî ''Xûşe'' û ''Ferdewsî'', dihatin çapkirin,<ref name="kanoon" /> û bi kovarên wekî ''Roşenfikr'' û ''Rûdekî'' re jî hevkarî dikir.<ref name="bbc-obit" /> Di van salan de Babaçahî rexneya helbestê jî dinivîsî. Nivîsa wî ya rexneyî ya yekem, ku di ''Ferdewsî'' de derket, bersivek bû ji gotareke Reza Berahenî re; paşê gotarên tund li dijî helbesta Yedullah Royayî nivîsîn. Wê demê dijberekî hişk ê tevgerên «helbesta qebareyê» (''şi'r-e hecm'') û «pêla nû» (''mewc-e no'') bû, û paşê li ser wê qonaxê got: «Wê demê ez hinekî îdeolojîk bûm, an jî ruhê serdemê ez dikişandim»; nêrîna wî ya li hember van tevgeran, bi taybetî helbesta qebareyê, di dehsalên paşê de guherî.<ref name="mahjoubi" /> Di îlona 2022an de, di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA) re bi boneya mirina Royayî, ew wekî helbestvanekî pêşeng ê «bi nirx» bi nav kir ku «têra xwe bi helbesta îranî û fransî zanibû», got ku bawerî bi hebûna wî ya wêjeyî tîne û «her tim helbestên wî ecibandine», lê manîfestoya helbesta qebareyê wekî «gelekî mezinnimayî» û şêweya derbirîna wê wekî «nezanistî û helbestvanî» bi nav kir.<ref name="isna1401">{{cite web|language=fa|author=Neda Welîpûr|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Elî Babaçahî: hinekan bi helbestên Royayî re li hev nedikir|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=17 îlon 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214091105/https://www.isna.ir/news/1401062619032/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86%D8%AF|archive-date=14 kanûna pêşîn 2022|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî gotina wî, çalakiya wî ya siyasî, ku berî şoreşê tenê çandî bû, bi nêzîkbûna şoreşê re şêweyeke «berbiçavtir û pratîktir» girt.<ref name="mahjoubi" /> === «Deh Şevên Goethe» (çiriya pêşîn 1977) === [[File:Ten Nights of Goethe poster, October 1977, by Bozorg Khezraei.png|thumb|upright|Posterê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» (çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî; navê Babaçahî di bernameya şeva yekşemê, 16ê çiriya pêşîn de cih digire.]] ==== Rêxistin û girîngî ==== Ji 10 heta 19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356), Komeleya Nivîskarên Îranê bi hevkariya Enstîtuya Goethe deh şevên gotar û xwendina helbestan bi navê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» li baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û [[Almanya]]yê, li Kuçeya Pehlewî (Kuçeya Weliyesr a îro) li [[Tehran]]ê li dar xistin; ev rêzeşev paşê bi navê «Deh Şevên Goethe» hatin naskirin.<ref name="azadi-dahshab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)|date=19 kanûna pêşîn 2022|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260123200757/https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|archive-date=23 kanûna paşîn 2026}}</ref><ref name="iranica-goethe">{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 kanûna pêşîn 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319095301/https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute|archive-date=19 adar 2025}}</ref> Li gorî ''[[Encyclopædia Iranica]]'', di salên berê de jî li enstîtuyê şevên helbestê hatibûn lidarxistin, lê di sala 1977an de cara yekem bû ku hevkarê îranî ne Civata Wêjeyî ya Tehranê ya girêdayî dewletê, lê Komeleya Nivîskaran a opozîsyonê bû, ku di çarçoveya vebûna siyasî ya serdema Serokwezîr Cemşîd Amûzgar de destûr wergirtibû ku dîsa civînan bike. Baxçeyê komeleya çandî hate hilbijartin, ji ber ku cihê enstîtuyê bi xwe ji bo temaşevanên ku dihatin hêvîkirin biçûk dihat dîtin.<ref name="iranica-goethe" /> Endamên komeleyê li ser vê yekê hemfikir in ku fikir ji helbestvan Celal Serferaz hatibû, ku berpirsê rûpela helbestê ya rojnameya ''Keyhan'' bû; karên lojîstîkî jî spartin {{Girêdan|Îslam Kazimiye|fa|اسلام کاظمیه}}.<ref name="iranchehr2013">{{cite web|language=fa|author=M. X.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, 10–19 çiriya pêşîn 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Îrançehr|date=26 nîsan 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423041324/http://iranchehr.com/?p=2567|archive-date=23 nîsan 2025}}</ref> Serferaz paşê nivîsî ku modela wî şevên helbestê yên kovara ''{{Girêdan|Xûşe (kovar)|fa|خوشه (مجله)|lt=Xûşe}}'' bûn ku di bin serperiştiya [[Ehmedê Şamlû]] de dihatin lidarxistin, û ku baxçe li ser pêşniyara rêveberê enstîtuyê Hans Becker şevê bi 4.000 timenan hatibû kirêkirin.<ref name="bbc-sarfaraz2013">{{cite web|language=fa|author=Celal Serferaz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=Helbestên Deh Şevên Goethe çawa hatin organîzekirin|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=BBC Farisî|date=22 tîrmeh 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012090315/https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|archive-date=12 çiriya pêşîn 2025}}</ref> Li gorî ''Iranica'', di şeva yekem de elalet ewqas zêde bû ku rijiya kuçeyên derdorê, û li wir bilindgo hatin danîn; di şevên destpêkê de heta deh hezar kes amade bûn, û piştî ku baran dest pê kir hejmar daket nêzîkî sê hezar kesan. Zêdetirî pêncî nivîskar, helbestvan, şanonivîs, rexnegir û wergêr li ser [[sensûr]]ê, azadiya ramanê, berpirsiyariya rewşenbîran, newekhevî û zilmê axivîn, «û bi vî awayî bûyereke wêjeyî kirin bûyereke siyasî».<ref name="iranica-goethe" /> Malpera ''Azadî'' hejmara amadeyan di navbera deh û panzdeh hezar kesan de texmîn dike,<ref name="azadi-dahshab" /> û gotareke «M. X.» di kovara serhêl ''Îrançehr'' de hejmara axaftvan û helbestvanan 57 kes dide.<ref name="iranchehr2013" /> Komele û enstîtuyê li hev kiribûn ku axaftvan li şûna «sensûr»ê peyva ''mumeyyizî'' («kontrol»), ku têgeha destûrê bû, bi kar bînin; lê belê di şeva sêyem de {{Girêdan|Şems Al-e Ehmed|fa|شمس آل احمد}} hema di destpêka axaftina xwe de ev peymana veşartî eşkere kir û gelek caran peyva «sensûr» bi kar anî.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Di şeva pêncem de, piştî axaftineke {{Girêdan|Baqir Mumînî|fa|باقر مؤمنی}}, ku li gorî malpera ''Azadî'' zêdetirî sed caran peyva «sensûr» bi kar anî, û xwendina helbestan a Seîd Sultanpûr, heyecana elaletê gihîşt lûtkeyê û Becker qîriya ku helbestvan dev ji dikê berde. Hingê biryar hate dayîn ku axaftin bên rakirin, lê rêkxistina nû rastî nerazîbûna amadeyan hat û piştî danûstandinên nû yên di navbera komele û enstîtuyê de, axaftin ji şeva şeşem ve ji nû ve dest pê kirin. Di dawiya şeva nehem de telegrafeke piştgiriyê ya komek nivîskar û ramanwerên fransî, di nav wan de [[Jean-Paul Sartre]], [[Simone de Beauvoir]] û [[Michel Foucault]], hate xwendin. Di şeva dawî de serokê komeleyê, Behazîn (Mehmûd Îtimadzade), ji elaletê re got: «Deh şevan hûn hatin, bi elaletên ku pir caran digihîştin deh hezar kesan an zêdetir [...] û we guh da axaftvanan. We çi bihîst? Azadî, û azadî, û azadî...»; peyama dawî ya komeleyê jî ji aliyê Hûşeng Gulşîrî ve hate xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> ''Iranica'' dibêje ku her çend wesayîtên zirxî yên leşkerî derdor dorpêç kiribûn jî, tu tundî çênebû, û Deh Şev bûn «yekem xeleka rêzeke civînên protestoyê yên girseyî ku bi Şoreşa 1979an bi dawî bû».<ref name="iranica-goethe" /> Poster ji aliyê Buzurg Xizrayî, grafîkerê rojnameya ''Ittilaat'', ve hate sêwirandin: masiyekî spî yê biçûk ku bi gotina sêwiranerê wî «qîrîna têkoşînê li dijî sensûr û zordariyê» bilind dike.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Li gorî Serferaz, sansûrvanan destûr nedan ku navê komeleyê li ser posterê cih bigire, û poster du caran hate sansûrkirin; her wiha nivîsiye ku ferman ji rojname, radyo û televîzyonê re hatibû dayîn ku tu nûçe û raporan neweşînin, û tenê {{Girêdan|Sîrûs Elînejad|fa|سیروس علی‌نژاد}} piştî şeva yekem di ''Ayendegan'' de raporek weşand ku ew xiste tengasiyê.<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> Vegotina ''Îrançehr'', ku xwe dispêre rojnameyên wê demê, hinekî cuda ye: li gorî wê, çar rojnameyên neteweyî di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de poster û bername weşandin, û ''Ittilaat'', ''Keyhan'' û ''Rastaxîz'' heta şeva şeşem bi kurtî nûçeyên şevan dan, û piştî wê ji bilî ''Ittilaat'' hemû bêdeng bûn.<ref name="iranchehr2013" /> Kasetên Deh Şevan hatin kopîkirin û bi hezaran li hundir û derveyî Îranê hatin firotin, û metnên axaftin û helbestan di sala 1978an de ji aliyê weşanxaneya Emîr Kebîr ve bi navê ''Deh şeb'' («Deh Şev»), bi amadekirina {{Girêdan|Nasir Muezzin|fa|ناصر مؤذن}}, hatin çapkirin.<ref name="iranica-goethe" /><ref name="moazzen1357">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Serferaz, kasetên esil ên axaftin û xwendinan, û her wiha kasetên rûniştinên pirs û bersivan, paşê ji ber xemsariyê winda bûn;<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> lê kopî man, û di salên 2022–2023an de malpera ''Azadî'' pelên dengî yên xwendin û axaftinan, ligel poster û kopiyeke dîjîtal a pirtûkê, weşandin.<ref name="azadi-dahshab" /> ==== Xwendina Babaçahî di şeva heftem de ==== <div style="float:right; clear:right; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 0 1em 1.2em; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">Deh Şevên Goethe – '''şeva heftem'''<br />Yekşem, 16 çiriya pêşîn 1977 (24 mehr 1356)<br />Baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û Almanyayê, Tehran</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|Tomara dengî ya xwendina Elî Babaçahî di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Helbestên wî di pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456):''' # «Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî» # «Strana xwecihî» # «Di pesnê evîndarên cîhanê de» # «Di welatê xweliyê de» </div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Dirêjahî: 3:35 · Çavkaniya deng: malpera Azadî (azadi.art)</div> </div> Babaçahî, ku wê demê li Bûşehrê dijiya, berî ku organîzator bikaribin bi wî re têkiliyê deynin, wekî beşdar hate ragihandin. Di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de ''Keyhan'' nivîsî: «Her çend navên {{Girêdan|Mensûr Ûcî|fa|منصور اوجی}}, Elî Babaçahî, Behmen Salihî û Mensûr Bermekî di lîsteya beşdaran de hene jî, organîzatoran nekarîne bi wan re têkiliyê deynin, ji ber ku li bajarên derveyî paytextê dijîn.» Li gorî «M. X.», komeleyê, ku navnîşanên hin ji van helbestvanan tunebûn, navên wan weşandin da ku nûçe bigihîje wan û werin; di 10ê çiriya pêşîn de ''Keyhan'' ragihand ku ew hatine agahdarkirin û amadebûna xwe ya beşdarbûnê diyar kirine. Ji van her çar kesan, Salihî û Bermekî beşdar nebûn.<ref name="iranchehr2013" /> Posterê navê Babaçahî, ligel Îslam Kazimiye, M. Azad, Cewad Mucabî, Celal Serferaz û Betûl Ezîzpûr, ji bo bernameya yekşemê, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356), ango şeva heftem, nivîsandibû.<ref name="azadi-poster">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Posterê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê (10–19 çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadî (azadi.art)|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090300/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî pelên dengî yên ku malpera ''Azadî'' weşandine, şeva heftem bi axaftineke Kazimiye bi sernavê «Azadî di destûrê de û lidarxistina şevên helbestvanan» dest pê kir; paşê Daryûş Aşûrî li ser «Helbest azadî ye» axivî, wergirtina Ebbas Celalî Sûsenabadî wekî endamê komeleyê hate ragihandin, û {{Girêdan|Cefer Kûşabadî|fa|جعفر کوش‌آبادی}}, Elî Babaçahî, Cewad Mucabî û M. Azad helbestên xwe xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> Heman şevê peyameke wergêr Mihemed Qazî, ku piştî emeliyata gewriyê nedikarî biaxive, ji aliyê keça wî Meryemê ve hate xwendin.<ref name="iranchehr2013" /> Çavkanî li ser pêkhateya beşdarên wê şevê cuda ne: pirtûka ''Deh şeb'' Betûl Ezîzpûr û Celal Serferaz jî di nav helbestvanên şeva heftem de dinivîse,<ref name="moazzen1357-n7">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> lê di pelên dengî yên ''Azadî'' de xwendina Serferaz û helbestên Ezîzpûr (bi dengê Serferaz) aîdî şeva heştem in.<ref name="azadi-dahshab" /> Helbestên Babaçahî di beşa şeva heftem a pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456) hatine çapkirin: «Selam ber şukûfe-ye surxî ke ez piyale-ye meşriq demîd» («Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî»), «Sirûd-e bûmî» («Strana xwecihî»), «Der wesf-e aşiqan-e dunya» («Di pesnê evîndarên cîhanê de») û «Der qelemrew-e xakister» («Di welatê xweliyê de»). Helbesta yekem bi van rêzan dest pê dike: «Silav li rojê û li evînê / Ey ruhê bêaram ê bender / Ey lûtkeya rûmet û dînitiyê».<ref name="moazzen1357-b">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Tomareke dengî ya xwendina wî ya wê şevê, bi dirêjahiya 3 deqîqe û 35 çirkeyan, li ser malpera ''Azadî'' heye.<ref name="azadi-babachahi-audio">{{cite AV media|language=fa|people=Elî Babaçahî (xwîner)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî (16 çiriya pêşîn 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Tomara dengî, 3 deqîqe û 35 çirke|publisher=Azadî (azadi.art)|date=2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090323/https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Piştî şoreşê === Di sala 1980î de Babaçahî berhevoka ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê») weşand. Di sala 1983an de, piştî hejdeh salan mamostetiyê, bi zorê û berî wextê xwe teqawît kirin; paşê got ku ew «bi îhtimaleke mezin» ji aliyê wan kesan ve ku xwe wekî «xwediyên rastîn ên şoreşê» didîtin «hatiye dûrxistin». Paşê Bûşehr terk kir û li [[Kerec]]ê bi cih bû.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî Elî Mesûdînia, piştî ku ji mamostetiyê hate dûrxistin, bi salan xwe da lêkolînên rexneyî yên li ser helbesta îranî.<ref name="masoudinia">{{cite web|language=fa|author=Elî Mesûdînia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Valahiyan bixwînin / Li ser Elî Babaçahî|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li Kerecê, bi navbeynkariya şanonivîs Xusrew Hekîm-Rabit, bi radyoyê re wekî nivîskarê şanoyên radyoyî xebitî.<ref name="mahjoubi" /> Ji sala 1989an ve, di bin rêveberiya Nesrullah Pûrcewadî de, ji bo Navenda Weşanên Zanîngehê (''Merkez-e neşr-e danişgahî'') xebitî; li wir yanzdeh an diwanzdeh salan bi edîtoriya pirtûkan û lêkolîna li ser metnên klasîk ên farisî re mijûl bû, heta ku beşa ferhenga farisî ya navendê hate girtin.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha tê gotin ku ji bo weşanxaneyên wekî Papîrûs û Pîşbord xebitiye û berpirsê beşa helbest û rexneyê ya kovara ''Nafe'' bûye.{{Çavkanî hewce ye}} Ji sala 1988an ve Babaçahî di mehnameya ''Adîne'' de gotar li ser rêbazên helbesta hevdem weşandin;<ref name="ensani">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Elî Babaçahî (lîsteya gotaran)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Portala Zanistên Mirovî (Ensanî)|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji hejmara 35an ve berpirsiyariya rûpelên wê yên helbestê girt ser milê xwe û nêzîkî deh salan ew birêve birin; li gorî wî, berî wî Eşkewerî di vî karî de bû.<ref name="kanoon" /><ref name="mahjoubi" /> Di hejmara 36an de berhemên Ehmedê Şamlû, Ferrux Temîmî, Seyîd Elî Salihî, Elî Mihemed Heqşinas û Hurmuz Elîpûr weşandin. Hişkiya hilbijartinên wî bû sedem ku hin helbestvanên ku helbestên wan nehatibûn qebûlkirin li dijî wî dirûşmeya henekî «Dîktator, lez bike / helbestên me çap bike!» bibêjin.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî ''XeberOnline'', wî ji vê postê helbestvanên ciwan dan nasîn û di heman demê de rêbazên helbestî yên serdest bi awayekî eşkere rexne kirin; di vê serdemê de bû ku «helbesta piştî-nîmayî» û paşê «helbest di rewşeke din de» formule kir.<ref name="khabar" /> Mesûdînia ''Adîne'' wekî yek ji weşanên herî bibandor ên salên 1990î di gelek waran de, di nav wan de helbest, dibîne.<ref name="masoudinia" /> === Komeleya Nivîskarên Îranê === Piştî teqawîtbûna xwe, Babaçahî bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya Komeleya Nivîskaran bû. Ew yek ji îmzekarên «Daxuyaniya 134 Nivîskaran» (metna «Em Nivîskar in», 1994) bû û, wekî endamê derdora şêwirmendiyê, paşê ji bo zindîkirina Komeleya Nivîskarên Îranê xebitî. Piştî ku serdema sêyem a komeleyê di sibat–adara 1999an de hate avakirin, bû endamê fermî û heta dawiya jiyana xwe endam ma; beşdarbûna wî ya dawî di civîna giştî ya komeleyê de di sala 2023an de bû.<ref name="kanoon" /> === Bûyera otobusa Ermenistanê === Di tebaxa 1996an de Babaçahî yek ji bîst û yek nivîskar, helbestvan û rojnamegeran bû ku li ser vexwendina Yekîtiya Nivîskarên [[Ermenistan]]ê bi otobusê ber bi Ermenistanê ve bi rê ketin.<ref name="bbc2015">{{cite web|language=fa|author=Cemşîd Berzeger|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Salvegera «rêwîtiya mirinê»: otobuseke ku êdî naçe?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Farisî|date=6 tebax 2015|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="radiofarda">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=Kuştinên zincîreyî piştî heft salan, beşa sêyem: otobusa mirinê|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radyo Farda|date=24 çiriya paşîn 2005|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Radyo Fardayê, Mensûr Kûşan, ku berpirsê koordînasyona rêwîtiyê bi nivîskaran re bû, lîsteyeke kesayetiyên wêjeyî amade kiribû; ji van, Ehmedê Şamlû, Hûşeng Gulşîrî û Reza Berahenî her yek ji ber sedemên cuda vekişiyan, û di dawiyê de van bîst û yek kesan rêwîtî kirin: Mihemedelî Sepanlû, Cewad Mucabî, Mesûd Behnûd, Sîrûs Elînejad, Emîr Hesen Çiheltin, Bîjen Bîjarî, Bîjen Necdî, Mihemed Mihemedelî, Şehriyar Mendenîpûr, Şapûr Corkeş, Mesûd Tûfan, Elî Babaçahî, Hesen Esxerî, Menûçehr Kerîmzade, Kamran Celîlî, Mehmûd Teyyarî, Ferec Serkûhî, Ferîşte Sarî, Mecîd Daniş-Araste, Elî Sedîqî û Mensûr Kûşan.<ref name="radiofarda" /> Di berbanga 6ê tebaxa 1996an de şofêr du caran hewl da ku otobusê li Gelîyê Heyranê ji qeraxa newalê bavêje xwarê, û her carê bi xwe ji wesayîtê baz da; hişyariya Mesûd Tûfan û Şehriyar Mendenîpûr rêwî xilas kirin. Paşê li [[Astara, Îran|Astarayê]] hatin girtin û lêpirsîn, û sibeha din hatin berdan.<ref name="bbc2015" /> Li gorî BBC Farisî, vegotina herî berfireh a vê bûyerê ya Mensûr Kûşan e di pirtûka wî ''Hedîs-e teşne û ab'' de, û Mihemed Mihemedelî di destpêka salên 2000î de li Îranê yekem nivîs li ser vê mijarê weşand.<ref name="bbc2015" /> Bûyer paşê wekî plana [[VEVAK|Wezareta Îstîxbaratê]] ji bo tunekirina nivîskarên rexnegir hate naskirin û bi {{Girêdan|Kuştinên zincîreyî yên Îranê|fa|قتل‌های زنجیره‌ای|en|Chain murders of Iran|lt=kuştinên zincîreyî}} re hate girêdan.<ref name="bbc-obit" /><ref name="kanoon" /> Babaçahî her tim behsa wê wekî «ezmûneke tirsnak» dikir.<ref name="kanoon" /> === Salên dawî û mirin === Di hevpeyvînekê de ku di 77emîn rojbûna xwe de (çiriya paşîn 2019) da, Babaçahî got ku pirtûka xwe ya dawî, berhevoka ''Yûsif, to murexxesî'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî», Mania Hunar, 2018), bi binsernavê «Çalakiya hêmana civakî» û pêşgotineke 33 rûpelî weşandiye, da ku bersivê bide wan rexnegiran ku helbesta wî ne-civakî didîtin. Wî got ku tu pirtûkeke wî di amadekirinê de tune ye, ku piraniya dema xwe bi xwendina felsefe û romanan derbas dike, û ku ji bo têkiliya bi nifşê ciwan re li ser medyaya civakî çalak e, û li wir, wekî rojên ku rûpelên ''Adîne'' birêve dibirin, helbestên kesên din diweşîne. Got ku bi salan atolyeyeke helbestê jî birêve biriye; li gorî Mesûdînia, ev atolye ji salên 2000î ve hebû û çend ji beşdarên wê bûn helbestvanên naskirî.<ref name="masoudinia" /><ref name="ibna1398">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Elî Babaçahî: Ez li medyaya civakî wekî ku li kovara ''Adîne'' dinêrîm dinêrim / Ez hîn li ser piyan im|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 çiriya paşîn 2019|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di heman gotarê de ÎBNA ew wekî yek ji helbestvanên pêşîn ên «dibistana helbestê ya Bûşehrê» bi nav kir.<ref name="ibna1398" /> [[File:The world realized by Ali Babachahi.jpg|thumb|upright=1.2|Bergê ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)») ya Elî Babaçahî (Aftab, Norwêc, 1401 hicrî ya rojî)]] Berhevoka dawî ya Babaçahî, ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)»), li gorî rûpela sernavê di sala 1401ê hicrî ya rojî de (2022–2023), wekî çapa yekem, ji weşanxaneya Aftab li [[Norwêc]]ê derket; li gorî weşanxaneyê 58 helbest tê de hene. Weşanxane metnan wekî «berê sed rojên têkoşînê li kolanê» û «meşa hevpar a helbestvan û peyvê bi protestoya gel re» dide nasîn.<ref name="aftab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Neşr-e Aftab|location=Norwêc|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Radyo Zemane wê wekî berhevokeke 136 rûpelî bi pêşgotineke kurt û 54 helbestan bi nav dike û weşana wê dide bihara 2023an.<ref name="zamaneh2023">{{cite web|language=fa|author=Îsfendiyar Kûçe|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title=«Cîhan Têgihîşt»: helbestên protestoyê yên Elî Babaçahî|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radyo Zemane|date=12 gulan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Huseyn Nûşazer, ku ji bo heman medyayê dinivîse, jî wê dide sala 2023an û wê «di bin bandora tevgera Jin, Jiyan, Azadî de» dibîne.<ref name="noushazar">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Nûşazer|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=«Cîhan Têgihîşt» ya Elî Babaçahî: dema Mehbûbe diqîre|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radyo Zemane|date=24 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê tê de vegotina helbestî ya Babaçahî ya [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|tevgera protestoyê ya 2022an]] dibîne.<ref name="kanoon" /> Di pêşgotinê de Babaçahî dinivîse ku protesto û bêîtaetiya sivîl penageha gel e li dijî xizanî û zordariyê, û ku «ev nayê wê wateyê ku rewşenbîr dikarin xwe ji van bedbextiyan dûr bigirin»; ew «helbestvanên têr» ên ku «li pişt mecaz û sembolê îdiaya azadî û edaletê dikin» rexne dike, û her wiha nêzîkatiya xwe wekî dijderketinekê li hember «qaîdeyên damezrandî» yên helbestê pênase dike.<ref name="aftab" /> Di nîsana 2023an de kovara wêjeyî ''Bang'' sê helbest ji vê berhevokê, ku helbestvan bi xwe hilbijartibûn, weşand, di nav wan de «Ey…!» bi dengê nivîskar.<ref name="baang">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Elî Babaçahî: «Ey…» û du helbestên din|url=https://baangnews.net/14468|website=Kovara wêjeyî ya Bang|date=20 nîsan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Nûşazer, «Ey…!» di sala 2020an de wekî bersivek ji {{Girêdan|Xwepêşandanên Îranê yên 2019–2020|fa|اعتراضات آبان ۱۳۹۸|en|2019–2020 Iranian protests|lt=protestoyên çiriya paşîn a 2019an}} re hatiye nivîsandin û cara yekem di sala 2023an de hatiye weşandin; Radyo Zemane helbest bi dengê nivîskar di bernameya xwe ya radyoyî ya 23ê sibata 2026an de, ligel nûçeya mirina wî, weşand.<ref name="noushazar" /> Piştî demeke nexweşiyê, Elî Babaçahî di piştî nîvroya duşemê, 23ê sibata 2026an de li nexweşxaneyeke Kerecê ji ber rawestana dil, di 83 saliya xwe de, çû ser dilovaniya xwe.<ref name="tabnak" /><ref name="bbc-obit" /><ref name="radiofarda2026">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, di 83 saliya xwe de mir|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radyo Farda|date=23 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew di sibeha pêncşemê, 26ê sibata 2026an de li goristana Beheşt-e Sekîne ya Kerecê, li ber çavên malbata xwe û kesayetiyên wêjeyî yên wekî Hurmuz Elîpûr, Mihemed Qasimzade, Şehab Muqerrebîn, Hafiz Mûsewî û Muzeffer Royayî, bi dengê ''demam''ê, defeke başûrê Îranê, hate veşartin.<ref name="ibna2026">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafiz Mûsewî: Babaçahî helbestvanekî serhildêr bû ku li tu qonaxê nesekinî|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê di daxuyaniyekê de wekî «nivîskarekî serbixwe û parêzvanekî dilsoz ê azadiya raman û derbirînê» rêz jê girt.<ref name="kanoon" /> == Helbest û helbestnasî == Di nav dehsalan de şêwaza Babaçahî ji romantîzma civakî û helbesta nîmayî ber bi helbesta piştî-nîmayî ve çû.<ref name="bbc-obit" /> Behzad Xacat berhemên wî li du serdeman, berî û piştî salên 1990î, dabeş dike û wî di nav pêşengên rêbazekê de dihesibîne ku di wê dehsalê de têgihîştina adetî ya helbestê serobino kir.<ref name="ie-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Îran Emrûz|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê wî wekî «helbestvanekî ezmûngir» bi nav dike ku di heft dehsalên çalakiya wêjeyî de du caran şêwaza xwe ji nû ve nirxand.<ref name="kanoon" /> Di merasîma veşartina wî de Hafiz Mûsewî got ku Babaçahî «tam di wê kêliyê de ku di lûtkeya navdarî û pêgeha xwe de bû», bi weşandina ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im») di salên 1990î de rûyekî bi tevahî cuda nîşan da.<ref name="ibna2026" /> Di gotara «Firehiya Bêsînor a Wateyê» de, ku di kovara ''Rûdekî'' de (hejmar 22, 2008) hate weşandin,<ref name="ensani" /> Babaçahî dibêje ku metna wêjeyî, û bi taybetî helbesta hevdem, xwediyê wateyeke sabît û ji berê ve diyarkirî nîne, û ku wate di pêvajoyeke dînamîk a di navbera metn û xwîner de tê avakirin. Li gorî wî, nezelalî, sekinîn û qetbûnên zimanî ne qelsî ne, lê çavkanî ne ku qada şîroveyê fireh dikin.<ref name="mahjoubi" /> Di gotara «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê» de (mehnameya ''Ferheng-e tewse'e'', gulan–hezîran 2001)<ref name="ensani" /> dinivîse: «Krîz, bi wateya xwe ya giştî, belkî îşaret bi tiştekî derveyî helbestê dike. Ji ber vê yekê, girêdana krîzê bi helbesta hevdem re dê ne dadperwer be.»<ref name="mahjoubi" /> Wî bingehên helbesta piştî-nîmayî di gotara «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî» de (kovara ''Karname'', adar–gulan 1999) diyar kirin.<ref name="ensani" /> ''XeberOnline'' prensîbên teoriya «helbest di rewşeke din de» wiha kurt dike: «zimanîbûna helbestê» (ziman wekî armanca helbestê, ne amûra wê), «paşxistina wateyê», «revîn ji hevoksaziyê», û «henek û parodî».<ref name="khabar" /> Di hevpeyvîna ÎSNAyê ya ku li jor hate behskirin de, Babaçahî «helbest di rewşeke din de» ji «helbesta din» (''şi'r-e dîger'') a salên 1960î cuda dike; li gorî wî, helbestvanên wekî Bîjen Îlahî û {{Girêdan|Hûşeng Çalengî|fa|هوشنگ چالنگی}} aîdî vê rêbazê ne, û helbesta Royayî nêzîkî wê ye. Li gorî wî, «helbesta din» rêzê li yekîtiya xwe ya organîk digire û «avakirî û navendgir» e, lê «helbest di rewşeke din de» «aîdî serdema gumanê ye»: navendrev e, ji «vegotinên pirjimar» pêk tê ku guh didin «ezên hundirîn ên cuda yên mirov», û dawiyên wê vekirî ne. Ew helbesta Royayî wekî «strukturalîst» û «helbest di rewşeke din de» wekî «post-strukturalîst», «di xuyangê de perçebûyî, bi vegotinên pirjimar» û «xwîner-navend» bi nav dike.<ref name="isna1401" /> Di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Mehrê re (2006) eleqeya helbestvanên îro bi «struktura kûr a derûnî» wekî «cureyek ji mîstîsîzmê» bi nav kir,<ref name="mehr">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Elî Babaçahî: eleqeya helbestvanên îro bi struktura kûr a derûnî cureyek mîstîsîzm e|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Ajansa Nûçeyan a Mehr|date=17 çiriya pêşîn 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303130900/http://www.mehrnews.com:80/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|archive-date=3 adar 2012|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di hevpeyvînekê de bi Radyo Zemaneyê re (2008) hebûna jinê di helbesta xwe de wekî «xwestina celebek teziyê, cureyek zindîtiyê» şirove kir.<ref name="zamaneh2008">{{cite web|language=fa|author=Mucteba Pûrmuhsin|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Ma evîndarbûn tawanbarî ye? Ez wê qebûl dikim (hevpeyvîna bi Elî Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radyo Zemane|date=15 sibat 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625013317/https://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|archive-date=25 hezîran 2024|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew bawer bû ku helbest piştî çûna helbestvan jî rêya xwe didomîne.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha got ku helbestên xwe deyndarê «fikaran» e ku, bi gotina wî, «bi tundî dorpêç dikin», û lê zêde kir ku di nav van hemûyan de «henek tê hawara min».<ref name="zamaneh2023" /> Li gorî Huseyn Nûşazer, Babaçahî «helbesta protestoyê» ji «dirûşm» an «qîrîn»a sade cuda dikir û li ser aliyê wê yê hunerî israr dikir: li gorî wî, divê helbesta protestoyê rastiyên civakî yên tal kopî neke, lê bi xeyal, raman û amûrên zimanî wan biguherîne «rastiya hunerî». Wî henekê grotesk û hostetiya peyvan a helbesta xwe wekî berê rûbirûbûna bi felaketê re didît, israr dikir ku divê helbestvan bi nêzîkatiyeke dekonstruktîf xwe ji îdealîzmên kevn û ji gotarên desthilatê veqetîne, û hem [[sensûr]]a fermî û hem xwesansûrê wekî du belayên karê afirîner didît.<ref name="noushazar" /> == Rexneya wêjeyî û nîqaş == Babaçahî wekî rexnegir xwediyê pênûseke tûj bû. Pirtûka wî ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê»), ku helbestvanan rêz dike û hin rêbazan bi awayekî eşkere rexne dike, gelek bertek derxistin. Nîqaşa wî ya teorîk a herî naskirî bi Reza Berahenî re bû û wekî «şerê Tehran–Torontoyê» tê bîranîn. Her wiha rêbaza «sadebûnê» di helbestê de (''sade-nivîsî''), bi taybetî nêrînên Mihemed Şems Lengerûdî û Seyîd Elî Salihî, rexne kir.<ref name="khabar" /> Li gorî Elî Mesûdînia, Babaçahî, bi taybetî di salên 1990 û 2000î de, bi rexnegir û helbestvanên din re her tim di nîqaşê de bû, carinan heta asta «tundiya devkî»; Mesûdînia pevçûnên wî bi Reza Berahenî û Menûçehr Ateşî re wekî «bîranînên bi nirx» ên demekê dibîne ku helbest hîn mijara nîqaş û gengeşeyê bû, û tîne bîra me ku Babaçahî paşê gotibû: «Êdî ez bersiva kesê ji Berahenî jêrtir nadim!»<ref name="masoudinia" /> Li ser polemîka Şapûr Corkeş li dijî teoriyên Babaçahî û bersiva Reza Berahenî ji Corkeş re, li [[#Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê|jêrê]] binêre. == Pêşwaziya rexneyî == Mihemed Şems Lengerûdî di ''Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû'' de berhevoka yekem a Babaçahî, ''Der bî-tekyegahî'', wekî helbesteke hestyarî û tije wêne, bi armanceke civakî û bi xemgîniyeke xwewêranker barkirî pênase dike, ku her çend hestyarî û «ciwanane» bû jî, hem derdorên siyasî û hem jî parêzvanên «huner ji bo hunerê» kişandin û navdar bû.<ref name="langroudi3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=3|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=462}}</ref> Li gorî wî, di berhevoka duyem, ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', de Babaçahî bi dengekî xîtabî û tije wêne, di bin bandora Forûx Ferruxzad de, heman rê domand,<ref name="anon2">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|pages=90–95}}</ref> û ya sêyem, ''Ez nesl-e aftab'', ji bilî kêşê guherîneke kalîteyî ya mezin nîşan nade; di kêşê de, li gorî Lengerûdî, destkeftiyên Ferruxzad û M. Azad berfireh dike û gavekê ji kêşên nîmayî ber bi helbesta azad ve davêje.<ref name="anon3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=349}}</ref> Xusrew Gulsurxî jî rexneyek li ser ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' nivîsî.{{Çavkanî hewce ye}} Li gorî Îsfendiyar Kûçe, ku ji bo Radyo Zemaneyê dinivîse, Menûçehr Ateşî di kovara ''Dunya-ye suxen'' de Babaçahî û du helbestvanên din wekî alahilgirên helbesta pêşeng a salên 1990î bi nav kiribûn.<ref name="zamaneh2023" /> Kûçe di rexneya xwe ya li ser ''Cehan muteweccih şud'' de pêşgotinê wekî «tiştekî wekî manîfestoyê» dibîne ku helbesta protestoyê pênase dike, û destnîşan dike ku helbestvan, li pey [[Edward Said]], bawer dike ku helbestvan û nivîskar xwedî erka wê ne ku li hember bûyerên dora xwe, di nav de protestoyên kolanan, bêxem nemînin. Li gorî wî, di vê berhevokê de, «bi gurbûna şoreşa gelê Îranê», lîstikên zimanî yên Babaçahî kêmtir dibin, wêne «tazîtir» dibin, û helbestên bi dîroka 2022an «dînamîktir û balkêştir» xuya dikin. Kûçe balê dikişîne ser referansên dîrokî û wêjeyî yên di van helbestan de: ji rêzeke Ehmedê Şamlû («Li xwîna li ser peyarêyê binêre»), ji bûyerên Şoreşa Destûrî û Howard Baskerville, ji Wezîr Hesenek û ''Tarîx-e Beyheqî'', û ji dirûşm û dewriyeyên komîteyên şoreşgerî yên salên 1980î. Di heman demê de, ew cihgirtina sê helbestên bi vegotin û peyvsaziya hema hema wekhev («Protesto 3», «Protesto 8» û «Protesto (çîroka kurt)») di nav qelsiyên berhevokê de dihesibîne.<ref name="zamaneh2023" /> Nûşazer di xwendina xwe ya helbesta «Ey…!» de dinivîse ku helbestvan «bi şêweya Derrida» bi cînavan dilîze da ku tundiya veşartî ya desthilatê eşkere bike, û ku rêza «Mehbûbe navê min ê din bû» nasnameyeke jinane dide vegêr û, li gorî wî, helbestê salek berî teqîna tevgera Jin, Jiyan, Azadî nêzîkî wê dike.<ref name="noushazar" /> Elî Mesûdînia di notekê de ku di roja mirina Babaçahî de li ser ''XeberOnline'' hate weşandin, «xala bingehîn» a berhemên wî wekî «meyla wî ya domdar» a afirandina helbesteke «pêşniyarker û dijî herikê» dide nasîn. Li gorî vegotina wî, Babaçahî di salên 1960î de li Bûşehrê bi helbesta nîmayî dest pê kir û di heman demê de xwe wekî rexnegirekî ciddî da qebûlkirin, û di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de bi nêzîkatiyeke nû li hember kêşên pêkhatî û prosodiya nîmayî xwe ji hevdemên xwe cuda kir. Lê lûtkeya projeya wî ya helbestî û rexneyî di salên 1990î de hat, dema ku pêşî berê xwe da helbesta azad û paşê, bi lêgerîna di teoriya wêjeyî û ramanên [[Postmodernîzm|postmodern]] de, di ''Nem-nem-e baranem'' û ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in») de tevneke zimanî û nasnameyeke şeklî ya taybet bi xwe dît, û hewl da ku helbestnasiya xwe bi «helbest di rewşeke din de» û «helbesta piştî-nîmayî» rave bike. Mesûdînia wekî taybetmendiyên vê helbestê van tiştan rêz dike: hilweşîna dekonstruktîf a piştgirên mijarî, qetbûna hevoksaziyê û guherînên asta axaftinê, herikbariya hişekî ku li ser hevgirêdanê ava bûye, taybetmendiyeke wekî [[kolaj]]ê, pirbûna valahiyên ku divê werin xwendin, û «henekekî wêrek û reş»; û lê zêde dike ku Babaçahî paşê helbesta kurt, [[haikû]] û şêweyên sadetir û vegotinîtir jî ceribandin. Ew hezkirina ji ezmûnê wekî taybetmendiyeke «ne asayî di nav helbestvanên nifşê wî de» dibîne, rêbaza rexneyî ya Babaçahî «gelekî eklektîk û ne kevneşopî» lê afirînerê «metnên rexneyî yên bi nirx» dinirxîne, û ''Gozare-ha-ye munferid'', ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro») û ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel») wekî pirtûkên ku di analîza helbesta hevdem a Îranê de beşdariyeke «ne biçûk» kirine destnîşan dike. Ji bo Mesûdînia, ku berê nivîsek bi sernavê «Gladyatorê Tenê û Rûtirş» ji wî re veqetandibû, helbesta Babaçahî «baş nehatibû xizmetkirin», û ew bi xwe, tevî pêgeha xwe wekî kesayetiyeke bibandor û teorîsyenê wêjeya îranî, «li gorî nirxa xwe ya rastîn nehat nirxandin»; ew vê yekê hinekî bi wê yekê ve girê dide ku Babaçahî helbesta xwe «bi serhişkî» û «bi hemû hebûna xwe» diparast.<ref name="masoudinia" /> Li gorî ''Îran Emrûz'', nivîsên rexneyî yên li ser berhemên wî tekez kirine ku hin helbestên wî xwe dispêrin ezmûna formalîst û lîstika bi strukturên zimên re, lê yên din rexneya wî ya civakî, henekê wî û xemên wî yên siyasî nîşan didin.<ref name="ie-obit" /> Behzad Xacat di hevpeyvînekê de bi ÎBNAyê re piştî mirina wî, Babaçahî wekî kesayetiyeke «gerdûnî» bi nav kir û got ku, her çend belkî kes di firehiya çalakiyê de nagihîje Şamlû, Babaçahî «hilbijartineke hêjayî balê ye ku dikare li kêleka kesayetiyeke mezin a wekî Şamlû an jî, di asoyeke din de, li kêleka Reza Berahenî raweste». Li gorî Xacat, teoriyên Babaçahî atmosfera pirdengî ya piştî salên 1990î û zivirîna helbestê ber bi «navendîbûna zimên» ve «eşkere û akademîk kirin», û helbesta wî her tim bingeha teoriyên wî bû. Berevajî gelek hevdemên wî yên ku ji bo parastina «prestîja kevneşopî» ya xwe bi fikar bûn, wî xetereya «helbesta ezmûnî» girt ser xwe û, bi taybetî dema ku rûpelên helbestê yên ''Adîne'' birêve dibirin, bi derxistina helbestvanên ciwan bo ronahiyê bi nifşê nû re girêdaneke kûr ava kir. Xacat henekê «helbest di rewşeke din de» wekî amûrek ji bo dijderketina li hember «vegotinên pîroz ên mezin» dibîne: bi vî awayî, li gorî wî, yar, ku di helbesta kevneşopî de tiştekî pîroz û negihîştbar e, di berhemên Babaçahî de dibe karakterekî asayî û rojane.<ref name="ibna-khajat">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Elî Babaçahî: dildariya zimanekî xemgîn (hevpeyvîna bi Behzad Xacat re)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=24 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Sîmîn Behbehanî û Ebdulelî Destxeyb === {{Girêdan|Sîmîn Behbehanî|fa|سیمین بهبهانی|en|Simin Behbahani}} gotarek bi sernavê «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî» ji helbestên wî re veqetand, ku di hejmara 23an a kovara wêjeyî ya dumehane ''Çame'' de (nîsan–hezîran 2022) hate weşandin.<ref name="behbahani1401">{{cite journal|language=fa|author1=Sîmîn Behbehanî|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=Nêrînek li çend helbestên Babaçahî|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> {{Girêdan|Ebdulelî Destxeyb|fa|عبدالعلی دستغیب|en|Abdolali Dastgheib}} gelek caran li ser helbesta Babaçahî nivîsî, bi taybetî di gotara «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ku di ''Cehan-e kitab'' de (cild 15, hejmar 3–4, hejmara rêzê 254, gulan–tîrmeh 2010) hate weşandin,<ref name="dastgheib1389">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernîzm di helbestên Babaçahî de|journal=Cehan-e kitab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=gulan–tîrmeh 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di gotara «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne» de, ku di ''Çame'' de (2022) derket.<ref name="dastgheib1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=Nûbûnên helbesta Babaçahî bêtir yên vê derê ne|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî rapora ''Cam-e Cem Online'' li ser rûniştineke ku çend roj piştî mirina wî li Komeleya Neteweyî ya Rexnegirên Wêjeyî ji berhemên Babaçahî re hate veqetandin, Destxeyb helbest ji ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne») û ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de») xwendin. Wî got ku rexnegir bêtir bi «pile û girêdana» helbestvanan re eleqedar in ji naskirina wan û helbesta wan, lê kalîteya helbestê di şiyana xwîner a ketina cîhana wê de ye; cîhaneke ku, di rewşa Babaçahî de, li gorî wî «carinan komîk, carinan ciddî, carinan lîrîk» e. Li gorî Destxeyb, helbesta Babaçahî heta dawiya salên 1990î di ruhê helbesta nîmayî de ma; piştî wê peyvsazî, têkiliyên ku li cîhana helbestê serdest in, «awayê rêzkirina peyvan» û şêweya ketina nav helbestê guherîn. Di nav taybetmendiyên vê helbestê de belavbûna hevokan (ku li gorî wî wateya sereke li pişt wan derbas dibe), îşaretên herêmî, referansên ji gotinên pêşiyan, stranên zarokan û çîrokên gelêrî, nasîna wêjeya klasîk, grotesk û henek destnîşan kirin, û rêza «Hîçê hîçê ji hîçê çêtir e» wekî mînaka lîstika helbestvan bi zimên re nîşan da. Destxeyb aliyê helbestî yê ''Feqet ez periyan-e deryayî...'' bihêztir û aliyê teorîk ê ''Pîkaso...'' diyartir dît, û tekez kir ku helbesta Babaçahî «bi tu awayî ne revîna ji wateyê ye»: êş û azarên mirovê hevdem li pişt şeklê wê yê nû veşartî ne. Di encamê de got ku tiştê ku Babaçahî di helbesta xwe de dibêje «ne teqlîd e û ne jî bandora pirtûkên din ên postmodern e» û ku wî «postmodernîte baş fêm kiriye… û di helbesta xwe de baş bi kar tîne».<ref name="jamejam1404">{{cite web|language=fa|author=Seyîd Muhyeddîn Huseynî Ersencanî|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babaçahî postmodernîte baş fêm kiribû|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Cam-e Cem Online|date=27 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Ferec Serkûhî === Di çiriya pêşîn a 2011an de {{Girêdan|Ferec Serkûhî|fa|فرج سرکوهی|en|Faraj Sarkohi}}, ku bi xwe jî rêwiyê otobusa Ermenistanê bû, di stûna «Heft Roj, Pirtûk» a BBC Farisî de, ku wê carê ji ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî») re hatibû veqetandin, berhemên Babaçahî di du serdeman de nirxandin. Li gorî wî, Babaçahî di salên 1960 û 1970î de, bi helbesta navdar «Ez ji Avgeha Beqên Bedeng Têm» û helbestên din ên ''Der bî-tekyegahî'', xwe wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên helbesta wê demê da qebûlkirin. Helbestên nîmayî yên vê serdemê amûrên serdest ên helbesta nîmayî bi kar dianîn û, bi «rexne û nefîkirina nîzama heyî», çarçoveyên civakî, siyasî û çandî yên serdest red dikirin; helbestên ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'' û hin ji yên ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê») aîdî heman çarçoveyê ne. Serdema duyem, li gorî Serkûhî, bi guherînên salên 1990î ve girêdayî ye, ku ew wan wekî «dehsala krîza helbesta farisî» bi nav dike û tê de pêlên wekî helbesta piştî-nîmayî, «helbest di rewşeke din de», helbesta dekonstruktîf û helbesta postmodernîst derketin holê. Serkûhî dinivîse ku Babaçahî yek ji pêşengên guherandina struktur, şekl û zimanê helbesta nîmayî û yek ji helbestvanên bibandor ên wê dehsalê bû, û ku wî hewl da bingehên teorîk ên pêşniyarên xwe di nivîsên xwe yên ne-helbestî de, bi taybetî ''Gozare-ha-ye munferid'', diyar bike. Li gorî wî, di demekê de ku «xizaniya teorîk» rexneya wan salan bi pejirandina têgehên ku bi wergera yek-du berhemên ramanwerên postmodern belav bûbûn sînordar dikir, helbesta Babaçahî «ji dubarekirina van pêşveçûnan wêdetir çû». Bi meyla xwe ya ber bi pirdengî, kêşên pêkhatî, rêjeyîtî û redkirina mutleq û vegotinên mezin; bi ezmûnên nû di şekl, ziman û dengî de; û bi dekonstruksiyon û xerîbkirinê, grotesk û «avakirina helbestê li ser dijberî û paradoksê», hewl da perspektîfên nû lê hîn jî helbestî biafirîne. Ji ber ku helbesta wî xwe dispart nasîna çand û helbesta klasîk, helbesta nîmayî û ya bi şêweya Şamlû û «ezmûn û behreya» wî bi xwe, ji tiştên ku wekî «lîstikên zimanî û lîstikên strukturî» yên wê dehsalê dihatin binavkirin dûr ma. Serkûhî helbestên ''Gul-baran-e hezar-rûze'' wekî berdewamiya vê rêyê dibîne û dihesibîne ku berhemên vê serdemê cihê Babaçahî «wekî yek ji çend helbestvanên gihîştî yên vê pêlê an rêbazê» xurt dikin.<ref name="sarkouhi1390">{{cite web|language=fa|author=Ferec Serkûhî|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Heft Roj, Pirtûk: helbesta Babaçahî, şanoyeke Ustad-Mihemed û helbesta tirkî ya Selahî|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Farisî|date=27 çiriya pêşîn 2011|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê === Gelek rêwiyên din ên otobusa Ermenistanê hevkar, endamên heman derdorên wêjeyî an rexnegirên Babaçahî bûn. Li gorî Komeleya Nivîskarên Îranê, ew bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya komeleyê bû.<ref name="kanoon" /> Babaçahî bi xwe bîr dianî ku berî şoreşê ligel Mihemed Muxtarî, Cewad Mucabî, Feramerz Suleymanî, Ezîz Xelîlî, Îsmaîl Raha, Mihemed Mihemedelî û çend kesên din beşdarî civînên «Sêşemên Helbestê» bûye, û gazinde dikir ku Mucabî, dema ku bîranînên xwe yên wê serdemê di pirtûkekê de vegotine, navê wî jê derxistiye; got ku nizane çima.<ref name="ibna1396">{{cite web|language=fa|author=Şehab Darabiyan|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Şamlû helbestên ku jê hez nedikir diweşandin / Di her kêliyê de me dikarî serobino bikin!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=1 kanûna paşîn 2018|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mucabî di ''Ayîne-ye bamdad'' de, berhevokeke nivîs û hevpeyvînên wî yên li ser Ehmedê Şamlû, axaftineke li ser Şamlû bi helbestvanên wekî Menûçehr Ateşî, Mihemed Huqûqî, Mihemedelî Sepanlû û Babaçahî ji nû ve weşand;<ref name="taaghche-mojabi">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Cewad Mucabî: jiyanname û danasîna pirtûkan (Ayîne-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taqçe|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> her wiha li mala Şamlû beşdarî merasîma yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû bû, ku tê de ''In keştî-ye pur-esrar'' a Babaçahî yek ji du xelatgiran bû.<ref name="zamaneh2016" /> Di nivîsekê de ku piştî mirina Mucabî (2026) di ''Independent Farisî'' de hate weşandin, Daryûş Me'mar rêwîtiya helbestî ya Mucabî bi ya Babaçahî re dide ber hev: li gorî wî, helbestvanên wekî Reza Berahenî û Babaçahî «di hin serdemên jiyana xwe ya helbestî de bi ezmûnên bingehîn ên li ser ziman, hevoksazî û şekl re mijûl bûn», û carinan valahiyeke berbiçav di navbera serdemên xwe yên cuda de vekirin, lê Mucabî di bingeh de di nav kevneşopiya nîmayî û helbesta azad a Şamlû de ma.<ref name="independent1405">{{cite web|language=fa|author=Daryûş Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Cewad Mucabî, nivîskarek ku bi yek sernavî nayê kurtkirin|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Farisî|date=6 îlon 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji sala 1997an ve romannivîs Mihemed Mihemedelî bi Babaçahî re sê hejmarên taybet ên ''Adîne'' yên ji helbest û çîroka kurt re hatibûn veqetandin bi hev re amade kirin,<ref name="bbc-mohammadali">{{cite web|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mihemed Mihemedelî: «Baweriyên Şil ên Miriyekî» û romanên mîtolojîk ên bi raz|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Farisî|date=14 îlon 2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û Babaçahî hevkariya wan a li ''Adîne'' wekî «serdemeke gelekî baş» bi nav kir.<ref name="ibna1396" /> Mihemedelî û Mesûd Behnûd di nav wan kesan de ne ku di belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh">{{cite web|language=fa|author=Pûriya Sûrî|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title=«Ev Rûyê Bi Guman» dibe belgefîlm|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Rojnameya Şerq|date=9 çiriya pêşîn 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|archive-date=11 hezîran 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Kovara wêjeyî ''Bang'', ku Şehriyar Mendenîpûr yek ji edîtorên wê ye, di nîsana 2023an de sê helbest ji berhevoka protestoyê ya Babaçahî weşandin.<ref name="baang" /> Rexnegir Şapûr Corkeş, rêwiyekî din ê otobusê, yek ji dijberên herî hişk ên teoriyên Babaçahî bû. Di hevpeyvînekê de bi Mehyar Zahid re, ku bi sernavê «Nêrîna li Pêşerojê» di rojnameya ''Îtimad'' de (hejmar 1545, 21 çiriya paşîn 2007) hate weşandin, wî Babaçahî wekî «rojnameger û helbestvanê hevdem» bi nav kir û îdia kir ku Babaçahî di rûpela 771ê ya ''Gozare-ha-ye munferid'' de pênc rêz daye pirtûka wî ''Hûş-e sebz'' ku tê de nînin. Corkeş got: «Birêz Babaçahî, ku qebûl dike ku populîzma xwe ya wêjeyî ya muhtemel deyndarê salên 1990î ye, dikare bi vî celebê destbaziyê her bandora muhtemel a Şamlû ya li ser xwe înkar bike», û lê zêde kir: «belkî mafê min heye ku teoriyeke wiha bêhemd û nerast wekî yek ji sedemên asêbûna helbesta salên 1990î bibînim».<ref name="etemad1545">{{cite journal|language=fa|author1=Mehyar Zahid|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Nêrîna li pêşerojê (rêbazên rexneya wêjeyî, hevpeyvînek bi Şapûr Corkeş re)|journal=Îtimad|issue=1545|date=21 çiriya paşîn 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî ''Îtimad'', vê hevpeyvînê «dengvedaneke fireh» çêkir, û Reza Berahenî di bersiveke dirêj de bi sernavê «Ji Nifşê Bêtemen ê Sibê re» (''Îtimad'', hejmar 1567, 17 kanûna pêşîn 2007) parastina Babaçahî kir: «Herkes dizane ku birêz Babaçahî helbestvan û rexnegirê wêjeyî ye. Ev cara yekem e ku kesek wî 'rojnameger' bi nav dike.» Ji bo Berahenî, Corkeş bi danîna peyva «rojnameger» berî «helbestvan» xwestibû Babaçahî «biçûk bixe» û deyndarê lêborînê bû hem ji rojnamegeran û hem ji Babaçahî, ji ber ku «her tiştê ku heta niha nivîsiye û weşandiye aîdî helbest û rexneya helbestê ye».<ref name="etemad1567">{{cite journal|language=fa|author1=Reza Berahenî|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Bersiv ji Şapûr Corkeş re / Ji nifşê bêtemen ê sibê re|journal=Îtimad|issue=1567|date=17 kanûna pêşîn 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolînên akademîk === Helbesta Babaçahî bûye mijara gelek xebatên akademîk. Heta çiriya pêşîn a 2026an, danegeha Elmnet di bin peyva sereke «Elî Babaçahî» de zêdetirî 70 belgeyên zanistî (gotarên kovaran, gotarên konferansan, tezên masterê û doktorayê, û pirtûk) rêz dike, ku hin ji wan ji aliyê Babaçahî bi xwe ve hatine nivîsandin.<ref name="elmnet-kw">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Gotarên girêdayî Elî Babaçahî (peyva sereke)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Herî kêm heşt tezên masterê û doktorayê, ku di navbera 2010 û 2016an de li zanîngehên wekî Erak, Zabul, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê û Zanîngeha Payam-e Nûr hatine parastin, aliyên cuda yên helbesta wî lêkolîn dikin: pêşxistin (foregrounding), wêneyê yarê, dijberiyên dualî, hêmanên herêmî û herêmîbûn, henek û grotesk, û hêmanên postmodernîst.<ref name="khazaei1389">{{cite web|language=fa|author=Sara Xezayî|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Pêşxistin di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Erakê, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="bazzi1392">{{cite web|language=fa|author=Tahire Bezzî|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Wêneyê yarê di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="hashemi1393">{{cite web|language=fa|author=Tahire Haşimî|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="palash1393">{{cite web|language=fa|author=Mehmûd Palaş|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="torabi1394">{{cite web|language=fa|author=Ebdulresûl Turabî|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Bikaranîna henekê û şêweyên wî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="latifnejad1394">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Metnîtî di helbesta hevdem de, li ser bingeha helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî (teza doktorayê, Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'' de (2012), Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî bêxemiya li hember rêza demî di nav taybetmendiyên helbesta salên 2000î û helbesta Babaçahî de dihesibînin: li gorî wan, helbestvan serdemên cuda tevlihev dike, metneke ne-xêzikî diafirîne û bi zanebûn azadiyê bi rastiyên dîrokî re digire, taybetmendiyek ku ew bi ramanên post-strukturalîstan û Jacques Derrida ve girê didin.<ref name="bahadori1391">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Celîl Behadirî|author2=Hesen Zulfeqarî|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Rêza demî di helbestê de ji perspektîfeke post-strukturalîst (bi referansa helbesta Elî Babaçahî)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|issue=13|date=payîz 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Îbrahîm Muhibbî û hevnivîskarên wî (2019), bi nêzîkatiyeke stîlnasiya mehrîfî, «xeşimandina strukturî» û şikandina şemaya «derdan û cih» wekî taybetmendiyên şêwazî yên helbesta wî destnîşan dikin ku, li gorî wan, encama wan «şemayeke rîzomî» ye; ew stîlnasiya kevneşopî ji bo analîzkirina helbestên wiha bêşiyan dibînin.<ref name="mohebbi1398">{{cite journal|language=fa|author1=Îbrahîm Muhibbî|author2=Mezahir Nîkxah|author3=Mihemed Hekîmazer|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=Xwendina du helbestên Elî Babaçahî li ser bingeha teoriya şemayê di stîlnasiya mehrîfî de|journal=Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)|issue=3|date=payîz 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî (2021) Babaçahî wekî «yek ji temsîlkarên herî pêşketî yên postmodernîzmê li Îranê» bi nav dikin û di helbesta wî de hêmanên wekî revîna ji hevoksaziyê, struktura bêrêz a zimên, redkirina eqlê û nebûna hevgirtin û piştrastiyê lêkolîn dikin.<ref name="ehsani1400">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî|author2=Mihemed-Reza Serfî|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babaçahî û hêmanên zimanî yên helbesta postmodern|journal=Mutale'at-e belaxî|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=bihar 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Behzad Xacat (2021), bi danberhevkirina yek ji helbestên wî bi helbesteke Mihemed Şems Lengerûdî re li ber ronahiya teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze, Babaçahî wekî temsîlkarê helbesta postmodernîst û Şems Lengerûdî wekî temsîlkarê rêbaza bi navê «sadebûnê» dide nasîn.<ref name="khajat1400">{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Xacat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=Lêkolîneke berawirdî ya helbesteke Elî Babaçahî û yeke Şems Lengerûdî li ser bingeha teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze|journal=Qend-e parsî|volume=4|issue=13|date=zivistan 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Elî Mihemedî û Tahire Qasimî (2022), bi lêkolîna sernavên helbestên wî, pêşveçûna wî ji destpêkên ku bi mora [[Nîma Yûşîc|Nîma]] û realîzmê ve bûn heta ketina wî ya nav helbesta postmodern bi ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne») dişopînin.<ref name="mohammadi1401">{{cite journal|language=fa|author1=Elî Mihemedî|author2=Tahire Qasimî|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=«Sernav» di helbestên Elî Babaçahî de, ji realîzmê heta postmodernîzmê|journal=Tefsîr û tehlîl-e mutûn-e zeban û edebiyat-e farsî (Dehxuda)|volume=14|issue=51|date=bihar 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ronak Cewherzade û hevnivîskarên wê (2022) di heman du berhevokan de pirbûna hêmanên wekî nepiştrastî, «xwendina valahiyan», «mirina nivîskar» û paradoksê destnîşan dikin, û alî bihêz û qels ên vî celebê helbestê di astên zimanî, mijarî û wêjeyî de lêkolîn dikin.<ref name="joharzadeh1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Cewherzade|author2=Şahrux Hikmet|author3=Mecîd Ezîzî|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=Analîza estetîk a diyardeyên postmodernîst di du berhevokên Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî lêkolîna Zekiye Mihemedlû û hevnivîskarên wê (2022), teşbîh şêweya herî berbelav a lada wateyî di helbesta Babaçahî de ye, lê metafor kêmtir tê bikaranîn.<ref name="mohammadlou1401">{{cite journal|language=fa|author1=Zekiye Mihemedlû|author2=Berat Mihemedî|author3=Seyfeddîn Ebbarîn|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîn, rexne û analîza şêweyên lada wateyî di helbesta Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=52|date=havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mehbûbe Şîrgerdûn (2022), bi lêkolîna heft berhevokên wî, helbesta wî bi giranî li ser wesf û teşbîhê ava dibîne, bi bikaranîna fireh a hêmanên xwezayî, û dubarekirinê wekî hunera herî zêde tê bikaranîn destnîşan dike.<ref name="shirgardoon1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mehbûbe Şîrgerdûn|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Diyardeyên estetîk di helbestên Elî Babaçahî de (lêkolîna heft berhevokan)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Lêkolînên din helbesta «Pasingahî 2» ji nêrîna jeorexneyê (geocriticism) û teoriya Michel Collot a «struktura asoyê» analîz dikin,<ref name="alivand1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mihran Elîwend|author2=Kazim Dizfûliyan|author3=Qudretullah Tahirî|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=Analîza dîmena rojavabûnê di helbesta «Pasingahî 2» ya Elî Babaçahî de li ber ronahiya teoriya Michel Collot a struktura asoyê|journal=Edebiyat-e parsî-ye mu'asir|volume=12|issue=1|date=bihar–havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û helbesta «Dûrî û...» li gorî teoriya Paul Werth a «cîhanên metnê»;<ref name="latifnejad1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=Rola cîhana deiktîk di naskirina cîhana epîstemîk a helbesta «Dûrî û...» ya Babaçahî de, li ser bingeha helbestnasiya mehrîfî ya cîhanên metnê ya Paul Werth|journal=Neqd û nezeriye-ye edebî|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> helbesta wî ligel ya Kiyûmers Munşîzade bi modela Geoffrey Leech jî hatiye lêkolînkirin.<ref name="hosseinalizadeh1403">{{cite journal|language=fa|author1=Asiye Huseynelîzade|author2=Haniye Sedrî Mecd|author3=Şahperek Ferehbexş Isfehan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=Rexneyeke formalîst a helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî li ser bingeha modela Geoffrey Leech|journal=Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî|volume=2|issue=1|date=bihar 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di kovara demsalî ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'' de (2024), Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî Babaçahî û Reza Berahenî di nav helbestvanên mezin ên «dehsala heftêyan» (salên 1990î) de dihesibînin û «pirdengî»yê di berhemên wan de wekî yek ji nîşaneyên [[postmodernîzm]]ê lêkolîn dikin. Li gorî vê lêkolînê, pirdengî di helbesta wan de ji kêş û muzîkê, cudahiyên zimanî û dijberiya di navbera asta fermî û ya devkî de, «nivîsîna belavker» û «nivîsîna dîn», û hebûna karakterekî şîzofren derdikeve, û dibe sedema «revîna ji zordariya monologê», qetbûna vegotinê û redkirina tewera vertîkal û yekîtiya mijarî.<ref name="amini1403a">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Pirdengî di helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li hember teşbîhê di hunerên dîtbarî yên hevdem de|journal=Mutale'at-e hunar-e îslamî|volume=21|issue=54|date=havîn 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotareke din de, ku di ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'' de (sibat–adar 2025) hate weşandin, heman lêkolîner «helbesta belavker» a Babaçahî lêkolîn dikin, têgehek ku, li gorî vegotina wan, ji «belavkirin» (dissemination) a Derrida hatiye û di helbesta salên 1990î de ji xwendina metnê heta hilberandina wê hatiye berfirehkirin. Ew wekî hêmanên wê yên sereke pirdengî, xwendina valahiyan û beşdariya xwîner, ji cih derketina zimên û nivîsîna dîn, henek û parodî, tevlihevkirina deman, wêneyê pirjimar ê evîndar û yarê, û navmetnîtiyê destnîşan dikin. Li gorî wan, di piraniya helbestên «serdema çarem» a kariyera xwe de Babaçahî, bi awayekî nepenî an eşkere, hin ji peyv û têgehên xwe ji metnên kevn, stran, beyt û gotinên pêşiyan ên gelêrî wergirtine.<ref name="amini1403b">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Helbesta belavker di salên 1990î de, bi referansa helbestên Elî Babaçahî|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=17|issue=106|date=sibat–adar 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji bilî gotarên akademîk, çend pirtûk jî ji helbesta Babaçahî re hatine veqetandin, di nav wan de ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî») ya Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ku helbesta wî ligel ya Menûçehr Ateşî lêkolîn dike;<ref name="ramnaram1397">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Kedî û nekedî: Ateşî – Babaçahî (pirtûk, Şelek, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî'' ya Îbrahîm Muhibbî, li ser şêwaza helbesta wî û ya Ebbas Seffarî;<ref name="mohebbibook1400">{{cite web|language=fa|author=Îbrahîm Muhibbî|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Ber bi rûyên cuda: analîza şêwazî ya helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî li ser bingeha teoriya mehrîfî (pirtûk, Patîze, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş'' ya Huseyn Baqirî, li ser «dekonstruksiyonê» di deh berhevokên wî yên salên 2010an de;<ref name="bagheribook1402">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Baqirî|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=Lêdana nikilê teyrê li nermika guh: dekonstruksiyon di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Patîze, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' ya Cawîd Tekawerân.<ref name="takavaran1403">{{cite web|language=fa|author=Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Xired-e Cawîd, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Xelat û rêzlêgirtin == * Hevpar bi dest xistina yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (di kanûna paşîn a 2016an de hate dayîn) ji bo berhevoka ''In keştî-ye pur-esrar'' (Negah, 2014), ligel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' a Mihemed Şems Lengerûdî. Merasîm di 8ê kanûna paşîn a 2016an de li mala Ehmedê Şamlû hate lidarxistin.<ref name="zamaneh2016" /><ref name="khabar" /> * Rêzlêgirtin (14 adar 2012): koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê merasîmek ji bo rêzgirtina Babaçahî li dar xist, ku tê de belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' cara yekem hate nîşandan.<ref name="ibna2012">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=Merasîma rêzgirtina Elî Babaçahî tê lidarxistin|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 adar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919011313/http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|archive-date=19 îlon 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Berhem == Li gorî daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê, Babaçahî bîst û heft berhevokên helbestan, heft pirtûkên rexne û teoriya wêjeyî û pênc berhemên lêkolînê weşandin.<ref name="kanoon" /> ''XeberOnline'' behsa zêdetirî sî û pênc cildan dike.<ref name="khabar" /> Sal li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] hatine dayîn, û li pey wan sala zayînî ya hevber tê (sala hicrî ya rojî li dora 21ê adarê dest pê dike û ji ber vê yekê du salên zayînî digire nav xwe). === Berhevokên helbestan === Lîsteya jêrîn li ser bingeha çavkaniyên çapemeniyê ye:<ref name="ie-obit" /><ref name="tabnak" /><ref name="mahjoubi" /> * ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de», 1346/1967) * ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1349/1970) * ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1353/1974; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1352/1973) – Mihrdad, Roz<ref name="nlai851887">{{cite web|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Ez nesl-e aftab / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, [[Tewrêz]] * ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê», 1359/1980) * ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'' («Roj Ji Axa Me Hiltê», 1360/1981) – Behnam, Tewrêz * ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê», 1368/1989) – Esr-e cedîd<ref name="nlai576639">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye derya-merdan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1369/1990, Weys; çapa 2an 1372/1993, Dursa) * ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im», 1375/1996, Darînûş; çapa 2an, Neşr-e Çeşme) {{ISBN|9786002290816}}<ref name="ik9056">{{cite web|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nem-nem-e baranem (Neşr-e Çeşme, çapa 2an, 1390/2011, 183 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in», 1376/1997, Tekapû; çapa nû 1400/2021, Patîze) {{ISBN|9786229567203}}<ref name="ik97600">{{cite web|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est (Patîze, 1400/2021, 114 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne», 1379/2000, Hemrah; çapa 2an 1392/2013, Zawûş) {{ISBN|9786006846095}}<ref name="ik9066">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (Zawûş, çapa 2an, 1392/2013, 235 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'' («Rûyê Min Bi Rastî Gelekî Bi Guman e», 1381/2002) – Nawîd-e Şîraz û Raşîn * ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' («Ez Çûbûm Nêçîra Nehengan», 1382/2003) – Panda, [[Meşhed]] * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1383/2004; çapa 4em 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641911982}}<ref name="ik9099">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Guzîne-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Merwarîd, çapa 4em, 1391/2012, 225 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de», 1388/2009; çapa 2an 1390/2011) – Salis {{ISBN|9789643803100}}<ref name="ik9095">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars (Salis, çapa 2an, 1390/2011, 164 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne», 1388/2009) – Nawîd-e Şîraz * ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî», 1390/2011; çapa 2an 1393/2014) – Merwarîd {{ISBN|9789641911357}}<ref name="ik9098">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gul-baran-e hezar-rûze (Merwarîd, çapa 2an, 1393/2014, 160 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st'' («Hiş û Hesta Kulîlka Şevbûyê Bes e Ji Bo Min», 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643807832}}<ref name="ik9097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st (Salis, 1395/2016, 224 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Dunya iştibah mî-kuned'' («Dinya Şaş Dibe», 1391/2012) – Zawûş {{ISBN|9786009093991}}<ref name="ik9064">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Dunya iştibah mî-kuned (Zawûş, 1391/2012, 216 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Biya gûş-mahî cem' kunîm'' («Were Em Sedefan Berhev Bikin», helbestên kurt, 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643808563}}<ref name="ik9075">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Biya gûş-mahî cem' kunîm (Salis, 1392/2013, 96 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend'' («Bi Awayê Xwe Evîndar Dibin», helbestên evînê, 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641912118}}<ref name="ik9071">{{cite web|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend (Merwarîd, 1394/2015, 229 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Bax-e enar ez în teref est'' («Baxê Henaran Li Vî Alî ye», helbestên 1390–1391; 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643517700}}<ref name="ik9052">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (Negah, 1392/2013, 136 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai2894290">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (1390–1391) / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Der xar-ha-ye pur ez nergis'' («Di Şikeftên Tije Nêrgiz de», 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643518455}}<ref name="ik9054">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Der xar-ha-ye pur ez nergis (Negah, 1392/2013, 175 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Mecmû'e-ye eş'ar'' («Helbestên Komkirî», cild 1, 1392/2013; çapa 2an 1400/2021, 1.056 r.) – Negah {{ISBN|9789643518356}}; berhevokên ''Der bî-tekyegahî'', ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'', ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'', ''Ava-ye derya-merdan'', ''Ba gul-e narinc'' («Bi Kulîlka Narincê»), ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'', ''Nem-nem-e baranem'', ''Eql ezabem mî-dehed'', ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'', ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' û ''Xerqî-ha'' («Xeniqî») tîne cem hev<ref name="ik9053">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Mecmû'e-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Negah, çapa 2an, 1400/2021, 1.056 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In keştî-ye pur-esrar'' («Ev Keştiya Bi Raz», 1393/2014) – Negah {{ISBN|9789643518721}}<ref name="ik9055">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In keştî-ye pur-esrar (Negah, 1393/2014, 176 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3268693">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In keştî-ye pur-esrar / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Otaq ber ab rah mî-rewem'' («Ode, Ez Li Ser Avê Dimeşim», 1394/2015) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792408}}<ref name="ik9068">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem (Serzemîn-e Ahurayî, 1394/2015, 116 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3752248">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qeşengî-ye dunya be hemîn est'' («Bedewiya Dinyayê Ev e», 1395/2016) – Darîçe {{ISBN|9789648072143}}<ref name="ik9057">{{cite web|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Qeşengî-ye dunya be hemîn est (Darîçe, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Adem-ha der xurûb ism nedarend'' («Mirov Di Êvarê de Bênav in», 1395/2016) – Negah {{ISBN|9786003761247}}<ref name="ik17709">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend (Negah, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4173916">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Ewra û dîgeran-e men'' («Ewra û Yên Min ên Din», 1395/2016) – Patîze {{ISBN|9786009618415}}<ref name="ik81299">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Ewra û dîgeran-e men (Patîze, 1395/2016, 122 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4257719">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Ewra û dîgeran-e men / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed'' («Ev Pirtûk Jî Mirov e! Evîndar Dibe», 1397/2018; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1396/2017) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792910}}<ref name="ik20683">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed (Serzemîn-e Ahurayî, 1397/2018, 131 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4651802">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In kitab hem adem est, aşiq mî-şewed / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Yûsif, to murexxesî!'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî!», antolojiyek ku helbestvan bi xwe ji hemû berhevokên xwe hilbijartiye, bi gotarekê bi sernavê «Çalakiya Civakî»; 1397/2018, 274 r.) – Mania Hunar {{ISBN|9786008975083}}<ref name="ibna1398" /><ref name="ik17707">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Yûsif, to murexxesî! (Mania Hunar, 1397/2018, 274 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)», çapa 1em 1401) – Neşr-e Aftab, [[Norwêc]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}<ref name="aftab" /> Di sala 1403/2024an de weşanxaneya Kitab-e Hurmuz ''Der bî-tekyegahî'' ({{ISBN|9786228365534}})<ref name="hormoz">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Der bî-tekyegahî (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Eql ezabem mî-dehed''<ref name="hormoz2">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji nû ve çap kirin, û di sala 1404/2025an de cildek bi navê ''Der xar-ha-ye nergisî'' («Di Şikeftên Nêrgizê de»), bi amadekirina Ebdullah Suleymanî, weşand ({{ISBN|9786228365824}}).<ref name="hormoz3">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Der xar-ha-ye nergisî (helbestvan: Elî Babaçahî, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Kitab-e Hurmuz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Helbest ji bo zarok û ciwanan === * ''Sewxat-e behar: yek şi'r-e bulend bera-ye kûdekan û nocewanan'' («Diyariya Biharê: Helbesteke Dirêj Ji Bo Zarok û Ciwanan», Tewrêz; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1337/1958)<ref name="anon4">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Sewxat-e behar: helbesteke dirêj ji bo zarok û ciwanan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|archive-date=25 kanûna paşîn 2020|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Çe kesî der-e qefes ra baz kerd?'' («Kê Deriyê Qefesê Vekir?», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, Tewrêz<ref name="ibna2012" /><ref name="khabar" /> === Rexne û teoriya wêjeyî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="ibna2012" /> * ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê», lêkolîneke rexneyî ya li ser helbesta îro ya Îranê), cild 1 (1376/1997, Narinc); cild 2 (1380/2001, Sepenta); çapa sê cildî (1389/2010, Dîbaye; {{ISBN|9789649961545}})<ref name="ik9094">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozare-ha-ye munferid, sê cild (Dîbaye, 1389/2010, 2.384 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel», 1381/2002, 488 r.) – Wîstar<ref name="ik9101">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se dehe şa'iran-e herfeyî (Wîstar, 1381/2002, 488 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Aşiqane-terîn-ha'' («Yên Herî Evîndarane», hilbijartin û lêkolîna helbestên ji 1300 heta 1380 [1921–2001]; 1384/2005) – Salis * ''Bîrûn perîden ez sef'' («Ji Rêzê Derbazbûn», hevpeyvîn, rexne û gotar, bi berhevkirina Mazyar Neyistanî; 1385/2006, Mifreq-nigar; çapa nû 1397/2018, Patîze) {{ISBN|9786009618446}}<ref name="ik97579">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Bîrûn perîden ez sef (Patîze, 1397/2018, 334 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro», hilbijartin û lêkolîn; 1386/2007, 528 r.) – Wîstar<ref name="ik9100">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz (Wîstar, 1386/2007, 528 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Gozare-ha-ye peywest'' («Pêşniyarên Girêdayî», nod salên helbesta nû ya farisî; 1393/2014, 622 r.) – Dîbaye {{ISBN|9789649961750}}<ref name="ik58674">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozare-ha-ye peywest (Dîbaye, 1393/2014, 622 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Te'emmulat; ez sifr'' («Raman; Ji Sifirê», rexne û gotar; çapa 2an 1398/2019, 255 r.) – Negah {{ISBN|9786003762176}}; li gorî pêşgotina Babaçahî, sernav sernavê rêzenivîsên ku berê bi vî navî di kovareke wêjeyî de hatibûn weşandin û paşê di ''Bîrûn perîden ez sef'' de hatibûn komkirin dubare dike, lê tu ji wan nivîsan di vê pirtûkê de cih nagirin.<ref name="ik9063">{{cite web|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Te'emmulat; ez sifr (Negah, çapa 2an, 1398/2019, 255 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolîn û antolojî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="bbc-obit" /> * ''Şerwe-serayî der cunûb-e Îran'' («Stranbêjiya ''Şerwe''yê li Başûrê Îranê», 1369/1990, Iqbal-e Lahûrî; çapa nû 1396/2017, Patîze) {{ISBN|9786009618422}}; lêkolînek li ser ''şerwe''yê<ref name="ik97695">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Şerwe-serayî der cunûb-e Îran (Patîze, 1396/2017, 306 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên Menûçehr Şeybanî (hilbijartin û lêkolîn; 1373/1994) – Merwarîd * ''In bang-e dilawîz'' («Ev Dengê Dilkêş», jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî; 1380/2001; çapa 2an 1398/2019) – Salis {{ISBN|9789647230018}}<ref name="ik17689">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e dilawîz (Salis, çapa 2an, 1398/2019, 532 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai639927">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz: jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai6012194">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên {{Girêdan|Menûçehr Neyistanî|fa|منوچهر نیستانی}} (1384/2005) – Merwarîd * ''Zîbatir ez cunûn'' («Ji Dînitiyê Bedewtir», jiyan û helbesta Îsmaîl Şahrûdî; 1387/2008; çapa 5em 1403/2024) – Salis {{ISBN|9789643803544}}<ref name="ik17710">{{cite web|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zîbatir ez cunûn (Salis, çapa 5em, 1403/2024, 328 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Gotarên bijartî === * «Pêla Sêyem: Pênaseyeke Nezelal û Sekinî», ''Adîne'', hejmar 24, gulan–hezîran 1988 * «Pêncî û Heft Salên Helbesta Nû ya Farisî», ''Adîne'', hejmar 25, hezîran–tîrmeh 1988 * «Rêbazên Helbestî Ji Salên 1960î Heta Îro», ''Adîne'', hejmar 26, tîrmeh–tebax 1988 * «Kêşa Wêneyan û Kelecana Hestyarî ya Peyvan», ''Adîne'', hejmar 28, îlon–çiriya pêşîn 1988 * «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî», ''Karname'', hejmar 4, adar–gulan 1999 * «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê», ''Ferheng-e tewse'e'', hejmar 49, gulan–hezîran 2001<ref name="nlai189097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=Krîza helbestê û rêya derketina jê / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Hafiz û Çanda Lîstikên Zimanî», ''Salname-ye Hafiz-pejûhî'' («Salnameya Lêkolînên [[Hafizê Şîrazî|Hafiz]]»), hejmar 6, 2003 * «Firehiya Bêsînor a Wateyê», ''Rûdekî'', hejmar 22, 2008<ref name="ensani" /> * «Mîr Carinan Ji Proletaryaya Kedkar Kêmtir Bi Kompleks in», ''Mihrname'', hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012<ref name="mehrnameh1391">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Mîr carinan ji proletaryaya kedkar kêmtir bi kompleks in (Mihrname, hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Li Ser Helbesta 'Bîranînên Min' a Ehmedreza Ehmedî», ''Berg-e hunar'', hejmar 32, zivistana 2021–2022<ref name="bargehonar1400">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=Li ser helbesta «Bîranînên Min» a Ehmedreza Ehmedî (Berg-e hunar, hejmar 32, zivistana 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevpeyvîn === ==== Bi şêweya pirtûkê ==== * ''Tarîx-e şefahî-ye edebiyat-e mu'asir-e Îran'' («Dîroka Devkî ya Wêjeya Hevdem a Îranê»), cild 5 (hevpeyvîna Ebdullah Sadat-Medenî bi Elî Babaçahî re; edîtorê giştî Mihemed-Haşim Ekberiyanî; 1384/2005) – Rûznigar<ref name="oralhist1384">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Elî Babaçahî (amadekirina Ebdullah Sadat-Medenî, bi serperiştiya Mihemed-Haşim Ekberiyanî, Rûznigar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Derî be otaq-e munaqeşe'' («Derek Ber Bi Odeya Gengeşeyê», berhevoka hevpeyvînên ku Babaçahî di nêzîkî sî û pênc salên çalakiya wêjeyî de dane; nêzîkî 500 r.; 1394/2015) – Negah {{ISBN|9786003760547}}<ref name="isna1394">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Elî Babaçahî: rewşa wêjeyê xemgîn e|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=7 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="ibna1395">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babaçahî: di Newrozê de ''Mirin bi Navberan'' a Saramago bixwînin|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=22 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Pirtûka ''Bîrûn perîden ez sef'' (1385/2006), ji bilî rexne û gotaran, çend hevpeyvînên wî jî dihewîne (li [[#Rexne û teoriya wêjeyî|Rexne û teoriya wêjeyî]] binêre). ==== Di kovar û rojnameyan de ==== * «Helbesta Qebareyê: Texmîn Bike Kî Tê Ku 'Qebareyê' Pênase Bike!» (maseya giftûgoyê bi {{Girêdan|Şems Aqacanî|fa|شمس آقاجانی}}, Elî Babaçahî, Muzeffer Royayî û Yezdan Selahşûr re), ''Baya'', hejmar 41, 2006<ref name="baya1385">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Helbesta qebareyê: texmîn bike kî tê ku «qebareyê» pênase bike! (maseya giftûgoyê, Baya, hejmar 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Ava Şêlo ya Helbestê» (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de li ser rewşa helbesta niha, beşa yekem), ''Şerq'', hejmar 1882, 17 çiriya paşîn 2013, r. 9<ref name="shargh1392">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=Ava şêlo ya helbestê (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Rojnameya Şerq|date=17 çiriya paşîn 2013|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126055139/http://sharghdaily.ir:80/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|archive-date=26 çiriya paşîn 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Postmodernîstbûn Ne Xewna Min a Dilsoj e!» (hevpeyvîna {{Girêdan|Elî Ebdullahî|fa|علی عبداللهی}} bi Babaçahî re), ''Sînema û edebiyat'', hejmar 39, zivistana 2013–2014<ref name="abdollahi1392">{{cite web|language=fa|author=Elî Ebdullahî|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Postmodernîstbûn ne xewna min a dilsoj e! Hevpeyvînek bi Elî Babaçahî re (Sînema û edebiyat, hejmar 39, zivistana 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Ajansên nûçeyan, malper û medyayên din ==== * «Eleqeya Helbestvanên Îro bi Struktura Kûr a Derûnî Cureyek Mîstîsîzm e», Ajansa Nûçeyan a Mehr, 17 çiriya pêşîn 2006<ref name="mehr" /> * «Şamlû Helbestên Ku Jê Hez Nedikir Diweşandin / Di Her Kêliyê de Me Dikarî Serobino Bikin!» (hevpeyvîna Şehab Darabiyan bi Babaçahî re li ser pêncî salên wî yên helbestê), ÎBNA, 1 kanûna paşîn 2018<ref name="ibna1396" /> * «Ez Li Fezaya Sîber Wekî ku Li ''Adîne'' Dinêrîm Dinêrim / Ez Hîn Li Ser Piyan im» (hevpeyvîn di 77emîn rojbûna wî de), ÎBNA, 11 çiriya paşîn 2019<ref name="ibna1398" /> * «Hinekan Bi Helbestên 'Bi Şêweya Royayî' re Li Hev Nedikir» (hevpeyvîna Neda Welîpûr bi Babaçahî re li ser Yedullah Royayî), ÎSNA, 17 îlon 2022<ref name="isna1401" /> * «Vegotina Elî Babaçahî ya Rêwîtiya Helbesta Hevdem / Mecbûriya Cuda Nivîsînê» (hevpeyvîna Şîrzad Bestamî bi Babaçahî re ku, li gorî ÎBNAyê, di nîvê salên 2010an de li kêleka kongreyeke helbestê li [[Xurremabad]]ê hatiye kirin û piştî mirina wî hatiye weşandin), ÎBNA, 26 sibat 2026<ref name="ibna547535">{{cite web|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Vegotina Elî Babaçahî ya rêwîtiya helbesta hevdem / Mecbûriya cuda nivîsînê|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Hevpeyvîn û xwendin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de ==== * «Ma Evîndarbûn Tawanbarî ye? Ez Wê Qebûl Dikim» (hevpeyvîna Mucteba Pûrmuhsin bi Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de), Radyo Zemane, 15 sibat 2008<ref name="zamaneh2008" /> * Xwendin ji bo Radyo Zemaneyê: piştî merasîma xelatdayînê ya yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû, Babaçahî du helbest ji berhevoka xwe ya xelatgir ''In keştî-ye pur-esrar'' ji bo vê medyayê xwendin (rapora Mihemed Tengistanî, 10 kanûna paşîn 2016).<ref name="zamaneh2016" /> * «Ey…» û du helbestên din: sê helbest ji berhevoka protestoyê ''Cehan muteweccih şud'' ku, li gorî kovara wêjeyî ''Bang'' (kovareke serbixwe ku li derveyî Îranê ji aliyê Şehriyar Mendenîpûr û Huseyn Nûşazer ve tê weşandin), helbestvan bi xwe ji bo kovarê hilbijartine (20 nîsan 2023).<ref name="baang" /> === Tomar (xwendin) === * ''Imza-ye yadigarî: guzîde-ye eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Îmzeya Bîranînê: Helbestên Bijartî yên Elî Babaçahî», bi dengê helbestvan; 1388/2009) – Tehqîqat-e nezerî, [[Îsfehan]]<ref name="nlai1846576">{{cite web|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Imza-ye yadigarî: helbestên bijartî yên Elî Babaçahî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In-torî fikr mî-kuned'' («Wiha Difikire», bi dengê helbestvan; helbest ji ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars''; 1391/2012) – Mu'essese-ye şebeke-ye sewtî-ye Xoş-beyan * Xwendin di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de (16 çiriya pêşîn 1977; tomara dengî, 3:35), li ser malpera Azadî hatiye weşandin<ref name="azadi-babachahi-audio" /> === Werger === Helbestên Babaçahî bo zimanên wekî îngilîzî, holendî, kurdî û erebî hatine wergerandin.<ref name="artebox" /> * ''In hem yek şûxî bûd'' (''This Too Was a Joke'', «Ev Jî Henekek Bû», hilbijartineke helbestan a duzimanî ku ji aliyê Seîd Seîdpûr ve bo îngilîzî hatiye wergerandin; edîtor Eyûb Sadiqiyanî; 1390/2011; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1389/2010) – Wîstar<ref name="artebox" /><ref name="nlai1975258">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Ez rûz-ha-ye roşen'' («Ji Rojên Ronak», hilbijartineke helbestan ku ji aliyê Babek Sehranewerd ve bo kurdî hatiye wergerandin){{Çavkanî hewce ye}} == Berhemên li ser Babaçahî == === Belgefîlm === * ''In qiyafe-ye meşkûk'' («Ev Rûyê Bi Guman», 2011), belgefîlmeke 90 deqîqeyî ya bi derhêneriya {{Girêdan|Wehîd Elîzade Rezazî|fa|وحید علیزاده رزازی}} li ser helbest û jiyana Babaçahî, ku di havîna 2011an de hatiye kişandin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="zamaneh2023" /><ref name="shargh" /> Hûşeng Çalengî, Mesûd Behnûd, Mihemed Mihemedelî, Mihemed Qayid, Mediya Kaşîger, Ehmed Pûrî, Fethullah Bîniyaz, Ferxunde Hacîzade, Behzad Xacat, Reza Amirî, Erdeşîr Rustemî, Elî Ebdullahî, Elîreza Mucabî û Babek Sehranewerd tê de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh" /> Fîlm cara yekem di 14ê adara 2012an de di merasîma rêzgirtinê de ku koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê li dar xistibû hate nîşandan.<ref name="ibna2012" /> * ''Bawer kunîd în hem yek şûxî bûd'' («Bawer Bikin, Ev Jî Henekek Bû», 2014), belgefîlmeke bi derhêneriya Muhsin Mûsewî Mîrkelayî.<ref name="mahjoubi" /><ref name="tabnak" /> Di sala 1396/2017an de ji aliyê Serzemîn-e Ahurayî ve wekî qutiyeke DVDyê ligel pirtûkeke 66 rûpelî bi sernavê ''Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!'' hate weşandin. {{ISBN|9786006792477}}<ref name="ik110132">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVDya belgefîlma li ser jiyan û berhemên Babaçahî, bi pirtûka «Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!» (Serzemîn-e Ahurayî, 1396/2017, 66 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3969267">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Pirtûk === * ''Kitab-e Dereng'' («Pirtûka Rawestanê», hejmara yekem: helbest û jiyana Elî Babaçahî; amadekirina Mihemed Lûtîc) – Tehqîqat-e nezerî, Îsfehan; danegeha Elmnet vê pirtûkê bi sernavê «Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî» û sala 1387/2008 tomar dike.<ref name="rang1387">{{cite web|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî (amadekirina Mihemed Lûtîc, Tehqîqat-e nezerî, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî der wez'iyet-e dîger'' («Heftê Kulîlkên Zer: Elî Babaçahî di Rewşeke Din de», bi berhevkirina Mihemed Lûtîc; çapa 1em 1393/2014, 240 r.) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792194}}; li gorî danasîna pirtûkê li ser Îran Kitab, ew sê dehsalên pêşîn ên kariyera helbestî ya Babaçahî nagire nav xwe, lê taybetmendiyên helbesta wî ji ''Nem-nem-e baranem'' û pê ve ji nû ve dixwîne û, li şûna dadbarkirina kalîteya helbestan, hewl dide bi analîza hêmanên wan «mifteyên xwendina helbestan» bide xwîner.<ref name="ik9093">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Heftad gul-e zerd (Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014, 240 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="haftad1393">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî di rewşeke din de (bi berhevkirina Mihemed Lûtîc, Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ferrux Letîfnejad, ''Nehwe-ye teşkîl û daryaft-e metn der eş'ar-e mu'asir (Nîma, Sepehrî û Babaçahî)'' («Avabûn û Wergirtina Metnê di Helbesta Hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî»), Suxen, 1396/2017.<ref name="latifbook1396">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=Avabûn û wergirtina metnê di helbesta hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî (pirtûk, Suxen, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî»), Şelek, 1397/2018.<ref name="ramnaram1397" /> * Îbrahîm Muhibbî, ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî: tehlîl-e sebkî-ye eş'ar-e Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî ber esas-e nezeriye-ye şinaxtî'' («Ber Bi Rûyên Cuda: Analîza Şêwazî ya Helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî Li Ser Bingeha Teoriya Mehrîfî»), Patîze, 1400/2021.<ref name="mohebbibook1400" /> * Feyz Şerîfî, ''Elî Babaçahî'', amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021.<ref name="sharifi1400">{{cite web|language=fa|author=Feyz Şerîfî|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Huseyn Baqirî, ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş: şalûde-şikenî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Lêdana Nikilê Teyrê li Nermika Guh: Dekonstruksiyon di Helbestên Elî Babaçahî de», deh berhevokên ku di salên 2010an de hatine weşandin), Patîze, 1402/2023.<ref name="bagheribook1402" /><ref name="nlai9348106">{{cite web|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş / Huseyn Baqirî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ebdullah Suleymanî (amadekar), ''Elî Babaçahî'', Efraz, 1402/2023.<ref name="soleimani1402">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Efraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Cawîd Tekawerân, ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî (ez Nem-nem-e baranem ta Ewra û dîgeran-e men)'' («Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de»), Xired-e Cawîd, 1403/2024.<ref name="takavaran1403" /> === Gotarên lêkolînê === * Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî, «Rêza Demî di Helbestê de ji Perspektîfeke Post-strukturalîst (bi Referansa Helbesta Elî Babaçahî)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', hejmar 13, payîza 2012.<ref name="bahadori1391" /> * Îbrahîm Muhibbî, Mezahir Nîkxah û Mihemed Hekîmazer, «Xwendina Du Helbestên Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Teoriya Şemayê di Stîlnasiya Mehrîfî de», ''Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)'', hejmar 3, payîza 2019.<ref name="mohebbi1398" /> * Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî, «Babaçahî û Hêmanên Zimanî yên Helbesta Postmodern», ''Mutale'at-e belaxî'', cild 12, hejmar 23, bihara 2021.<ref name="ehsani1400" /> * Behzad Xacat, «Lêkolîneke Berawirdî ya Helbesteke Elî Babaçahî û Yeke Şems Lengerûdî Li Ser Bingeha Teoriya Rîzomî ya Gilles Deleuze», ''Qend-e parsî'', cild 4, hejmar 13, zivistana 2021–2022.<ref name="khajat1400" /> * Elî Mihemedî û Tahire Qasimî, «'Sernav' di Helbestên Elî Babaçahî de, ji Realîzmê heta Postmodernîzmê», ''Dehxuda'', cild 14, hejmar 51, bihara 2022.<ref name="mohammadi1401" /> * Mihran Elîwend, Kazim Dizfûliyan û Qudretullah Tahirî, «Analîza Dîmena Rojavabûnê di Helbesta 'Pasingahî 2' ya Elî Babaçahî de li Ber Ronahiya Teoriya Michel Collot a Struktura Asoyê», ''Edebiyat-e parsî-ye mu'asir'', cild 12, hejmar 1, bihar–havîna 2022.<ref name="alivand1401" /> * Zekiye Mihemedlû, Berat Mihemedî û Seyfeddîn Ebbarîn, «Lêkolîn, Rexne û Analîza Şêweyên Lada Wateyî di Helbesta Elî Babaçahî de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 52, havîna 2022.<ref name="mohammadlou1401" /> * Ronak Cewherzade, Şahrux Hikmet û Mecîd Ezîzî, «Analîza Estetîk a Diyardeyên Postmodernîst di Du Berhevokên Elî Babaçahî ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="joharzadeh1401" /> * Mehbûbe Şîrgerdûn, «Diyardeyên Estetîk di Helbestên Elî Babaçahî de (Lêkolîna Heft Berhevokan)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="shirgardoon1401" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Rola Cîhana Deiktîk di Naskirina Cîhana Epîstemîk a Helbesta 'Dûrî û...' ya Babaçahî de, Li Ser Bingeha Helbestnasiya Mehrîfî ya Cîhanên Metnê ya Paul Werth», ''Neqd û nezeriye-ye edebî'', cild 7, hejmar 2, payîz–zivistana 2022–2023.<ref name="latifnejad1401" /> * Asiye Huseynelîzade, Haniye Sedrî Mecd û Şahperek Ferehbexş Isfehan, «Rexneyeke Formalîst a Helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Modela Geoffrey Leech», ''Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî'', cild 2, hejmar 1, bihara 2024.<ref name="hosseinalizadeh1403" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî, «Pirdengî di Helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li Hember Teşbîhê di Hunerên Dîtbarî yên Hevdem de», ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'', cild 21, hejmar 54, havîna 2024.<ref name="amini1403a" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî, «Helbesta Belavker di Salên 1990î de, bi Referansa Helbestên Elî Babaçahî», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 17, hejmar 106, sibat–adar 2025.<ref name="amini1403b" /> * Emîr Selacuqe, Mensûr Nîkpenah û Mistefa Salarî, «Teknîkên Lada Hevoksaziyê ya Piştî-nîmayî di Helbesta Helbestvanên Pêşeng ên Salên 1990î de», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 18, hejmar 113, îlon–çiriya pêşîn 2025.<ref name="salajegheh1404">{{cite journal|language=fa|author1=Emîr Selacuqe|author2=Mensûr Nîkpenah|author3=Mistefa Salarî|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Teknîkên lada hevoksaziyê ya piştî-nîmayî di helbesta helbestvanên pêşeng ên salên 1990î de|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=18|issue=113|date=îlon–çiriya pêşîn 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Rexne di kovarên wêjeyî de === * Nergis Baqirî, «''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' bi Nêrînekê», ''Kitab-e mah-e edebiyat'', hejmar 21 (hejmara rêzê 135), kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009.<ref name="bagheri1387">{{cite journal|language=fa|author1=Nergis Baqirî|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title=«Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz» bi nêrînekê (nirxandina pirtûka Elî Babaçahî)|journal=Kitab-e mah-e edebiyat|issue=21 (135)|date=kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sîmîn Behbehanî, «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="behbahani1401" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ''Cehan-e kitab'', cild 15, hejmar 3–4 (hejmara rêzê 254), gulan–tîrmeh 2010.<ref name="dastgheib1389" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="dastgheib1401" /> === Gotarên konferansan === * Qehreman Şîrî, «Helbesta Axaftinê û Helbesta Piştî-nîmayî», konferansa neteweyî ya ''Efsane'', 1389/2010.<ref name="shiri1389">{{cite web|language=fa|author=Qehreman Şîrî|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Helbesta axaftinê û helbesta piştî-nîmayî (gotar, konferansa neteweyî ya Efsane, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb, «Pêşxistina Zimanî di Helbesta Elî Babaçahî de Li Ser Bingeha Modela Zimanî ya Geoffrey Leech», konferansa Lêkolînê di Ziman û Wêjeya Farisî de, 1394/2015.<ref name="shakeri1394">{{cite web|language=fa|author=Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Pêşxistina zimanî di helbesta Elî Babaçahî de li ser bingeha modela Geoffrey Leech (gotara konferansê, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Cihê Evînê di Helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de», Kongreya Navneteweyî ya Ziman û Wêjeyê, 1395/2016.<ref name="mozaffari1395">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=Cihê evînê di helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Elî Babaçahî û Ramanên Wî yên Li Ser Mirinê», Kongreya 4em a Navneteweyî ya Çand û Ramana Olî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397a">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Elî Babaçahî û ramanên wî yên li ser mirinê (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Lêkolîneke Sosyolojîk a Hunerê di Helbestên Elî Babaçahî de», Kongreya Antropolojiya Biyolojîk û Zanistên Mirovî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397b">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=Lêkolîneke sosyolojîk a hunerê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Cureyên Qetbûna Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de», Konferansa 1em a Neteweyî ya Lêkolînên Wêjeyî bi Nêzîkatiyeke Berawirdî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397a">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Cureyên qetbûna vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de (ji ''Nem-nem-e baranem'' heta ''Ewra û dîgeran-e men'')», Konferansa 2yem a Navneteweyî ya Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397b">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr, «Xwedûrgirtina ji Metaforê di Helbesta Elî Babaçahî de», Civîna 13em a Navneteweyî ya Komeleya Pêşxistina Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="sadeghi1397">{{cite web|language=fa|author=Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Xwedûrgirtina ji metaforê di helbesta Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Tez === * Sara Xezayî, «Pêşxistin di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Erakê, 1389/2010.<ref name="khazaei1389" /> * Tahire Bezzî, «Wêneyê Yarê di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1392/2013.<ref name="bazzi1392" /> * Tahire Haşimî, «Dijberiyên Dualî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="hashemi1393" /><ref name="nlai4085141">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=Lêkolîna dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de / Tahire Haşimî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Mehmûd Palaş, «Lêkolîna Hêmanên Herêmî û Herêmîbûnê di Helbesta Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="palash1393" /><ref name="nlai3897575">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de / Mehmûd Palaş (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sumeye Mihemedînesb, «Lêkolîn û Ravekirina Hêmanên Helbesta Postmodernîst di Helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de», teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014.<ref name="mohammadinasab1393">{{cite web|language=fa|author=Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=Hêmanên helbesta postmodernîst di helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de (teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Emîr Mehdewî Hefşecanî, «Lêkolîneke Analîtîk a Têkiliyên Di Navbera Şekl û Wateyê de di Helbesta Îranî ya Salên 1990î de (Li Ser Bingeha Helbest û Nêrînên Reza Berahenî, Elî Babaçahî, Hafiz Mûsewî, Şems Aqacanî, Mihrdad Fellah, Elî Ebdulrizayî, Mihemed Azerm û Girenaz Mûsewî)», teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014.<ref name="mahdavi1393">{{cite web|language=fa|author=Emîr Mehdewî Hefşecanî|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de (teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3965008">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de / Emîr Mehdewî Hefşecanî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ebdulresûl Turabî, «Bikaranîna Henekê û Şêweyên Wî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 1394/2015.<ref name="torabi1394" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Metnîtî di Helbesta Hevdem de, Li Ser Bingeha Helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî», teza doktorayê, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], 1394/2015.<ref name="latifnejad1394" /> === Nûçe û nirxandin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de === * «Kuştinên Zincîreyî Piştî Heft Salan, Beşa Sêyem: Otobusa Mirinê» (navê Babaçahî di lîsteya rêwiyên otobusa Ermenistanê de cih digire), Radyo Farda, 24 çiriya paşîn 2005.<ref name="radiofarda" /> * Ferec Serkûhî, «Heft Roj, Pirtûk: Helbesta Babaçahî, Şanoyeke Ustad-Mihemed û Helbesta Tirkî ya Selahî» (rexneyek li ser ''Gul-baran-e hezar-rûze''), BBC Farisî, 27 çiriya pêşîn 2011.<ref name="sarkouhi1390" /> * Cemşîd Berzeger, «Salvegera 'Rêwîtiya Mirinê': Otobuseke Ku Êdî Naçe?», BBC Farisî, 6 tebax 2015.<ref name="bbc2015" /> * Îsfendiyar Kûçe, «''Cehan muteweccih şud'': Helbestên Protestoyê yên Elî Babaçahî», Radyo Zemane, 12 gulan 2023.<ref name="zamaneh2023" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», BBC Farisî, 23 sibat 2026.<ref name="bbc-obit" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, di 83 Saliya Xwe de Mir», Radyo Farda, 23 sibat 2026.<ref name="radiofarda2026" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», ''Îran Emrûz'', 23 sibat 2026.<ref name="ie-obit" /> * Hisam Mehcûbî, «Dema Li Dijî Elî Babaçahî Dirûşm Didan: 'Dîktator, Lez Bike, Helbestên Me Çap Bike!'», BBC Farisî, 24 sibat 2026.<ref name="mahjoubi" /> * Huseyn Nûşazer, «''Cehan muteweccih şud'' ya Elî Babaçahî: Dema Mehbûbe Diqîre», Radyo Zemane, 24 sibat 2026.<ref name="noushazar" /> * Komeleya Nivîskarên Îranê, «Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li Ser Mirina Elî Babaçahî» (ji nû ve weşandin), ''Îran Emrûz'', 24 sibat 2026.<ref name="kanoon" /> == Herwiha binêre == * [[Wêjeya farisî]] * [[Helbest]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:شعرخوانی علی باباچاهی از «این کشتی پراسرار»|trans-title=Elî Babaçahî helbestên «Ev Keştiya Bi Raz» dixwîne|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane}} * {{IMDb name|11595433}} * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)}} – poster, tomarên dengî û kopiyeke dîjîtal a pirtûka ''Deh şeb'' * {{Cite AV media|language=fa|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Pelê dengî yê MP3|publisher=Azadî (azadi.art)}} (16 çiriya pêşîn 1977) {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Babaçahî, Elî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1942]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kesên sedsala 21ê]] sbx6h1xvjrj0nwe3vkohca7sk3x7rlf 2097233 2097227 2026-10-05T05:17:58Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2097233 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | navê_rastî = علی باباچاهی | zimanê_navê_rastî = fa | wêne = A.Babachahi.jpg | alt_wêne = Wêneyê reş û spî yê Elî Babaçahî | sernavê_wêne = Babaçahî di sala 2011an de | bernav = E. Feryad (di ciwaniya xwe de) | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê|1942|11|11}} | cihê_jidayikbûnê = [[Bender Kengan|Kengan]], [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]], [[Îran]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|2026|2|23|1942|11|11}} | cihê_mirinê = [[Kerec]], Îran | cihê_goristanê = Goristana Beheşt-e Sekîne, Kerec | netewe = Îranî | pîşe = [[Helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner, [[nivîskar]] | ziman = [[Zimanê farisî|Farisî]] | perwerde = Fakulteya Wêjeyê ya {{Girêdan|Zanîngeha Şîrazê|fa|دانشگاه شیراز|en|Shiraz University}} | salên_çalak = 1961–2026 | hevjîn = Ferxunde Bextiyarî | zarok = Xezel, Behreng | xelat = {{Girêdan|Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} (2016, hevpar) }} '''Elî Babaçahî''' ({{bi-fa|علی باباچاهی}}; 11 çiriya paşîn 1942 – 23 sibat 2026; li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] 20 aban 1321 – 4 esfend 1404) [[helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner û [[nivîskar]]ekî îranî bû.<ref name="bbc-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Farisî|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew yek ji rûyên naskirî yên helbesta nûjen a farisî ya nifşê piştî [[Nîma Yûşîc|Nîma]] tê hesibandin; di salên 1990î de bû yek ji teorîsyen û rexnegirên herî nîqaşbar ên helbesta hevdem a Îranê û têgehên «helbesta piştî-nîmayî» (''şi'r-e pesa-nîmayî'') û paşê «helbest di rewşeke din de» (''şi'r der vez'iyet-e dîger'') danîn holê.<ref name="khabar">{{cite web|language=fa|author=Zeyneb Kazimxah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babaçahî, wêrek li dijî dubarebûnê / Xatirxwestin ji rizgarbûyekî bûyera otobusa hunermendan li Ermenistanê / Şeş dehsalên serhildan û nûbûnê|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Nêzîkî hejdeh salan li [[Bûşehr]]ê mamostetiya wêjeyê kir û di sala 1967an de li wir kovara wêjeyî ''Tekapû'' damezrand, ku di bin zexta [[SAVAK]]ê de hate girtin. Di çiriya pêşîn a 1977an de li Tehranê di «{{Girêdan|Deh Şevên Goethe|fa|شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|lt=Deh Şevên Goethe}}» de helbestên xwe xwendin. Piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşê]], di sala 1983an de bi zorê teqawît kirin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="mahjoubi">{{cite web|language=fa|author=Hisam Mehcûbî|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=Dema li dijî Elî Babaçahî dirûşm didan: «Dîktator, lez bike, helbestên me çap bike!»|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Farisî|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Gelek salan rûpelên helbestê yên mehnameya ''{{Girêdan|Adîne (kovar)|fa|آدینه (نشریه)|lt=Adîne}}'' birêve birin. Endamê {{Girêdan|Komeleya Nivîskarên Îranê|fa|کانون نویسندگان ایران|en|Writers' Association of Iran}} bû û yek ji rêwiyên wê otobusê bû ku di {{Girêdan|Bûyera otobusa Ermenistanê|en|Assassination attempt on the Iranian writers' bus|lt=bûyera otobusa Ermenistanê}} ya sala 1996an de dixwestin bavêjin newalekê.<ref name="kanoon">{{cite web|language=fa|author=Komeleya Nivîskarên Îranê|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li ser mirina Elî Babaçahî|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Îran Emrûz|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di sala 2016an de berhevoka wî ya helbestan ''{{Girêdan|In keştî-ye pur-esrar|fa|این کشتی پراسرار|lt=In keştî-ye pur-esrar}}'' («Ev Keştiya Bi Raz») bi hevparî wekî xelatgirê yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû hate ragihandin.<ref name="zamaneh2016">{{cite web|language=fa|author=Mihemed Tengistanî|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Elî Babaçahî: Ev Keştiya Bi Raz|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane|date=10 kanûna paşîn 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Wî zêdetirî sî pirtûk di warên helbest, rexne û lêkolînê de weşandin.<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" /> == Jiyannameya wî == === Zarokatî û ciwanî === Elî Babaçahî di 11ê çiriya paşîn a 1942an de li [[Bender Kengan|Kengan]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]] ji dayik bû û zarokatiya xwe li gundê Cofreyê derbas kir. Ew zarokê herî biçûk ê malbata xwe bû. Li gorî gotina wî, cara yekem bi rêya firoşkarekî gerok ku li kolanên Cofreyê [[helaw]] û pirtûk difirotin bi helbestê re nas bû; di nav wan pirtûkan de ''Mûş-o gorbe'' («Mişk û Pisîk») ya Ubeydê Zakanî jî hebû. Bi rêya birayên xwe jî bi pirtûkên siyasî yên Partiya Tûdeyê û kovarên wekî ''Omîd-e Îran'', ''Sepîd-o siyah'' û ''Roşenfikr'' re nas bû.<ref name="mahjoubi" /> Xwendina navîn û amadeyî li Bûşehrê qedand; li wir şagirtê Menûçehr Ateşî û Mihemedreza Nimetîzade bû, û paşê ya duyem wekî kesê ku di avakirina hesta wî ya helbestî de roleke diyarker lîstiye didît. Li gorî gotina wî, di 13 an 14 saliya xwe de helbesteke bi navê «Baran» («Baran») ji Ateşî re xwend, û Ateşî jê xwest ku wê ji tevahiya polê re bixwîne; wî ev bûyer wekî «destpêka wê serpêhatiyê ku ew kir helbestvan» didît. Di pêşbirka wêjeyî ya xwendekarên amadeyî de li Bûşehrê û paşê li [[Şîraz (bajar)|Şîrazê]] bû yekem, û heta dawiya amadeyiyê helbestên wî yên yekem bi navê wêjeyî «E. Feryad» di kovarên ''Omîd-e Îran'' û ''Zen-e rûz'' de dihatin weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Piştî ku ''Omîd-e Îran'' yek ji helbestên wî wekî «baştirîn helbesta hefteyê» hilbijart, dest bi weşandina berhemên xwe bi navê xwe yê rastîn kir.<ref name="khabar" /> === Zanîngeh û mamostetî === Babaçahî di sala 1961an de, di 19 saliya xwe de, kete Fakulteya Wêjeyê ya Zanîngeha Şîrazê<ref name="mahjoubi" /> (hin çavkanî sala 1960î nivîsîne<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" />). Li wir bi helbestvanên wekî Elîreza Tebayî û Mensûr Ûcî re nas bû, û wan li qehwexaneyeke li Kuçeya Zendê ya Şîrazê helbestên xwe ji hev re dixwendin. Babaçahî di dema xwendekariyê de çîrokên kurt jî dinivîsîn, lê dema ku nivîskarê şîrazî Mihemed Muezzin jê re got ku ew «ne pexşannivîsekî baş e», dev ji çîroknivîsînê berda û xwe da helbest û rexneya helbestê. Weşandina helbestên wî di heftenameya ''Ferdewsî'' de di salên 1963 û 1964an de rêya wî ya wêjeyî diyar kir.<ref name="mahjoubi" /> Piştî xwendinê û leşkeriya mecbûrî, di sala 1966an de li Bûşehrê wekî mamosteyê wêjeyê hate tayînkirin<ref name="mahjoubi" /> û nêzîkî hejdeh salan li dibistanên wî bajarî ders da.<ref name="khabar" /> Di sala 1969an de, sê sal piştî destpêkirina karê xwe, zewicî.<ref name="mahjoubi" /> Jina wî, Ferxunde Bextiyarî, mamosteya dibistanên amadeyî yên Bûşehrê bû;<ref name="artebox">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Hunermend – Elî Babaçahî|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> keçeke wan bi navê Xezel û kurekî wan bi navê Behreng hebûn.<ref name="artebox" /><ref name="tabnak">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (ji ÎSNAyê)|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === ''Tekapû'' û salên berî şoreşê === Di payîza 1967an de Babaçahî li Bûşehrê bû sernivîserê kovara wêjeyî ''Tekapû'' («Hewl û Têkoşîn»).<ref name="khabar" /><ref name="anon1">{{cite book|language=fa|author1=Seyîd Qasim Haşimî|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=Sed Salên Çapemeniya Bûşehrê|page=300}}</ref> Ev kovar di nav derdorên rewşenbîrî yên [[Tehran]]ê de bi germî hate pêşwazîkirin: ''Xûşe'', kovara ku [[Ehmedê Şamlû]] sernivîserê wê bû, nivîsên wê ji nû ve weşandin û nivîskarên wê wekî «hosteyên helbesta îro ya Îranê» bi nav kirin. Lê belê ''Tekapû'' di sala 1968an de, piştî tenê sê hejmaran, di bin zexta saziyên ewlehiyê de û bi hincetê nebûna destûrê hate qedexekirin.<ref name="khabar" /><ref name="bbc-obit" /> Berhevoka wî ya yekem, ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de»), jî di sala 1967an de bi pereyê wî bi xwe çap bû; tê de helbestên bi kêşên nîmayî hebûn. Li pey wê ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1970), ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1974) û ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1977) hatin; di heman demê de du pirtûkên helbestan ji bo zarokan jî weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Helbestên wî di weşanên rewşenbîrî yên wê demê de, bi taybetî ''Xûşe'' û ''Ferdewsî'', dihatin çapkirin,<ref name="kanoon" /> û bi kovarên wekî ''Roşenfikr'' û ''Rûdekî'' re jî hevkarî dikir.<ref name="bbc-obit" /> Di van salan de Babaçahî rexneya helbestê jî dinivîsî. Nivîsa wî ya rexneyî ya yekem, ku di ''Ferdewsî'' de derket, bersivek bû ji gotareke Reza Berahenî re; paşê gotarên tund li dijî helbesta Yedullah Royayî nivîsîn. Wê demê dijberekî hişk ê tevgerên «helbesta qebareyê» (''şi'r-e hecm'') û «pêla nû» (''mewc-e no'') bû, û paşê li ser wê qonaxê got: «Wê demê ez hinekî îdeolojîk bûm, an jî ruhê serdemê ez dikişandim»; nêrîna wî ya li hember van tevgeran, bi taybetî helbesta qebareyê, di dehsalên paşê de guherî.<ref name="mahjoubi" /> Di îlona 2022an de, di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA) re bi boneya mirina Royayî, ew wekî helbestvanekî pêşeng ê «bi nirx» bi nav kir ku «têra xwe bi helbesta îranî û fransî zanibû», got ku bawerî bi hebûna wî ya wêjeyî tîne û «her tim helbestên wî ecibandine», lê manîfestoya helbesta qebareyê wekî «gelekî mezinnimayî» û şêweya derbirîna wê wekî «nezanistî û helbestvanî» bi nav kir.<ref name="isna1401">{{cite web|language=fa|author=Neda Welîpûr|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Elî Babaçahî: hinekan bi helbestên Royayî re li hev nedikir|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=17 îlon 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214091105/https://www.isna.ir/news/1401062619032/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86%D8%AF|archive-date=14 kanûna pêşîn 2022|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî gotina wî, çalakiya wî ya siyasî, ku berî şoreşê tenê çandî bû, bi nêzîkbûna şoreşê re şêweyeke «berbiçavtir û pratîktir» girt.<ref name="mahjoubi" /> === «Deh Şevên Goethe» (çiriya pêşîn 1977) === [[File:Ten Nights of Goethe poster, October 1977, by Bozorg Khezraei.png|thumb|upright|Posterê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» (çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî; navê Babaçahî di bernameya şeva yekşemê, 16ê çiriya pêşîn de cih digire.]] ==== Rêxistin û girîngî ==== Ji 10 heta 19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356), Komeleya Nivîskarên Îranê bi hevkariya Enstîtuya Goethe deh şevên gotar û xwendina helbestan bi navê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» li baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û [[Almanya]]yê, li Kuçeya Pehlewî (Kuçeya Weliyesr a îro) li [[Tehran]]ê li dar xistin; ev rêzeşev paşê bi navê «Deh Şevên Goethe» hatin naskirin.<ref name="azadi-dahshab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)|date=19 kanûna pêşîn 2022|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260123200757/https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|archive-date=23 kanûna paşîn 2026}}</ref><ref name="iranica-goethe">{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 kanûna pêşîn 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319095301/https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute|archive-date=19 adar 2025}}</ref> Li gorî ''[[Encyclopædia Iranica]]'', di salên berê de jî li enstîtuyê şevên helbestê hatibûn lidarxistin, lê di sala 1977an de cara yekem bû ku hevkarê îranî ne Civata Wêjeyî ya Tehranê ya girêdayî dewletê, lê Komeleya Nivîskaran a opozîsyonê bû, ku di çarçoveya vebûna siyasî ya serdema Serokwezîr Cemşîd Amûzgar de destûr wergirtibû ku dîsa civînan bike. Baxçeyê komeleya çandî hate hilbijartin, ji ber ku cihê enstîtuyê bi xwe ji bo temaşevanên ku dihatin hêvîkirin biçûk dihat dîtin.<ref name="iranica-goethe" /> Endamên komeleyê li ser vê yekê hemfikir in ku fikir ji helbestvan Celal Serferaz hatibû, ku berpirsê rûpela helbestê ya rojnameya ''Keyhan'' bû; karên lojîstîkî jî spartin {{Girêdan|Îslam Kazimiye|fa|اسلام کاظمیه}}.<ref name="iranchehr2013">{{cite web|language=fa|author=M. X.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, 10–19 çiriya pêşîn 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Îrançehr|date=26 nîsan 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423041324/http://iranchehr.com/?p=2567|archive-date=23 nîsan 2025}}</ref> Serferaz paşê nivîsî ku modela wî şevên helbestê yên kovara ''{{Girêdan|Xûşe (kovar)|fa|خوشه (مجله)|lt=Xûşe}}'' bûn ku di bin serperiştiya [[Ehmedê Şamlû]] de dihatin lidarxistin, û ku baxçe li ser pêşniyara rêveberê enstîtuyê Hans Becker şevê bi 4.000 timenan hatibû kirêkirin.<ref name="bbc-sarfaraz2013">{{cite web|language=fa|author=Celal Serferaz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=Helbestên Deh Şevên Goethe çawa hatin organîzekirin|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=BBC Farisî|date=22 tîrmeh 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012090315/https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|archive-date=12 çiriya pêşîn 2025}}</ref> Li gorî ''Iranica'', di şeva yekem de elalet ewqas zêde bû ku rijiya kuçeyên derdorê, û li wir bilindgo hatin danîn; di şevên destpêkê de heta deh hezar kes amade bûn, û piştî ku baran dest pê kir hejmar daket nêzîkî sê hezar kesan. Zêdetirî pêncî nivîskar, helbestvan, şanonivîs, rexnegir û wergêr li ser [[sensûr]]ê, azadiya ramanê, berpirsiyariya rewşenbîran, newekhevî û zilmê axivîn, «û bi vî awayî bûyereke wêjeyî kirin bûyereke siyasî».<ref name="iranica-goethe" /> Malpera ''Azadî'' hejmara amadeyan di navbera deh û panzdeh hezar kesan de texmîn dike,<ref name="azadi-dahshab" /> û gotareke «M. X.» di kovara serhêl ''Îrançehr'' de hejmara axaftvan û helbestvanan 57 kes dide.<ref name="iranchehr2013" /> Komele û enstîtuyê li hev kiribûn ku axaftvan li şûna «sensûr»ê peyva ''mumeyyizî'' («kontrol»), ku têgeha destûrê bû, bi kar bînin; lê belê di şeva sêyem de {{Girêdan|Şems Al-e Ehmed|fa|شمس آل احمد}} hema di destpêka axaftina xwe de ev peymana veşartî eşkere kir û gelek caran peyva «sensûr» bi kar anî.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Di şeva pêncem de, piştî axaftineke {{Girêdan|Baqir Mumînî|fa|باقر مؤمنی}}, ku li gorî malpera ''Azadî'' zêdetirî sed caran peyva «sensûr» bi kar anî, û xwendina helbestan a Seîd Sultanpûr, heyecana elaletê gihîşt lûtkeyê û Becker qîriya ku helbestvan dev ji dikê berde. Hingê biryar hate dayîn ku axaftin bên rakirin, lê rêkxistina nû rastî nerazîbûna amadeyan hat û piştî danûstandinên nû yên di navbera komele û enstîtuyê de, axaftin ji şeva şeşem ve ji nû ve dest pê kirin. Di dawiya şeva nehem de telegrafeke piştgiriyê ya komek nivîskar û ramanwerên fransî, di nav wan de [[Jean-Paul Sartre]], [[Simone de Beauvoir]] û [[Michel Foucault]], hate xwendin. Di şeva dawî de serokê komeleyê, Behazîn (Mehmûd Îtimadzade), ji elaletê re got: «Deh şevan hûn hatin, bi elaletên ku pir caran digihîştin deh hezar kesan an zêdetir [...] û we guh da axaftvanan. We çi bihîst? Azadî, û azadî, û azadî...»; peyama dawî ya komeleyê jî ji aliyê Hûşeng Gulşîrî ve hate xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> ''Iranica'' dibêje ku her çend wesayîtên zirxî yên leşkerî derdor dorpêç kiribûn jî, tu tundî çênebû, û Deh Şev bûn «yekem xeleka rêzeke civînên protestoyê yên girseyî ku bi Şoreşa 1979an bi dawî bû».<ref name="iranica-goethe" /> Poster ji aliyê Buzurg Xizrayî, grafîkerê rojnameya ''Ittilaat'', ve hate sêwirandin: masiyekî spî yê biçûk ku bi gotina sêwiranerê wî «qîrîna têkoşînê li dijî sensûr û zordariyê» bilind dike.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Li gorî Serferaz, sansûrvanan destûr nedan ku navê komeleyê li ser posterê cih bigire, û poster du caran hate sansûrkirin; her wiha nivîsiye ku ferman ji rojname, radyo û televîzyonê re hatibû dayîn ku tu nûçe û raporan neweşînin, û tenê {{Girêdan|Sîrûs Elînejad|fa|سیروس علی‌نژاد}} piştî şeva yekem di ''Ayendegan'' de raporek weşand ku ew xiste tengasiyê.<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> Vegotina ''Îrançehr'', ku xwe dispêre rojnameyên wê demê, hinekî cuda ye: li gorî wê, çar rojnameyên neteweyî di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de poster û bername weşandin, û ''Ittilaat'', ''Keyhan'' û ''Rastaxîz'' heta şeva şeşem bi kurtî nûçeyên şevan dan, û piştî wê ji bilî ''Ittilaat'' hemû bêdeng bûn.<ref name="iranchehr2013" /> Kasetên Deh Şevan hatin kopîkirin û bi hezaran li hundir û derveyî Îranê hatin firotin, û metnên axaftin û helbestan di sala 1978an de ji aliyê weşanxaneya Emîr Kebîr ve bi navê ''Deh şeb'' («Deh Şev»), bi amadekirina {{Girêdan|Nasir Muezzin|fa|ناصر مؤذن}}, hatin çapkirin.<ref name="iranica-goethe" /><ref name="moazzen1357">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Serferaz, kasetên esil ên axaftin û xwendinan, û her wiha kasetên rûniştinên pirs û bersivan, paşê ji ber xemsariyê winda bûn;<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> lê kopî man, û di salên 2022–2023an de malpera ''Azadî'' pelên dengî yên xwendin û axaftinan, ligel poster û kopiyeke dîjîtal a pirtûkê, weşandin.<ref name="azadi-dahshab" /> ==== Xwendina Babaçahî di şeva heftem de ==== <div style="float:right; clear:right; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 0 1em 1.2em; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">Deh Şevên Goethe – '''şeva heftem'''<br />Yekşem, 16 çiriya pêşîn 1977 (24 mehr 1356)<br />Baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û Almanyayê, Tehran</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|Tomara dengî ya xwendina Elî Babaçahî di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Helbestên wî di pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456):''' # «Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî» # «Strana xwecihî» # «Di pesnê evîndarên cîhanê de» # «Di welatê xweliyê de» </div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Dirêjahî: 3:35 · Çavkaniya deng: malpera Azadî (azadi.art)</div> </div> Babaçahî, ku wê demê li Bûşehrê dijiya, berî ku organîzator bikaribin bi wî re têkiliyê deynin, wekî beşdar hate ragihandin. Di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de ''Keyhan'' nivîsî: «Her çend navên {{Girêdan|Mensûr Ûcî|fa|منصور اوجی}}, Elî Babaçahî, Behmen Salihî û Mensûr Bermekî di lîsteya beşdaran de hene jî, organîzatoran nekarîne bi wan re têkiliyê deynin, ji ber ku li bajarên derveyî paytextê dijîn.» Li gorî «M. X.», komeleyê, ku navnîşanên hin ji van helbestvanan tunebûn, navên wan weşandin da ku nûçe bigihîje wan û werin; di 10ê çiriya pêşîn de ''Keyhan'' ragihand ku ew hatine agahdarkirin û amadebûna xwe ya beşdarbûnê diyar kirine. Ji van her çar kesan, Salihî û Bermekî beşdar nebûn.<ref name="iranchehr2013" /> Posterê navê Babaçahî, ligel Îslam Kazimiye, M. Azad, Cewad Mucabî, Celal Serferaz û Betûl Ezîzpûr, ji bo bernameya yekşemê, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356), ango şeva heftem, nivîsandibû.<ref name="azadi-poster">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Posterê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê (10–19 çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadî (azadi.art)|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090300/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî pelên dengî yên ku malpera ''Azadî'' weşandine, şeva heftem bi axaftineke Kazimiye bi sernavê «Azadî di destûrê de û lidarxistina şevên helbestvanan» dest pê kir; paşê Daryûş Aşûrî li ser «Helbest azadî ye» axivî, wergirtina Ebbas Celalî Sûsenabadî wekî endamê komeleyê hate ragihandin, û {{Girêdan|Cefer Kûşabadî|fa|جعفر کوش‌آبادی}}, Elî Babaçahî, Cewad Mucabî û M. Azad helbestên xwe xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> Heman şevê peyameke wergêr Mihemed Qazî, ku piştî emeliyata gewriyê nedikarî biaxive, ji aliyê keça wî Meryemê ve hate xwendin.<ref name="iranchehr2013" /> Çavkanî li ser pêkhateya beşdarên wê şevê cuda ne: pirtûka ''Deh şeb'' Betûl Ezîzpûr û Celal Serferaz jî di nav helbestvanên şeva heftem de dinivîse,<ref name="moazzen1357-n7">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> lê di pelên dengî yên ''Azadî'' de xwendina Serferaz û helbestên Ezîzpûr (bi dengê Serferaz) aîdî şeva heştem in.<ref name="azadi-dahshab" /> Helbestên Babaçahî di beşa şeva heftem a pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456) hatine çapkirin: «Selam ber şukûfe-ye surxî ke ez piyale-ye meşriq demîd» («Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî»), «Sirûd-e bûmî» («Strana xwecihî»), «Der wesf-e aşiqan-e dunya» («Di pesnê evîndarên cîhanê de») û «Der qelemrew-e xakister» («Di welatê xweliyê de»). Helbesta yekem bi van rêzan dest pê dike: «Silav li rojê û li evînê / Ey ruhê bêaram ê bender / Ey lûtkeya rûmet û dînitiyê».<ref name="moazzen1357-b">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Tomareke dengî ya xwendina wî ya wê şevê, bi dirêjahiya 3 deqîqe û 35 çirkeyan, li ser malpera ''Azadî'' heye.<ref name="azadi-babachahi-audio">{{cite AV media|language=fa|people=Elî Babaçahî (xwîner)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî (16 çiriya pêşîn 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Tomara dengî, 3 deqîqe û 35 çirke|publisher=Azadî (azadi.art)|date=2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090323/https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Piştî şoreşê === Di sala 1980î de Babaçahî berhevoka ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê») weşand. Di sala 1983an de, piştî hejdeh salan mamostetiyê, bi zorê û berî wextê xwe teqawît kirin; paşê got ku ew «bi îhtimaleke mezin» ji aliyê wan kesan ve ku xwe wekî «xwediyên rastîn ên şoreşê» didîtin «hatiye dûrxistin». Paşê Bûşehr terk kir û li [[Kerec]]ê bi cih bû.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî Elî Mesûdînia, piştî ku ji mamostetiyê hate dûrxistin, bi salan xwe da lêkolînên rexneyî yên li ser helbesta îranî.<ref name="masoudinia">{{cite web|language=fa|author=Elî Mesûdînia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Valahiyan bixwînin / Li ser Elî Babaçahî|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li Kerecê, bi navbeynkariya şanonivîs Xusrew Hekîm-Rabit, bi radyoyê re wekî nivîskarê şanoyên radyoyî xebitî.<ref name="mahjoubi" /> Ji sala 1989an ve, di bin rêveberiya Nesrullah Pûrcewadî de, ji bo Navenda Weşanên Zanîngehê (''Merkez-e neşr-e danişgahî'') xebitî; li wir yanzdeh an diwanzdeh salan bi edîtoriya pirtûkan û lêkolîna li ser metnên klasîk ên farisî re mijûl bû, heta ku beşa ferhenga farisî ya navendê hate girtin.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha tê gotin ku ji bo weşanxaneyên wekî Papîrûs û Pîşbord xebitiye û berpirsê beşa helbest û rexneyê ya kovara ''Nafe'' bûye.{{Çavkanî hewce ye}} Ji sala 1988an ve Babaçahî di mehnameya ''Adîne'' de gotar li ser rêbazên helbesta hevdem weşandin;<ref name="ensani">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Elî Babaçahî (lîsteya gotaran)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Portala Zanistên Mirovî (Ensanî)|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji hejmara 35an ve berpirsiyariya rûpelên wê yên helbestê girt ser milê xwe û nêzîkî deh salan ew birêve birin; li gorî wî, berî wî Eşkewerî di vî karî de bû.<ref name="kanoon" /><ref name="mahjoubi" /> Di hejmara 36an de berhemên Ehmedê Şamlû, Ferrux Temîmî, Seyîd Elî Salihî, Elî Mihemed Heqşinas û Hurmuz Elîpûr weşandin. Hişkiya hilbijartinên wî bû sedem ku hin helbestvanên ku helbestên wan nehatibûn qebûlkirin li dijî wî dirûşmeya henekî «Dîktator, lez bike / helbestên me çap bike!» bibêjin.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî ''XeberOnline'', wî ji vê postê helbestvanên ciwan dan nasîn û di heman demê de rêbazên helbestî yên serdest bi awayekî eşkere rexne kirin; di vê serdemê de bû ku «helbesta piştî-nîmayî» û paşê «helbest di rewşeke din de» formule kir.<ref name="khabar" /> Mesûdînia ''Adîne'' wekî yek ji weşanên herî bibandor ên salên 1990î di gelek waran de, di nav wan de helbest, dibîne.<ref name="masoudinia" /> === Komeleya Nivîskarên Îranê === Piştî teqawîtbûna xwe, Babaçahî bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya Komeleya Nivîskaran bû. Ew yek ji îmzekarên «Daxuyaniya 134 Nivîskaran» (metna «Em Nivîskar in», 1994) bû û, wekî endamê derdora şêwirmendiyê, paşê ji bo zindîkirina Komeleya Nivîskarên Îranê xebitî. Piştî ku serdema sêyem a komeleyê di sibat–adara 1999an de hate avakirin, bû endamê fermî û heta dawiya jiyana xwe endam ma; beşdarbûna wî ya dawî di civîna giştî ya komeleyê de di sala 2023an de bû.<ref name="kanoon" /> === Bûyera otobusa Ermenistanê === Di tebaxa 1996an de Babaçahî yek ji bîst û yek nivîskar, helbestvan û rojnamegeran bû ku li ser vexwendina Yekîtiya Nivîskarên [[Ermenistan]]ê bi otobusê ber bi Ermenistanê ve bi rê ketin.<ref name="bbc2015">{{cite web|language=fa|author=Cemşîd Berzeger|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Salvegera «rêwîtiya mirinê»: otobuseke ku êdî naçe?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Farisî|date=6 tebax 2015|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="radiofarda">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=Kuştinên zincîreyî piştî heft salan, beşa sêyem: otobusa mirinê|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radyo Farda|date=24 çiriya paşîn 2005|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Radyo Fardayê, Mensûr Kûşan, ku berpirsê koordînasyona rêwîtiyê bi nivîskaran re bû, lîsteyeke kesayetiyên wêjeyî amade kiribû; ji van, Ehmedê Şamlû, Hûşeng Gulşîrî û Reza Berahenî her yek ji ber sedemên cuda vekişiyan, û di dawiyê de van bîst û yek kesan rêwîtî kirin: Mihemedelî Sepanlû, Cewad Mucabî, Mesûd Behnûd, Sîrûs Elînejad, Emîr Hesen Çiheltin, Bîjen Bîjarî, Bîjen Necdî, Mihemed Mihemedelî, Şehriyar Mendenîpûr, Şapûr Corkeş, Mesûd Tûfan, Elî Babaçahî, Hesen Esxerî, Menûçehr Kerîmzade, Kamran Celîlî, Mehmûd Teyyarî, Ferec Serkûhî, Ferîşte Sarî, Mecîd Daniş-Araste, Elî Sedîqî û Mensûr Kûşan.<ref name="radiofarda" /> Di berbanga 6ê tebaxa 1996an de şofêr du caran hewl da ku otobusê li Gelîyê Heyranê ji qeraxa newalê bavêje xwarê, û her carê bi xwe ji wesayîtê baz da; hişyariya Mesûd Tûfan û Şehriyar Mendenîpûr rêwî xilas kirin. Paşê li [[Astara, Îran|Astarayê]] hatin girtin û lêpirsîn, û sibeha din hatin berdan.<ref name="bbc2015" /> Li gorî BBC Farisî, vegotina herî berfireh a vê bûyerê ya Mensûr Kûşan e di pirtûka wî ''Hedîs-e teşne û ab'' de, û Mihemed Mihemedelî di destpêka salên 2000î de li Îranê yekem nivîs li ser vê mijarê weşand.<ref name="bbc2015" /> Bûyer paşê wekî plana [[VEVAK|Wezareta Îstîxbaratê]] ji bo tunekirina nivîskarên rexnegir hate naskirin û bi {{Girêdan|Kuştinên zincîreyî yên Îranê|fa|قتل‌های زنجیره‌ای|en|Chain murders of Iran|lt=kuştinên zincîreyî}} re hate girêdan.<ref name="bbc-obit" /><ref name="kanoon" /> Babaçahî her tim behsa wê wekî «ezmûneke tirsnak» dikir.<ref name="kanoon" /> === Salên dawî û mirin === Di hevpeyvînekê de ku di 77emîn rojbûna xwe de (çiriya paşîn 2019) da, Babaçahî got ku pirtûka xwe ya dawî, berhevoka ''Yûsif, to murexxesî'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî», Mania Hunar, 2018), bi binsernavê «Çalakiya hêmana civakî» û pêşgotineke 33 rûpelî weşandiye, da ku bersivê bide wan rexnegiran ku helbesta wî ne-civakî didîtin. Wî got ku tu pirtûkeke wî di amadekirinê de tune ye, ku piraniya dema xwe bi xwendina felsefe û romanan derbas dike, û ku ji bo têkiliya bi nifşê ciwan re li ser medyaya civakî çalak e, û li wir, wekî rojên ku rûpelên ''Adîne'' birêve dibirin, helbestên kesên din diweşîne. Got ku bi salan atolyeyeke helbestê jî birêve biriye; li gorî Mesûdînia, ev atolye ji salên 2000î ve hebû û çend ji beşdarên wê bûn helbestvanên naskirî.<ref name="masoudinia" /><ref name="ibna1398">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Elî Babaçahî: Ez li medyaya civakî wekî ku li kovara ''Adîne'' dinêrîm dinêrim / Ez hîn li ser piyan im|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 çiriya paşîn 2019|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di heman gotarê de ÎBNA ew wekî yek ji helbestvanên pêşîn ên «dibistana helbestê ya Bûşehrê» bi nav kir.<ref name="ibna1398" /> [[File:The world realized by Ali Babachahi.jpg|thumb|upright=1.2|Bergê ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)») ya Elî Babaçahî (Aftab, Norwêc, 1401 hicrî ya rojî)]] Berhevoka dawî ya Babaçahî, ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)»), li gorî rûpela sernavê di sala 1401ê hicrî ya rojî de (2022–2023), wekî çapa yekem, ji weşanxaneya Aftab li [[Norwêc]]ê derket; li gorî weşanxaneyê 58 helbest tê de hene. Weşanxane metnan wekî «berê sed rojên têkoşînê li kolanê» û «meşa hevpar a helbestvan û peyvê bi protestoya gel re» dide nasîn.<ref name="aftab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Neşr-e Aftab|location=Norwêc|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Radyo Zemane wê wekî berhevokeke 136 rûpelî bi pêşgotineke kurt û 54 helbestan bi nav dike û weşana wê dide bihara 2023an.<ref name="zamaneh2023">{{cite web|language=fa|author=Îsfendiyar Kûçe|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title=«Cîhan Têgihîşt»: helbestên protestoyê yên Elî Babaçahî|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radyo Zemane|date=12 gulan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Huseyn Nûşazer, ku ji bo heman medyayê dinivîse, jî wê dide sala 2023an û wê «di bin bandora tevgera Jin, Jiyan, Azadî de» dibîne.<ref name="noushazar">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Nûşazer|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=«Cîhan Têgihîşt» ya Elî Babaçahî: dema Mehbûbe diqîre|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radyo Zemane|date=24 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê tê de vegotina helbestî ya Babaçahî ya [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|tevgera protestoyê ya 2022an]] dibîne.<ref name="kanoon" /> Di pêşgotinê de Babaçahî dinivîse ku protesto û bêîtaetiya sivîl penageha gel e li dijî xizanî û zordariyê, û ku «ev nayê wê wateyê ku rewşenbîr dikarin xwe ji van bedbextiyan dûr bigirin»; ew «helbestvanên têr» ên ku «li pişt mecaz û sembolê îdiaya azadî û edaletê dikin» rexne dike, û her wiha nêzîkatiya xwe wekî dijderketinekê li hember «qaîdeyên damezrandî» yên helbestê pênase dike.<ref name="aftab" /> Di nîsana 2023an de kovara wêjeyî ''Bang'' sê helbest ji vê berhevokê, ku helbestvan bi xwe hilbijartibûn, weşand, di nav wan de «Ey…!» bi dengê nivîskar.<ref name="baang">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Elî Babaçahî: «Ey…» û du helbestên din|url=https://baangnews.net/14468|website=Kovara wêjeyî ya Bang|date=20 nîsan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Nûşazer, «Ey…!» di sala 2020an de wekî bersivek ji {{Girêdan|Xwepêşandanên Îranê yên 2019–2020|fa|اعتراضات آبان ۱۳۹۸|en|2019–2020 Iranian protests|lt=protestoyên çiriya paşîn a 2019an}} re hatiye nivîsandin û cara yekem di sala 2023an de hatiye weşandin; Radyo Zemane helbest bi dengê nivîskar di bernameya xwe ya radyoyî ya 23ê sibata 2026an de, ligel nûçeya mirina wî, weşand.<ref name="noushazar" /> Piştî demeke nexweşiyê, Elî Babaçahî di piştî nîvroya duşemê, 23ê sibata 2026an de li nexweşxaneyeke Kerecê ji ber rawestana dil, di 83 saliya xwe de, çû ser dilovaniya xwe.<ref name="tabnak" /><ref name="bbc-obit" /><ref name="radiofarda2026">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, di 83 saliya xwe de mir|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radyo Farda|date=23 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew di sibeha pêncşemê, 26ê sibata 2026an de li goristana Beheşt-e Sekîne ya Kerecê, li ber çavên malbata xwe û kesayetiyên wêjeyî yên wekî Hurmuz Elîpûr, Mihemed Qasimzade, Şehab Muqerrebîn, Hafiz Mûsewî û Muzeffer Royayî, bi dengê ''demam''ê, defeke başûrê Îranê, hate veşartin.<ref name="ibna2026">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafiz Mûsewî: Babaçahî helbestvanekî serhildêr bû ku li tu qonaxê nesekinî|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê di daxuyaniyekê de wekî «nivîskarekî serbixwe û parêzvanekî dilsoz ê azadiya raman û derbirînê» rêz jê girt.<ref name="kanoon" /> == Helbest û helbestnasî == Di nav dehsalan de şêwaza Babaçahî ji romantîzma civakî û helbesta nîmayî ber bi helbesta piştî-nîmayî ve çû.<ref name="bbc-obit" /> Behzad Xacat berhemên wî li du serdeman, berî û piştî salên 1990î, dabeş dike û wî di nav pêşengên rêbazekê de dihesibîne ku di wê dehsalê de têgihîştina adetî ya helbestê serobino kir.<ref name="ie-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Îran Emrûz|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê wî wekî «helbestvanekî ezmûngir» bi nav dike ku di heft dehsalên çalakiya wêjeyî de du caran şêwaza xwe ji nû ve nirxand.<ref name="kanoon" /> Di merasîma veşartina wî de Hafiz Mûsewî got ku Babaçahî «tam di wê kêliyê de ku di lûtkeya navdarî û pêgeha xwe de bû», bi weşandina ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im») di salên 1990î de rûyekî bi tevahî cuda nîşan da.<ref name="ibna2026" /> Di gotara «Firehiya Bêsînor a Wateyê» de, ku di kovara ''Rûdekî'' de (hejmar 22, 2008) hate weşandin,<ref name="ensani" /> Babaçahî dibêje ku metna wêjeyî, û bi taybetî helbesta hevdem, xwediyê wateyeke sabît û ji berê ve diyarkirî nîne, û ku wate di pêvajoyeke dînamîk a di navbera metn û xwîner de tê avakirin. Li gorî wî, nezelalî, sekinîn û qetbûnên zimanî ne qelsî ne, lê çavkanî ne ku qada şîroveyê fireh dikin.<ref name="mahjoubi" /> Di gotara «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê» de (mehnameya ''Ferheng-e tewse'e'', gulan–hezîran 2001)<ref name="ensani" /> dinivîse: «Krîz, bi wateya xwe ya giştî, belkî îşaret bi tiştekî derveyî helbestê dike. Ji ber vê yekê, girêdana krîzê bi helbesta hevdem re dê ne dadperwer be.»<ref name="mahjoubi" /> Wî bingehên helbesta piştî-nîmayî di gotara «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî» de (kovara ''Karname'', adar–gulan 1999) diyar kirin.<ref name="ensani" /> ''XeberOnline'' prensîbên teoriya «helbest di rewşeke din de» wiha kurt dike: «zimanîbûna helbestê» (ziman wekî armanca helbestê, ne amûra wê), «paşxistina wateyê», «revîn ji hevoksaziyê», û «henek û parodî».<ref name="khabar" /> Di hevpeyvîna ÎSNAyê ya ku li jor hate behskirin de, Babaçahî «helbest di rewşeke din de» ji «helbesta din» (''şi'r-e dîger'') a salên 1960î cuda dike; li gorî wî, helbestvanên wekî Bîjen Îlahî û {{Girêdan|Hûşeng Çalengî|fa|هوشنگ چالنگی}} aîdî vê rêbazê ne, û helbesta Royayî nêzîkî wê ye. Li gorî wî, «helbesta din» rêzê li yekîtiya xwe ya organîk digire û «avakirî û navendgir» e, lê «helbest di rewşeke din de» «aîdî serdema gumanê ye»: navendrev e, ji «vegotinên pirjimar» pêk tê ku guh didin «ezên hundirîn ên cuda yên mirov», û dawiyên wê vekirî ne. Ew helbesta Royayî wekî «strukturalîst» û «helbest di rewşeke din de» wekî «post-strukturalîst», «di xuyangê de perçebûyî, bi vegotinên pirjimar» û «xwîner-navend» bi nav dike.<ref name="isna1401" /> Di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Mehrê re (2006) eleqeya helbestvanên îro bi «struktura kûr a derûnî» wekî «cureyek ji mîstîsîzmê» bi nav kir,<ref name="mehr">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Elî Babaçahî: eleqeya helbestvanên îro bi struktura kûr a derûnî cureyek mîstîsîzm e|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Ajansa Nûçeyan a Mehr|date=17 çiriya pêşîn 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303130900/http://www.mehrnews.com:80/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|archive-date=3 adar 2012|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di hevpeyvînekê de bi Radyo Zemaneyê re (2008) hebûna jinê di helbesta xwe de wekî «xwestina celebek teziyê, cureyek zindîtiyê» şirove kir.<ref name="zamaneh2008">{{cite web|language=fa|author=Mucteba Pûrmuhsin|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Ma evîndarbûn tawanbarî ye? Ez wê qebûl dikim (hevpeyvîna bi Elî Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radyo Zemane|date=15 sibat 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625013317/https://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|archive-date=25 hezîran 2024|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew bawer bû ku helbest piştî çûna helbestvan jî rêya xwe didomîne.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha got ku helbestên xwe deyndarê «fikaran» e ku, bi gotina wî, «bi tundî dorpêç dikin», û lê zêde kir ku di nav van hemûyan de «henek tê hawara min».<ref name="zamaneh2023" /> Li gorî Huseyn Nûşazer, Babaçahî «helbesta protestoyê» ji «dirûşm» an «qîrîn»a sade cuda dikir û li ser aliyê wê yê hunerî israr dikir: li gorî wî, divê helbesta protestoyê rastiyên civakî yên tal kopî neke, lê bi xeyal, raman û amûrên zimanî wan biguherîne «rastiya hunerî». Wî henekê grotesk û hostetiya peyvan a helbesta xwe wekî berê rûbirûbûna bi felaketê re didît, israr dikir ku divê helbestvan bi nêzîkatiyeke dekonstruktîf xwe ji îdealîzmên kevn û ji gotarên desthilatê veqetîne, û hem [[sensûr]]a fermî û hem xwesansûrê wekî du belayên karê afirîner didît.<ref name="noushazar" /> == Rexneya wêjeyî û nîqaş == Babaçahî wekî rexnegir xwediyê pênûseke tûj bû. Pirtûka wî ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê»), ku helbestvanan rêz dike û hin rêbazan bi awayekî eşkere rexne dike, gelek bertek derxistin. Nîqaşa wî ya teorîk a herî naskirî bi Reza Berahenî re bû û wekî «şerê Tehran–Torontoyê» tê bîranîn. Her wiha rêbaza «sadebûnê» di helbestê de (''sade-nivîsî''), bi taybetî nêrînên Mihemed Şems Lengerûdî û Seyîd Elî Salihî, rexne kir.<ref name="khabar" /> Li gorî Elî Mesûdînia, Babaçahî, bi taybetî di salên 1990 û 2000î de, bi rexnegir û helbestvanên din re her tim di nîqaşê de bû, carinan heta asta «tundiya devkî»; Mesûdînia pevçûnên wî bi Reza Berahenî û Menûçehr Ateşî re wekî «bîranînên bi nirx» ên demekê dibîne ku helbest hîn mijara nîqaş û gengeşeyê bû, û tîne bîra me ku Babaçahî paşê gotibû: «Êdî ez bersiva kesê ji Berahenî jêrtir nadim!»<ref name="masoudinia" /> Li ser polemîka Şapûr Corkeş li dijî teoriyên Babaçahî û bersiva Reza Berahenî ji Corkeş re, li [[#Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê|jêrê]] binêre. == Pêşwaziya rexneyî == Mihemed Şems Lengerûdî di ''Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû'' de berhevoka yekem a Babaçahî, ''Der bî-tekyegahî'', wekî helbesteke hestyarî û tije wêne, bi armanceke civakî û bi xemgîniyeke xwewêranker barkirî pênase dike, ku her çend hestyarî û «ciwanane» bû jî, hem derdorên siyasî û hem jî parêzvanên «huner ji bo hunerê» kişandin û navdar bû.<ref name="langroudi3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=3|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=462}}</ref> Li gorî wî, di berhevoka duyem, ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', de Babaçahî bi dengekî xîtabî û tije wêne, di bin bandora Forûx Ferruxzad de, heman rê domand,<ref name="anon2">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|pages=90–95}}</ref> û ya sêyem, ''Ez nesl-e aftab'', ji bilî kêşê guherîneke kalîteyî ya mezin nîşan nade; di kêşê de, li gorî Lengerûdî, destkeftiyên Ferruxzad û M. Azad berfireh dike û gavekê ji kêşên nîmayî ber bi helbesta azad ve davêje.<ref name="anon3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=349}}</ref> Xusrew Gulsurxî jî rexneyek li ser ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' nivîsî.{{Çavkanî hewce ye}} Li gorî Îsfendiyar Kûçe, ku ji bo Radyo Zemaneyê dinivîse, Menûçehr Ateşî di kovara ''Dunya-ye suxen'' de Babaçahî û du helbestvanên din wekî alahilgirên helbesta pêşeng a salên 1990î bi nav kiribûn.<ref name="zamaneh2023" /> Kûçe di rexneya xwe ya li ser ''Cehan muteweccih şud'' de pêşgotinê wekî «tiştekî wekî manîfestoyê» dibîne ku helbesta protestoyê pênase dike, û destnîşan dike ku helbestvan, li pey [[Edward Said]], bawer dike ku helbestvan û nivîskar xwedî erka wê ne ku li hember bûyerên dora xwe, di nav de protestoyên kolanan, bêxem nemînin. Li gorî wî, di vê berhevokê de, «bi gurbûna şoreşa gelê Îranê», lîstikên zimanî yên Babaçahî kêmtir dibin, wêne «tazîtir» dibin, û helbestên bi dîroka 2022an «dînamîktir û balkêştir» xuya dikin. Kûçe balê dikişîne ser referansên dîrokî û wêjeyî yên di van helbestan de: ji rêzeke Ehmedê Şamlû («Li xwîna li ser peyarêyê binêre»), ji bûyerên Şoreşa Destûrî û Howard Baskerville, ji Wezîr Hesenek û ''Tarîx-e Beyheqî'', û ji dirûşm û dewriyeyên komîteyên şoreşgerî yên salên 1980î. Di heman demê de, ew cihgirtina sê helbestên bi vegotin û peyvsaziya hema hema wekhev («Protesto 3», «Protesto 8» û «Protesto (çîroka kurt)») di nav qelsiyên berhevokê de dihesibîne.<ref name="zamaneh2023" /> Nûşazer di xwendina xwe ya helbesta «Ey…!» de dinivîse ku helbestvan «bi şêweya Derrida» bi cînavan dilîze da ku tundiya veşartî ya desthilatê eşkere bike, û ku rêza «Mehbûbe navê min ê din bû» nasnameyeke jinane dide vegêr û, li gorî wî, helbestê salek berî teqîna tevgera Jin, Jiyan, Azadî nêzîkî wê dike.<ref name="noushazar" /> Elî Mesûdînia di notekê de ku di roja mirina Babaçahî de li ser ''XeberOnline'' hate weşandin, «xala bingehîn» a berhemên wî wekî «meyla wî ya domdar» a afirandina helbesteke «pêşniyarker û dijî herikê» dide nasîn. Li gorî vegotina wî, Babaçahî di salên 1960î de li Bûşehrê bi helbesta nîmayî dest pê kir û di heman demê de xwe wekî rexnegirekî ciddî da qebûlkirin, û di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de bi nêzîkatiyeke nû li hember kêşên pêkhatî û prosodiya nîmayî xwe ji hevdemên xwe cuda kir. Lê lûtkeya projeya wî ya helbestî û rexneyî di salên 1990î de hat, dema ku pêşî berê xwe da helbesta azad û paşê, bi lêgerîna di teoriya wêjeyî û ramanên [[Postmodernîzm|postmodern]] de, di ''Nem-nem-e baranem'' û ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in») de tevneke zimanî û nasnameyeke şeklî ya taybet bi xwe dît, û hewl da ku helbestnasiya xwe bi «helbest di rewşeke din de» û «helbesta piştî-nîmayî» rave bike. Mesûdînia wekî taybetmendiyên vê helbestê van tiştan rêz dike: hilweşîna dekonstruktîf a piştgirên mijarî, qetbûna hevoksaziyê û guherînên asta axaftinê, herikbariya hişekî ku li ser hevgirêdanê ava bûye, taybetmendiyeke wekî [[kolaj]]ê, pirbûna valahiyên ku divê werin xwendin, û «henekekî wêrek û reş»; û lê zêde dike ku Babaçahî paşê helbesta kurt, [[haikû]] û şêweyên sadetir û vegotinîtir jî ceribandin. Ew hezkirina ji ezmûnê wekî taybetmendiyeke «ne asayî di nav helbestvanên nifşê wî de» dibîne, rêbaza rexneyî ya Babaçahî «gelekî eklektîk û ne kevneşopî» lê afirînerê «metnên rexneyî yên bi nirx» dinirxîne, û ''Gozare-ha-ye munferid'', ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro») û ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel») wekî pirtûkên ku di analîza helbesta hevdem a Îranê de beşdariyeke «ne biçûk» kirine destnîşan dike. Ji bo Mesûdînia, ku berê nivîsek bi sernavê «Gladyatorê Tenê û Rûtirş» ji wî re veqetandibû, helbesta Babaçahî «baş nehatibû xizmetkirin», û ew bi xwe, tevî pêgeha xwe wekî kesayetiyeke bibandor û teorîsyenê wêjeya îranî, «li gorî nirxa xwe ya rastîn nehat nirxandin»; ew vê yekê hinekî bi wê yekê ve girê dide ku Babaçahî helbesta xwe «bi serhişkî» û «bi hemû hebûna xwe» diparast.<ref name="masoudinia" /> Li gorî ''Îran Emrûz'', nivîsên rexneyî yên li ser berhemên wî tekez kirine ku hin helbestên wî xwe dispêrin ezmûna formalîst û lîstika bi strukturên zimên re, lê yên din rexneya wî ya civakî, henekê wî û xemên wî yên siyasî nîşan didin.<ref name="ie-obit" /> Behzad Xacat di hevpeyvînekê de bi ÎBNAyê re piştî mirina wî, Babaçahî wekî kesayetiyeke «gerdûnî» bi nav kir û got ku, her çend belkî kes di firehiya çalakiyê de nagihîje Şamlû, Babaçahî «hilbijartineke hêjayî balê ye ku dikare li kêleka kesayetiyeke mezin a wekî Şamlû an jî, di asoyeke din de, li kêleka Reza Berahenî raweste». Li gorî Xacat, teoriyên Babaçahî atmosfera pirdengî ya piştî salên 1990î û zivirîna helbestê ber bi «navendîbûna zimên» ve «eşkere û akademîk kirin», û helbesta wî her tim bingeha teoriyên wî bû. Berevajî gelek hevdemên wî yên ku ji bo parastina «prestîja kevneşopî» ya xwe bi fikar bûn, wî xetereya «helbesta ezmûnî» girt ser xwe û, bi taybetî dema ku rûpelên helbestê yên ''Adîne'' birêve dibirin, bi derxistina helbestvanên ciwan bo ronahiyê bi nifşê nû re girêdaneke kûr ava kir. Xacat henekê «helbest di rewşeke din de» wekî amûrek ji bo dijderketina li hember «vegotinên pîroz ên mezin» dibîne: bi vî awayî, li gorî wî, yar, ku di helbesta kevneşopî de tiştekî pîroz û negihîştbar e, di berhemên Babaçahî de dibe karakterekî asayî û rojane.<ref name="ibna-khajat">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Elî Babaçahî: dildariya zimanekî xemgîn (hevpeyvîna bi Behzad Xacat re)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=24 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Sîmîn Behbehanî û Ebdulelî Destxeyb === {{Girêdan|Sîmîn Behbehanî|fa|سیمین بهبهانی|en|Simin Behbahani}} gotarek bi sernavê «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî» ji helbestên wî re veqetand, ku di hejmara 23an a kovara wêjeyî ya dumehane ''Çame'' de (nîsan–hezîran 2022) hate weşandin.<ref name="behbahani1401">{{cite journal|language=fa|author1=Sîmîn Behbehanî|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=Nêrînek li çend helbestên Babaçahî|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> {{Girêdan|Ebdulelî Destxeyb|fa|عبدالعلی دستغیب|en|Abdolali Dastgheib}} gelek caran li ser helbesta Babaçahî nivîsî, bi taybetî di gotara «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ku di ''Cehan-e kitab'' de (cild 15, hejmar 3–4, hejmara rêzê 254, gulan–tîrmeh 2010) hate weşandin,<ref name="dastgheib1389">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernîzm di helbestên Babaçahî de|journal=Cehan-e kitab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=gulan–tîrmeh 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di gotara «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne» de, ku di ''Çame'' de (2022) derket.<ref name="dastgheib1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=Nûbûnên helbesta Babaçahî bêtir yên vê derê ne|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî rapora ''Cam-e Cem Online'' li ser rûniştineke ku çend roj piştî mirina wî li Komeleya Neteweyî ya Rexnegirên Wêjeyî ji berhemên Babaçahî re hate veqetandin, Destxeyb helbest ji ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne») û ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de») xwendin. Wî got ku rexnegir bêtir bi «pile û girêdana» helbestvanan re eleqedar in ji naskirina wan û helbesta wan, lê kalîteya helbestê di şiyana xwîner a ketina cîhana wê de ye; cîhaneke ku, di rewşa Babaçahî de, li gorî wî «carinan komîk, carinan ciddî, carinan lîrîk» e. Li gorî Destxeyb, helbesta Babaçahî heta dawiya salên 1990î di ruhê helbesta nîmayî de ma; piştî wê peyvsazî, têkiliyên ku li cîhana helbestê serdest in, «awayê rêzkirina peyvan» û şêweya ketina nav helbestê guherîn. Di nav taybetmendiyên vê helbestê de belavbûna hevokan (ku li gorî wî wateya sereke li pişt wan derbas dibe), îşaretên herêmî, referansên ji gotinên pêşiyan, stranên zarokan û çîrokên gelêrî, nasîna wêjeya klasîk, grotesk û henek destnîşan kirin, û rêza «Hîçê hîçê ji hîçê çêtir e» wekî mînaka lîstika helbestvan bi zimên re nîşan da. Destxeyb aliyê helbestî yê ''Feqet ez periyan-e deryayî...'' bihêztir û aliyê teorîk ê ''Pîkaso...'' diyartir dît, û tekez kir ku helbesta Babaçahî «bi tu awayî ne revîna ji wateyê ye»: êş û azarên mirovê hevdem li pişt şeklê wê yê nû veşartî ne. Di encamê de got ku tiştê ku Babaçahî di helbesta xwe de dibêje «ne teqlîd e û ne jî bandora pirtûkên din ên postmodern e» û ku wî «postmodernîte baş fêm kiriye… û di helbesta xwe de baş bi kar tîne».<ref name="jamejam1404">{{cite web|language=fa|author=Seyîd Muhyeddîn Huseynî Ersencanî|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babaçahî postmodernîte baş fêm kiribû|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Cam-e Cem Online|date=27 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Ferec Serkûhî === Di çiriya pêşîn a 2011an de {{Girêdan|Ferec Serkûhî|fa|فرج سرکوهی|en|Faraj Sarkohi}}, ku bi xwe jî rêwiyê otobusa Ermenistanê bû, di stûna «Heft Roj, Pirtûk» a BBC Farisî de, ku wê carê ji ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî») re hatibû veqetandin, berhemên Babaçahî di du serdeman de nirxandin. Li gorî wî, Babaçahî di salên 1960 û 1970î de, bi helbesta navdar «Ez ji Avgeha Beqên Bedeng Têm» û helbestên din ên ''Der bî-tekyegahî'', xwe wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên helbesta wê demê da qebûlkirin. Helbestên nîmayî yên vê serdemê amûrên serdest ên helbesta nîmayî bi kar dianîn û, bi «rexne û nefîkirina nîzama heyî», çarçoveyên civakî, siyasî û çandî yên serdest red dikirin; helbestên ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'' û hin ji yên ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê») aîdî heman çarçoveyê ne. Serdema duyem, li gorî Serkûhî, bi guherînên salên 1990î ve girêdayî ye, ku ew wan wekî «dehsala krîza helbesta farisî» bi nav dike û tê de pêlên wekî helbesta piştî-nîmayî, «helbest di rewşeke din de», helbesta dekonstruktîf û helbesta postmodernîst derketin holê. Serkûhî dinivîse ku Babaçahî yek ji pêşengên guherandina struktur, şekl û zimanê helbesta nîmayî û yek ji helbestvanên bibandor ên wê dehsalê bû, û ku wî hewl da bingehên teorîk ên pêşniyarên xwe di nivîsên xwe yên ne-helbestî de, bi taybetî ''Gozare-ha-ye munferid'', diyar bike. Li gorî wî, di demekê de ku «xizaniya teorîk» rexneya wan salan bi pejirandina têgehên ku bi wergera yek-du berhemên ramanwerên postmodern belav bûbûn sînordar dikir, helbesta Babaçahî «ji dubarekirina van pêşveçûnan wêdetir çû». Bi meyla xwe ya ber bi pirdengî, kêşên pêkhatî, rêjeyîtî û redkirina mutleq û vegotinên mezin; bi ezmûnên nû di şekl, ziman û dengî de; û bi dekonstruksiyon û xerîbkirinê, grotesk û «avakirina helbestê li ser dijberî û paradoksê», hewl da perspektîfên nû lê hîn jî helbestî biafirîne. Ji ber ku helbesta wî xwe dispart nasîna çand û helbesta klasîk, helbesta nîmayî û ya bi şêweya Şamlû û «ezmûn û behreya» wî bi xwe, ji tiştên ku wekî «lîstikên zimanî û lîstikên strukturî» yên wê dehsalê dihatin binavkirin dûr ma. Serkûhî helbestên ''Gul-baran-e hezar-rûze'' wekî berdewamiya vê rêyê dibîne û dihesibîne ku berhemên vê serdemê cihê Babaçahî «wekî yek ji çend helbestvanên gihîştî yên vê pêlê an rêbazê» xurt dikin.<ref name="sarkouhi1390">{{cite web|language=fa|author=Ferec Serkûhî|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Heft Roj, Pirtûk: helbesta Babaçahî, şanoyeke Ustad-Mihemed û helbesta tirkî ya Selahî|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Farisî|date=27 çiriya pêşîn 2011|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê === Gelek rêwiyên din ên otobusa Ermenistanê hevkar, endamên heman derdorên wêjeyî an rexnegirên Babaçahî bûn. Li gorî Komeleya Nivîskarên Îranê, ew bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya komeleyê bû.<ref name="kanoon" /> Babaçahî bi xwe bîr dianî ku berî şoreşê ligel Mihemed Muxtarî, Cewad Mucabî, Feramerz Suleymanî, Ezîz Xelîlî, Îsmaîl Raha, Mihemed Mihemedelî û çend kesên din beşdarî civînên «Sêşemên Helbestê» bûye, û gazinde dikir ku Mucabî, dema ku bîranînên xwe yên wê serdemê di pirtûkekê de vegotine, navê wî jê derxistiye; got ku nizane çima.<ref name="ibna1396">{{cite web|language=fa|author=Şehab Darabiyan|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Şamlû helbestên ku jê hez nedikir diweşandin / Di her kêliyê de me dikarî serobino bikin!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=1 kanûna paşîn 2018|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mucabî di ''Ayîne-ye bamdad'' de, berhevokeke nivîs û hevpeyvînên wî yên li ser Ehmedê Şamlû, axaftineke li ser Şamlû bi helbestvanên wekî Menûçehr Ateşî, Mihemed Huqûqî, Mihemedelî Sepanlû û Babaçahî ji nû ve weşand;<ref name="taaghche-mojabi">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Cewad Mucabî: jiyanname û danasîna pirtûkan (Ayîne-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taqçe|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> her wiha li mala Şamlû beşdarî merasîma yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû bû, ku tê de ''In keştî-ye pur-esrar'' a Babaçahî yek ji du xelatgiran bû.<ref name="zamaneh2016" /> Di nivîsekê de ku piştî mirina Mucabî (2026) di ''Independent Farisî'' de hate weşandin, Daryûş Me'mar rêwîtiya helbestî ya Mucabî bi ya Babaçahî re dide ber hev: li gorî wî, helbestvanên wekî Reza Berahenî û Babaçahî «di hin serdemên jiyana xwe ya helbestî de bi ezmûnên bingehîn ên li ser ziman, hevoksazî û şekl re mijûl bûn», û carinan valahiyeke berbiçav di navbera serdemên xwe yên cuda de vekirin, lê Mucabî di bingeh de di nav kevneşopiya nîmayî û helbesta azad a Şamlû de ma.<ref name="independent1405">{{cite web|language=fa|author=Daryûş Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Cewad Mucabî, nivîskarek ku bi yek sernavî nayê kurtkirin|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Farisî|date=6 îlon 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji sala 1997an ve romannivîs Mihemed Mihemedelî bi Babaçahî re sê hejmarên taybet ên ''Adîne'' yên ji helbest û çîroka kurt re hatibûn veqetandin bi hev re amade kirin,<ref name="bbc-mohammadali">{{cite web|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mihemed Mihemedelî: «Baweriyên Şil ên Miriyekî» û romanên mîtolojîk ên bi raz|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Farisî|date=14 îlon 2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û Babaçahî hevkariya wan a li ''Adîne'' wekî «serdemeke gelekî baş» bi nav kir.<ref name="ibna1396" /> Mihemedelî û Mesûd Behnûd di nav wan kesan de ne ku di belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh">{{cite web|language=fa|author=Pûriya Sûrî|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title=«Ev Rûyê Bi Guman» dibe belgefîlm|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Rojnameya Şerq|date=9 çiriya pêşîn 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|archive-date=11 hezîran 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Kovara wêjeyî ''Bang'', ku Şehriyar Mendenîpûr yek ji edîtorên wê ye, di nîsana 2023an de sê helbest ji berhevoka protestoyê ya Babaçahî weşandin.<ref name="baang" /> Rexnegir Şapûr Corkeş, rêwiyekî din ê otobusê, yek ji dijberên herî hişk ên teoriyên Babaçahî bû. Di hevpeyvînekê de bi Mehyar Zahid re, ku bi sernavê «Nêrîna li Pêşerojê» di rojnameya ''Îtimad'' de (hejmar 1545, 21 çiriya paşîn 2007) hate weşandin, wî Babaçahî wekî «rojnameger û helbestvanê hevdem» bi nav kir û îdia kir ku Babaçahî di rûpela 771ê ya ''Gozare-ha-ye munferid'' de pênc rêz daye pirtûka wî ''Hûş-e sebz'' ku tê de nînin. Corkeş got: «Birêz Babaçahî, ku qebûl dike ku populîzma xwe ya wêjeyî ya muhtemel deyndarê salên 1990î ye, dikare bi vî celebê destbaziyê her bandora muhtemel a Şamlû ya li ser xwe înkar bike», û lê zêde kir: «belkî mafê min heye ku teoriyeke wiha bêhemd û nerast wekî yek ji sedemên asêbûna helbesta salên 1990î bibînim».<ref name="etemad1545">{{cite journal|language=fa|author1=Mehyar Zahid|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Nêrîna li pêşerojê (rêbazên rexneya wêjeyî, hevpeyvînek bi Şapûr Corkeş re)|journal=Îtimad|issue=1545|date=21 çiriya paşîn 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî ''Îtimad'', vê hevpeyvînê «dengvedaneke fireh» çêkir, û Reza Berahenî di bersiveke dirêj de bi sernavê «Ji Nifşê Bêtemen ê Sibê re» (''Îtimad'', hejmar 1567, 17 kanûna pêşîn 2007) parastina Babaçahî kir: «Herkes dizane ku birêz Babaçahî helbestvan û rexnegirê wêjeyî ye. Ev cara yekem e ku kesek wî 'rojnameger' bi nav dike.» Ji bo Berahenî, Corkeş bi danîna peyva «rojnameger» berî «helbestvan» xwestibû Babaçahî «biçûk bixe» û deyndarê lêborînê bû hem ji rojnamegeran û hem ji Babaçahî, ji ber ku «her tiştê ku heta niha nivîsiye û weşandiye aîdî helbest û rexneya helbestê ye».<ref name="etemad1567">{{cite journal|language=fa|author1=Reza Berahenî|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Bersiv ji Şapûr Corkeş re / Ji nifşê bêtemen ê sibê re|journal=Îtimad|issue=1567|date=17 kanûna pêşîn 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolînên akademîk === Helbesta Babaçahî bûye mijara gelek xebatên akademîk. Heta çiriya pêşîn a 2026an, danegeha Elmnet di bin peyva sereke «Elî Babaçahî» de zêdetirî 70 belgeyên zanistî (gotarên kovaran, gotarên konferansan, tezên masterê û doktorayê, û pirtûk) rêz dike, ku hin ji wan ji aliyê Babaçahî bi xwe ve hatine nivîsandin.<ref name="elmnet-kw">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Gotarên girêdayî Elî Babaçahî (peyva sereke)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Herî kêm heşt tezên masterê û doktorayê, ku di navbera 2010 û 2016an de li zanîngehên wekî Erak, Zabul, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê û Zanîngeha Payam-e Nûr hatine parastin, aliyên cuda yên helbesta wî lêkolîn dikin: pêşxistin (foregrounding), wêneyê yarê, dijberiyên dualî, hêmanên herêmî û herêmîbûn, henek û grotesk, û hêmanên postmodernîst.<ref name="khazaei1389">{{cite web|language=fa|author=Sara Xezayî|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Pêşxistin di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Erakê, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="bazzi1392">{{cite web|language=fa|author=Tahire Bezzî|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Wêneyê yarê di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="hashemi1393">{{cite web|language=fa|author=Tahire Haşimî|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="palash1393">{{cite web|language=fa|author=Mehmûd Palaş|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="torabi1394">{{cite web|language=fa|author=Ebdulresûl Turabî|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Bikaranîna henekê û şêweyên wî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="latifnejad1394">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Metnîtî di helbesta hevdem de, li ser bingeha helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî (teza doktorayê, Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'' de (2012), Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî bêxemiya li hember rêza demî di nav taybetmendiyên helbesta salên 2000î û helbesta Babaçahî de dihesibînin: li gorî wan, helbestvan serdemên cuda tevlihev dike, metneke ne-xêzikî diafirîne û bi zanebûn azadiyê bi rastiyên dîrokî re digire, taybetmendiyek ku ew bi ramanên post-strukturalîstan û Jacques Derrida ve girê didin.<ref name="bahadori1391">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Celîl Behadirî|author2=Hesen Zulfeqarî|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Rêza demî di helbestê de ji perspektîfeke post-strukturalîst (bi referansa helbesta Elî Babaçahî)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|issue=13|date=payîz 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Îbrahîm Muhibbî û hevnivîskarên wî (2019), bi nêzîkatiyeke stîlnasiya mehrîfî, «xeşimandina strukturî» û şikandina şemaya «derdan û cih» wekî taybetmendiyên şêwazî yên helbesta wî destnîşan dikin ku, li gorî wan, encama wan «şemayeke rîzomî» ye; ew stîlnasiya kevneşopî ji bo analîzkirina helbestên wiha bêşiyan dibînin.<ref name="mohebbi1398">{{cite journal|language=fa|author1=Îbrahîm Muhibbî|author2=Mezahir Nîkxah|author3=Mihemed Hekîmazer|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=Xwendina du helbestên Elî Babaçahî li ser bingeha teoriya şemayê di stîlnasiya mehrîfî de|journal=Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)|issue=3|date=payîz 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî (2021) Babaçahî wekî «yek ji temsîlkarên herî pêşketî yên postmodernîzmê li Îranê» bi nav dikin û di helbesta wî de hêmanên wekî revîna ji hevoksaziyê, struktura bêrêz a zimên, redkirina eqlê û nebûna hevgirtin û piştrastiyê lêkolîn dikin.<ref name="ehsani1400">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî|author2=Mihemed-Reza Serfî|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babaçahî û hêmanên zimanî yên helbesta postmodern|journal=Mutale'at-e belaxî|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=bihar 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Behzad Xacat (2021), bi danberhevkirina yek ji helbestên wî bi helbesteke Mihemed Şems Lengerûdî re li ber ronahiya teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze, Babaçahî wekî temsîlkarê helbesta postmodernîst û Şems Lengerûdî wekî temsîlkarê rêbaza bi navê «sadebûnê» dide nasîn.<ref name="khajat1400">{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Xacat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=Lêkolîneke berawirdî ya helbesteke Elî Babaçahî û yeke Şems Lengerûdî li ser bingeha teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze|journal=Qend-e parsî|volume=4|issue=13|date=zivistan 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Elî Mihemedî û Tahire Qasimî (2022), bi lêkolîna sernavên helbestên wî, pêşveçûna wî ji destpêkên ku bi mora [[Nîma Yûşîc|Nîma]] û realîzmê ve bûn heta ketina wî ya nav helbesta postmodern bi ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne») dişopînin.<ref name="mohammadi1401">{{cite journal|language=fa|author1=Elî Mihemedî|author2=Tahire Qasimî|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=«Sernav» di helbestên Elî Babaçahî de, ji realîzmê heta postmodernîzmê|journal=Tefsîr û tehlîl-e mutûn-e zeban û edebiyat-e farsî (Dehxuda)|volume=14|issue=51|date=bihar 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ronak Cewherzade û hevnivîskarên wê (2022) di heman du berhevokan de pirbûna hêmanên wekî nepiştrastî, «xwendina valahiyan», «mirina nivîskar» û paradoksê destnîşan dikin, û alî bihêz û qels ên vî celebê helbestê di astên zimanî, mijarî û wêjeyî de lêkolîn dikin.<ref name="joharzadeh1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Cewherzade|author2=Şahrux Hikmet|author3=Mecîd Ezîzî|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=Analîza estetîk a diyardeyên postmodernîst di du berhevokên Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî lêkolîna Zekiye Mihemedlû û hevnivîskarên wê (2022), teşbîh şêweya herî berbelav a lada wateyî di helbesta Babaçahî de ye, lê metafor kêmtir tê bikaranîn.<ref name="mohammadlou1401">{{cite journal|language=fa|author1=Zekiye Mihemedlû|author2=Berat Mihemedî|author3=Seyfeddîn Ebbarîn|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîn, rexne û analîza şêweyên lada wateyî di helbesta Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=52|date=havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mehbûbe Şîrgerdûn (2022), bi lêkolîna heft berhevokên wî, helbesta wî bi giranî li ser wesf û teşbîhê ava dibîne, bi bikaranîna fireh a hêmanên xwezayî, û dubarekirinê wekî hunera herî zêde tê bikaranîn destnîşan dike.<ref name="shirgardoon1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mehbûbe Şîrgerdûn|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Diyardeyên estetîk di helbestên Elî Babaçahî de (lêkolîna heft berhevokan)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Lêkolînên din helbesta «Pasingahî 2» ji nêrîna jeorexneyê (geocriticism) û teoriya Michel Collot a «struktura asoyê» analîz dikin,<ref name="alivand1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mihran Elîwend|author2=Kazim Dizfûliyan|author3=Qudretullah Tahirî|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=Analîza dîmena rojavabûnê di helbesta «Pasingahî 2» ya Elî Babaçahî de li ber ronahiya teoriya Michel Collot a struktura asoyê|journal=Edebiyat-e parsî-ye mu'asir|volume=12|issue=1|date=bihar–havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û helbesta «Dûrî û...» li gorî teoriya Paul Werth a «cîhanên metnê»;<ref name="latifnejad1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=Rola cîhana deiktîk di naskirina cîhana epîstemîk a helbesta «Dûrî û...» ya Babaçahî de, li ser bingeha helbestnasiya mehrîfî ya cîhanên metnê ya Paul Werth|journal=Neqd û nezeriye-ye edebî|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> helbesta wî ligel ya Kiyûmers Munşîzade bi modela Geoffrey Leech jî hatiye lêkolînkirin.<ref name="hosseinalizadeh1403">{{cite journal|language=fa|author1=Asiye Huseynelîzade|author2=Haniye Sedrî Mecd|author3=Şahperek Ferehbexş Isfehan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=Rexneyeke formalîst a helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî li ser bingeha modela Geoffrey Leech|journal=Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî|volume=2|issue=1|date=bihar 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di kovara demsalî ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'' de (2024), Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî Babaçahî û Reza Berahenî di nav helbestvanên mezin ên «dehsala heftêyan» (salên 1990î) de dihesibînin û «pirdengî»yê di berhemên wan de wekî yek ji nîşaneyên [[postmodernîzm]]ê lêkolîn dikin. Li gorî vê lêkolînê, pirdengî di helbesta wan de ji kêş û muzîkê, cudahiyên zimanî û dijberiya di navbera asta fermî û ya devkî de, «nivîsîna belavker» û «nivîsîna dîn», û hebûna karakterekî şîzofren derdikeve, û dibe sedema «revîna ji zordariya monologê», qetbûna vegotinê û redkirina tewera vertîkal û yekîtiya mijarî.<ref name="amini1403a">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Pirdengî di helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li hember teşbîhê di hunerên dîtbarî yên hevdem de|journal=Mutale'at-e hunar-e îslamî|volume=21|issue=54|date=havîn 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotareke din de, ku di ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'' de (sibat–adar 2025) hate weşandin, heman lêkolîner «helbesta belavker» a Babaçahî lêkolîn dikin, têgehek ku, li gorî vegotina wan, ji «belavkirin» (dissemination) a Derrida hatiye û di helbesta salên 1990î de ji xwendina metnê heta hilberandina wê hatiye berfirehkirin. Ew wekî hêmanên wê yên sereke pirdengî, xwendina valahiyan û beşdariya xwîner, ji cih derketina zimên û nivîsîna dîn, henek û parodî, tevlihevkirina deman, wêneyê pirjimar ê evîndar û yarê, û navmetnîtiyê destnîşan dikin. Li gorî wan, di piraniya helbestên «serdema çarem» a kariyera xwe de Babaçahî, bi awayekî nepenî an eşkere, hin ji peyv û têgehên xwe ji metnên kevn, stran, beyt û gotinên pêşiyan ên gelêrî wergirtine.<ref name="amini1403b">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Helbesta belavker di salên 1990î de, bi referansa helbestên Elî Babaçahî|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=17|issue=106|date=sibat–adar 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji bilî gotarên akademîk, çend pirtûk jî ji helbesta Babaçahî re hatine veqetandin, di nav wan de ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî») ya Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ku helbesta wî ligel ya Menûçehr Ateşî lêkolîn dike;<ref name="ramnaram1397">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Kedî û nekedî: Ateşî – Babaçahî (pirtûk, Şelek, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî'' ya Îbrahîm Muhibbî, li ser şêwaza helbesta wî û ya Ebbas Seffarî;<ref name="mohebbibook1400">{{cite web|language=fa|author=Îbrahîm Muhibbî|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Ber bi rûyên cuda: analîza şêwazî ya helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî li ser bingeha teoriya mehrîfî (pirtûk, Patîze, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş'' ya Huseyn Baqirî, li ser «dekonstruksiyonê» di deh berhevokên wî yên salên 2010an de;<ref name="bagheribook1402">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Baqirî|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=Lêdana nikilê teyrê li nermika guh: dekonstruksiyon di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Patîze, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' ya Cawîd Tekawerân.<ref name="takavaran1403">{{cite web|language=fa|author=Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Xired-e Cawîd, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Xelat û rêzlêgirtin == * Hevpar bi dest xistina yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (di kanûna paşîn a 2016an de hate dayîn) ji bo berhevoka ''In keştî-ye pur-esrar'' (Negah, 2014), ligel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' a Mihemed Şems Lengerûdî. Merasîm di 8ê kanûna paşîn a 2016an de li mala Ehmedê Şamlû hate lidarxistin.<ref name="zamaneh2016" /><ref name="khabar" /> * Rêzlêgirtin (14 adar 2012): koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê merasîmek ji bo rêzgirtina Babaçahî li dar xist, ku tê de belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' cara yekem hate nîşandan.<ref name="ibna2012">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=Merasîma rêzgirtina Elî Babaçahî tê lidarxistin|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 adar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919011313/http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|archive-date=19 îlon 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Berhem == Li gorî daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê, Babaçahî bîst û heft berhevokên helbestan, heft pirtûkên rexne û teoriya wêjeyî û pênc berhemên lêkolînê weşandin.<ref name="kanoon" /> ''XeberOnline'' behsa zêdetirî sî û pênc cildan dike.<ref name="khabar" /> Sal li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] hatine dayîn, û li pey wan sala zayînî ya hevber tê (sala hicrî ya rojî li dora 21ê adarê dest pê dike û ji ber vê yekê du salên zayînî digire nav xwe). === Berhevokên helbestan === Lîsteya jêrîn li ser bingeha çavkaniyên çapemeniyê ye:<ref name="ie-obit" /><ref name="tabnak" /><ref name="mahjoubi" /> * ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de», 1346/1967) * ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1349/1970) * ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1353/1974; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1352/1973) – Mihrdad, Roz<ref name="nlai851887">{{cite web|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Ez nesl-e aftab / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, [[Tewrêz]] * ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê», 1359/1980) * ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'' («Roj Ji Axa Me Hiltê», 1360/1981) – Behnam, Tewrêz * ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê», 1368/1989) – Esr-e cedîd<ref name="nlai576639">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye derya-merdan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1369/1990, Weys; çapa 2an 1372/1993, Dursa) * ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im», 1375/1996, Darînûş; çapa 2an, Neşr-e Çeşme) {{ISBN|9786002290816}}<ref name="ik9056">{{cite web|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nem-nem-e baranem (Neşr-e Çeşme, çapa 2an, 1390/2011, 183 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in», 1376/1997, Tekapû; çapa nû 1400/2021, Patîze) {{ISBN|9786229567203}}<ref name="ik97600">{{cite web|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est (Patîze, 1400/2021, 114 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne», 1379/2000, Hemrah; çapa 2an 1392/2013, Zawûş) {{ISBN|9786006846095}}<ref name="ik9066">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (Zawûş, çapa 2an, 1392/2013, 235 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'' («Rûyê Min Bi Rastî Gelekî Bi Guman e», 1381/2002) – Nawîd-e Şîraz û Raşîn * ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' («Ez Çûbûm Nêçîra Nehengan», 1382/2003) – Panda, [[Meşhed]] * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1383/2004; çapa 4em 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641911982}}<ref name="ik9099">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Guzîne-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Merwarîd, çapa 4em, 1391/2012, 225 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de», 1388/2009; çapa 2an 1390/2011) – Salis {{ISBN|9789643803100}}<ref name="ik9095">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars (Salis, çapa 2an, 1390/2011, 164 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne», 1388/2009) – Nawîd-e Şîraz * ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî», 1390/2011; çapa 2an 1393/2014) – Merwarîd {{ISBN|9789641911357}}<ref name="ik9098">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gul-baran-e hezar-rûze (Merwarîd, çapa 2an, 1393/2014, 160 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st'' («Hiş û Hesta Kulîlka Şevbûyê Bes e Ji Bo Min», 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643807832}}<ref name="ik9097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st (Salis, 1395/2016, 224 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Dunya iştibah mî-kuned'' («Dinya Şaş Dibe», 1391/2012) – Zawûş {{ISBN|9786009093991}}<ref name="ik9064">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Dunya iştibah mî-kuned (Zawûş, 1391/2012, 216 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Biya gûş-mahî cem' kunîm'' («Were Em Sedefan Berhev Bikin», helbestên kurt, 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643808563}}<ref name="ik9075">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Biya gûş-mahî cem' kunîm (Salis, 1392/2013, 96 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend'' («Bi Awayê Xwe Evîndar Dibin», helbestên evînê, 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641912118}}<ref name="ik9071">{{cite web|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend (Merwarîd, 1394/2015, 229 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Bax-e enar ez în teref est'' («Baxê Henaran Li Vî Alî ye», helbestên 1390–1391; 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643517700}}<ref name="ik9052">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (Negah, 1392/2013, 136 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai2894290">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (1390–1391) / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Der xar-ha-ye pur ez nergis'' («Di Şikeftên Tije Nêrgiz de», 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643518455}}<ref name="ik9054">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Der xar-ha-ye pur ez nergis (Negah, 1392/2013, 175 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Mecmû'e-ye eş'ar'' («Helbestên Komkirî», cild 1, 1392/2013; çapa 2an 1400/2021, 1.056 r.) – Negah {{ISBN|9789643518356}}; berhevokên ''Der bî-tekyegahî'', ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'', ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'', ''Ava-ye derya-merdan'', ''Ba gul-e narinc'' («Bi Kulîlka Narincê»), ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'', ''Nem-nem-e baranem'', ''Eql ezabem mî-dehed'', ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'', ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' û ''Xerqî-ha'' («Xeniqî») tîne cem hev<ref name="ik9053">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Mecmû'e-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Negah, çapa 2an, 1400/2021, 1.056 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In keştî-ye pur-esrar'' («Ev Keştiya Bi Raz», 1393/2014) – Negah {{ISBN|9789643518721}}<ref name="ik9055">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In keştî-ye pur-esrar (Negah, 1393/2014, 176 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3268693">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In keştî-ye pur-esrar / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Otaq ber ab rah mî-rewem'' («Ode, Ez Li Ser Avê Dimeşim», 1394/2015) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792408}}<ref name="ik9068">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem (Serzemîn-e Ahurayî, 1394/2015, 116 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3752248">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qeşengî-ye dunya be hemîn est'' («Bedewiya Dinyayê Ev e», 1395/2016) – Darîçe {{ISBN|9789648072143}}<ref name="ik9057">{{cite web|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Qeşengî-ye dunya be hemîn est (Darîçe, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Adem-ha der xurûb ism nedarend'' («Mirov Di Êvarê de Bênav in», 1395/2016) – Negah {{ISBN|9786003761247}}<ref name="ik17709">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend (Negah, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4173916">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Ewra û dîgeran-e men'' («Ewra û Yên Min ên Din», 1395/2016) – Patîze {{ISBN|9786009618415}}<ref name="ik81299">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Ewra û dîgeran-e men (Patîze, 1395/2016, 122 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4257719">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Ewra û dîgeran-e men / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed'' («Ev Pirtûk Jî Mirov e! Evîndar Dibe», 1397/2018; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1396/2017) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792910}}<ref name="ik20683">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed (Serzemîn-e Ahurayî, 1397/2018, 131 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4651802">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In kitab hem adem est, aşiq mî-şewed / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Yûsif, to murexxesî!'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî!», antolojiyek ku helbestvan bi xwe ji hemû berhevokên xwe hilbijartiye, bi gotarekê bi sernavê «Çalakiya Civakî»; 1397/2018, 274 r.) – Mania Hunar {{ISBN|9786008975083}}<ref name="ibna1398" /><ref name="ik17707">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Yûsif, to murexxesî! (Mania Hunar, 1397/2018, 274 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)», çapa 1em 1401) – Neşr-e Aftab, [[Norwêc]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}<ref name="aftab" /> Di sala 1403/2024an de weşanxaneya Kitab-e Hurmuz ''Der bî-tekyegahî'' ({{ISBN|9786228365534}})<ref name="hormoz">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Der bî-tekyegahî (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Eql ezabem mî-dehed''<ref name="hormoz2">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji nû ve çap kirin, û di sala 1404/2025an de cildek bi navê ''Der xar-ha-ye nergisî'' («Di Şikeftên Nêrgizê de»), bi amadekirina Ebdullah Suleymanî, weşand ({{ISBN|9786228365824}}).<ref name="hormoz3">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Der xar-ha-ye nergisî (helbestvan: Elî Babaçahî, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Kitab-e Hurmuz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Helbest ji bo zarok û ciwanan === * ''Sewxat-e behar: yek şi'r-e bulend bera-ye kûdekan û nocewanan'' («Diyariya Biharê: Helbesteke Dirêj Ji Bo Zarok û Ciwanan», Tewrêz; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1337/1958)<ref name="anon4">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Sewxat-e behar: helbesteke dirêj ji bo zarok û ciwanan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|archive-date=25 kanûna paşîn 2020|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Çe kesî der-e qefes ra baz kerd?'' («Kê Deriyê Qefesê Vekir?», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, Tewrêz<ref name="ibna2012" /><ref name="khabar" /> === Rexne û teoriya wêjeyî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="ibna2012" /> * ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê», lêkolîneke rexneyî ya li ser helbesta îro ya Îranê), cild 1 (1376/1997, Narinc); cild 2 (1380/2001, Sepenta); çapa sê cildî (1389/2010, Dîbaye; {{ISBN|9789649961545}})<ref name="ik9094">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozare-ha-ye munferid, sê cild (Dîbaye, 1389/2010, 2.384 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel», 1381/2002, 488 r.) – Wîstar<ref name="ik9101">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se dehe şa'iran-e herfeyî (Wîstar, 1381/2002, 488 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Aşiqane-terîn-ha'' («Yên Herî Evîndarane», hilbijartin û lêkolîna helbestên ji 1300 heta 1380 [1921–2001]; 1384/2005) – Salis * ''Bîrûn perîden ez sef'' («Ji Rêzê Derbazbûn», hevpeyvîn, rexne û gotar, bi berhevkirina Mazyar Neyistanî; 1385/2006, Mifreq-nigar; çapa nû 1397/2018, Patîze) {{ISBN|9786009618446}}<ref name="ik97579">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Bîrûn perîden ez sef (Patîze, 1397/2018, 334 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro», hilbijartin û lêkolîn; 1386/2007, 528 r.) – Wîstar<ref name="ik9100">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz (Wîstar, 1386/2007, 528 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Gozare-ha-ye peywest'' («Pêşniyarên Girêdayî», nod salên helbesta nû ya farisî; 1393/2014, 622 r.) – Dîbaye {{ISBN|9789649961750}}<ref name="ik58674">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozare-ha-ye peywest (Dîbaye, 1393/2014, 622 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Te'emmulat; ez sifr'' («Raman; Ji Sifirê», rexne û gotar; çapa 2an 1398/2019, 255 r.) – Negah {{ISBN|9786003762176}}; li gorî pêşgotina Babaçahî, sernav sernavê rêzenivîsên ku berê bi vî navî di kovareke wêjeyî de hatibûn weşandin û paşê di ''Bîrûn perîden ez sef'' de hatibûn komkirin dubare dike, lê tu ji wan nivîsan di vê pirtûkê de cih nagirin.<ref name="ik9063">{{cite web|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Te'emmulat; ez sifr (Negah, çapa 2an, 1398/2019, 255 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolîn û antolojî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="bbc-obit" /> * ''Şerwe-serayî der cunûb-e Îran'' («Stranbêjiya ''Şerwe''yê li Başûrê Îranê», 1369/1990, Iqbal-e Lahûrî; çapa nû 1396/2017, Patîze) {{ISBN|9786009618422}}; lêkolînek li ser ''şerwe''yê<ref name="ik97695">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Şerwe-serayî der cunûb-e Îran (Patîze, 1396/2017, 306 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên Menûçehr Şeybanî (hilbijartin û lêkolîn; 1373/1994) – Merwarîd * ''In bang-e dilawîz'' («Ev Dengê Dilkêş», jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî; 1380/2001; çapa 2an 1398/2019) – Salis {{ISBN|9789647230018}}<ref name="ik17689">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e dilawîz (Salis, çapa 2an, 1398/2019, 532 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai639927">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz: jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai6012194">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên {{Girêdan|Menûçehr Neyistanî|fa|منوچهر نیستانی}} (1384/2005) – Merwarîd * ''Zîbatir ez cunûn'' («Ji Dînitiyê Bedewtir», jiyan û helbesta Îsmaîl Şahrûdî; 1387/2008; çapa 5em 1403/2024) – Salis {{ISBN|9789643803544}}<ref name="ik17710">{{cite web|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zîbatir ez cunûn (Salis, çapa 5em, 1403/2024, 328 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Gotarên bijartî === * «Pêla Sêyem: Pênaseyeke Nezelal û Sekinî», ''Adîne'', hejmar 24, gulan–hezîran 1988 * «Pêncî û Heft Salên Helbesta Nû ya Farisî», ''Adîne'', hejmar 25, hezîran–tîrmeh 1988 * «Rêbazên Helbestî Ji Salên 1960î Heta Îro», ''Adîne'', hejmar 26, tîrmeh–tebax 1988 * «Kêşa Wêneyan û Kelecana Hestyarî ya Peyvan», ''Adîne'', hejmar 28, îlon–çiriya pêşîn 1988 * «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî», ''Karname'', hejmar 4, adar–gulan 1999 * «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê», ''Ferheng-e tewse'e'', hejmar 49, gulan–hezîran 2001<ref name="nlai189097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=Krîza helbestê û rêya derketina jê / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Hafiz û Çanda Lîstikên Zimanî», ''Salname-ye Hafiz-pejûhî'' («Salnameya Lêkolînên [[Hafizê Şîrazî|Hafiz]]»), hejmar 6, 2003 * «Firehiya Bêsînor a Wateyê», ''Rûdekî'', hejmar 22, 2008<ref name="ensani" /> * «Mîr Carinan Ji Proletaryaya Kedkar Kêmtir Bi Kompleks in», ''Mihrname'', hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012<ref name="mehrnameh1391">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Mîr carinan ji proletaryaya kedkar kêmtir bi kompleks in (Mihrname, hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Li Ser Helbesta 'Bîranînên Min' a Ehmedreza Ehmedî», ''Berg-e hunar'', hejmar 32, zivistana 2021–2022<ref name="bargehonar1400">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=Li ser helbesta «Bîranînên Min» a Ehmedreza Ehmedî (Berg-e hunar, hejmar 32, zivistana 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevpeyvîn === ==== Bi şêweya pirtûkê ==== * ''Tarîx-e şefahî-ye edebiyat-e mu'asir-e Îran'' («Dîroka Devkî ya Wêjeya Hevdem a Îranê»), cild 5 (hevpeyvîna Ebdullah Sadat-Medenî bi Elî Babaçahî re; edîtorê giştî Mihemed-Haşim Ekberiyanî; 1384/2005) – Rûznigar<ref name="oralhist1384">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Elî Babaçahî (amadekirina Ebdullah Sadat-Medenî, bi serperiştiya Mihemed-Haşim Ekberiyanî, Rûznigar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Derî be otaq-e munaqeşe'' («Derek Ber Bi Odeya Gengeşeyê», berhevoka hevpeyvînên ku Babaçahî di nêzîkî sî û pênc salên çalakiya wêjeyî de dane; nêzîkî 500 r.; 1394/2015) – Negah {{ISBN|9786003760547}}<ref name="isna1394">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Elî Babaçahî: rewşa wêjeyê xemgîn e|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=7 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="ibna1395">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babaçahî: di Newrozê de ''Mirin bi Navberan'' a Saramago bixwînin|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=22 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Pirtûka ''Bîrûn perîden ez sef'' (1385/2006), ji bilî rexne û gotaran, çend hevpeyvînên wî jî dihewîne (li [[#Rexne û teoriya wêjeyî|Rexne û teoriya wêjeyî]] binêre). ==== Di kovar û rojnameyan de ==== * «Helbesta Qebareyê: Texmîn Bike Kî Tê Ku 'Qebareyê' Pênase Bike!» (maseya giftûgoyê bi {{Girêdan|Şems Aqacanî|fa|شمس آقاجانی}}, Elî Babaçahî, Muzeffer Royayî û Yezdan Selahşûr re), ''Baya'', hejmar 41, 2006<ref name="baya1385">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Helbesta qebareyê: texmîn bike kî tê ku «qebareyê» pênase bike! (maseya giftûgoyê, Baya, hejmar 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Ava Şêlo ya Helbestê» (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de li ser rewşa helbesta niha, beşa yekem), ''Şerq'', hejmar 1882, 17 çiriya paşîn 2013, r. 9<ref name="shargh1392">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=Ava şêlo ya helbestê (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Rojnameya Şerq|date=17 çiriya paşîn 2013|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126055139/http://sharghdaily.ir:80/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|archive-date=26 çiriya paşîn 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Postmodernîstbûn Ne Xewna Min a Dilsoj e!» (hevpeyvîna {{Girêdan|Elî Ebdullahî|fa|علی عبداللهی}} bi Babaçahî re), ''Sînema û edebiyat'', hejmar 39, zivistana 2013–2014<ref name="abdollahi1392">{{cite web|language=fa|author=Elî Ebdullahî|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Postmodernîstbûn ne xewna min a dilsoj e! Hevpeyvînek bi Elî Babaçahî re (Sînema û edebiyat, hejmar 39, zivistana 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Ajansên nûçeyan, malper û medyayên din ==== * «Eleqeya Helbestvanên Îro bi Struktura Kûr a Derûnî Cureyek Mîstîsîzm e», Ajansa Nûçeyan a Mehr, 17 çiriya pêşîn 2006<ref name="mehr" /> * «Şamlû Helbestên Ku Jê Hez Nedikir Diweşandin / Di Her Kêliyê de Me Dikarî Serobino Bikin!» (hevpeyvîna Şehab Darabiyan bi Babaçahî re li ser pêncî salên wî yên helbestê), ÎBNA, 1 kanûna paşîn 2018<ref name="ibna1396" /> * «Ez Li Fezaya Sîber Wekî ku Li ''Adîne'' Dinêrîm Dinêrim / Ez Hîn Li Ser Piyan im» (hevpeyvîn di 77emîn rojbûna wî de), ÎBNA, 11 çiriya paşîn 2019<ref name="ibna1398" /> * «Hinekan Bi Helbestên 'Bi Şêweya Royayî' re Li Hev Nedikir» (hevpeyvîna Neda Welîpûr bi Babaçahî re li ser Yedullah Royayî), ÎSNA, 17 îlon 2022<ref name="isna1401" /> * «Vegotina Elî Babaçahî ya Rêwîtiya Helbesta Hevdem / Mecbûriya Cuda Nivîsînê» (hevpeyvîna Şîrzad Bestamî bi Babaçahî re ku, li gorî ÎBNAyê, di nîvê salên 2010an de li kêleka kongreyeke helbestê li [[Xurremabad]]ê hatiye kirin û piştî mirina wî hatiye weşandin), ÎBNA, 26 sibat 2026<ref name="ibna547535">{{cite web|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Vegotina Elî Babaçahî ya rêwîtiya helbesta hevdem / Mecbûriya cuda nivîsînê|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Hevpeyvîn û xwendin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de ==== * «Ma Evîndarbûn Tawanbarî ye? Ez Wê Qebûl Dikim» (hevpeyvîna Mucteba Pûrmuhsin bi Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de), Radyo Zemane, 15 sibat 2008<ref name="zamaneh2008" /> * Xwendin ji bo Radyo Zemaneyê: piştî merasîma xelatdayînê ya yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû, Babaçahî du helbest ji berhevoka xwe ya xelatgir ''In keştî-ye pur-esrar'' ji bo vê medyayê xwendin (rapora Mihemed Tengistanî, 10 kanûna paşîn 2016).<ref name="zamaneh2016" /> * «Ey…» û du helbestên din: sê helbest ji berhevoka protestoyê ''Cehan muteweccih şud'' ku, li gorî kovara wêjeyî ''Bang'' (kovareke serbixwe ku li derveyî Îranê ji aliyê Şehriyar Mendenîpûr û Huseyn Nûşazer ve tê weşandin), helbestvan bi xwe ji bo kovarê hilbijartine (20 nîsan 2023).<ref name="baang" /> === Tomar (xwendin) === * ''Imza-ye yadigarî: guzîde-ye eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Îmzeya Bîranînê: Helbestên Bijartî yên Elî Babaçahî», bi dengê helbestvan; 1388/2009) – Tehqîqat-e nezerî, [[Îsfehan]]<ref name="nlai1846576">{{cite web|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Imza-ye yadigarî: helbestên bijartî yên Elî Babaçahî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In-torî fikr mî-kuned'' («Wiha Difikire», bi dengê helbestvan; helbest ji ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars''; 1391/2012) – Mu'essese-ye şebeke-ye sewtî-ye Xoş-beyan * Xwendin di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de (16 çiriya pêşîn 1977; tomara dengî, 3:35), li ser malpera Azadî hatiye weşandin<ref name="azadi-babachahi-audio" /> === Werger === Helbestên Babaçahî bo zimanên wekî îngilîzî, holendî, kurdî û erebî hatine wergerandin.<ref name="artebox" /> * ''In hem yek şûxî bûd'' (''This Too Was a Joke'', «Ev Jî Henekek Bû», hilbijartineke helbestan a duzimanî ku ji aliyê Seîd Seîdpûr ve bo îngilîzî hatiye wergerandin; edîtor Eyûb Sadiqiyanî; 1390/2011; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1389/2010) – Wîstar<ref name="artebox" /><ref name="nlai1975258">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Ez rûz-ha-ye roşen'' («Ji Rojên Ronak», hilbijartineke helbestan ku ji aliyê Babek Sehranewerd ve bo kurdî hatiye wergerandin){{Çavkanî hewce ye}} == Berhemên li ser Babaçahî == === Belgefîlm === * ''In qiyafe-ye meşkûk'' («Ev Rûyê Bi Guman», 2011), belgefîlmeke 90 deqîqeyî ya bi derhêneriya {{Girêdan|Wehîd Elîzade Rezazî|fa|وحید علیزاده رزازی}} li ser helbest û jiyana Babaçahî, ku di havîna 2011an de hatiye kişandin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="zamaneh2023" /><ref name="shargh" /> Hûşeng Çalengî, Mesûd Behnûd, Mihemed Mihemedelî, Mihemed Qayid, Mediya Kaşîger, Ehmed Pûrî, Fethullah Bîniyaz, Ferxunde Hacîzade, Behzad Xacat, Reza Amirî, Erdeşîr Rustemî, Elî Ebdullahî, Elîreza Mucabî û Babek Sehranewerd tê de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh" /> Fîlm cara yekem di 14ê adara 2012an de di merasîma rêzgirtinê de ku koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê li dar xistibû hate nîşandan.<ref name="ibna2012" /> * ''Bawer kunîd în hem yek şûxî bûd'' («Bawer Bikin, Ev Jî Henekek Bû», 2014), belgefîlmeke bi derhêneriya Muhsin Mûsewî Mîrkelayî.<ref name="mahjoubi" /><ref name="tabnak" /> Di sala 1396/2017an de ji aliyê Serzemîn-e Ahurayî ve wekî qutiyeke DVDyê ligel pirtûkeke 66 rûpelî bi sernavê ''Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!'' hate weşandin. {{ISBN|9786006792477}}<ref name="ik110132">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVDya belgefîlma li ser jiyan û berhemên Babaçahî, bi pirtûka «Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!» (Serzemîn-e Ahurayî, 1396/2017, 66 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3969267">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Pirtûk === * ''Kitab-e Dereng'' («Pirtûka Rawestanê», hejmara yekem: helbest û jiyana Elî Babaçahî; amadekirina Mihemed Lûtîc) – Tehqîqat-e nezerî, Îsfehan; danegeha Elmnet vê pirtûkê bi sernavê «Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî» û sala 1387/2008 tomar dike.<ref name="rang1387">{{cite web|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî (amadekirina Mihemed Lûtîc, Tehqîqat-e nezerî, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî der wez'iyet-e dîger'' («Heftê Kulîlkên Zer: Elî Babaçahî di Rewşeke Din de», bi berhevkirina Mihemed Lûtîc; çapa 1em 1393/2014, 240 r.) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792194}}; li gorî danasîna pirtûkê li ser Îran Kitab, ew sê dehsalên pêşîn ên kariyera helbestî ya Babaçahî nagire nav xwe, lê taybetmendiyên helbesta wî ji ''Nem-nem-e baranem'' û pê ve ji nû ve dixwîne û, li şûna dadbarkirina kalîteya helbestan, hewl dide bi analîza hêmanên wan «mifteyên xwendina helbestan» bide xwîner.<ref name="ik9093">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Heftad gul-e zerd (Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014, 240 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="haftad1393">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî di rewşeke din de (bi berhevkirina Mihemed Lûtîc, Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ferrux Letîfnejad, ''Nehwe-ye teşkîl û daryaft-e metn der eş'ar-e mu'asir (Nîma, Sepehrî û Babaçahî)'' («Avabûn û Wergirtina Metnê di Helbesta Hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî»), Suxen, 1396/2017.<ref name="latifbook1396">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=Avabûn û wergirtina metnê di helbesta hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî (pirtûk, Suxen, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî»), Şelek, 1397/2018.<ref name="ramnaram1397" /> * Îbrahîm Muhibbî, ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî: tehlîl-e sebkî-ye eş'ar-e Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî ber esas-e nezeriye-ye şinaxtî'' («Ber Bi Rûyên Cuda: Analîza Şêwazî ya Helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî Li Ser Bingeha Teoriya Mehrîfî»), Patîze, 1400/2021.<ref name="mohebbibook1400" /> * Feyz Şerîfî, ''Elî Babaçahî'', amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021.<ref name="sharifi1400">{{cite web|language=fa|author=Feyz Şerîfî|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Huseyn Baqirî, ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş: şalûde-şikenî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Lêdana Nikilê Teyrê li Nermika Guh: Dekonstruksiyon di Helbestên Elî Babaçahî de», deh berhevokên ku di salên 2010an de hatine weşandin), Patîze, 1402/2023.<ref name="bagheribook1402" /><ref name="nlai9348106">{{cite web|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş / Huseyn Baqirî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ebdullah Suleymanî (amadekar), ''Elî Babaçahî'', Efraz, 1402/2023.<ref name="soleimani1402">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Efraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Cawîd Tekawerân, ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî (ez Nem-nem-e baranem ta Ewra û dîgeran-e men)'' («Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de»), Xired-e Cawîd, 1403/2024.<ref name="takavaran1403" /> === Gotarên lêkolînê === * Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî, «Rêza Demî di Helbestê de ji Perspektîfeke Post-strukturalîst (bi Referansa Helbesta Elî Babaçahî)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', hejmar 13, payîza 2012.<ref name="bahadori1391" /> * Îbrahîm Muhibbî, Mezahir Nîkxah û Mihemed Hekîmazer, «Xwendina Du Helbestên Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Teoriya Şemayê di Stîlnasiya Mehrîfî de», ''Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)'', hejmar 3, payîza 2019.<ref name="mohebbi1398" /> * Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî, «Babaçahî û Hêmanên Zimanî yên Helbesta Postmodern», ''Mutale'at-e belaxî'', cild 12, hejmar 23, bihara 2021.<ref name="ehsani1400" /> * Behzad Xacat, «Lêkolîneke Berawirdî ya Helbesteke Elî Babaçahî û Yeke Şems Lengerûdî Li Ser Bingeha Teoriya Rîzomî ya Gilles Deleuze», ''Qend-e parsî'', cild 4, hejmar 13, zivistana 2021–2022.<ref name="khajat1400" /> * Elî Mihemedî û Tahire Qasimî, «'Sernav' di Helbestên Elî Babaçahî de, ji Realîzmê heta Postmodernîzmê», ''Dehxuda'', cild 14, hejmar 51, bihara 2022.<ref name="mohammadi1401" /> * Mihran Elîwend, Kazim Dizfûliyan û Qudretullah Tahirî, «Analîza Dîmena Rojavabûnê di Helbesta 'Pasingahî 2' ya Elî Babaçahî de li Ber Ronahiya Teoriya Michel Collot a Struktura Asoyê», ''Edebiyat-e parsî-ye mu'asir'', cild 12, hejmar 1, bihar–havîna 2022.<ref name="alivand1401" /> * Zekiye Mihemedlû, Berat Mihemedî û Seyfeddîn Ebbarîn, «Lêkolîn, Rexne û Analîza Şêweyên Lada Wateyî di Helbesta Elî Babaçahî de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 52, havîna 2022.<ref name="mohammadlou1401" /> * Ronak Cewherzade, Şahrux Hikmet û Mecîd Ezîzî, «Analîza Estetîk a Diyardeyên Postmodernîst di Du Berhevokên Elî Babaçahî ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="joharzadeh1401" /> * Mehbûbe Şîrgerdûn, «Diyardeyên Estetîk di Helbestên Elî Babaçahî de (Lêkolîna Heft Berhevokan)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="shirgardoon1401" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Rola Cîhana Deiktîk di Naskirina Cîhana Epîstemîk a Helbesta 'Dûrî û...' ya Babaçahî de, Li Ser Bingeha Helbestnasiya Mehrîfî ya Cîhanên Metnê ya Paul Werth», ''Neqd û nezeriye-ye edebî'', cild 7, hejmar 2, payîz–zivistana 2022–2023.<ref name="latifnejad1401" /> * Asiye Huseynelîzade, Haniye Sedrî Mecd û Şahperek Ferehbexş Isfehan, «Rexneyeke Formalîst a Helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Modela Geoffrey Leech», ''Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî'', cild 2, hejmar 1, bihara 2024.<ref name="hosseinalizadeh1403" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî, «Pirdengî di Helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li Hember Teşbîhê di Hunerên Dîtbarî yên Hevdem de», ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'', cild 21, hejmar 54, havîna 2024.<ref name="amini1403a" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî, «Helbesta Belavker di Salên 1990î de, bi Referansa Helbestên Elî Babaçahî», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 17, hejmar 106, sibat–adar 2025.<ref name="amini1403b" /> * Emîr Selacuqe, Mensûr Nîkpenah û Mistefa Salarî, «Teknîkên Lada Hevoksaziyê ya Piştî-nîmayî di Helbesta Helbestvanên Pêşeng ên Salên 1990î de», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 18, hejmar 113, îlon–çiriya pêşîn 2025.<ref name="salajegheh1404">{{cite journal|language=fa|author1=Emîr Selacuqe|author2=Mensûr Nîkpenah|author3=Mistefa Salarî|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Teknîkên lada hevoksaziyê ya piştî-nîmayî di helbesta helbestvanên pêşeng ên salên 1990î de|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=18|issue=113|date=îlon–çiriya pêşîn 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Rexne di kovarên wêjeyî de === * Nergis Baqirî, «''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' bi Nêrînekê», ''Kitab-e mah-e edebiyat'', hejmar 21 (hejmara rêzê 135), kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009.<ref name="bagheri1387">{{cite journal|language=fa|author1=Nergis Baqirî|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title=«Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz» bi nêrînekê (nirxandina pirtûka Elî Babaçahî)|journal=Kitab-e mah-e edebiyat|issue=21 (135)|date=kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sîmîn Behbehanî, «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="behbahani1401" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ''Cehan-e kitab'', cild 15, hejmar 3–4 (hejmara rêzê 254), gulan–tîrmeh 2010.<ref name="dastgheib1389" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="dastgheib1401" /> === Gotarên konferansan === * Qehreman Şîrî, «Helbesta Axaftinê û Helbesta Piştî-nîmayî», konferansa neteweyî ya ''Efsane'', 1389/2010.<ref name="shiri1389">{{cite web|language=fa|author=Qehreman Şîrî|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Helbesta axaftinê û helbesta piştî-nîmayî (gotar, konferansa neteweyî ya Efsane, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb, «Pêşxistina Zimanî di Helbesta Elî Babaçahî de Li Ser Bingeha Modela Zimanî ya Geoffrey Leech», konferansa Lêkolînê di Ziman û Wêjeya Farisî de, 1394/2015.<ref name="shakeri1394">{{cite web|language=fa|author=Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Pêşxistina zimanî di helbesta Elî Babaçahî de li ser bingeha modela Geoffrey Leech (gotara konferansê, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Cihê Evînê di Helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de», Kongreya Navneteweyî ya Ziman û Wêjeyê, 1395/2016.<ref name="mozaffari1395">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=Cihê evînê di helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Elî Babaçahî û Ramanên Wî yên Li Ser Mirinê», Kongreya 4em a Navneteweyî ya Çand û Ramana Olî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397a">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Elî Babaçahî û ramanên wî yên li ser mirinê (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Lêkolîneke Sosyolojîk a Hunerê di Helbestên Elî Babaçahî de», Kongreya Antropolojiya Biyolojîk û Zanistên Mirovî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397b">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=Lêkolîneke sosyolojîk a hunerê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Cureyên Qetbûna Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de», Konferansa 1em a Neteweyî ya Lêkolînên Wêjeyî bi Nêzîkatiyeke Berawirdî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397a">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Cureyên qetbûna vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de (ji ''Nem-nem-e baranem'' heta ''Ewra û dîgeran-e men'')», Konferansa 2yem a Navneteweyî ya Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397b">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr, «Xwedûrgirtina ji Metaforê di Helbesta Elî Babaçahî de», Civîna 13em a Navneteweyî ya Komeleya Pêşxistina Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="sadeghi1397">{{cite web|language=fa|author=Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Xwedûrgirtina ji metaforê di helbesta Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Tez === * Sara Xezayî, «Pêşxistin di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Erakê, 1389/2010.<ref name="khazaei1389" /> * Tahire Bezzî, «Wêneyê Yarê di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1392/2013.<ref name="bazzi1392" /> * Tahire Haşimî, «Dijberiyên Dualî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="hashemi1393" /><ref name="nlai4085141">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=Lêkolîna dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de / Tahire Haşimî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Mehmûd Palaş, «Lêkolîna Hêmanên Herêmî û Herêmîbûnê di Helbesta Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="palash1393" /><ref name="nlai3897575">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de / Mehmûd Palaş (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sumeye Mihemedînesb, «Lêkolîn û Ravekirina Hêmanên Helbesta Postmodernîst di Helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de», teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014.<ref name="mohammadinasab1393">{{cite web|language=fa|author=Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=Hêmanên helbesta postmodernîst di helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de (teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Emîr Mehdewî Hefşecanî, «Lêkolîneke Analîtîk a Têkiliyên Di Navbera Şekl û Wateyê de di Helbesta Îranî ya Salên 1990î de (Li Ser Bingeha Helbest û Nêrînên Reza Berahenî, Elî Babaçahî, Hafiz Mûsewî, Şems Aqacanî, Mihrdad Fellah, Elî Ebdulrizayî, Mihemed Azerm û Girenaz Mûsewî)», teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014.<ref name="mahdavi1393">{{cite web|language=fa|author=Emîr Mehdewî Hefşecanî|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de (teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3965008">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de / Emîr Mehdewî Hefşecanî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ebdulresûl Turabî, «Bikaranîna Henekê û Şêweyên Wî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 1394/2015.<ref name="torabi1394" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Metnîtî di Helbesta Hevdem de, Li Ser Bingeha Helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî», teza doktorayê, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], 1394/2015.<ref name="latifnejad1394" /> === Nûçe û nirxandin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de === * «Kuştinên Zincîreyî Piştî Heft Salan, Beşa Sêyem: Otobusa Mirinê» (navê Babaçahî di lîsteya rêwiyên otobusa Ermenistanê de cih digire), Radyo Farda, 24 çiriya paşîn 2005.<ref name="radiofarda" /> * Ferec Serkûhî, «Heft Roj, Pirtûk: Helbesta Babaçahî, Şanoyeke Ustad-Mihemed û Helbesta Tirkî ya Selahî» (rexneyek li ser ''Gul-baran-e hezar-rûze''), BBC Farisî, 27 çiriya pêşîn 2011.<ref name="sarkouhi1390" /> * Cemşîd Berzeger, «Salvegera 'Rêwîtiya Mirinê': Otobuseke Ku Êdî Naçe?», BBC Farisî, 6 tebax 2015.<ref name="bbc2015" /> * Îsfendiyar Kûçe, «''Cehan muteweccih şud'': Helbestên Protestoyê yên Elî Babaçahî», Radyo Zemane, 12 gulan 2023.<ref name="zamaneh2023" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», BBC Farisî, 23 sibat 2026.<ref name="bbc-obit" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, di 83 Saliya Xwe de Mir», Radyo Farda, 23 sibat 2026.<ref name="radiofarda2026" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», ''Îran Emrûz'', 23 sibat 2026.<ref name="ie-obit" /> * Hisam Mehcûbî, «Dema Li Dijî Elî Babaçahî Dirûşm Didan: 'Dîktator, Lez Bike, Helbestên Me Çap Bike!'», BBC Farisî, 24 sibat 2026.<ref name="mahjoubi" /> * Huseyn Nûşazer, «''Cehan muteweccih şud'' ya Elî Babaçahî: Dema Mehbûbe Diqîre», Radyo Zemane, 24 sibat 2026.<ref name="noushazar" /> * Komeleya Nivîskarên Îranê, «Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li Ser Mirina Elî Babaçahî» (ji nû ve weşandin), ''Îran Emrûz'', 24 sibat 2026.<ref name="kanoon" /> == Herwiha binêre == * [[Wêjeya farisî]] * [[Helbest]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:شعرخوانی علی باباچاهی از «این کشتی پراسرار»|trans-title=Elî Babaçahî helbestên «Ev Keştiya Bi Raz» dixwîne|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane}} * {{IMDb name|11595433}} * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)}} – poster, tomarên dengî û kopiyeke dîjîtal a pirtûka ''Deh şeb'' * {{Cite AV media|language=fa|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Pelê dengî yê MP3|publisher=Azadî (azadi.art)}} (16 çiriya pêşîn 1977) {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Babaçahî, Elî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1942]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kesên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]] 1endatw2slgayd97gnzuh8f2c01avwn 2097246 2097233 2026-10-05T08:01:43Z MikaelF 935 2097246 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | navê_rastî = علی باباچاهی | zimanê_navê_rastî = fa | wêne = A.Babachahi.jpg | alt_wêne = Wêneyê reş û spî yê Elî Babaçahî | sernavê_wêne = Babaçahî di sala 2011an de | bernav = E. Feryad (di ciwaniya xwe de) | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê|1942|11|11}} | cihê_jidayikbûnê = [[Bender Kengan|Kengan]], [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]], [[Îran]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|2026|2|23|1942|11|11}} | cihê_mirinê = [[Kerec]], Îran | cihê_goristanê = Goristana Beheşt-e Sekîne, Kerec | netewe = Îranî | pîşe = [[Helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner, [[nivîskar]] | ziman = [[Zimanê farisî|Farisî]] | perwerde = Fakulteya Wêjeyê ya {{Girêdan|Zanîngeha Şîrazê|fa|دانشگاه شیراز|en|Shiraz University}} | salên_çalak = 1961–2026 | hevjîn = Ferxunde Bextiyarî | zarok = Xezel, Behreng | xelat = {{Girêdan|Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} (2016, hevpar) }} '''Elî Babaçahî''' (bi farsî: علی باباچاهی, ''Ali Babachahi'') jdb. 11 çiriya paşîn 1942 – m. 23 sibat 2026; li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] 20 aban 1321 – 4 esfend 1404) [[helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner û [[nivîskar]]ekî îranî bû.<ref name="bbc-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Farisî|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew yek ji rûyên naskirî yên helbesta nûjen a farisî ya nifşê piştî [[Nîma Yûşîc|Nîma]] tê hesibandin; di salên 1990î de bû yek ji teorîsyen û rexnegirên herî nîqaşbar ên helbesta hevdem a Îranê û têgehên «helbesta piştî-nîmayî» (''şi'r-e pesa-nîmayî'') û paşê «helbest di rewşeke din de» (''şi'r der vez'iyet-e dîger'') danîn holê.<ref name="khabar">{{cite web|language=fa|author=Zeyneb Kazimxah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babaçahî, wêrek li dijî dubarebûnê / Xatirxwestin ji rizgarbûyekî bûyera otobusa hunermendan li Ermenistanê / Şeş dehsalên serhildan û nûbûnê|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Nêzîkî hejdeh salan li [[Bûşehr]]ê mamostetiya wêjeyê kir û di sala 1967an de li wir kovara wêjeyî ''Tekapû'' damezrand, ku di bin zexta [[SAVAK]]ê de hate girtin. Di çiriya pêşîn a 1977an de li Tehranê di «{{Girêdan|Deh Şevên Goethe|fa|شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|lt=Deh Şevên Goethe}}» de helbestên xwe xwendin. Piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşê]], di sala 1983an de bi zorê teqawît kirin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="mahjoubi">{{cite web|language=fa|author=Hisam Mehcûbî|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=Dema li dijî Elî Babaçahî dirûşm didan: «Dîktator, lez bike, helbestên me çap bike!»|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Farisî|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Gelek salan rûpelên helbestê yên mehnameya ''{{Girêdan|Adîne (kovar)|fa|آدینه (نشریه)|lt=Adîne}}'' birêve birin. Endamê {{Girêdan|Komeleya Nivîskarên Îranê|fa|کانون نویسندگان ایران|en|Writers' Association of Iran}} bû û yek ji rêwiyên wê otobusê bû ku di {{Girêdan|Bûyera otobusa Ermenistanê|en|Assassination attempt on the Iranian writers' bus|lt=bûyera otobusa Ermenistanê}} ya sala 1996an de dixwestin bavêjin newalekê.<ref name="kanoon">{{cite web|language=fa|author=Komeleya Nivîskarên Îranê|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li ser mirina Elî Babaçahî|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Îran Emrûz|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di sala 2016an de berhevoka wî ya helbestan ''{{Girêdan|In keştî-ye pur-esrar|fa|این کشتی پراسرار|lt=In keştî-ye pur-esrar}}'' («Ev Keştiya Bi Raz») bi hevparî wekî xelatgirê yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû hate ragihandin.<ref name="zamaneh2016">{{cite web|language=fa|author=Mihemed Tengistanî|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Elî Babaçahî: Ev Keştiya Bi Raz|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane|date=10 kanûna paşîn 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Wî zêdetirî sî pirtûk di warên helbest, rexne û lêkolînê de weşandin.<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" /> == Jiyannameya wî == === Zarokatî û ciwanî === Elî Babaçahî di 11ê çiriya paşîn a 1942an de li [[Bender Kengan|Kengan]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]] ji dayik bû û zarokatiya xwe li gundê Cofreyê derbas kir. Ew zarokê herî biçûk ê malbata xwe bû. Li gorî gotina wî, cara yekem bi rêya firoşkarekî gerok ku li kolanên Cofreyê [[helaw]] û pirtûk difirotin bi helbestê re nas bû; di nav wan pirtûkan de ''Mûş-o gorbe'' («Mişk û Pisîk») ya Ubeydê Zakanî jî hebû. Bi rêya birayên xwe jî bi pirtûkên siyasî yên Partiya Tûdeyê û kovarên wekî ''Omîd-e Îran'', ''Sepîd-o siyah'' û ''Roşenfikr'' re nas bû.<ref name="mahjoubi" /> Xwendina navîn û amadeyî li Bûşehrê qedand; li wir şagirtê Menûçehr Ateşî û Mihemedreza Nimetîzade bû, û paşê ya duyem wekî kesê ku di avakirina hesta wî ya helbestî de roleke diyarker lîstiye didît. Li gorî gotina wî, di 13 an 14 saliya xwe de helbesteke bi navê «Baran» («Baran») ji Ateşî re xwend, û Ateşî jê xwest ku wê ji tevahiya polê re bixwîne; wî ev bûyer wekî «destpêka wê serpêhatiyê ku ew kir helbestvan» didît. Di pêşbirka wêjeyî ya xwendekarên amadeyî de li Bûşehrê û paşê li [[Şîraz (bajar)|Şîrazê]] bû yekem, û heta dawiya amadeyiyê helbestên wî yên yekem bi navê wêjeyî «E. Feryad» di kovarên ''Omîd-e Îran'' û ''Zen-e rûz'' de dihatin weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Piştî ku ''Omîd-e Îran'' yek ji helbestên wî wekî «baştirîn helbesta hefteyê» hilbijart, dest bi weşandina berhemên xwe bi navê xwe yê rastîn kir.<ref name="khabar" /> === Zanîngeh û mamostetî === Babaçahî di sala 1961an de, di 19 saliya xwe de, kete Fakulteya Wêjeyê ya Zanîngeha Şîrazê<ref name="mahjoubi" /> (hin çavkanî sala 1960î nivîsîne<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" />). Li wir bi helbestvanên wekî Elîreza Tebayî û Mensûr Ûcî re nas bû, û wan li qehwexaneyeke li Kuçeya Zendê ya Şîrazê helbestên xwe ji hev re dixwendin. Babaçahî di dema xwendekariyê de çîrokên kurt jî dinivîsîn, lê dema ku nivîskarê şîrazî Mihemed Muezzin jê re got ku ew «ne pexşannivîsekî baş e», dev ji çîroknivîsînê berda û xwe da helbest û rexneya helbestê. Weşandina helbestên wî di heftenameya ''Ferdewsî'' de di salên 1963 û 1964an de rêya wî ya wêjeyî diyar kir.<ref name="mahjoubi" /> Piştî xwendinê û leşkeriya mecbûrî, di sala 1966an de li Bûşehrê wekî mamosteyê wêjeyê hate tayînkirin<ref name="mahjoubi" /> û nêzîkî hejdeh salan li dibistanên wî bajarî ders da.<ref name="khabar" /> Di sala 1969an de, sê sal piştî destpêkirina karê xwe, zewicî.<ref name="mahjoubi" /> Jina wî, Ferxunde Bextiyarî, mamosteya dibistanên amadeyî yên Bûşehrê bû;<ref name="artebox">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Hunermend – Elî Babaçahî|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> keçeke wan bi navê Xezel û kurekî wan bi navê Behreng hebûn.<ref name="artebox" /><ref name="tabnak">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (ji ÎSNAyê)|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === ''Tekapû'' û salên berî şoreşê === Di payîza 1967an de Babaçahî li Bûşehrê bû sernivîserê kovara wêjeyî ''Tekapû'' («Hewl û Têkoşîn»).<ref name="khabar" /><ref name="anon1">{{cite book|language=fa|author1=Seyîd Qasim Haşimî|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=Sed Salên Çapemeniya Bûşehrê|page=300}}</ref> Ev kovar di nav derdorên rewşenbîrî yên [[Tehran]]ê de bi germî hate pêşwazîkirin: ''Xûşe'', kovara ku [[Ehmedê Şamlû]] sernivîserê wê bû, nivîsên wê ji nû ve weşandin û nivîskarên wê wekî «hosteyên helbesta îro ya Îranê» bi nav kirin. Lê belê ''Tekapû'' di sala 1968an de, piştî tenê sê hejmaran, di bin zexta saziyên ewlehiyê de û bi hincetê nebûna destûrê hate qedexekirin.<ref name="khabar" /><ref name="bbc-obit" /> Berhevoka wî ya yekem, ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de»), jî di sala 1967an de bi pereyê wî bi xwe çap bû; tê de helbestên bi kêşên nîmayî hebûn. Li pey wê ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1970), ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1974) û ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1977) hatin; di heman demê de du pirtûkên helbestan ji bo zarokan jî weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Helbestên wî di weşanên rewşenbîrî yên wê demê de, bi taybetî ''Xûşe'' û ''Ferdewsî'', dihatin çapkirin,<ref name="kanoon" /> û bi kovarên wekî ''Roşenfikr'' û ''Rûdekî'' re jî hevkarî dikir.<ref name="bbc-obit" /> Di van salan de Babaçahî rexneya helbestê jî dinivîsî. Nivîsa wî ya rexneyî ya yekem, ku di ''Ferdewsî'' de derket, bersivek bû ji gotareke Reza Berahenî re; paşê gotarên tund li dijî helbesta Yedullah Royayî nivîsîn. Wê demê dijberekî hişk ê tevgerên «helbesta qebareyê» (''şi'r-e hecm'') û «pêla nû» (''mewc-e no'') bû, û paşê li ser wê qonaxê got: «Wê demê ez hinekî îdeolojîk bûm, an jî ruhê serdemê ez dikişandim»; nêrîna wî ya li hember van tevgeran, bi taybetî helbesta qebareyê, di dehsalên paşê de guherî.<ref name="mahjoubi" /> Di îlona 2022an de, di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA) re bi boneya mirina Royayî, ew wekî helbestvanekî pêşeng ê «bi nirx» bi nav kir ku «têra xwe bi helbesta îranî û fransî zanibû», got ku bawerî bi hebûna wî ya wêjeyî tîne û «her tim helbestên wî ecibandine», lê manîfestoya helbesta qebareyê wekî «gelekî mezinnimayî» û şêweya derbirîna wê wekî «nezanistî û helbestvanî» bi nav kir.<ref name="isna1401">{{cite web|language=fa|author=Neda Welîpûr|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Elî Babaçahî: hinekan bi helbestên Royayî re li hev nedikir|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=17 îlon 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214091105/https://www.isna.ir/news/1401062619032/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86%D8%AF|archive-date=14 kanûna pêşîn 2022|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî gotina wî, çalakiya wî ya siyasî, ku berî şoreşê tenê çandî bû, bi nêzîkbûna şoreşê re şêweyeke «berbiçavtir û pratîktir» girt.<ref name="mahjoubi" /> === «Deh Şevên Goethe» (çiriya pêşîn 1977) === [[File:Ten Nights of Goethe poster, October 1977, by Bozorg Khezraei.png|thumb|upright|Posterê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» (çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî; navê Babaçahî di bernameya şeva yekşemê, 16ê çiriya pêşîn de cih digire.]] ==== Rêxistin û girîngî ==== Ji 10 heta 19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356), Komeleya Nivîskarên Îranê bi hevkariya Enstîtuya Goethe deh şevên gotar û xwendina helbestan bi navê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» li baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û [[Almanya]]yê, li Kuçeya Pehlewî (Kuçeya Weliyesr a îro) li [[Tehran]]ê li dar xistin; ev rêzeşev paşê bi navê «Deh Şevên Goethe» hatin naskirin.<ref name="azadi-dahshab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)|date=19 kanûna pêşîn 2022|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260123200757/https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|archive-date=23 kanûna paşîn 2026}}</ref><ref name="iranica-goethe">{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 kanûna pêşîn 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319095301/https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute|archive-date=19 adar 2025}}</ref> Li gorî ''[[Encyclopædia Iranica]]'', di salên berê de jî li enstîtuyê şevên helbestê hatibûn lidarxistin, lê di sala 1977an de cara yekem bû ku hevkarê îranî ne Civata Wêjeyî ya Tehranê ya girêdayî dewletê, lê Komeleya Nivîskaran a opozîsyonê bû, ku di çarçoveya vebûna siyasî ya serdema Serokwezîr Cemşîd Amûzgar de destûr wergirtibû ku dîsa civînan bike. Baxçeyê komeleya çandî hate hilbijartin, ji ber ku cihê enstîtuyê bi xwe ji bo temaşevanên ku dihatin hêvîkirin biçûk dihat dîtin.<ref name="iranica-goethe" /> Endamên komeleyê li ser vê yekê hemfikir in ku fikir ji helbestvan Celal Serferaz hatibû, ku berpirsê rûpela helbestê ya rojnameya ''Keyhan'' bû; karên lojîstîkî jî spartin {{Girêdan|Îslam Kazimiye|fa|اسلام کاظمیه}}.<ref name="iranchehr2013">{{cite web|language=fa|author=M. X.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, 10–19 çiriya pêşîn 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Îrançehr|date=26 nîsan 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423041324/http://iranchehr.com/?p=2567|archive-date=23 nîsan 2025}}</ref> Serferaz paşê nivîsî ku modela wî şevên helbestê yên kovara ''{{Girêdan|Xûşe (kovar)|fa|خوشه (مجله)|lt=Xûşe}}'' bûn ku di bin serperiştiya [[Ehmedê Şamlû]] de dihatin lidarxistin, û ku baxçe li ser pêşniyara rêveberê enstîtuyê Hans Becker şevê bi 4.000 timenan hatibû kirêkirin.<ref name="bbc-sarfaraz2013">{{cite web|language=fa|author=Celal Serferaz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=Helbestên Deh Şevên Goethe çawa hatin organîzekirin|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=BBC Farisî|date=22 tîrmeh 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012090315/https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|archive-date=12 çiriya pêşîn 2025}}</ref> Li gorî ''Iranica'', di şeva yekem de elalet ewqas zêde bû ku rijiya kuçeyên derdorê, û li wir bilindgo hatin danîn; di şevên destpêkê de heta deh hezar kes amade bûn, û piştî ku baran dest pê kir hejmar daket nêzîkî sê hezar kesan. Zêdetirî pêncî nivîskar, helbestvan, şanonivîs, rexnegir û wergêr li ser [[sensûr]]ê, azadiya ramanê, berpirsiyariya rewşenbîran, newekhevî û zilmê axivîn, «û bi vî awayî bûyereke wêjeyî kirin bûyereke siyasî».<ref name="iranica-goethe" /> Malpera ''Azadî'' hejmara amadeyan di navbera deh û panzdeh hezar kesan de texmîn dike,<ref name="azadi-dahshab" /> û gotareke «M. X.» di kovara serhêl ''Îrançehr'' de hejmara axaftvan û helbestvanan 57 kes dide.<ref name="iranchehr2013" /> Komele û enstîtuyê li hev kiribûn ku axaftvan li şûna «sensûr»ê peyva ''mumeyyizî'' («kontrol»), ku têgeha destûrê bû, bi kar bînin; lê belê di şeva sêyem de {{Girêdan|Şems Al-e Ehmed|fa|شمس آل احمد}} hema di destpêka axaftina xwe de ev peymana veşartî eşkere kir û gelek caran peyva «sensûr» bi kar anî.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Di şeva pêncem de, piştî axaftineke {{Girêdan|Baqir Mumînî|fa|باقر مؤمنی}}, ku li gorî malpera ''Azadî'' zêdetirî sed caran peyva «sensûr» bi kar anî, û xwendina helbestan a Seîd Sultanpûr, heyecana elaletê gihîşt lûtkeyê û Becker qîriya ku helbestvan dev ji dikê berde. Hingê biryar hate dayîn ku axaftin bên rakirin, lê rêkxistina nû rastî nerazîbûna amadeyan hat û piştî danûstandinên nû yên di navbera komele û enstîtuyê de, axaftin ji şeva şeşem ve ji nû ve dest pê kirin. Di dawiya şeva nehem de telegrafeke piştgiriyê ya komek nivîskar û ramanwerên fransî, di nav wan de [[Jean-Paul Sartre]], [[Simone de Beauvoir]] û [[Michel Foucault]], hate xwendin. Di şeva dawî de serokê komeleyê, Behazîn (Mehmûd Îtimadzade), ji elaletê re got: «Deh şevan hûn hatin, bi elaletên ku pir caran digihîştin deh hezar kesan an zêdetir [...] û we guh da axaftvanan. We çi bihîst? Azadî, û azadî, û azadî...»; peyama dawî ya komeleyê jî ji aliyê Hûşeng Gulşîrî ve hate xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> ''Iranica'' dibêje ku her çend wesayîtên zirxî yên leşkerî derdor dorpêç kiribûn jî, tu tundî çênebû, û Deh Şev bûn «yekem xeleka rêzeke civînên protestoyê yên girseyî ku bi Şoreşa 1979an bi dawî bû».<ref name="iranica-goethe" /> Poster ji aliyê Buzurg Xizrayî, grafîkerê rojnameya ''Ittilaat'', ve hate sêwirandin: masiyekî spî yê biçûk ku bi gotina sêwiranerê wî «qîrîna têkoşînê li dijî sensûr û zordariyê» bilind dike.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Li gorî Serferaz, sansûrvanan destûr nedan ku navê komeleyê li ser posterê cih bigire, û poster du caran hate sansûrkirin; her wiha nivîsiye ku ferman ji rojname, radyo û televîzyonê re hatibû dayîn ku tu nûçe û raporan neweşînin, û tenê {{Girêdan|Sîrûs Elînejad|fa|سیروس علی‌نژاد}} piştî şeva yekem di ''Ayendegan'' de raporek weşand ku ew xiste tengasiyê.<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> Vegotina ''Îrançehr'', ku xwe dispêre rojnameyên wê demê, hinekî cuda ye: li gorî wê, çar rojnameyên neteweyî di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de poster û bername weşandin, û ''Ittilaat'', ''Keyhan'' û ''Rastaxîz'' heta şeva şeşem bi kurtî nûçeyên şevan dan, û piştî wê ji bilî ''Ittilaat'' hemû bêdeng bûn.<ref name="iranchehr2013" /> Kasetên Deh Şevan hatin kopîkirin û bi hezaran li hundir û derveyî Îranê hatin firotin, û metnên axaftin û helbestan di sala 1978an de ji aliyê weşanxaneya Emîr Kebîr ve bi navê ''Deh şeb'' («Deh Şev»), bi amadekirina {{Girêdan|Nasir Muezzin|fa|ناصر مؤذن}}, hatin çapkirin.<ref name="iranica-goethe" /><ref name="moazzen1357">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Serferaz, kasetên esil ên axaftin û xwendinan, û her wiha kasetên rûniştinên pirs û bersivan, paşê ji ber xemsariyê winda bûn;<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> lê kopî man, û di salên 2022–2023an de malpera ''Azadî'' pelên dengî yên xwendin û axaftinan, ligel poster û kopiyeke dîjîtal a pirtûkê, weşandin.<ref name="azadi-dahshab" /> ==== Xwendina Babaçahî di şeva heftem de ==== <div style="float:right; clear:right; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 0 1em 1.2em; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">Deh Şevên Goethe – '''şeva heftem'''<br />Yekşem, 16 çiriya pêşîn 1977 (24 mehr 1356)<br />Baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û Almanyayê, Tehran</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|Tomara dengî ya xwendina Elî Babaçahî di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Helbestên wî di pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456):''' # «Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî» # «Strana xwecihî» # «Di pesnê evîndarên cîhanê de» # «Di welatê xweliyê de» </div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Dirêjahî: 3:35 · Çavkaniya deng: malpera Azadî (azadi.art)</div> </div> Babaçahî, ku wê demê li Bûşehrê dijiya, berî ku organîzator bikaribin bi wî re têkiliyê deynin, wekî beşdar hate ragihandin. Di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de ''Keyhan'' nivîsî: «Her çend navên {{Girêdan|Mensûr Ûcî|fa|منصور اوجی}}, Elî Babaçahî, Behmen Salihî û Mensûr Bermekî di lîsteya beşdaran de hene jî, organîzatoran nekarîne bi wan re têkiliyê deynin, ji ber ku li bajarên derveyî paytextê dijîn.» Li gorî «M. X.», komeleyê, ku navnîşanên hin ji van helbestvanan tunebûn, navên wan weşandin da ku nûçe bigihîje wan û werin; di 10ê çiriya pêşîn de ''Keyhan'' ragihand ku ew hatine agahdarkirin û amadebûna xwe ya beşdarbûnê diyar kirine. Ji van her çar kesan, Salihî û Bermekî beşdar nebûn.<ref name="iranchehr2013" /> Posterê navê Babaçahî, ligel Îslam Kazimiye, M. Azad, Cewad Mucabî, Celal Serferaz û Betûl Ezîzpûr, ji bo bernameya yekşemê, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356), ango şeva heftem, nivîsandibû.<ref name="azadi-poster">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Posterê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê (10–19 çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadî (azadi.art)|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090300/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî pelên dengî yên ku malpera ''Azadî'' weşandine, şeva heftem bi axaftineke Kazimiye bi sernavê «Azadî di destûrê de û lidarxistina şevên helbestvanan» dest pê kir; paşê Daryûş Aşûrî li ser «Helbest azadî ye» axivî, wergirtina Ebbas Celalî Sûsenabadî wekî endamê komeleyê hate ragihandin, û {{Girêdan|Cefer Kûşabadî|fa|جعفر کوش‌آبادی}}, Elî Babaçahî, Cewad Mucabî û M. Azad helbestên xwe xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> Heman şevê peyameke wergêr Mihemed Qazî, ku piştî emeliyata gewriyê nedikarî biaxive, ji aliyê keça wî Meryemê ve hate xwendin.<ref name="iranchehr2013" /> Çavkanî li ser pêkhateya beşdarên wê şevê cuda ne: pirtûka ''Deh şeb'' Betûl Ezîzpûr û Celal Serferaz jî di nav helbestvanên şeva heftem de dinivîse,<ref name="moazzen1357-n7">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> lê di pelên dengî yên ''Azadî'' de xwendina Serferaz û helbestên Ezîzpûr (bi dengê Serferaz) aîdî şeva heştem in.<ref name="azadi-dahshab" /> Helbestên Babaçahî di beşa şeva heftem a pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456) hatine çapkirin: «Selam ber şukûfe-ye surxî ke ez piyale-ye meşriq demîd» («Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî»), «Sirûd-e bûmî» («Strana xwecihî»), «Der wesf-e aşiqan-e dunya» («Di pesnê evîndarên cîhanê de») û «Der qelemrew-e xakister» («Di welatê xweliyê de»). Helbesta yekem bi van rêzan dest pê dike: «Silav li rojê û li evînê / Ey ruhê bêaram ê bender / Ey lûtkeya rûmet û dînitiyê».<ref name="moazzen1357-b">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Tomareke dengî ya xwendina wî ya wê şevê, bi dirêjahiya 3 deqîqe û 35 çirkeyan, li ser malpera ''Azadî'' heye.<ref name="azadi-babachahi-audio">{{cite AV media|language=fa|people=Elî Babaçahî (xwîner)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî (16 çiriya pêşîn 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Tomara dengî, 3 deqîqe û 35 çirke|publisher=Azadî (azadi.art)|date=2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090323/https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Piştî şoreşê === Di sala 1980î de Babaçahî berhevoka ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê») weşand. Di sala 1983an de, piştî hejdeh salan mamostetiyê, bi zorê û berî wextê xwe teqawît kirin; paşê got ku ew «bi îhtimaleke mezin» ji aliyê wan kesan ve ku xwe wekî «xwediyên rastîn ên şoreşê» didîtin «hatiye dûrxistin». Paşê Bûşehr terk kir û li [[Kerec]]ê bi cih bû.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî Elî Mesûdînia, piştî ku ji mamostetiyê hate dûrxistin, bi salan xwe da lêkolînên rexneyî yên li ser helbesta îranî.<ref name="masoudinia">{{cite web|language=fa|author=Elî Mesûdînia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Valahiyan bixwînin / Li ser Elî Babaçahî|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li Kerecê, bi navbeynkariya şanonivîs Xusrew Hekîm-Rabit, bi radyoyê re wekî nivîskarê şanoyên radyoyî xebitî.<ref name="mahjoubi" /> Ji sala 1989an ve, di bin rêveberiya Nesrullah Pûrcewadî de, ji bo Navenda Weşanên Zanîngehê (''Merkez-e neşr-e danişgahî'') xebitî; li wir yanzdeh an diwanzdeh salan bi edîtoriya pirtûkan û lêkolîna li ser metnên klasîk ên farisî re mijûl bû, heta ku beşa ferhenga farisî ya navendê hate girtin.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha tê gotin ku ji bo weşanxaneyên wekî Papîrûs û Pîşbord xebitiye û berpirsê beşa helbest û rexneyê ya kovara ''Nafe'' bûye.{{Çavkanî hewce ye}} Ji sala 1988an ve Babaçahî di mehnameya ''Adîne'' de gotar li ser rêbazên helbesta hevdem weşandin;<ref name="ensani">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Elî Babaçahî (lîsteya gotaran)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Portala Zanistên Mirovî (Ensanî)|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji hejmara 35an ve berpirsiyariya rûpelên wê yên helbestê girt ser milê xwe û nêzîkî deh salan ew birêve birin; li gorî wî, berî wî Eşkewerî di vî karî de bû.<ref name="kanoon" /><ref name="mahjoubi" /> Di hejmara 36an de berhemên Ehmedê Şamlû, Ferrux Temîmî, Seyîd Elî Salihî, Elî Mihemed Heqşinas û Hurmuz Elîpûr weşandin. Hişkiya hilbijartinên wî bû sedem ku hin helbestvanên ku helbestên wan nehatibûn qebûlkirin li dijî wî dirûşmeya henekî «Dîktator, lez bike / helbestên me çap bike!» bibêjin.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî ''XeberOnline'', wî ji vê postê helbestvanên ciwan dan nasîn û di heman demê de rêbazên helbestî yên serdest bi awayekî eşkere rexne kirin; di vê serdemê de bû ku «helbesta piştî-nîmayî» û paşê «helbest di rewşeke din de» formule kir.<ref name="khabar" /> Mesûdînia ''Adîne'' wekî yek ji weşanên herî bibandor ên salên 1990î di gelek waran de, di nav wan de helbest, dibîne.<ref name="masoudinia" /> === Komeleya Nivîskarên Îranê === Piştî teqawîtbûna xwe, Babaçahî bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya Komeleya Nivîskaran bû. Ew yek ji îmzekarên «Daxuyaniya 134 Nivîskaran» (metna «Em Nivîskar in», 1994) bû û, wekî endamê derdora şêwirmendiyê, paşê ji bo zindîkirina Komeleya Nivîskarên Îranê xebitî. Piştî ku serdema sêyem a komeleyê di sibat–adara 1999an de hate avakirin, bû endamê fermî û heta dawiya jiyana xwe endam ma; beşdarbûna wî ya dawî di civîna giştî ya komeleyê de di sala 2023an de bû.<ref name="kanoon" /> === Bûyera otobusa Ermenistanê === Di tebaxa 1996an de Babaçahî yek ji bîst û yek nivîskar, helbestvan û rojnamegeran bû ku li ser vexwendina Yekîtiya Nivîskarên [[Ermenistan]]ê bi otobusê ber bi Ermenistanê ve bi rê ketin.<ref name="bbc2015">{{cite web|language=fa|author=Cemşîd Berzeger|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Salvegera «rêwîtiya mirinê»: otobuseke ku êdî naçe?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Farisî|date=6 tebax 2015|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="radiofarda">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=Kuştinên zincîreyî piştî heft salan, beşa sêyem: otobusa mirinê|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radyo Farda|date=24 çiriya paşîn 2005|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Radyo Fardayê, Mensûr Kûşan, ku berpirsê koordînasyona rêwîtiyê bi nivîskaran re bû, lîsteyeke kesayetiyên wêjeyî amade kiribû; ji van, Ehmedê Şamlû, Hûşeng Gulşîrî û Reza Berahenî her yek ji ber sedemên cuda vekişiyan, û di dawiyê de van bîst û yek kesan rêwîtî kirin: Mihemedelî Sepanlû, Cewad Mucabî, Mesûd Behnûd, Sîrûs Elînejad, Emîr Hesen Çiheltin, Bîjen Bîjarî, Bîjen Necdî, Mihemed Mihemedelî, Şehriyar Mendenîpûr, Şapûr Corkeş, Mesûd Tûfan, Elî Babaçahî, Hesen Esxerî, Menûçehr Kerîmzade, Kamran Celîlî, Mehmûd Teyyarî, Ferec Serkûhî, Ferîşte Sarî, Mecîd Daniş-Araste, Elî Sedîqî û Mensûr Kûşan.<ref name="radiofarda" /> Di berbanga 6ê tebaxa 1996an de şofêr du caran hewl da ku otobusê li Gelîyê Heyranê ji qeraxa newalê bavêje xwarê, û her carê bi xwe ji wesayîtê baz da; hişyariya Mesûd Tûfan û Şehriyar Mendenîpûr rêwî xilas kirin. Paşê li [[Astara, Îran|Astarayê]] hatin girtin û lêpirsîn, û sibeha din hatin berdan.<ref name="bbc2015" /> Li gorî BBC Farisî, vegotina herî berfireh a vê bûyerê ya Mensûr Kûşan e di pirtûka wî ''Hedîs-e teşne û ab'' de, û Mihemed Mihemedelî di destpêka salên 2000î de li Îranê yekem nivîs li ser vê mijarê weşand.<ref name="bbc2015" /> Bûyer paşê wekî plana [[VEVAK|Wezareta Îstîxbaratê]] ji bo tunekirina nivîskarên rexnegir hate naskirin û bi {{Girêdan|Kuştinên zincîreyî yên Îranê|fa|قتل‌های زنجیره‌ای|en|Chain murders of Iran|lt=kuştinên zincîreyî}} re hate girêdan.<ref name="bbc-obit" /><ref name="kanoon" /> Babaçahî her tim behsa wê wekî «ezmûneke tirsnak» dikir.<ref name="kanoon" /> === Salên dawî û mirin === Di hevpeyvînekê de ku di 77emîn rojbûna xwe de (çiriya paşîn 2019) da, Babaçahî got ku pirtûka xwe ya dawî, berhevoka ''Yûsif, to murexxesî'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî», Mania Hunar, 2018), bi binsernavê «Çalakiya hêmana civakî» û pêşgotineke 33 rûpelî weşandiye, da ku bersivê bide wan rexnegiran ku helbesta wî ne-civakî didîtin. Wî got ku tu pirtûkeke wî di amadekirinê de tune ye, ku piraniya dema xwe bi xwendina felsefe û romanan derbas dike, û ku ji bo têkiliya bi nifşê ciwan re li ser medyaya civakî çalak e, û li wir, wekî rojên ku rûpelên ''Adîne'' birêve dibirin, helbestên kesên din diweşîne. Got ku bi salan atolyeyeke helbestê jî birêve biriye; li gorî Mesûdînia, ev atolye ji salên 2000î ve hebû û çend ji beşdarên wê bûn helbestvanên naskirî.<ref name="masoudinia" /><ref name="ibna1398">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Elî Babaçahî: Ez li medyaya civakî wekî ku li kovara ''Adîne'' dinêrîm dinêrim / Ez hîn li ser piyan im|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 çiriya paşîn 2019|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di heman gotarê de ÎBNA ew wekî yek ji helbestvanên pêşîn ên «dibistana helbestê ya Bûşehrê» bi nav kir.<ref name="ibna1398" /> [[File:The world realized by Ali Babachahi.jpg|thumb|upright=1.2|Bergê ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)») ya Elî Babaçahî (Aftab, Norwêc, 1401 hicrî ya rojî)]] Berhevoka dawî ya Babaçahî, ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)»), li gorî rûpela sernavê di sala 1401ê hicrî ya rojî de (2022–2023), wekî çapa yekem, ji weşanxaneya Aftab li [[Norwêc]]ê derket; li gorî weşanxaneyê 58 helbest tê de hene. Weşanxane metnan wekî «berê sed rojên têkoşînê li kolanê» û «meşa hevpar a helbestvan û peyvê bi protestoya gel re» dide nasîn.<ref name="aftab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Neşr-e Aftab|location=Norwêc|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Radyo Zemane wê wekî berhevokeke 136 rûpelî bi pêşgotineke kurt û 54 helbestan bi nav dike û weşana wê dide bihara 2023an.<ref name="zamaneh2023">{{cite web|language=fa|author=Îsfendiyar Kûçe|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title=«Cîhan Têgihîşt»: helbestên protestoyê yên Elî Babaçahî|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radyo Zemane|date=12 gulan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Huseyn Nûşazer, ku ji bo heman medyayê dinivîse, jî wê dide sala 2023an û wê «di bin bandora tevgera Jin, Jiyan, Azadî de» dibîne.<ref name="noushazar">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Nûşazer|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=«Cîhan Têgihîşt» ya Elî Babaçahî: dema Mehbûbe diqîre|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radyo Zemane|date=24 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê tê de vegotina helbestî ya Babaçahî ya [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|tevgera protestoyê ya 2022an]] dibîne.<ref name="kanoon" /> Di pêşgotinê de Babaçahî dinivîse ku protesto û bêîtaetiya sivîl penageha gel e li dijî xizanî û zordariyê, û ku «ev nayê wê wateyê ku rewşenbîr dikarin xwe ji van bedbextiyan dûr bigirin»; ew «helbestvanên têr» ên ku «li pişt mecaz û sembolê îdiaya azadî û edaletê dikin» rexne dike, û her wiha nêzîkatiya xwe wekî dijderketinekê li hember «qaîdeyên damezrandî» yên helbestê pênase dike.<ref name="aftab" /> Di nîsana 2023an de kovara wêjeyî ''Bang'' sê helbest ji vê berhevokê, ku helbestvan bi xwe hilbijartibûn, weşand, di nav wan de «Ey…!» bi dengê nivîskar.<ref name="baang">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Elî Babaçahî: «Ey…» û du helbestên din|url=https://baangnews.net/14468|website=Kovara wêjeyî ya Bang|date=20 nîsan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Nûşazer, «Ey…!» di sala 2020an de wekî bersivek ji {{Girêdan|Xwepêşandanên Îranê yên 2019–2020|fa|اعتراضات آبان ۱۳۹۸|en|2019–2020 Iranian protests|lt=protestoyên çiriya paşîn a 2019an}} re hatiye nivîsandin û cara yekem di sala 2023an de hatiye weşandin; Radyo Zemane helbest bi dengê nivîskar di bernameya xwe ya radyoyî ya 23ê sibata 2026an de, ligel nûçeya mirina wî, weşand.<ref name="noushazar" /> Piştî demeke nexweşiyê, Elî Babaçahî di piştî nîvroya duşemê, 23ê sibata 2026an de li nexweşxaneyeke Kerecê ji ber rawestana dil, di 83 saliya xwe de, çû ser dilovaniya xwe.<ref name="tabnak" /><ref name="bbc-obit" /><ref name="radiofarda2026">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, di 83 saliya xwe de mir|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radyo Farda|date=23 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew di sibeha pêncşemê, 26ê sibata 2026an de li goristana Beheşt-e Sekîne ya Kerecê, li ber çavên malbata xwe û kesayetiyên wêjeyî yên wekî Hurmuz Elîpûr, Mihemed Qasimzade, Şehab Muqerrebîn, Hafiz Mûsewî û Muzeffer Royayî, bi dengê ''demam''ê, defeke başûrê Îranê, hate veşartin.<ref name="ibna2026">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafiz Mûsewî: Babaçahî helbestvanekî serhildêr bû ku li tu qonaxê nesekinî|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê di daxuyaniyekê de wekî «nivîskarekî serbixwe û parêzvanekî dilsoz ê azadiya raman û derbirînê» rêz jê girt.<ref name="kanoon" /> == Helbest û helbestnasî == Di nav dehsalan de şêwaza Babaçahî ji romantîzma civakî û helbesta nîmayî ber bi helbesta piştî-nîmayî ve çû.<ref name="bbc-obit" /> Behzad Xacat berhemên wî li du serdeman, berî û piştî salên 1990î, dabeş dike û wî di nav pêşengên rêbazekê de dihesibîne ku di wê dehsalê de têgihîştina adetî ya helbestê serobino kir.<ref name="ie-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Îran Emrûz|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê wî wekî «helbestvanekî ezmûngir» bi nav dike ku di heft dehsalên çalakiya wêjeyî de du caran şêwaza xwe ji nû ve nirxand.<ref name="kanoon" /> Di merasîma veşartina wî de Hafiz Mûsewî got ku Babaçahî «tam di wê kêliyê de ku di lûtkeya navdarî û pêgeha xwe de bû», bi weşandina ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im») di salên 1990î de rûyekî bi tevahî cuda nîşan da.<ref name="ibna2026" /> Di gotara «Firehiya Bêsînor a Wateyê» de, ku di kovara ''Rûdekî'' de (hejmar 22, 2008) hate weşandin,<ref name="ensani" /> Babaçahî dibêje ku metna wêjeyî, û bi taybetî helbesta hevdem, xwediyê wateyeke sabît û ji berê ve diyarkirî nîne, û ku wate di pêvajoyeke dînamîk a di navbera metn û xwîner de tê avakirin. Li gorî wî, nezelalî, sekinîn û qetbûnên zimanî ne qelsî ne, lê çavkanî ne ku qada şîroveyê fireh dikin.<ref name="mahjoubi" /> Di gotara «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê» de (mehnameya ''Ferheng-e tewse'e'', gulan–hezîran 2001)<ref name="ensani" /> dinivîse: «Krîz, bi wateya xwe ya giştî, belkî îşaret bi tiştekî derveyî helbestê dike. Ji ber vê yekê, girêdana krîzê bi helbesta hevdem re dê ne dadperwer be.»<ref name="mahjoubi" /> Wî bingehên helbesta piştî-nîmayî di gotara «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî» de (kovara ''Karname'', adar–gulan 1999) diyar kirin.<ref name="ensani" /> ''XeberOnline'' prensîbên teoriya «helbest di rewşeke din de» wiha kurt dike: «zimanîbûna helbestê» (ziman wekî armanca helbestê, ne amûra wê), «paşxistina wateyê», «revîn ji hevoksaziyê», û «henek û parodî».<ref name="khabar" /> Di hevpeyvîna ÎSNAyê ya ku li jor hate behskirin de, Babaçahî «helbest di rewşeke din de» ji «helbesta din» (''şi'r-e dîger'') a salên 1960î cuda dike; li gorî wî, helbestvanên wekî Bîjen Îlahî û {{Girêdan|Hûşeng Çalengî|fa|هوشنگ چالنگی}} aîdî vê rêbazê ne, û helbesta Royayî nêzîkî wê ye. Li gorî wî, «helbesta din» rêzê li yekîtiya xwe ya organîk digire û «avakirî û navendgir» e, lê «helbest di rewşeke din de» «aîdî serdema gumanê ye»: navendrev e, ji «vegotinên pirjimar» pêk tê ku guh didin «ezên hundirîn ên cuda yên mirov», û dawiyên wê vekirî ne. Ew helbesta Royayî wekî «strukturalîst» û «helbest di rewşeke din de» wekî «post-strukturalîst», «di xuyangê de perçebûyî, bi vegotinên pirjimar» û «xwîner-navend» bi nav dike.<ref name="isna1401" /> Di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Mehrê re (2006) eleqeya helbestvanên îro bi «struktura kûr a derûnî» wekî «cureyek ji mîstîsîzmê» bi nav kir,<ref name="mehr">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Elî Babaçahî: eleqeya helbestvanên îro bi struktura kûr a derûnî cureyek mîstîsîzm e|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Ajansa Nûçeyan a Mehr|date=17 çiriya pêşîn 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303130900/http://www.mehrnews.com:80/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|archive-date=3 adar 2012|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di hevpeyvînekê de bi Radyo Zemaneyê re (2008) hebûna jinê di helbesta xwe de wekî «xwestina celebek teziyê, cureyek zindîtiyê» şirove kir.<ref name="zamaneh2008">{{cite web|language=fa|author=Mucteba Pûrmuhsin|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Ma evîndarbûn tawanbarî ye? Ez wê qebûl dikim (hevpeyvîna bi Elî Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radyo Zemane|date=15 sibat 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625013317/https://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|archive-date=25 hezîran 2024|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew bawer bû ku helbest piştî çûna helbestvan jî rêya xwe didomîne.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha got ku helbestên xwe deyndarê «fikaran» e ku, bi gotina wî, «bi tundî dorpêç dikin», û lê zêde kir ku di nav van hemûyan de «henek tê hawara min».<ref name="zamaneh2023" /> Li gorî Huseyn Nûşazer, Babaçahî «helbesta protestoyê» ji «dirûşm» an «qîrîn»a sade cuda dikir û li ser aliyê wê yê hunerî israr dikir: li gorî wî, divê helbesta protestoyê rastiyên civakî yên tal kopî neke, lê bi xeyal, raman û amûrên zimanî wan biguherîne «rastiya hunerî». Wî henekê grotesk û hostetiya peyvan a helbesta xwe wekî berê rûbirûbûna bi felaketê re didît, israr dikir ku divê helbestvan bi nêzîkatiyeke dekonstruktîf xwe ji îdealîzmên kevn û ji gotarên desthilatê veqetîne, û hem [[sensûr]]a fermî û hem xwesansûrê wekî du belayên karê afirîner didît.<ref name="noushazar" /> == Rexneya wêjeyî û nîqaş == Babaçahî wekî rexnegir xwediyê pênûseke tûj bû. Pirtûka wî ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê»), ku helbestvanan rêz dike û hin rêbazan bi awayekî eşkere rexne dike, gelek bertek derxistin. Nîqaşa wî ya teorîk a herî naskirî bi Reza Berahenî re bû û wekî «şerê Tehran–Torontoyê» tê bîranîn. Her wiha rêbaza «sadebûnê» di helbestê de (''sade-nivîsî''), bi taybetî nêrînên Mihemed Şems Lengerûdî û Seyîd Elî Salihî, rexne kir.<ref name="khabar" /> Li gorî Elî Mesûdînia, Babaçahî, bi taybetî di salên 1990 û 2000î de, bi rexnegir û helbestvanên din re her tim di nîqaşê de bû, carinan heta asta «tundiya devkî»; Mesûdînia pevçûnên wî bi Reza Berahenî û Menûçehr Ateşî re wekî «bîranînên bi nirx» ên demekê dibîne ku helbest hîn mijara nîqaş û gengeşeyê bû, û tîne bîra me ku Babaçahî paşê gotibû: «Êdî ez bersiva kesê ji Berahenî jêrtir nadim!»<ref name="masoudinia" /> Li ser polemîka Şapûr Corkeş li dijî teoriyên Babaçahî û bersiva Reza Berahenî ji Corkeş re, li [[#Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê|jêrê]] binêre. == Pêşwaziya rexneyî == Mihemed Şems Lengerûdî di ''Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû'' de berhevoka yekem a Babaçahî, ''Der bî-tekyegahî'', wekî helbesteke hestyarî û tije wêne, bi armanceke civakî û bi xemgîniyeke xwewêranker barkirî pênase dike, ku her çend hestyarî û «ciwanane» bû jî, hem derdorên siyasî û hem jî parêzvanên «huner ji bo hunerê» kişandin û navdar bû.<ref name="langroudi3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=3|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=462}}</ref> Li gorî wî, di berhevoka duyem, ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', de Babaçahî bi dengekî xîtabî û tije wêne, di bin bandora Forûx Ferruxzad de, heman rê domand,<ref name="anon2">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|pages=90–95}}</ref> û ya sêyem, ''Ez nesl-e aftab'', ji bilî kêşê guherîneke kalîteyî ya mezin nîşan nade; di kêşê de, li gorî Lengerûdî, destkeftiyên Ferruxzad û M. Azad berfireh dike û gavekê ji kêşên nîmayî ber bi helbesta azad ve davêje.<ref name="anon3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=349}}</ref> Xusrew Gulsurxî jî rexneyek li ser ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' nivîsî.{{Çavkanî hewce ye}} Li gorî Îsfendiyar Kûçe, ku ji bo Radyo Zemaneyê dinivîse, Menûçehr Ateşî di kovara ''Dunya-ye suxen'' de Babaçahî û du helbestvanên din wekî alahilgirên helbesta pêşeng a salên 1990î bi nav kiribûn.<ref name="zamaneh2023" /> Kûçe di rexneya xwe ya li ser ''Cehan muteweccih şud'' de pêşgotinê wekî «tiştekî wekî manîfestoyê» dibîne ku helbesta protestoyê pênase dike, û destnîşan dike ku helbestvan, li pey [[Edward Said]], bawer dike ku helbestvan û nivîskar xwedî erka wê ne ku li hember bûyerên dora xwe, di nav de protestoyên kolanan, bêxem nemînin. Li gorî wî, di vê berhevokê de, «bi gurbûna şoreşa gelê Îranê», lîstikên zimanî yên Babaçahî kêmtir dibin, wêne «tazîtir» dibin, û helbestên bi dîroka 2022an «dînamîktir û balkêştir» xuya dikin. Kûçe balê dikişîne ser referansên dîrokî û wêjeyî yên di van helbestan de: ji rêzeke Ehmedê Şamlû («Li xwîna li ser peyarêyê binêre»), ji bûyerên Şoreşa Destûrî û Howard Baskerville, ji Wezîr Hesenek û ''Tarîx-e Beyheqî'', û ji dirûşm û dewriyeyên komîteyên şoreşgerî yên salên 1980î. Di heman demê de, ew cihgirtina sê helbestên bi vegotin û peyvsaziya hema hema wekhev («Protesto 3», «Protesto 8» û «Protesto (çîroka kurt)») di nav qelsiyên berhevokê de dihesibîne.<ref name="zamaneh2023" /> Nûşazer di xwendina xwe ya helbesta «Ey…!» de dinivîse ku helbestvan «bi şêweya Derrida» bi cînavan dilîze da ku tundiya veşartî ya desthilatê eşkere bike, û ku rêza «Mehbûbe navê min ê din bû» nasnameyeke jinane dide vegêr û, li gorî wî, helbestê salek berî teqîna tevgera Jin, Jiyan, Azadî nêzîkî wê dike.<ref name="noushazar" /> Elî Mesûdînia di notekê de ku di roja mirina Babaçahî de li ser ''XeberOnline'' hate weşandin, «xala bingehîn» a berhemên wî wekî «meyla wî ya domdar» a afirandina helbesteke «pêşniyarker û dijî herikê» dide nasîn. Li gorî vegotina wî, Babaçahî di salên 1960î de li Bûşehrê bi helbesta nîmayî dest pê kir û di heman demê de xwe wekî rexnegirekî ciddî da qebûlkirin, û di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de bi nêzîkatiyeke nû li hember kêşên pêkhatî û prosodiya nîmayî xwe ji hevdemên xwe cuda kir. Lê lûtkeya projeya wî ya helbestî û rexneyî di salên 1990î de hat, dema ku pêşî berê xwe da helbesta azad û paşê, bi lêgerîna di teoriya wêjeyî û ramanên [[Postmodernîzm|postmodern]] de, di ''Nem-nem-e baranem'' û ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in») de tevneke zimanî û nasnameyeke şeklî ya taybet bi xwe dît, û hewl da ku helbestnasiya xwe bi «helbest di rewşeke din de» û «helbesta piştî-nîmayî» rave bike. Mesûdînia wekî taybetmendiyên vê helbestê van tiştan rêz dike: hilweşîna dekonstruktîf a piştgirên mijarî, qetbûna hevoksaziyê û guherînên asta axaftinê, herikbariya hişekî ku li ser hevgirêdanê ava bûye, taybetmendiyeke wekî [[kolaj]]ê, pirbûna valahiyên ku divê werin xwendin, û «henekekî wêrek û reş»; û lê zêde dike ku Babaçahî paşê helbesta kurt, [[haikû]] û şêweyên sadetir û vegotinîtir jî ceribandin. Ew hezkirina ji ezmûnê wekî taybetmendiyeke «ne asayî di nav helbestvanên nifşê wî de» dibîne, rêbaza rexneyî ya Babaçahî «gelekî eklektîk û ne kevneşopî» lê afirînerê «metnên rexneyî yên bi nirx» dinirxîne, û ''Gozare-ha-ye munferid'', ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro») û ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel») wekî pirtûkên ku di analîza helbesta hevdem a Îranê de beşdariyeke «ne biçûk» kirine destnîşan dike. Ji bo Mesûdînia, ku berê nivîsek bi sernavê «Gladyatorê Tenê û Rûtirş» ji wî re veqetandibû, helbesta Babaçahî «baş nehatibû xizmetkirin», û ew bi xwe, tevî pêgeha xwe wekî kesayetiyeke bibandor û teorîsyenê wêjeya îranî, «li gorî nirxa xwe ya rastîn nehat nirxandin»; ew vê yekê hinekî bi wê yekê ve girê dide ku Babaçahî helbesta xwe «bi serhişkî» û «bi hemû hebûna xwe» diparast.<ref name="masoudinia" /> Li gorî ''Îran Emrûz'', nivîsên rexneyî yên li ser berhemên wî tekez kirine ku hin helbestên wî xwe dispêrin ezmûna formalîst û lîstika bi strukturên zimên re, lê yên din rexneya wî ya civakî, henekê wî û xemên wî yên siyasî nîşan didin.<ref name="ie-obit" /> Behzad Xacat di hevpeyvînekê de bi ÎBNAyê re piştî mirina wî, Babaçahî wekî kesayetiyeke «gerdûnî» bi nav kir û got ku, her çend belkî kes di firehiya çalakiyê de nagihîje Şamlû, Babaçahî «hilbijartineke hêjayî balê ye ku dikare li kêleka kesayetiyeke mezin a wekî Şamlû an jî, di asoyeke din de, li kêleka Reza Berahenî raweste». Li gorî Xacat, teoriyên Babaçahî atmosfera pirdengî ya piştî salên 1990î û zivirîna helbestê ber bi «navendîbûna zimên» ve «eşkere û akademîk kirin», û helbesta wî her tim bingeha teoriyên wî bû. Berevajî gelek hevdemên wî yên ku ji bo parastina «prestîja kevneşopî» ya xwe bi fikar bûn, wî xetereya «helbesta ezmûnî» girt ser xwe û, bi taybetî dema ku rûpelên helbestê yên ''Adîne'' birêve dibirin, bi derxistina helbestvanên ciwan bo ronahiyê bi nifşê nû re girêdaneke kûr ava kir. Xacat henekê «helbest di rewşeke din de» wekî amûrek ji bo dijderketina li hember «vegotinên pîroz ên mezin» dibîne: bi vî awayî, li gorî wî, yar, ku di helbesta kevneşopî de tiştekî pîroz û negihîştbar e, di berhemên Babaçahî de dibe karakterekî asayî û rojane.<ref name="ibna-khajat">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Elî Babaçahî: dildariya zimanekî xemgîn (hevpeyvîna bi Behzad Xacat re)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=24 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Sîmîn Behbehanî û Ebdulelî Destxeyb === {{Girêdan|Sîmîn Behbehanî|fa|سیمین بهبهانی|en|Simin Behbahani}} gotarek bi sernavê «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî» ji helbestên wî re veqetand, ku di hejmara 23an a kovara wêjeyî ya dumehane ''Çame'' de (nîsan–hezîran 2022) hate weşandin.<ref name="behbahani1401">{{cite journal|language=fa|author1=Sîmîn Behbehanî|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=Nêrînek li çend helbestên Babaçahî|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> {{Girêdan|Ebdulelî Destxeyb|fa|عبدالعلی دستغیب|en|Abdolali Dastgheib}} gelek caran li ser helbesta Babaçahî nivîsî, bi taybetî di gotara «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ku di ''Cehan-e kitab'' de (cild 15, hejmar 3–4, hejmara rêzê 254, gulan–tîrmeh 2010) hate weşandin,<ref name="dastgheib1389">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernîzm di helbestên Babaçahî de|journal=Cehan-e kitab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=gulan–tîrmeh 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di gotara «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne» de, ku di ''Çame'' de (2022) derket.<ref name="dastgheib1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=Nûbûnên helbesta Babaçahî bêtir yên vê derê ne|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî rapora ''Cam-e Cem Online'' li ser rûniştineke ku çend roj piştî mirina wî li Komeleya Neteweyî ya Rexnegirên Wêjeyî ji berhemên Babaçahî re hate veqetandin, Destxeyb helbest ji ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne») û ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de») xwendin. Wî got ku rexnegir bêtir bi «pile û girêdana» helbestvanan re eleqedar in ji naskirina wan û helbesta wan, lê kalîteya helbestê di şiyana xwîner a ketina cîhana wê de ye; cîhaneke ku, di rewşa Babaçahî de, li gorî wî «carinan komîk, carinan ciddî, carinan lîrîk» e. Li gorî Destxeyb, helbesta Babaçahî heta dawiya salên 1990î di ruhê helbesta nîmayî de ma; piştî wê peyvsazî, têkiliyên ku li cîhana helbestê serdest in, «awayê rêzkirina peyvan» û şêweya ketina nav helbestê guherîn. Di nav taybetmendiyên vê helbestê de belavbûna hevokan (ku li gorî wî wateya sereke li pişt wan derbas dibe), îşaretên herêmî, referansên ji gotinên pêşiyan, stranên zarokan û çîrokên gelêrî, nasîna wêjeya klasîk, grotesk û henek destnîşan kirin, û rêza «Hîçê hîçê ji hîçê çêtir e» wekî mînaka lîstika helbestvan bi zimên re nîşan da. Destxeyb aliyê helbestî yê ''Feqet ez periyan-e deryayî...'' bihêztir û aliyê teorîk ê ''Pîkaso...'' diyartir dît, û tekez kir ku helbesta Babaçahî «bi tu awayî ne revîna ji wateyê ye»: êş û azarên mirovê hevdem li pişt şeklê wê yê nû veşartî ne. Di encamê de got ku tiştê ku Babaçahî di helbesta xwe de dibêje «ne teqlîd e û ne jî bandora pirtûkên din ên postmodern e» û ku wî «postmodernîte baş fêm kiriye… û di helbesta xwe de baş bi kar tîne».<ref name="jamejam1404">{{cite web|language=fa|author=Seyîd Muhyeddîn Huseynî Ersencanî|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babaçahî postmodernîte baş fêm kiribû|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Cam-e Cem Online|date=27 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Ferec Serkûhî === Di çiriya pêşîn a 2011an de {{Girêdan|Ferec Serkûhî|fa|فرج سرکوهی|en|Faraj Sarkohi}}, ku bi xwe jî rêwiyê otobusa Ermenistanê bû, di stûna «Heft Roj, Pirtûk» a BBC Farisî de, ku wê carê ji ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî») re hatibû veqetandin, berhemên Babaçahî di du serdeman de nirxandin. Li gorî wî, Babaçahî di salên 1960 û 1970î de, bi helbesta navdar «Ez ji Avgeha Beqên Bedeng Têm» û helbestên din ên ''Der bî-tekyegahî'', xwe wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên helbesta wê demê da qebûlkirin. Helbestên nîmayî yên vê serdemê amûrên serdest ên helbesta nîmayî bi kar dianîn û, bi «rexne û nefîkirina nîzama heyî», çarçoveyên civakî, siyasî û çandî yên serdest red dikirin; helbestên ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'' û hin ji yên ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê») aîdî heman çarçoveyê ne. Serdema duyem, li gorî Serkûhî, bi guherînên salên 1990î ve girêdayî ye, ku ew wan wekî «dehsala krîza helbesta farisî» bi nav dike û tê de pêlên wekî helbesta piştî-nîmayî, «helbest di rewşeke din de», helbesta dekonstruktîf û helbesta postmodernîst derketin holê. Serkûhî dinivîse ku Babaçahî yek ji pêşengên guherandina struktur, şekl û zimanê helbesta nîmayî û yek ji helbestvanên bibandor ên wê dehsalê bû, û ku wî hewl da bingehên teorîk ên pêşniyarên xwe di nivîsên xwe yên ne-helbestî de, bi taybetî ''Gozare-ha-ye munferid'', diyar bike. Li gorî wî, di demekê de ku «xizaniya teorîk» rexneya wan salan bi pejirandina têgehên ku bi wergera yek-du berhemên ramanwerên postmodern belav bûbûn sînordar dikir, helbesta Babaçahî «ji dubarekirina van pêşveçûnan wêdetir çû». Bi meyla xwe ya ber bi pirdengî, kêşên pêkhatî, rêjeyîtî û redkirina mutleq û vegotinên mezin; bi ezmûnên nû di şekl, ziman û dengî de; û bi dekonstruksiyon û xerîbkirinê, grotesk û «avakirina helbestê li ser dijberî û paradoksê», hewl da perspektîfên nû lê hîn jî helbestî biafirîne. Ji ber ku helbesta wî xwe dispart nasîna çand û helbesta klasîk, helbesta nîmayî û ya bi şêweya Şamlû û «ezmûn û behreya» wî bi xwe, ji tiştên ku wekî «lîstikên zimanî û lîstikên strukturî» yên wê dehsalê dihatin binavkirin dûr ma. Serkûhî helbestên ''Gul-baran-e hezar-rûze'' wekî berdewamiya vê rêyê dibîne û dihesibîne ku berhemên vê serdemê cihê Babaçahî «wekî yek ji çend helbestvanên gihîştî yên vê pêlê an rêbazê» xurt dikin.<ref name="sarkouhi1390">{{cite web|language=fa|author=Ferec Serkûhî|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Heft Roj, Pirtûk: helbesta Babaçahî, şanoyeke Ustad-Mihemed û helbesta tirkî ya Selahî|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Farisî|date=27 çiriya pêşîn 2011|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê === Gelek rêwiyên din ên otobusa Ermenistanê hevkar, endamên heman derdorên wêjeyî an rexnegirên Babaçahî bûn. Li gorî Komeleya Nivîskarên Îranê, ew bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya komeleyê bû.<ref name="kanoon" /> Babaçahî bi xwe bîr dianî ku berî şoreşê ligel Mihemed Muxtarî, Cewad Mucabî, Feramerz Suleymanî, Ezîz Xelîlî, Îsmaîl Raha, Mihemed Mihemedelî û çend kesên din beşdarî civînên «Sêşemên Helbestê» bûye, û gazinde dikir ku Mucabî, dema ku bîranînên xwe yên wê serdemê di pirtûkekê de vegotine, navê wî jê derxistiye; got ku nizane çima.<ref name="ibna1396">{{cite web|language=fa|author=Şehab Darabiyan|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Şamlû helbestên ku jê hez nedikir diweşandin / Di her kêliyê de me dikarî serobino bikin!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=1 kanûna paşîn 2018|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mucabî di ''Ayîne-ye bamdad'' de, berhevokeke nivîs û hevpeyvînên wî yên li ser Ehmedê Şamlû, axaftineke li ser Şamlû bi helbestvanên wekî Menûçehr Ateşî, Mihemed Huqûqî, Mihemedelî Sepanlû û Babaçahî ji nû ve weşand;<ref name="taaghche-mojabi">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Cewad Mucabî: jiyanname û danasîna pirtûkan (Ayîne-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taqçe|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> her wiha li mala Şamlû beşdarî merasîma yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû bû, ku tê de ''In keştî-ye pur-esrar'' a Babaçahî yek ji du xelatgiran bû.<ref name="zamaneh2016" /> Di nivîsekê de ku piştî mirina Mucabî (2026) di ''Independent Farisî'' de hate weşandin, Daryûş Me'mar rêwîtiya helbestî ya Mucabî bi ya Babaçahî re dide ber hev: li gorî wî, helbestvanên wekî Reza Berahenî û Babaçahî «di hin serdemên jiyana xwe ya helbestî de bi ezmûnên bingehîn ên li ser ziman, hevoksazî û şekl re mijûl bûn», û carinan valahiyeke berbiçav di navbera serdemên xwe yên cuda de vekirin, lê Mucabî di bingeh de di nav kevneşopiya nîmayî û helbesta azad a Şamlû de ma.<ref name="independent1405">{{cite web|language=fa|author=Daryûş Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Cewad Mucabî, nivîskarek ku bi yek sernavî nayê kurtkirin|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Farisî|date=6 îlon 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji sala 1997an ve romannivîs Mihemed Mihemedelî bi Babaçahî re sê hejmarên taybet ên ''Adîne'' yên ji helbest û çîroka kurt re hatibûn veqetandin bi hev re amade kirin,<ref name="bbc-mohammadali">{{cite web|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mihemed Mihemedelî: «Baweriyên Şil ên Miriyekî» û romanên mîtolojîk ên bi raz|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Farisî|date=14 îlon 2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û Babaçahî hevkariya wan a li ''Adîne'' wekî «serdemeke gelekî baş» bi nav kir.<ref name="ibna1396" /> Mihemedelî û Mesûd Behnûd di nav wan kesan de ne ku di belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh">{{cite web|language=fa|author=Pûriya Sûrî|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title=«Ev Rûyê Bi Guman» dibe belgefîlm|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Rojnameya Şerq|date=9 çiriya pêşîn 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|archive-date=11 hezîran 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Kovara wêjeyî ''Bang'', ku Şehriyar Mendenîpûr yek ji edîtorên wê ye, di nîsana 2023an de sê helbest ji berhevoka protestoyê ya Babaçahî weşandin.<ref name="baang" /> Rexnegir Şapûr Corkeş, rêwiyekî din ê otobusê, yek ji dijberên herî hişk ên teoriyên Babaçahî bû. Di hevpeyvînekê de bi Mehyar Zahid re, ku bi sernavê «Nêrîna li Pêşerojê» di rojnameya ''Îtimad'' de (hejmar 1545, 21 çiriya paşîn 2007) hate weşandin, wî Babaçahî wekî «rojnameger û helbestvanê hevdem» bi nav kir û îdia kir ku Babaçahî di rûpela 771ê ya ''Gozare-ha-ye munferid'' de pênc rêz daye pirtûka wî ''Hûş-e sebz'' ku tê de nînin. Corkeş got: «Birêz Babaçahî, ku qebûl dike ku populîzma xwe ya wêjeyî ya muhtemel deyndarê salên 1990î ye, dikare bi vî celebê destbaziyê her bandora muhtemel a Şamlû ya li ser xwe înkar bike», û lê zêde kir: «belkî mafê min heye ku teoriyeke wiha bêhemd û nerast wekî yek ji sedemên asêbûna helbesta salên 1990î bibînim».<ref name="etemad1545">{{cite journal|language=fa|author1=Mehyar Zahid|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Nêrîna li pêşerojê (rêbazên rexneya wêjeyî, hevpeyvînek bi Şapûr Corkeş re)|journal=Îtimad|issue=1545|date=21 çiriya paşîn 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî ''Îtimad'', vê hevpeyvînê «dengvedaneke fireh» çêkir, û Reza Berahenî di bersiveke dirêj de bi sernavê «Ji Nifşê Bêtemen ê Sibê re» (''Îtimad'', hejmar 1567, 17 kanûna pêşîn 2007) parastina Babaçahî kir: «Herkes dizane ku birêz Babaçahî helbestvan û rexnegirê wêjeyî ye. Ev cara yekem e ku kesek wî 'rojnameger' bi nav dike.» Ji bo Berahenî, Corkeş bi danîna peyva «rojnameger» berî «helbestvan» xwestibû Babaçahî «biçûk bixe» û deyndarê lêborînê bû hem ji rojnamegeran û hem ji Babaçahî, ji ber ku «her tiştê ku heta niha nivîsiye û weşandiye aîdî helbest û rexneya helbestê ye».<ref name="etemad1567">{{cite journal|language=fa|author1=Reza Berahenî|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Bersiv ji Şapûr Corkeş re / Ji nifşê bêtemen ê sibê re|journal=Îtimad|issue=1567|date=17 kanûna pêşîn 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolînên akademîk === Helbesta Babaçahî bûye mijara gelek xebatên akademîk. Heta çiriya pêşîn a 2026an, danegeha Elmnet di bin peyva sereke «Elî Babaçahî» de zêdetirî 70 belgeyên zanistî (gotarên kovaran, gotarên konferansan, tezên masterê û doktorayê, û pirtûk) rêz dike, ku hin ji wan ji aliyê Babaçahî bi xwe ve hatine nivîsandin.<ref name="elmnet-kw">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Gotarên girêdayî Elî Babaçahî (peyva sereke)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Herî kêm heşt tezên masterê û doktorayê, ku di navbera 2010 û 2016an de li zanîngehên wekî Erak, Zabul, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê û Zanîngeha Payam-e Nûr hatine parastin, aliyên cuda yên helbesta wî lêkolîn dikin: pêşxistin (foregrounding), wêneyê yarê, dijberiyên dualî, hêmanên herêmî û herêmîbûn, henek û grotesk, û hêmanên postmodernîst.<ref name="khazaei1389">{{cite web|language=fa|author=Sara Xezayî|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Pêşxistin di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Erakê, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="bazzi1392">{{cite web|language=fa|author=Tahire Bezzî|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Wêneyê yarê di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="hashemi1393">{{cite web|language=fa|author=Tahire Haşimî|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="palash1393">{{cite web|language=fa|author=Mehmûd Palaş|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="torabi1394">{{cite web|language=fa|author=Ebdulresûl Turabî|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Bikaranîna henekê û şêweyên wî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="latifnejad1394">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Metnîtî di helbesta hevdem de, li ser bingeha helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî (teza doktorayê, Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'' de (2012), Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî bêxemiya li hember rêza demî di nav taybetmendiyên helbesta salên 2000î û helbesta Babaçahî de dihesibînin: li gorî wan, helbestvan serdemên cuda tevlihev dike, metneke ne-xêzikî diafirîne û bi zanebûn azadiyê bi rastiyên dîrokî re digire, taybetmendiyek ku ew bi ramanên post-strukturalîstan û Jacques Derrida ve girê didin.<ref name="bahadori1391">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Celîl Behadirî|author2=Hesen Zulfeqarî|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Rêza demî di helbestê de ji perspektîfeke post-strukturalîst (bi referansa helbesta Elî Babaçahî)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|issue=13|date=payîz 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Îbrahîm Muhibbî û hevnivîskarên wî (2019), bi nêzîkatiyeke stîlnasiya mehrîfî, «xeşimandina strukturî» û şikandina şemaya «derdan û cih» wekî taybetmendiyên şêwazî yên helbesta wî destnîşan dikin ku, li gorî wan, encama wan «şemayeke rîzomî» ye; ew stîlnasiya kevneşopî ji bo analîzkirina helbestên wiha bêşiyan dibînin.<ref name="mohebbi1398">{{cite journal|language=fa|author1=Îbrahîm Muhibbî|author2=Mezahir Nîkxah|author3=Mihemed Hekîmazer|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=Xwendina du helbestên Elî Babaçahî li ser bingeha teoriya şemayê di stîlnasiya mehrîfî de|journal=Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)|issue=3|date=payîz 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî (2021) Babaçahî wekî «yek ji temsîlkarên herî pêşketî yên postmodernîzmê li Îranê» bi nav dikin û di helbesta wî de hêmanên wekî revîna ji hevoksaziyê, struktura bêrêz a zimên, redkirina eqlê û nebûna hevgirtin û piştrastiyê lêkolîn dikin.<ref name="ehsani1400">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî|author2=Mihemed-Reza Serfî|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babaçahî û hêmanên zimanî yên helbesta postmodern|journal=Mutale'at-e belaxî|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=bihar 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Behzad Xacat (2021), bi danberhevkirina yek ji helbestên wî bi helbesteke Mihemed Şems Lengerûdî re li ber ronahiya teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze, Babaçahî wekî temsîlkarê helbesta postmodernîst û Şems Lengerûdî wekî temsîlkarê rêbaza bi navê «sadebûnê» dide nasîn.<ref name="khajat1400">{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Xacat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=Lêkolîneke berawirdî ya helbesteke Elî Babaçahî û yeke Şems Lengerûdî li ser bingeha teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze|journal=Qend-e parsî|volume=4|issue=13|date=zivistan 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Elî Mihemedî û Tahire Qasimî (2022), bi lêkolîna sernavên helbestên wî, pêşveçûna wî ji destpêkên ku bi mora [[Nîma Yûşîc|Nîma]] û realîzmê ve bûn heta ketina wî ya nav helbesta postmodern bi ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne») dişopînin.<ref name="mohammadi1401">{{cite journal|language=fa|author1=Elî Mihemedî|author2=Tahire Qasimî|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=«Sernav» di helbestên Elî Babaçahî de, ji realîzmê heta postmodernîzmê|journal=Tefsîr û tehlîl-e mutûn-e zeban û edebiyat-e farsî (Dehxuda)|volume=14|issue=51|date=bihar 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ronak Cewherzade û hevnivîskarên wê (2022) di heman du berhevokan de pirbûna hêmanên wekî nepiştrastî, «xwendina valahiyan», «mirina nivîskar» û paradoksê destnîşan dikin, û alî bihêz û qels ên vî celebê helbestê di astên zimanî, mijarî û wêjeyî de lêkolîn dikin.<ref name="joharzadeh1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Cewherzade|author2=Şahrux Hikmet|author3=Mecîd Ezîzî|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=Analîza estetîk a diyardeyên postmodernîst di du berhevokên Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî lêkolîna Zekiye Mihemedlû û hevnivîskarên wê (2022), teşbîh şêweya herî berbelav a lada wateyî di helbesta Babaçahî de ye, lê metafor kêmtir tê bikaranîn.<ref name="mohammadlou1401">{{cite journal|language=fa|author1=Zekiye Mihemedlû|author2=Berat Mihemedî|author3=Seyfeddîn Ebbarîn|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîn, rexne û analîza şêweyên lada wateyî di helbesta Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=52|date=havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mehbûbe Şîrgerdûn (2022), bi lêkolîna heft berhevokên wî, helbesta wî bi giranî li ser wesf û teşbîhê ava dibîne, bi bikaranîna fireh a hêmanên xwezayî, û dubarekirinê wekî hunera herî zêde tê bikaranîn destnîşan dike.<ref name="shirgardoon1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mehbûbe Şîrgerdûn|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Diyardeyên estetîk di helbestên Elî Babaçahî de (lêkolîna heft berhevokan)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Lêkolînên din helbesta «Pasingahî 2» ji nêrîna jeorexneyê (geocriticism) û teoriya Michel Collot a «struktura asoyê» analîz dikin,<ref name="alivand1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mihran Elîwend|author2=Kazim Dizfûliyan|author3=Qudretullah Tahirî|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=Analîza dîmena rojavabûnê di helbesta «Pasingahî 2» ya Elî Babaçahî de li ber ronahiya teoriya Michel Collot a struktura asoyê|journal=Edebiyat-e parsî-ye mu'asir|volume=12|issue=1|date=bihar–havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û helbesta «Dûrî û...» li gorî teoriya Paul Werth a «cîhanên metnê»;<ref name="latifnejad1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=Rola cîhana deiktîk di naskirina cîhana epîstemîk a helbesta «Dûrî û...» ya Babaçahî de, li ser bingeha helbestnasiya mehrîfî ya cîhanên metnê ya Paul Werth|journal=Neqd û nezeriye-ye edebî|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> helbesta wî ligel ya Kiyûmers Munşîzade bi modela Geoffrey Leech jî hatiye lêkolînkirin.<ref name="hosseinalizadeh1403">{{cite journal|language=fa|author1=Asiye Huseynelîzade|author2=Haniye Sedrî Mecd|author3=Şahperek Ferehbexş Isfehan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=Rexneyeke formalîst a helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî li ser bingeha modela Geoffrey Leech|journal=Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî|volume=2|issue=1|date=bihar 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di kovara demsalî ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'' de (2024), Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî Babaçahî û Reza Berahenî di nav helbestvanên mezin ên «dehsala heftêyan» (salên 1990î) de dihesibînin û «pirdengî»yê di berhemên wan de wekî yek ji nîşaneyên [[postmodernîzm]]ê lêkolîn dikin. Li gorî vê lêkolînê, pirdengî di helbesta wan de ji kêş û muzîkê, cudahiyên zimanî û dijberiya di navbera asta fermî û ya devkî de, «nivîsîna belavker» û «nivîsîna dîn», û hebûna karakterekî şîzofren derdikeve, û dibe sedema «revîna ji zordariya monologê», qetbûna vegotinê û redkirina tewera vertîkal û yekîtiya mijarî.<ref name="amini1403a">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Pirdengî di helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li hember teşbîhê di hunerên dîtbarî yên hevdem de|journal=Mutale'at-e hunar-e îslamî|volume=21|issue=54|date=havîn 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotareke din de, ku di ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'' de (sibat–adar 2025) hate weşandin, heman lêkolîner «helbesta belavker» a Babaçahî lêkolîn dikin, têgehek ku, li gorî vegotina wan, ji «belavkirin» (dissemination) a Derrida hatiye û di helbesta salên 1990î de ji xwendina metnê heta hilberandina wê hatiye berfirehkirin. Ew wekî hêmanên wê yên sereke pirdengî, xwendina valahiyan û beşdariya xwîner, ji cih derketina zimên û nivîsîna dîn, henek û parodî, tevlihevkirina deman, wêneyê pirjimar ê evîndar û yarê, û navmetnîtiyê destnîşan dikin. Li gorî wan, di piraniya helbestên «serdema çarem» a kariyera xwe de Babaçahî, bi awayekî nepenî an eşkere, hin ji peyv û têgehên xwe ji metnên kevn, stran, beyt û gotinên pêşiyan ên gelêrî wergirtine.<ref name="amini1403b">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Helbesta belavker di salên 1990î de, bi referansa helbestên Elî Babaçahî|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=17|issue=106|date=sibat–adar 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji bilî gotarên akademîk, çend pirtûk jî ji helbesta Babaçahî re hatine veqetandin, di nav wan de ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî») ya Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ku helbesta wî ligel ya Menûçehr Ateşî lêkolîn dike;<ref name="ramnaram1397">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Kedî û nekedî: Ateşî – Babaçahî (pirtûk, Şelek, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî'' ya Îbrahîm Muhibbî, li ser şêwaza helbesta wî û ya Ebbas Seffarî;<ref name="mohebbibook1400">{{cite web|language=fa|author=Îbrahîm Muhibbî|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Ber bi rûyên cuda: analîza şêwazî ya helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî li ser bingeha teoriya mehrîfî (pirtûk, Patîze, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş'' ya Huseyn Baqirî, li ser «dekonstruksiyonê» di deh berhevokên wî yên salên 2010an de;<ref name="bagheribook1402">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Baqirî|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=Lêdana nikilê teyrê li nermika guh: dekonstruksiyon di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Patîze, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' ya Cawîd Tekawerân.<ref name="takavaran1403">{{cite web|language=fa|author=Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Xired-e Cawîd, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Xelat û rêzlêgirtin == * Hevpar bi dest xistina yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (di kanûna paşîn a 2016an de hate dayîn) ji bo berhevoka ''In keştî-ye pur-esrar'' (Negah, 2014), ligel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' a Mihemed Şems Lengerûdî. Merasîm di 8ê kanûna paşîn a 2016an de li mala Ehmedê Şamlû hate lidarxistin.<ref name="zamaneh2016" /><ref name="khabar" /> * Rêzlêgirtin (14 adar 2012): koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê merasîmek ji bo rêzgirtina Babaçahî li dar xist, ku tê de belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' cara yekem hate nîşandan.<ref name="ibna2012">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=Merasîma rêzgirtina Elî Babaçahî tê lidarxistin|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 adar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919011313/http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|archive-date=19 îlon 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Berhem == Li gorî daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê, Babaçahî bîst û heft berhevokên helbestan, heft pirtûkên rexne û teoriya wêjeyî û pênc berhemên lêkolînê weşandin.<ref name="kanoon" /> ''XeberOnline'' behsa zêdetirî sî û pênc cildan dike.<ref name="khabar" /> Sal li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] hatine dayîn, û li pey wan sala zayînî ya hevber tê (sala hicrî ya rojî li dora 21ê adarê dest pê dike û ji ber vê yekê du salên zayînî digire nav xwe). === Berhevokên helbestan === Lîsteya jêrîn li ser bingeha çavkaniyên çapemeniyê ye:<ref name="ie-obit" /><ref name="tabnak" /><ref name="mahjoubi" /> * ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de», 1346/1967) * ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1349/1970) * ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1353/1974; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1352/1973) – Mihrdad, Roz<ref name="nlai851887">{{cite web|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Ez nesl-e aftab / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, [[Tewrêz]] * ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê», 1359/1980) * ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'' («Roj Ji Axa Me Hiltê», 1360/1981) – Behnam, Tewrêz * ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê», 1368/1989) – Esr-e cedîd<ref name="nlai576639">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye derya-merdan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1369/1990, Weys; çapa 2an 1372/1993, Dursa) * ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im», 1375/1996, Darînûş; çapa 2an, Neşr-e Çeşme) {{ISBN|9786002290816}}<ref name="ik9056">{{cite web|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nem-nem-e baranem (Neşr-e Çeşme, çapa 2an, 1390/2011, 183 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in», 1376/1997, Tekapû; çapa nû 1400/2021, Patîze) {{ISBN|9786229567203}}<ref name="ik97600">{{cite web|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est (Patîze, 1400/2021, 114 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne», 1379/2000, Hemrah; çapa 2an 1392/2013, Zawûş) {{ISBN|9786006846095}}<ref name="ik9066">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (Zawûş, çapa 2an, 1392/2013, 235 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'' («Rûyê Min Bi Rastî Gelekî Bi Guman e», 1381/2002) – Nawîd-e Şîraz û Raşîn * ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' («Ez Çûbûm Nêçîra Nehengan», 1382/2003) – Panda, [[Meşhed]] * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1383/2004; çapa 4em 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641911982}}<ref name="ik9099">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Guzîne-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Merwarîd, çapa 4em, 1391/2012, 225 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de», 1388/2009; çapa 2an 1390/2011) – Salis {{ISBN|9789643803100}}<ref name="ik9095">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars (Salis, çapa 2an, 1390/2011, 164 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne», 1388/2009) – Nawîd-e Şîraz * ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî», 1390/2011; çapa 2an 1393/2014) – Merwarîd {{ISBN|9789641911357}}<ref name="ik9098">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gul-baran-e hezar-rûze (Merwarîd, çapa 2an, 1393/2014, 160 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st'' («Hiş û Hesta Kulîlka Şevbûyê Bes e Ji Bo Min», 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643807832}}<ref name="ik9097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st (Salis, 1395/2016, 224 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Dunya iştibah mî-kuned'' («Dinya Şaş Dibe», 1391/2012) – Zawûş {{ISBN|9786009093991}}<ref name="ik9064">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Dunya iştibah mî-kuned (Zawûş, 1391/2012, 216 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Biya gûş-mahî cem' kunîm'' («Were Em Sedefan Berhev Bikin», helbestên kurt, 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643808563}}<ref name="ik9075">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Biya gûş-mahî cem' kunîm (Salis, 1392/2013, 96 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend'' («Bi Awayê Xwe Evîndar Dibin», helbestên evînê, 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641912118}}<ref name="ik9071">{{cite web|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend (Merwarîd, 1394/2015, 229 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Bax-e enar ez în teref est'' («Baxê Henaran Li Vî Alî ye», helbestên 1390–1391; 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643517700}}<ref name="ik9052">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (Negah, 1392/2013, 136 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai2894290">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (1390–1391) / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Der xar-ha-ye pur ez nergis'' («Di Şikeftên Tije Nêrgiz de», 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643518455}}<ref name="ik9054">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Der xar-ha-ye pur ez nergis (Negah, 1392/2013, 175 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Mecmû'e-ye eş'ar'' («Helbestên Komkirî», cild 1, 1392/2013; çapa 2an 1400/2021, 1.056 r.) – Negah {{ISBN|9789643518356}}; berhevokên ''Der bî-tekyegahî'', ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'', ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'', ''Ava-ye derya-merdan'', ''Ba gul-e narinc'' («Bi Kulîlka Narincê»), ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'', ''Nem-nem-e baranem'', ''Eql ezabem mî-dehed'', ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'', ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' û ''Xerqî-ha'' («Xeniqî») tîne cem hev<ref name="ik9053">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Mecmû'e-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Negah, çapa 2an, 1400/2021, 1.056 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In keştî-ye pur-esrar'' («Ev Keştiya Bi Raz», 1393/2014) – Negah {{ISBN|9789643518721}}<ref name="ik9055">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In keştî-ye pur-esrar (Negah, 1393/2014, 176 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3268693">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In keştî-ye pur-esrar / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Otaq ber ab rah mî-rewem'' («Ode, Ez Li Ser Avê Dimeşim», 1394/2015) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792408}}<ref name="ik9068">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem (Serzemîn-e Ahurayî, 1394/2015, 116 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3752248">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qeşengî-ye dunya be hemîn est'' («Bedewiya Dinyayê Ev e», 1395/2016) – Darîçe {{ISBN|9789648072143}}<ref name="ik9057">{{cite web|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Qeşengî-ye dunya be hemîn est (Darîçe, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Adem-ha der xurûb ism nedarend'' («Mirov Di Êvarê de Bênav in», 1395/2016) – Negah {{ISBN|9786003761247}}<ref name="ik17709">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend (Negah, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4173916">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Ewra û dîgeran-e men'' («Ewra û Yên Min ên Din», 1395/2016) – Patîze {{ISBN|9786009618415}}<ref name="ik81299">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Ewra û dîgeran-e men (Patîze, 1395/2016, 122 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4257719">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Ewra û dîgeran-e men / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed'' («Ev Pirtûk Jî Mirov e! Evîndar Dibe», 1397/2018; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1396/2017) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792910}}<ref name="ik20683">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed (Serzemîn-e Ahurayî, 1397/2018, 131 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4651802">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In kitab hem adem est, aşiq mî-şewed / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Yûsif, to murexxesî!'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî!», antolojiyek ku helbestvan bi xwe ji hemû berhevokên xwe hilbijartiye, bi gotarekê bi sernavê «Çalakiya Civakî»; 1397/2018, 274 r.) – Mania Hunar {{ISBN|9786008975083}}<ref name="ibna1398" /><ref name="ik17707">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Yûsif, to murexxesî! (Mania Hunar, 1397/2018, 274 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)», çapa 1em 1401) – Neşr-e Aftab, [[Norwêc]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}<ref name="aftab" /> Di sala 1403/2024an de weşanxaneya Kitab-e Hurmuz ''Der bî-tekyegahî'' ({{ISBN|9786228365534}})<ref name="hormoz">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Der bî-tekyegahî (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Eql ezabem mî-dehed''<ref name="hormoz2">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji nû ve çap kirin, û di sala 1404/2025an de cildek bi navê ''Der xar-ha-ye nergisî'' («Di Şikeftên Nêrgizê de»), bi amadekirina Ebdullah Suleymanî, weşand ({{ISBN|9786228365824}}).<ref name="hormoz3">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Der xar-ha-ye nergisî (helbestvan: Elî Babaçahî, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Kitab-e Hurmuz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Helbest ji bo zarok û ciwanan === * ''Sewxat-e behar: yek şi'r-e bulend bera-ye kûdekan û nocewanan'' («Diyariya Biharê: Helbesteke Dirêj Ji Bo Zarok û Ciwanan», Tewrêz; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1337/1958)<ref name="anon4">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Sewxat-e behar: helbesteke dirêj ji bo zarok û ciwanan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|archive-date=25 kanûna paşîn 2020|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Çe kesî der-e qefes ra baz kerd?'' («Kê Deriyê Qefesê Vekir?», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, Tewrêz<ref name="ibna2012" /><ref name="khabar" /> === Rexne û teoriya wêjeyî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="ibna2012" /> * ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê», lêkolîneke rexneyî ya li ser helbesta îro ya Îranê), cild 1 (1376/1997, Narinc); cild 2 (1380/2001, Sepenta); çapa sê cildî (1389/2010, Dîbaye; {{ISBN|9789649961545}})<ref name="ik9094">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozare-ha-ye munferid, sê cild (Dîbaye, 1389/2010, 2.384 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel», 1381/2002, 488 r.) – Wîstar<ref name="ik9101">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se dehe şa'iran-e herfeyî (Wîstar, 1381/2002, 488 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Aşiqane-terîn-ha'' («Yên Herî Evîndarane», hilbijartin û lêkolîna helbestên ji 1300 heta 1380 [1921–2001]; 1384/2005) – Salis * ''Bîrûn perîden ez sef'' («Ji Rêzê Derbazbûn», hevpeyvîn, rexne û gotar, bi berhevkirina Mazyar Neyistanî; 1385/2006, Mifreq-nigar; çapa nû 1397/2018, Patîze) {{ISBN|9786009618446}}<ref name="ik97579">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Bîrûn perîden ez sef (Patîze, 1397/2018, 334 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro», hilbijartin û lêkolîn; 1386/2007, 528 r.) – Wîstar<ref name="ik9100">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz (Wîstar, 1386/2007, 528 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Gozare-ha-ye peywest'' («Pêşniyarên Girêdayî», nod salên helbesta nû ya farisî; 1393/2014, 622 r.) – Dîbaye {{ISBN|9789649961750}}<ref name="ik58674">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozare-ha-ye peywest (Dîbaye, 1393/2014, 622 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Te'emmulat; ez sifr'' («Raman; Ji Sifirê», rexne û gotar; çapa 2an 1398/2019, 255 r.) – Negah {{ISBN|9786003762176}}; li gorî pêşgotina Babaçahî, sernav sernavê rêzenivîsên ku berê bi vî navî di kovareke wêjeyî de hatibûn weşandin û paşê di ''Bîrûn perîden ez sef'' de hatibûn komkirin dubare dike, lê tu ji wan nivîsan di vê pirtûkê de cih nagirin.<ref name="ik9063">{{cite web|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Te'emmulat; ez sifr (Negah, çapa 2an, 1398/2019, 255 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolîn û antolojî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="bbc-obit" /> * ''Şerwe-serayî der cunûb-e Îran'' («Stranbêjiya ''Şerwe''yê li Başûrê Îranê», 1369/1990, Iqbal-e Lahûrî; çapa nû 1396/2017, Patîze) {{ISBN|9786009618422}}; lêkolînek li ser ''şerwe''yê<ref name="ik97695">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Şerwe-serayî der cunûb-e Îran (Patîze, 1396/2017, 306 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên Menûçehr Şeybanî (hilbijartin û lêkolîn; 1373/1994) – Merwarîd * ''In bang-e dilawîz'' («Ev Dengê Dilkêş», jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî; 1380/2001; çapa 2an 1398/2019) – Salis {{ISBN|9789647230018}}<ref name="ik17689">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e dilawîz (Salis, çapa 2an, 1398/2019, 532 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai639927">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz: jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai6012194">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên {{Girêdan|Menûçehr Neyistanî|fa|منوچهر نیستانی}} (1384/2005) – Merwarîd * ''Zîbatir ez cunûn'' («Ji Dînitiyê Bedewtir», jiyan û helbesta Îsmaîl Şahrûdî; 1387/2008; çapa 5em 1403/2024) – Salis {{ISBN|9789643803544}}<ref name="ik17710">{{cite web|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zîbatir ez cunûn (Salis, çapa 5em, 1403/2024, 328 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Gotarên bijartî === * «Pêla Sêyem: Pênaseyeke Nezelal û Sekinî», ''Adîne'', hejmar 24, gulan–hezîran 1988 * «Pêncî û Heft Salên Helbesta Nû ya Farisî», ''Adîne'', hejmar 25, hezîran–tîrmeh 1988 * «Rêbazên Helbestî Ji Salên 1960î Heta Îro», ''Adîne'', hejmar 26, tîrmeh–tebax 1988 * «Kêşa Wêneyan û Kelecana Hestyarî ya Peyvan», ''Adîne'', hejmar 28, îlon–çiriya pêşîn 1988 * «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî», ''Karname'', hejmar 4, adar–gulan 1999 * «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê», ''Ferheng-e tewse'e'', hejmar 49, gulan–hezîran 2001<ref name="nlai189097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=Krîza helbestê û rêya derketina jê / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Hafiz û Çanda Lîstikên Zimanî», ''Salname-ye Hafiz-pejûhî'' («Salnameya Lêkolînên [[Hafizê Şîrazî|Hafiz]]»), hejmar 6, 2003 * «Firehiya Bêsînor a Wateyê», ''Rûdekî'', hejmar 22, 2008<ref name="ensani" /> * «Mîr Carinan Ji Proletaryaya Kedkar Kêmtir Bi Kompleks in», ''Mihrname'', hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012<ref name="mehrnameh1391">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Mîr carinan ji proletaryaya kedkar kêmtir bi kompleks in (Mihrname, hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Li Ser Helbesta 'Bîranînên Min' a Ehmedreza Ehmedî», ''Berg-e hunar'', hejmar 32, zivistana 2021–2022<ref name="bargehonar1400">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=Li ser helbesta «Bîranînên Min» a Ehmedreza Ehmedî (Berg-e hunar, hejmar 32, zivistana 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevpeyvîn === ==== Bi şêweya pirtûkê ==== * ''Tarîx-e şefahî-ye edebiyat-e mu'asir-e Îran'' («Dîroka Devkî ya Wêjeya Hevdem a Îranê»), cild 5 (hevpeyvîna Ebdullah Sadat-Medenî bi Elî Babaçahî re; edîtorê giştî Mihemed-Haşim Ekberiyanî; 1384/2005) – Rûznigar<ref name="oralhist1384">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Elî Babaçahî (amadekirina Ebdullah Sadat-Medenî, bi serperiştiya Mihemed-Haşim Ekberiyanî, Rûznigar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Derî be otaq-e munaqeşe'' («Derek Ber Bi Odeya Gengeşeyê», berhevoka hevpeyvînên ku Babaçahî di nêzîkî sî û pênc salên çalakiya wêjeyî de dane; nêzîkî 500 r.; 1394/2015) – Negah {{ISBN|9786003760547}}<ref name="isna1394">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Elî Babaçahî: rewşa wêjeyê xemgîn e|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=7 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="ibna1395">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babaçahî: di Newrozê de ''Mirin bi Navberan'' a Saramago bixwînin|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=22 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Pirtûka ''Bîrûn perîden ez sef'' (1385/2006), ji bilî rexne û gotaran, çend hevpeyvînên wî jî dihewîne (li [[#Rexne û teoriya wêjeyî|Rexne û teoriya wêjeyî]] binêre). ==== Di kovar û rojnameyan de ==== * «Helbesta Qebareyê: Texmîn Bike Kî Tê Ku 'Qebareyê' Pênase Bike!» (maseya giftûgoyê bi {{Girêdan|Şems Aqacanî|fa|شمس آقاجانی}}, Elî Babaçahî, Muzeffer Royayî û Yezdan Selahşûr re), ''Baya'', hejmar 41, 2006<ref name="baya1385">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Helbesta qebareyê: texmîn bike kî tê ku «qebareyê» pênase bike! (maseya giftûgoyê, Baya, hejmar 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Ava Şêlo ya Helbestê» (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de li ser rewşa helbesta niha, beşa yekem), ''Şerq'', hejmar 1882, 17 çiriya paşîn 2013, r. 9<ref name="shargh1392">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=Ava şêlo ya helbestê (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Rojnameya Şerq|date=17 çiriya paşîn 2013|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126055139/http://sharghdaily.ir:80/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|archive-date=26 çiriya paşîn 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Postmodernîstbûn Ne Xewna Min a Dilsoj e!» (hevpeyvîna {{Girêdan|Elî Ebdullahî|fa|علی عبداللهی}} bi Babaçahî re), ''Sînema û edebiyat'', hejmar 39, zivistana 2013–2014<ref name="abdollahi1392">{{cite web|language=fa|author=Elî Ebdullahî|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Postmodernîstbûn ne xewna min a dilsoj e! Hevpeyvînek bi Elî Babaçahî re (Sînema û edebiyat, hejmar 39, zivistana 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Ajansên nûçeyan, malper û medyayên din ==== * «Eleqeya Helbestvanên Îro bi Struktura Kûr a Derûnî Cureyek Mîstîsîzm e», Ajansa Nûçeyan a Mehr, 17 çiriya pêşîn 2006<ref name="mehr" /> * «Şamlû Helbestên Ku Jê Hez Nedikir Diweşandin / Di Her Kêliyê de Me Dikarî Serobino Bikin!» (hevpeyvîna Şehab Darabiyan bi Babaçahî re li ser pêncî salên wî yên helbestê), ÎBNA, 1 kanûna paşîn 2018<ref name="ibna1396" /> * «Ez Li Fezaya Sîber Wekî ku Li ''Adîne'' Dinêrîm Dinêrim / Ez Hîn Li Ser Piyan im» (hevpeyvîn di 77emîn rojbûna wî de), ÎBNA, 11 çiriya paşîn 2019<ref name="ibna1398" /> * «Hinekan Bi Helbestên 'Bi Şêweya Royayî' re Li Hev Nedikir» (hevpeyvîna Neda Welîpûr bi Babaçahî re li ser Yedullah Royayî), ÎSNA, 17 îlon 2022<ref name="isna1401" /> * «Vegotina Elî Babaçahî ya Rêwîtiya Helbesta Hevdem / Mecbûriya Cuda Nivîsînê» (hevpeyvîna Şîrzad Bestamî bi Babaçahî re ku, li gorî ÎBNAyê, di nîvê salên 2010an de li kêleka kongreyeke helbestê li [[Xurremabad]]ê hatiye kirin û piştî mirina wî hatiye weşandin), ÎBNA, 26 sibat 2026<ref name="ibna547535">{{cite web|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Vegotina Elî Babaçahî ya rêwîtiya helbesta hevdem / Mecbûriya cuda nivîsînê|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Hevpeyvîn û xwendin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de ==== * «Ma Evîndarbûn Tawanbarî ye? Ez Wê Qebûl Dikim» (hevpeyvîna Mucteba Pûrmuhsin bi Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de), Radyo Zemane, 15 sibat 2008<ref name="zamaneh2008" /> * Xwendin ji bo Radyo Zemaneyê: piştî merasîma xelatdayînê ya yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû, Babaçahî du helbest ji berhevoka xwe ya xelatgir ''In keştî-ye pur-esrar'' ji bo vê medyayê xwendin (rapora Mihemed Tengistanî, 10 kanûna paşîn 2016).<ref name="zamaneh2016" /> * «Ey…» û du helbestên din: sê helbest ji berhevoka protestoyê ''Cehan muteweccih şud'' ku, li gorî kovara wêjeyî ''Bang'' (kovareke serbixwe ku li derveyî Îranê ji aliyê Şehriyar Mendenîpûr û Huseyn Nûşazer ve tê weşandin), helbestvan bi xwe ji bo kovarê hilbijartine (20 nîsan 2023).<ref name="baang" /> === Tomar (xwendin) === * ''Imza-ye yadigarî: guzîde-ye eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Îmzeya Bîranînê: Helbestên Bijartî yên Elî Babaçahî», bi dengê helbestvan; 1388/2009) – Tehqîqat-e nezerî, [[Îsfehan]]<ref name="nlai1846576">{{cite web|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Imza-ye yadigarî: helbestên bijartî yên Elî Babaçahî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In-torî fikr mî-kuned'' («Wiha Difikire», bi dengê helbestvan; helbest ji ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars''; 1391/2012) – Mu'essese-ye şebeke-ye sewtî-ye Xoş-beyan * Xwendin di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de (16 çiriya pêşîn 1977; tomara dengî, 3:35), li ser malpera Azadî hatiye weşandin<ref name="azadi-babachahi-audio" /> === Werger === Helbestên Babaçahî bo zimanên wekî îngilîzî, holendî, kurdî û erebî hatine wergerandin.<ref name="artebox" /> * ''In hem yek şûxî bûd'' (''This Too Was a Joke'', «Ev Jî Henekek Bû», hilbijartineke helbestan a duzimanî ku ji aliyê Seîd Seîdpûr ve bo îngilîzî hatiye wergerandin; edîtor Eyûb Sadiqiyanî; 1390/2011; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1389/2010) – Wîstar<ref name="artebox" /><ref name="nlai1975258">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Ez rûz-ha-ye roşen'' («Ji Rojên Ronak», hilbijartineke helbestan ku ji aliyê Babek Sehranewerd ve bo kurdî hatiye wergerandin){{Çavkanî hewce ye}} == Berhemên li ser Babaçahî == === Belgefîlm === * ''In qiyafe-ye meşkûk'' («Ev Rûyê Bi Guman», 2011), belgefîlmeke 90 deqîqeyî ya bi derhêneriya {{Girêdan|Wehîd Elîzade Rezazî|fa|وحید علیزاده رزازی}} li ser helbest û jiyana Babaçahî, ku di havîna 2011an de hatiye kişandin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="zamaneh2023" /><ref name="shargh" /> Hûşeng Çalengî, Mesûd Behnûd, Mihemed Mihemedelî, Mihemed Qayid, Mediya Kaşîger, Ehmed Pûrî, Fethullah Bîniyaz, Ferxunde Hacîzade, Behzad Xacat, Reza Amirî, Erdeşîr Rustemî, Elî Ebdullahî, Elîreza Mucabî û Babek Sehranewerd tê de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh" /> Fîlm cara yekem di 14ê adara 2012an de di merasîma rêzgirtinê de ku koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê li dar xistibû hate nîşandan.<ref name="ibna2012" /> * ''Bawer kunîd în hem yek şûxî bûd'' («Bawer Bikin, Ev Jî Henekek Bû», 2014), belgefîlmeke bi derhêneriya Muhsin Mûsewî Mîrkelayî.<ref name="mahjoubi" /><ref name="tabnak" /> Di sala 1396/2017an de ji aliyê Serzemîn-e Ahurayî ve wekî qutiyeke DVDyê ligel pirtûkeke 66 rûpelî bi sernavê ''Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!'' hate weşandin. {{ISBN|9786006792477}}<ref name="ik110132">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVDya belgefîlma li ser jiyan û berhemên Babaçahî, bi pirtûka «Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!» (Serzemîn-e Ahurayî, 1396/2017, 66 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3969267">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Pirtûk === * ''Kitab-e Dereng'' («Pirtûka Rawestanê», hejmara yekem: helbest û jiyana Elî Babaçahî; amadekirina Mihemed Lûtîc) – Tehqîqat-e nezerî, Îsfehan; danegeha Elmnet vê pirtûkê bi sernavê «Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî» û sala 1387/2008 tomar dike.<ref name="rang1387">{{cite web|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî (amadekirina Mihemed Lûtîc, Tehqîqat-e nezerî, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî der wez'iyet-e dîger'' («Heftê Kulîlkên Zer: Elî Babaçahî di Rewşeke Din de», bi berhevkirina Mihemed Lûtîc; çapa 1em 1393/2014, 240 r.) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792194}}; li gorî danasîna pirtûkê li ser Îran Kitab, ew sê dehsalên pêşîn ên kariyera helbestî ya Babaçahî nagire nav xwe, lê taybetmendiyên helbesta wî ji ''Nem-nem-e baranem'' û pê ve ji nû ve dixwîne û, li şûna dadbarkirina kalîteya helbestan, hewl dide bi analîza hêmanên wan «mifteyên xwendina helbestan» bide xwîner.<ref name="ik9093">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Heftad gul-e zerd (Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014, 240 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="haftad1393">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî di rewşeke din de (bi berhevkirina Mihemed Lûtîc, Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ferrux Letîfnejad, ''Nehwe-ye teşkîl û daryaft-e metn der eş'ar-e mu'asir (Nîma, Sepehrî û Babaçahî)'' («Avabûn û Wergirtina Metnê di Helbesta Hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî»), Suxen, 1396/2017.<ref name="latifbook1396">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=Avabûn û wergirtina metnê di helbesta hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî (pirtûk, Suxen, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî»), Şelek, 1397/2018.<ref name="ramnaram1397" /> * Îbrahîm Muhibbî, ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî: tehlîl-e sebkî-ye eş'ar-e Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî ber esas-e nezeriye-ye şinaxtî'' («Ber Bi Rûyên Cuda: Analîza Şêwazî ya Helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî Li Ser Bingeha Teoriya Mehrîfî»), Patîze, 1400/2021.<ref name="mohebbibook1400" /> * Feyz Şerîfî, ''Elî Babaçahî'', amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021.<ref name="sharifi1400">{{cite web|language=fa|author=Feyz Şerîfî|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Huseyn Baqirî, ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş: şalûde-şikenî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Lêdana Nikilê Teyrê li Nermika Guh: Dekonstruksiyon di Helbestên Elî Babaçahî de», deh berhevokên ku di salên 2010an de hatine weşandin), Patîze, 1402/2023.<ref name="bagheribook1402" /><ref name="nlai9348106">{{cite web|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş / Huseyn Baqirî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ebdullah Suleymanî (amadekar), ''Elî Babaçahî'', Efraz, 1402/2023.<ref name="soleimani1402">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Efraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Cawîd Tekawerân, ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî (ez Nem-nem-e baranem ta Ewra û dîgeran-e men)'' («Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de»), Xired-e Cawîd, 1403/2024.<ref name="takavaran1403" /> === Gotarên lêkolînê === * Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî, «Rêza Demî di Helbestê de ji Perspektîfeke Post-strukturalîst (bi Referansa Helbesta Elî Babaçahî)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', hejmar 13, payîza 2012.<ref name="bahadori1391" /> * Îbrahîm Muhibbî, Mezahir Nîkxah û Mihemed Hekîmazer, «Xwendina Du Helbestên Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Teoriya Şemayê di Stîlnasiya Mehrîfî de», ''Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)'', hejmar 3, payîza 2019.<ref name="mohebbi1398" /> * Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî, «Babaçahî û Hêmanên Zimanî yên Helbesta Postmodern», ''Mutale'at-e belaxî'', cild 12, hejmar 23, bihara 2021.<ref name="ehsani1400" /> * Behzad Xacat, «Lêkolîneke Berawirdî ya Helbesteke Elî Babaçahî û Yeke Şems Lengerûdî Li Ser Bingeha Teoriya Rîzomî ya Gilles Deleuze», ''Qend-e parsî'', cild 4, hejmar 13, zivistana 2021–2022.<ref name="khajat1400" /> * Elî Mihemedî û Tahire Qasimî, «'Sernav' di Helbestên Elî Babaçahî de, ji Realîzmê heta Postmodernîzmê», ''Dehxuda'', cild 14, hejmar 51, bihara 2022.<ref name="mohammadi1401" /> * Mihran Elîwend, Kazim Dizfûliyan û Qudretullah Tahirî, «Analîza Dîmena Rojavabûnê di Helbesta 'Pasingahî 2' ya Elî Babaçahî de li Ber Ronahiya Teoriya Michel Collot a Struktura Asoyê», ''Edebiyat-e parsî-ye mu'asir'', cild 12, hejmar 1, bihar–havîna 2022.<ref name="alivand1401" /> * Zekiye Mihemedlû, Berat Mihemedî û Seyfeddîn Ebbarîn, «Lêkolîn, Rexne û Analîza Şêweyên Lada Wateyî di Helbesta Elî Babaçahî de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 52, havîna 2022.<ref name="mohammadlou1401" /> * Ronak Cewherzade, Şahrux Hikmet û Mecîd Ezîzî, «Analîza Estetîk a Diyardeyên Postmodernîst di Du Berhevokên Elî Babaçahî ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="joharzadeh1401" /> * Mehbûbe Şîrgerdûn, «Diyardeyên Estetîk di Helbestên Elî Babaçahî de (Lêkolîna Heft Berhevokan)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="shirgardoon1401" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Rola Cîhana Deiktîk di Naskirina Cîhana Epîstemîk a Helbesta 'Dûrî û...' ya Babaçahî de, Li Ser Bingeha Helbestnasiya Mehrîfî ya Cîhanên Metnê ya Paul Werth», ''Neqd û nezeriye-ye edebî'', cild 7, hejmar 2, payîz–zivistana 2022–2023.<ref name="latifnejad1401" /> * Asiye Huseynelîzade, Haniye Sedrî Mecd û Şahperek Ferehbexş Isfehan, «Rexneyeke Formalîst a Helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Modela Geoffrey Leech», ''Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî'', cild 2, hejmar 1, bihara 2024.<ref name="hosseinalizadeh1403" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî, «Pirdengî di Helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li Hember Teşbîhê di Hunerên Dîtbarî yên Hevdem de», ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'', cild 21, hejmar 54, havîna 2024.<ref name="amini1403a" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî, «Helbesta Belavker di Salên 1990î de, bi Referansa Helbestên Elî Babaçahî», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 17, hejmar 106, sibat–adar 2025.<ref name="amini1403b" /> * Emîr Selacuqe, Mensûr Nîkpenah û Mistefa Salarî, «Teknîkên Lada Hevoksaziyê ya Piştî-nîmayî di Helbesta Helbestvanên Pêşeng ên Salên 1990î de», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 18, hejmar 113, îlon–çiriya pêşîn 2025.<ref name="salajegheh1404">{{cite journal|language=fa|author1=Emîr Selacuqe|author2=Mensûr Nîkpenah|author3=Mistefa Salarî|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Teknîkên lada hevoksaziyê ya piştî-nîmayî di helbesta helbestvanên pêşeng ên salên 1990î de|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=18|issue=113|date=îlon–çiriya pêşîn 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Rexne di kovarên wêjeyî de === * Nergis Baqirî, «''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' bi Nêrînekê», ''Kitab-e mah-e edebiyat'', hejmar 21 (hejmara rêzê 135), kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009.<ref name="bagheri1387">{{cite journal|language=fa|author1=Nergis Baqirî|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title=«Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz» bi nêrînekê (nirxandina pirtûka Elî Babaçahî)|journal=Kitab-e mah-e edebiyat|issue=21 (135)|date=kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sîmîn Behbehanî, «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="behbahani1401" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ''Cehan-e kitab'', cild 15, hejmar 3–4 (hejmara rêzê 254), gulan–tîrmeh 2010.<ref name="dastgheib1389" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="dastgheib1401" /> === Gotarên konferansan === * Qehreman Şîrî, «Helbesta Axaftinê û Helbesta Piştî-nîmayî», konferansa neteweyî ya ''Efsane'', 1389/2010.<ref name="shiri1389">{{cite web|language=fa|author=Qehreman Şîrî|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Helbesta axaftinê û helbesta piştî-nîmayî (gotar, konferansa neteweyî ya Efsane, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb, «Pêşxistina Zimanî di Helbesta Elî Babaçahî de Li Ser Bingeha Modela Zimanî ya Geoffrey Leech», konferansa Lêkolînê di Ziman û Wêjeya Farisî de, 1394/2015.<ref name="shakeri1394">{{cite web|language=fa|author=Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Pêşxistina zimanî di helbesta Elî Babaçahî de li ser bingeha modela Geoffrey Leech (gotara konferansê, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Cihê Evînê di Helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de», Kongreya Navneteweyî ya Ziman û Wêjeyê, 1395/2016.<ref name="mozaffari1395">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=Cihê evînê di helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Elî Babaçahî û Ramanên Wî yên Li Ser Mirinê», Kongreya 4em a Navneteweyî ya Çand û Ramana Olî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397a">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Elî Babaçahî û ramanên wî yên li ser mirinê (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Lêkolîneke Sosyolojîk a Hunerê di Helbestên Elî Babaçahî de», Kongreya Antropolojiya Biyolojîk û Zanistên Mirovî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397b">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=Lêkolîneke sosyolojîk a hunerê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Cureyên Qetbûna Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de», Konferansa 1em a Neteweyî ya Lêkolînên Wêjeyî bi Nêzîkatiyeke Berawirdî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397a">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Cureyên qetbûna vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de (ji ''Nem-nem-e baranem'' heta ''Ewra û dîgeran-e men'')», Konferansa 2yem a Navneteweyî ya Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397b">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr, «Xwedûrgirtina ji Metaforê di Helbesta Elî Babaçahî de», Civîna 13em a Navneteweyî ya Komeleya Pêşxistina Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="sadeghi1397">{{cite web|language=fa|author=Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Xwedûrgirtina ji metaforê di helbesta Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Tez === * Sara Xezayî, «Pêşxistin di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Erakê, 1389/2010.<ref name="khazaei1389" /> * Tahire Bezzî, «Wêneyê Yarê di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1392/2013.<ref name="bazzi1392" /> * Tahire Haşimî, «Dijberiyên Dualî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="hashemi1393" /><ref name="nlai4085141">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=Lêkolîna dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de / Tahire Haşimî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Mehmûd Palaş, «Lêkolîna Hêmanên Herêmî û Herêmîbûnê di Helbesta Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="palash1393" /><ref name="nlai3897575">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de / Mehmûd Palaş (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sumeye Mihemedînesb, «Lêkolîn û Ravekirina Hêmanên Helbesta Postmodernîst di Helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de», teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014.<ref name="mohammadinasab1393">{{cite web|language=fa|author=Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=Hêmanên helbesta postmodernîst di helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de (teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Emîr Mehdewî Hefşecanî, «Lêkolîneke Analîtîk a Têkiliyên Di Navbera Şekl û Wateyê de di Helbesta Îranî ya Salên 1990î de (Li Ser Bingeha Helbest û Nêrînên Reza Berahenî, Elî Babaçahî, Hafiz Mûsewî, Şems Aqacanî, Mihrdad Fellah, Elî Ebdulrizayî, Mihemed Azerm û Girenaz Mûsewî)», teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014.<ref name="mahdavi1393">{{cite web|language=fa|author=Emîr Mehdewî Hefşecanî|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de (teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3965008">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de / Emîr Mehdewî Hefşecanî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ebdulresûl Turabî, «Bikaranîna Henekê û Şêweyên Wî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 1394/2015.<ref name="torabi1394" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Metnîtî di Helbesta Hevdem de, Li Ser Bingeha Helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî», teza doktorayê, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], 1394/2015.<ref name="latifnejad1394" /> === Nûçe û nirxandin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de === * «Kuştinên Zincîreyî Piştî Heft Salan, Beşa Sêyem: Otobusa Mirinê» (navê Babaçahî di lîsteya rêwiyên otobusa Ermenistanê de cih digire), Radyo Farda, 24 çiriya paşîn 2005.<ref name="radiofarda" /> * Ferec Serkûhî, «Heft Roj, Pirtûk: Helbesta Babaçahî, Şanoyeke Ustad-Mihemed û Helbesta Tirkî ya Selahî» (rexneyek li ser ''Gul-baran-e hezar-rûze''), BBC Farisî, 27 çiriya pêşîn 2011.<ref name="sarkouhi1390" /> * Cemşîd Berzeger, «Salvegera 'Rêwîtiya Mirinê': Otobuseke Ku Êdî Naçe?», BBC Farisî, 6 tebax 2015.<ref name="bbc2015" /> * Îsfendiyar Kûçe, «''Cehan muteweccih şud'': Helbestên Protestoyê yên Elî Babaçahî», Radyo Zemane, 12 gulan 2023.<ref name="zamaneh2023" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», BBC Farisî, 23 sibat 2026.<ref name="bbc-obit" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, di 83 Saliya Xwe de Mir», Radyo Farda, 23 sibat 2026.<ref name="radiofarda2026" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», ''Îran Emrûz'', 23 sibat 2026.<ref name="ie-obit" /> * Hisam Mehcûbî, «Dema Li Dijî Elî Babaçahî Dirûşm Didan: 'Dîktator, Lez Bike, Helbestên Me Çap Bike!'», BBC Farisî, 24 sibat 2026.<ref name="mahjoubi" /> * Huseyn Nûşazer, «''Cehan muteweccih şud'' ya Elî Babaçahî: Dema Mehbûbe Diqîre», Radyo Zemane, 24 sibat 2026.<ref name="noushazar" /> * Komeleya Nivîskarên Îranê, «Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li Ser Mirina Elî Babaçahî» (ji nû ve weşandin), ''Îran Emrûz'', 24 sibat 2026.<ref name="kanoon" /> == Herwiha binêre == * [[Wêjeya farisî]] * [[Helbest]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:شعرخوانی علی باباچاهی از «این کشتی پراسرار»|trans-title=Elî Babaçahî helbestên «Ev Keştiya Bi Raz» dixwîne|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane}} * {{IMDb name|11595433}} * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)}} – poster, tomarên dengî û kopiyeke dîjîtal a pirtûka ''Deh şeb'' * {{Cite AV media|language=fa|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Pelê dengî yê MP3|publisher=Azadî (azadi.art)}} (16 çiriya pêşîn 1977) {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Babaçahî, Elî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1942]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kesên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]] fg72h130osxn5gieempyasu47xnlxnq 0 330249 2097150 2026-10-04T14:38:24Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2097150 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2097153 2097150 2026-10-04T14:42:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097153 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hugo Sinzheimer (jdb. 12ê nîsana 1875ê - m. 16ê îlona 1945ê) avûqat û siyasetmedarekî [[sosyaldemokrasî]] yê alman bû. Ew yek ji nivîskarên [[Destûra Weimarê]] bû û roleke giring di qanûnên sosyalê de lîst. d2r54e6nvmhe2mf6gjsutll6gq9f3ac 2097154 2097153 2026-10-04T14:42:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097154 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hugo Sinzheimer (jdb. 12ê nîsana 1875ê - m. 16ê îlona 1945ê) avûqat û siyasetmedarekî [[sosyaldemokrasî]] yê alman bû. Ew yek ji nivîskarên [[Destûra Weimarê]] bû û roleke giring di qanûnên sosyalê de lîst. == Weşanên wî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} nv6v9nx03pxnij3k494iw0ywkju0ayh 2097155 2097154 2026-10-04T14:43:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097155 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Hugo Sinzheimer (jdb. 12ê nîsana 1875ê - m. 16ê îlona 1945ê) avûqat û siyasetmedarekî [[sosyaldemokrasî]] yê alman bû. Ew yek ji nivîskarên [[Destûra Weimarê]] bû û roleke giring di qanûnên sosyalê de lîst. == Weşanên wî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} f2j7om8sc4dg6755zsa5lv3ohwamid4 2097156 2097155 2026-10-04T14:44:21Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097156 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | cihê_mirinê = [[Bloemendaal]], [[Holenda]] }} Hugo Sinzheimer (jdb. 12ê nîsana 1875ê - m. 16ê îlona 1945ê) avûqat û siyasetmedarekî [[sosyaldemokrasî]] yê alman bû. Ew yek ji nivîskarên [[Destûra Weimarê]] bû û roleke giring di qanûnên sosyalê de lîst. == Weşanên wî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3zddz4zafyrrgo084kfv0vkjlc7fht7 2097157 2097156 2026-10-04T14:44:39Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097157 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | cihê_mirinê = [[Bloemendaal]], [[Holenda]] }} '''Hugo Sinzheimer''' (jdb. 12ê nîsana 1875ê - m. 16ê îlona 1945ê) avûqat û siyasetmedarekî [[sosyaldemokrasî]] yê alman bû. Ew yek ji nivîskarên [[Destûra Weimarê]] bû û roleke giring di qanûnên sosyalê de lîst. == Weşanên wî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} imw579z25anbyqabuny8s4dkztrgb4q 2097158 2097157 2026-10-04T14:45:18Z Kurê Acemî 105128 /* Weşanên wî */ 2097158 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | cihê_mirinê = [[Bloemendaal]], [[Holenda]] }} '''Hugo Sinzheimer''' (jdb. 12ê nîsana 1875ê - m. 16ê îlona 1945ê) avûqat û siyasetmedarekî [[sosyaldemokrasî]] yê alman bû. Ew yek ji nivîskarên [[Destûra Weimarê]] bû û roleke giring di qanûnên sosyalê de lîst. == Weşanên wî == *''Lohn und Aufrechnung. Ein Beitrag zur Lehre vom gewerblichen Arbeitsvertrag auf reichsrechtlicher Grundlage'' (Diss. Univ. Heidelberg, Berlin 1902) *''Der korporative Arbeitsnormenvertrag'' (1907) *''Brauchen wir ein Arbeitstarifgesetz? Rechtsfragen des Tarifvertrags'' (1913) *''Ein Arbeitstarifgesetz. Die Idee der sozialen Selbstbestimmung im Recht'' (1916) *''Grundzüge des Arbeitsrechts'' (1921) *''Der Kampf um das neue Arbeitsrecht'' (1924) [http://library.fes.de/arbeit/pdf/1924/192402.pdf Die Arbeit] *''Das Problem des Menschen im Recht'' (1933) *''Jüdische Klassiker der deutschen Rechtswissenschaft'' (1938). *''Theorie der Gesetzgebung. Die Idee der Evolution im Recht'' (1949 postum) *[[Otto Kahn-Freund]] und Thilo Ramm, ''Arbeitsrecht und Rechtsoziologie. Gesammelte Aufsätze und Reden'' (Europäische Verlagsanstalt 1976) == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2sqwgwebdo58zx89xbi9m313xw35bxf 2097160 2097158 2026-10-04T14:45:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097160 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | cihê_mirinê = [[Bloemendaal]], [[Holenda]] }} '''Hugo Sinzheimer''' (jdb. 12ê nîsana 1875ê - m. 16ê îlona 1945ê)<ref>{{cite web |url=http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |title=Hugo Sinzheimer |website=www.hugo-sinzheimer-institut.de |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723163137/http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |archive-date=2010-07-23}}</ref> avûqat û siyasetmedarekî [[sosyaldemokrasî]] yê alman bû. Ew yek ji nivîskarên [[Destûra Weimarê]] bû û roleke giring di qanûnên sosyalê de lîst.<ref>Ruth Dukes, The Labour Constitution: The Enduring Idea of Labour Law (2014) 15-16 and [[Otto von Gierke]], ''[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2861875 The Social Role of Private Law]'' (2016) translated and introduced by E McGaughey, originally ''[[Die soziale Aufgabe des Privatrechts]]'' ([http://fama2.us.es/fde/ocr/2008/dieSocialeAusgabeDesPrivatrechts.pdf Berlin 1889])</ref> == Weşanên wî == *''Lohn und Aufrechnung. Ein Beitrag zur Lehre vom gewerblichen Arbeitsvertrag auf reichsrechtlicher Grundlage'' (Diss. Univ. Heidelberg, Berlin 1902) *''Der korporative Arbeitsnormenvertrag'' (1907) *''Brauchen wir ein Arbeitstarifgesetz? Rechtsfragen des Tarifvertrags'' (1913) *''Ein Arbeitstarifgesetz. Die Idee der sozialen Selbstbestimmung im Recht'' (1916) *''Grundzüge des Arbeitsrechts'' (1921) *''Der Kampf um das neue Arbeitsrecht'' (1924) [http://library.fes.de/arbeit/pdf/1924/192402.pdf Die Arbeit] *''Das Problem des Menschen im Recht'' (1933) *''Jüdische Klassiker der deutschen Rechtswissenschaft'' (1938). *''Theorie der Gesetzgebung. Die Idee der Evolution im Recht'' (1949 postum) *[[Otto Kahn-Freund]] und Thilo Ramm, ''Arbeitsrecht und Rechtsoziologie. Gesammelte Aufsätze und Reden'' (Europäische Verlagsanstalt 1976) == Çavkanî == {{Çavkanî}} timu00xyjrvplt7eim1fsxahd1i2k5k 2097161 2097160 2026-10-04T14:46:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097161 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | cihê_mirinê = [[Bloemendaal]], [[Holenda]] }} '''Hugo Sinzheimer''' (jdb. 12ê nîsana 1875ê - m. 16ê îlona 1945ê)<ref>{{cite web |url=http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |title=Hugo Sinzheimer |website=www.hugo-sinzheimer-institut.de |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723163137/http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |archive-date=2010-07-23}}</ref> avûqat û siyasetmedarekî [[sosyaldemokrasî]] yê alman bû. Ew yek ji nivîskarên [[Destûra Weimarê]] bû û roleke giring di qanûnên sosyalê de lîst.<ref>Ruth Dukes, The Labour Constitution: The Enduring Idea of Labour Law (2014) 15-16 and [[Otto von Gierke]], ''[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2861875 The Social Role of Private Law]'' (2016) tercime û hazirkirin ji hêla E McGaughey bo inglîzî, bi eslî ''[[Die soziale Aufgabe des Privatrechts]]'' ([http://fama2.us.es/fde/ocr/2008/dieSocialeAusgabeDesPrivatrechts.pdf Berlin 1889])</ref> == Weşanên wî == *''Lohn und Aufrechnung. Ein Beitrag zur Lehre vom gewerblichen Arbeitsvertrag auf reichsrechtlicher Grundlage'' (Diss. Univ. Heidelberg, Berlin 1902) *''Der korporative Arbeitsnormenvertrag'' (1907) *''Brauchen wir ein Arbeitstarifgesetz? Rechtsfragen des Tarifvertrags'' (1913) *''Ein Arbeitstarifgesetz. Die Idee der sozialen Selbstbestimmung im Recht'' (1916) *''Grundzüge des Arbeitsrechts'' (1921) *''Der Kampf um das neue Arbeitsrecht'' (1924) [http://library.fes.de/arbeit/pdf/1924/192402.pdf Die Arbeit] *''Das Problem des Menschen im Recht'' (1933) *''Jüdische Klassiker der deutschen Rechtswissenschaft'' (1938). *''Theorie der Gesetzgebung. Die Idee der Evolution im Recht'' (1949 postum) *[[Otto Kahn-Freund]] und Thilo Ramm, ''Arbeitsrecht und Rechtsoziologie. Gesammelte Aufsätze und Reden'' (Europäische Verlagsanstalt 1976) == Çavkanî == {{Çavkanî}} tb872dfcwv1zez7bsvn36vobhsee95b 2097162 2097161 2026-10-04T14:46:56Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1875]] 2097162 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | cihê_mirinê = [[Bloemendaal]], [[Holenda]] }} '''Hugo Sinzheimer''' (jdb. 12ê nîsana 1875ê - m. 16ê îlona 1945ê)<ref>{{cite web |url=http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |title=Hugo Sinzheimer |website=www.hugo-sinzheimer-institut.de |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723163137/http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |archive-date=2010-07-23}}</ref> avûqat û siyasetmedarekî [[sosyaldemokrasî]] yê alman bû. Ew yek ji nivîskarên [[Destûra Weimarê]] bû û roleke giring di qanûnên sosyalê de lîst.<ref>Ruth Dukes, The Labour Constitution: The Enduring Idea of Labour Law (2014) 15-16 and [[Otto von Gierke]], ''[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2861875 The Social Role of Private Law]'' (2016) tercime û hazirkirin ji hêla E McGaughey bo inglîzî, bi eslî ''[[Die soziale Aufgabe des Privatrechts]]'' ([http://fama2.us.es/fde/ocr/2008/dieSocialeAusgabeDesPrivatrechts.pdf Berlin 1889])</ref> == Weşanên wî == *''Lohn und Aufrechnung. Ein Beitrag zur Lehre vom gewerblichen Arbeitsvertrag auf reichsrechtlicher Grundlage'' (Diss. Univ. Heidelberg, Berlin 1902) *''Der korporative Arbeitsnormenvertrag'' (1907) *''Brauchen wir ein Arbeitstarifgesetz? Rechtsfragen des Tarifvertrags'' (1913) *''Ein Arbeitstarifgesetz. Die Idee der sozialen Selbstbestimmung im Recht'' (1916) *''Grundzüge des Arbeitsrechts'' (1921) *''Der Kampf um das neue Arbeitsrecht'' (1924) [http://library.fes.de/arbeit/pdf/1924/192402.pdf Die Arbeit] *''Das Problem des Menschen im Recht'' (1933) *''Jüdische Klassiker der deutschen Rechtswissenschaft'' (1938). *''Theorie der Gesetzgebung. Die Idee der Evolution im Recht'' (1949 postum) *[[Otto Kahn-Freund]] und Thilo Ramm, ''Arbeitsrecht und Rechtsoziologie. Gesammelte Aufsätze und Reden'' (Europäische Verlagsanstalt 1976) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1875]] a8ijp14b95tqkarh8ojz1ajgxl8x6ar 2097163 2097162 2026-10-04T14:47:03Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1945]] 2097163 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | cihê_mirinê = [[Bloemendaal]], [[Holenda]] }} '''Hugo Sinzheimer''' (jdb. 12ê nîsana 1875ê - m. 16ê îlona 1945ê)<ref>{{cite web |url=http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |title=Hugo Sinzheimer |website=www.hugo-sinzheimer-institut.de |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723163137/http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |archive-date=2010-07-23}}</ref> avûqat û siyasetmedarekî [[sosyaldemokrasî]] yê alman bû. Ew yek ji nivîskarên [[Destûra Weimarê]] bû û roleke giring di qanûnên sosyalê de lîst.<ref>Ruth Dukes, The Labour Constitution: The Enduring Idea of Labour Law (2014) 15-16 and [[Otto von Gierke]], ''[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2861875 The Social Role of Private Law]'' (2016) tercime û hazirkirin ji hêla E McGaughey bo inglîzî, bi eslî ''[[Die soziale Aufgabe des Privatrechts]]'' ([http://fama2.us.es/fde/ocr/2008/dieSocialeAusgabeDesPrivatrechts.pdf Berlin 1889])</ref> == Weşanên wî == *''Lohn und Aufrechnung. Ein Beitrag zur Lehre vom gewerblichen Arbeitsvertrag auf reichsrechtlicher Grundlage'' (Diss. Univ. Heidelberg, Berlin 1902) *''Der korporative Arbeitsnormenvertrag'' (1907) *''Brauchen wir ein Arbeitstarifgesetz? Rechtsfragen des Tarifvertrags'' (1913) *''Ein Arbeitstarifgesetz. Die Idee der sozialen Selbstbestimmung im Recht'' (1916) *''Grundzüge des Arbeitsrechts'' (1921) *''Der Kampf um das neue Arbeitsrecht'' (1924) [http://library.fes.de/arbeit/pdf/1924/192402.pdf Die Arbeit] *''Das Problem des Menschen im Recht'' (1933) *''Jüdische Klassiker der deutschen Rechtswissenschaft'' (1938). *''Theorie der Gesetzgebung. Die Idee der Evolution im Recht'' (1949 postum) *[[Otto Kahn-Freund]] und Thilo Ramm, ''Arbeitsrecht und Rechtsoziologie. Gesammelte Aufsätze und Reden'' (Europäische Verlagsanstalt 1976) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1875]] [[Kategorî:Mirin 1945]] f9aava5bmx56iausd9uqq58qxa4ymfx 2097164 2097163 2026-10-04T14:47:24Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Siyasetmedarên alman]] 2097164 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | cihê_mirinê = [[Bloemendaal]], [[Holenda]] }} '''Hugo Sinzheimer''' (jdb. 12ê nîsana 1875ê - m. 16ê îlona 1945ê)<ref>{{cite web |url=http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |title=Hugo Sinzheimer |website=www.hugo-sinzheimer-institut.de |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723163137/http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |archive-date=2010-07-23}}</ref> avûqat û siyasetmedarekî [[sosyaldemokrasî]] yê alman bû. Ew yek ji nivîskarên [[Destûra Weimarê]] bû û roleke giring di qanûnên sosyalê de lîst.<ref>Ruth Dukes, The Labour Constitution: The Enduring Idea of Labour Law (2014) 15-16 and [[Otto von Gierke]], ''[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2861875 The Social Role of Private Law]'' (2016) tercime û hazirkirin ji hêla E McGaughey bo inglîzî, bi eslî ''[[Die soziale Aufgabe des Privatrechts]]'' ([http://fama2.us.es/fde/ocr/2008/dieSocialeAusgabeDesPrivatrechts.pdf Berlin 1889])</ref> == Weşanên wî == *''Lohn und Aufrechnung. Ein Beitrag zur Lehre vom gewerblichen Arbeitsvertrag auf reichsrechtlicher Grundlage'' (Diss. Univ. Heidelberg, Berlin 1902) *''Der korporative Arbeitsnormenvertrag'' (1907) *''Brauchen wir ein Arbeitstarifgesetz? Rechtsfragen des Tarifvertrags'' (1913) *''Ein Arbeitstarifgesetz. Die Idee der sozialen Selbstbestimmung im Recht'' (1916) *''Grundzüge des Arbeitsrechts'' (1921) *''Der Kampf um das neue Arbeitsrecht'' (1924) [http://library.fes.de/arbeit/pdf/1924/192402.pdf Die Arbeit] *''Das Problem des Menschen im Recht'' (1933) *''Jüdische Klassiker der deutschen Rechtswissenschaft'' (1938). *''Theorie der Gesetzgebung. Die Idee der Evolution im Recht'' (1949 postum) *[[Otto Kahn-Freund]] und Thilo Ramm, ''Arbeitsrecht und Rechtsoziologie. Gesammelte Aufsätze und Reden'' (Europäische Verlagsanstalt 1976) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1875]] [[Kategorî:Mirin 1945]] [[Kategorî:Siyasetmedarên alman]] pkp7wfpds62aemsma03qylkihcsq2u9 2097165 2097164 2026-10-04T14:48:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097165 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | cihê_jidayikbûnê = [[Worms]], [[Împeratoriya Almanî]] | cihê_mirinê = [[Bloemendaal]], [[Holenda]] }} '''Hugo Sinzheimer''' (jdb. 12ê nîsana 1875ê - m. 16ê îlona 1945ê)<ref>{{cite web |url=http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |title=Hugo Sinzheimer |website=www.hugo-sinzheimer-institut.de |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723163137/http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |archive-date=2010-07-23}}</ref> avûqat û siyasetmedarekî [[sosyaldemokrasî]] yê alman bû. Ew yek ji nivîskarên [[Destûra Weimarê]] bû û roleke giring di qanûnên sosyalê de lîst.<ref>Ruth Dukes, The Labour Constitution: The Enduring Idea of Labour Law (2014) 15-16 and [[Otto von Gierke]], ''[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2861875 The Social Role of Private Law]'' (2016) tercime û hazirkirin ji hêla E McGaughey bo inglîzî, bi eslî ''[[Die soziale Aufgabe des Privatrechts]]'' ([http://fama2.us.es/fde/ocr/2008/dieSocialeAusgabeDesPrivatrechts.pdf Berlin 1889])</ref> == Weşanên wî == *''Lohn und Aufrechnung. Ein Beitrag zur Lehre vom gewerblichen Arbeitsvertrag auf reichsrechtlicher Grundlage'' (Diss. Univ. Heidelberg, Berlin 1902) *''Der korporative Arbeitsnormenvertrag'' (1907) *''Brauchen wir ein Arbeitstarifgesetz? Rechtsfragen des Tarifvertrags'' (1913) *''Ein Arbeitstarifgesetz. Die Idee der sozialen Selbstbestimmung im Recht'' (1916) *''Grundzüge des Arbeitsrechts'' (1921) *''Der Kampf um das neue Arbeitsrecht'' (1924) [http://library.fes.de/arbeit/pdf/1924/192402.pdf Die Arbeit] *''Das Problem des Menschen im Recht'' (1933) *''Jüdische Klassiker der deutschen Rechtswissenschaft'' (1938). *''Theorie der Gesetzgebung. Die Idee der Evolution im Recht'' (1949 postum) *[[Otto Kahn-Freund]] und Thilo Ramm, ''Arbeitsrecht und Rechtsoziologie. Gesammelte Aufsätze und Reden'' (Europäische Verlagsanstalt 1976) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1875]] [[Kategorî:Mirin 1945]] [[Kategorî:Siyasetmedarên alman]] gxlxc1ybb4pigusmj17uukkq85t7ca9 2097166 2097165 2026-10-04T14:48:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097166 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | cihê_jidayikbûnê = [[Worms]], [[Împeratoriya Almanî]] | cihê_mirinê = [[Bloemendaal]], [[Holenda]] }} '''Hugo Sinzheimer''' (jdb. 12ê nîsana 1875ê - m. 16ê îlona 1945ê)<ref>{{cite web |url=http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |title=Hugo Sinzheimer |website=www.hugo-sinzheimer-institut.de |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723163137/http://www.hugo-sinzheimer-institut.de/hugo-sinzheimer.html |archive-date=2010-07-23}}</ref> avûqat û siyasetmedarekî [[sosyaldemokrasî]] yê alman bû. Ew yek ji nivîskarên [[Destûra Weimarê]] bû û roleke giring di qanûnên sosyalê de lîst.<ref>Ruth Dukes, The Labour Constitution: The Enduring Idea of Labour Law (2014) 15-16 and [[Otto von Gierke]], ''[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2861875 The Social Role of Private Law]'' (2016) tercime û hazirkirin ji hêla E McGaughey bo inglîzî, bi eslî ''[[Die soziale Aufgabe des Privatrechts]]'' ([http://fama2.us.es/fde/ocr/2008/dieSocialeAusgabeDesPrivatrechts.pdf Berlin 1889])</ref> == Weşanên wî == *''Lohn und Aufrechnung. Ein Beitrag zur Lehre vom gewerblichen Arbeitsvertrag auf reichsrechtlicher Grundlage'' (Diss. Univ. Heidelberg, Berlin 1902) *''Der korporative Arbeitsnormenvertrag'' (1907) *''Brauchen wir ein Arbeitstarifgesetz? Rechtsfragen des Tarifvertrags'' (1913) *''Ein Arbeitstarifgesetz. Die Idee der sozialen Selbstbestimmung im Recht'' (1916) *''Grundzüge des Arbeitsrechts'' (1921) *''Der Kampf um das neue Arbeitsrecht'' (1924) [http://library.fes.de/arbeit/pdf/1924/192402.pdf Die Arbeit] *''Das Problem des Menschen im Recht'' (1933) *''Jüdische Klassiker der deutschen Rechtswissenschaft'' (1938). *''Theorie der Gesetzgebung. Die Idee der Evolution im Recht'' (1949 postum) *[[Otto Kahn-Freund]] und Thilo Ramm, ''Arbeitsrecht und Rechtsoziologie. Gesammelte Aufsätze und Reden'' (Europäische Verlagsanstalt 1976) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1875]] [[Kategorî:Mirin 1945]] [[Kategorî:Siyasetmedarên alman]] hk87f2m5npslhgu38zuzi02q4loc01f 0 330250 2097151 2026-10-04T14:38:52Z Schizo1900 185541 Ji bo [[Elî Babaçahî]] hat beralîkirin 2097151 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Elî Babaçahî]] 4l438r6dsqoxjifwp8nvdqa2vv6rqxn 0 330251 2097172 2026-10-04T15:13:29Z LoqaT 142398 LoqaTî/ê navê [[Bediran, Dep]] weke [[Badran, Dep]] guhart 2097172 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Badran, Dep]] 07m4l5l4hvqolglfk9bvt7qz1pmmhmc 1 330252 2097174 2026-10-04T15:13:30Z LoqaT 142398 LoqaTî/ê navê [[Gotûbêj:Bediran, Dep]] weke [[Gotûbêj:Badran, Dep]] guhart 2097174 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Badran, Dep]] l4gp0r3aqna32lcynuryrs8iz8yn265 0 330253 2097178 2026-10-04T15:51:15Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Anter Anter''' (jdb. 1945 li [[Stembol]], Tirkiye - m. 20 îlon 2024 li Stilîlê) lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] bû. == Mirin == Anter Anter di 20ê îlona 2024an di 79 saliya temenê xwe de li Stilîlê mir.<ref>https://english.anf-news.com/kurdistan/anter-anter-dies-on-the-anniversary-of-his-father-s-death-75395</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]]" hat çêkirin 2097178 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Anter Anter''' (jdb. 1945 li [[Stembol]], Tirkiye - m. 20 îlon 2024 li Stilîlê) lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] bû. == Mirin == Anter Anter di 20ê îlona 2024an di 79 saliya temenê xwe de li Stilîlê mir.<ref>https://english.anf-news.com/kurdistan/anter-anter-dies-on-the-anniversary-of-his-father-s-death-75395</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] 7bgsdax08ljszq40ku4oiwlke3zwqye 2097179 2097178 2026-10-04T15:54:23Z MikaelF 935 2097179 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Anter Anter''' (jdb. 1945 li [[Stembol]], Tirkiye - m. 20 îlon 2024 li Stilîlê) lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] bû. == Mirin == Anter Anter di 20ê îlona 2024an di 79 saliya temenê xwe de li Stilîlê mir.<ref>{{en}} https://english.anf-news.com/kurdistan/anter-anter-dies-on-the-anniversary-of-his-father-s-death-75395</ref><ref>{{fr}} https://kurdistan-au-feminin.fr/2024/09/20/turquie-deces-danter-anter-fils-d-ape-musa/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] eijd500rk0dtmligzp7196yj7heolt5 2097180 2097179 2026-10-04T15:59:46Z MikaelF 935 2097180 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Anter Anter''' (jdb. 1945 li [[Stembol]], Tirkiye - m. 20 îlon 2024 li Stilîlê) lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] bû. Anter Anter di sala 1969an de ji Tirkiyeyê veqetiyaye, bû hemwelatiyê Swêdê. Di sala 1972yan de ji hemwelatîbûna Tirkiyeyê hatiye avêtin. == Mirin == Anter Anter di 20ê îlona 2024an di 79 saliya temenê xwe de li Stilîlê mir.<ref>{{en}} https://english.anf-news.com/kurdistan/anter-anter-dies-on-the-anniversary-of-his-father-s-death-75395</ref><ref>{{fr}} https://kurdistan-au-feminin.fr/2024/09/20/turquie-deces-danter-anter-fils-d-ape-musa/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] giqmkpza0ts1lfjxolbx3q9hcbipzwb 2097181 2097180 2026-10-04T16:00:08Z MikaelF 935 2097181 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Anter Anter''' (jdb. 1945 li [[Stembol]], Tirkiye - m. 20 îlon 2024 li [[Stilîl]]ê) lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] bû. Anter Anter di sala 1969an de ji Tirkiyeyê veqetiyaye, bû hemwelatiyê Swêdê. Di sala 1972yan de ji hemwelatîbûna Tirkiyeyê hatiye avêtin. == Mirin == Anter Anter di 20ê îlona 2024an di 79 saliya temenê xwe de li Stilîlê mir.<ref>{{en}} https://english.anf-news.com/kurdistan/anter-anter-dies-on-the-anniversary-of-his-father-s-death-75395</ref><ref>{{fr}} https://kurdistan-au-feminin.fr/2024/09/20/turquie-deces-danter-anter-fils-d-ape-musa/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] qp0ahhg2znowf1e762cmivpit08rglv 2097182 2097181 2026-10-04T16:01:03Z MikaelF 935 2097182 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Anter Anter''' (jdb. 1945 li [[Stembol]], Tirkiye - m. 20 îlon 2024 li [[Stilîl]]ê) lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] bû. Anter Anter di sala 1969an de ji Tirkiyeyê veqetiyaye, bûye hemwelatiyê Swêdê. Di sala 1972yan de ji hemwelatîbûna Tirkiyeyê hatiye avêtin. == Mirin == Anter Anter di 20ê îlona 2024an di 79 saliya temenê xwe de li Stilîlê mir.<ref>{{en}} https://english.anf-news.com/kurdistan/anter-anter-dies-on-the-anniversary-of-his-father-s-death-75395</ref><ref>{{fr}} https://kurdistan-au-feminin.fr/2024/09/20/turquie-deces-danter-anter-fils-d-ape-musa/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] c0d86ipfxcsmj4ajtxd12wow0iv5zf8 2097193 2097182 2026-10-04T19:46:38Z MikaelF 935 2097193 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Anter Anter''' (jdb. 1945 li [[Stembol]], Tirkiye - m. 20 îlon 2024 li [[Stilîl]]ê) lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] bû. Anter Anter di sala 1969an de ji Tirkiyeyê veqetiyaye, bûye hemwelatiyê Swêdê. Di sala 1972yan de ji hemwelatîbûna Tirkiyeyê hatiye avêtin. == Mirin == Anter Anter di 20ê îlona 2024an di 79 saliya temenê xwe de li Stilîlê mir.<ref>{{en}} https://english.anf-news.com/kurdistan/anter-anter-dies-on-the-anniversary-of-his-father-s-death-75395</ref><ref>{{fr}} https://kurdistan-au-feminin.fr/2024/09/20/turquie-deces-danter-anter-fils-d-ape-musa/</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîcle Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] 1oby3srdyl1zk3tartg7416xc2h40vz 2097205 2097193 2026-10-04T20:22:26Z MikaelF 935 /* Mijarên têkildar */ 2097205 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Anter Anter''' (jdb. 1945 li [[Stembol]], Tirkiye - m. 20 îlon 2024 li [[Stilîl]]ê) lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] bû. Anter Anter di sala 1969an de ji Tirkiyeyê veqetiyaye, bûye hemwelatiyê Swêdê. Di sala 1972yan de ji hemwelatîbûna Tirkiyeyê hatiye avêtin. == Mirin == Anter Anter di 20ê îlona 2024an di 79 saliya temenê xwe de li Stilîlê mir.<ref>{{en}} https://english.anf-news.com/kurdistan/anter-anter-dies-on-the-anniversary-of-his-father-s-death-75395</ref><ref>{{fr}} https://kurdistan-au-feminin.fr/2024/09/20/turquie-deces-danter-anter-fils-d-ape-musa/</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîcle Anter]] * [[Rahşan Anter Yoruzlu]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] rlorzmuawupylbnn09awa6c2upe69cp 2097249 2097205 2026-10-05T09:53:58Z MikaelF 935 2097249 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Anter Anter''' (jdb. 1945 li [[Stembol]], Tirkiye - m. 20 îlon 2024 li [[Stilîl]]ê) lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] bû ku li taxa Laleliyê ya Stembolê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Pola yekem û duyem a seretayî li Stilîlê xwendiye, dûre ji ber belavbûna nexweşiya [[trakoma]]yê li herêma Mêrdînê kalikê wî [[Abdurrahim Zapsu]] hemû neviyên xwe kom kir û birin Stembolê û Anter li Laleliyê xwendina xwe domand. Anter gelek ji futbolê hez dikir û di 16 saliya xwe de dikeve tîma ciwanan a [[Kasimpaşa Spor]]ê. Anter Anter di sala 1969an de ji Tirkiyeyê derket, çû Swêdê. Li Swêdê di warên [[jeolojî]], [[zanista siyasetê]] û [[endaezyarî|endezyariyê]] de perwerde dibîne. Di sala 1972yan de ji hemwelatîbûna Tirkiyeyê hatiye avêtin û dibe hemwelatiyê Swêdê. Anter zewicî bû; jina wî ya yekem û ya duyem swêdî bûn, ya dawî jî bi eslê xwe norwêcî bû. Pênc zarokên wî hebûn. == Mirin == Anter Anter di 20ê îlona 2024an di 79 saliya temenê xwe de li Stilîlê mir.<ref>{{en}} https://english.anf-news.com/kurdistan/anter-anter-dies-on-the-anniversary-of-his-father-s-death-75395</ref><ref>{{fr}} https://kurdistan-au-feminin.fr/2024/09/20/turquie-deces-danter-anter-fils-d-ape-musa/</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîcle Anter]] * [[Rahşan Anter Yoruzlu]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] lp0neh6udmka951icgn8g2l99yzdh7t 2097250 2097249 2026-10-05T09:59:05Z MikaelF 935 /* Mirin */ 2097250 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Anter Anter''' (jdb. 1945 li [[Stembol]], Tirkiye - m. 20 îlon 2024 li [[Stilîl]]ê) lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] bû ku li taxa Laleliyê ya Stembolê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Pola yekem û duyem a seretayî li Stilîlê xwendiye, dûre ji ber belavbûna nexweşiya [[trakoma]]yê li herêma Mêrdînê kalikê wî [[Abdurrahim Zapsu]] hemû neviyên xwe kom kir û birin Stembolê û Anter li Laleliyê xwendina xwe domand. Anter gelek ji futbolê hez dikir û di 16 saliya xwe de dikeve tîma ciwanan a [[Kasimpaşa Spor]]ê. Anter Anter di sala 1969an de ji Tirkiyeyê derket, çû Swêdê. Li Swêdê di warên [[jeolojî]], [[zanista siyasetê]] û [[endaezyarî|endezyariyê]] de perwerde dibîne. Di sala 1972yan de ji hemwelatîbûna Tirkiyeyê hatiye avêtin û dibe hemwelatiyê Swêdê. Anter zewicî bû; jina wî ya yekem û ya duyem swêdî bûn, ya dawî jî bi eslê xwe norwêcî bû. Pênc zarokên wî hebûn. == Mirin == Anter Anter di 20ê îlona 2024an di 79 saliya temenê xwe de ji ber [[krîza dil]] li Stilîlê mir.<ref>{{en}} https://english.anf-news.com/kurdistan/anter-anter-dies-on-the-anniversary-of-his-father-s-death-75395</ref><ref>{{fr}} https://kurdistan-au-feminin.fr/2024/09/20/turquie-deces-danter-anter-fils-d-ape-musa/</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîcle Anter]] * [[Rahşan Anter Yoruzlu]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] b6fu7pjhx8mrk5647r4xo2u2newqs7q 2097251 2097250 2026-10-05T10:02:29Z MikaelF 935 2097251 wikitext text/x-wiki '''Anter Anter''' (jdb. 1945 li [[Stembol]], Tirkiye - m. 20 îlon 2024 li [[Stilîl]]ê) lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] bû ku li taxa Laleliyê ya Stembolê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Pola yekem û duyem a seretayî li Stilîlê xwendiye, dûre ji ber belavbûna nexweşiya [[trakoma]]yê li herêma Mêrdînê kalikê wî [[Abdurrahim Zapsu]] hemû neviyên xwe kom kir û birin Stembolê û Anter li Laleliyê xwendina xwe domand. Anter gelek ji futbolê hez dikir û di 16 saliya xwe de dikeve tîma ciwanan a [[Kasimpaşa Spor]]ê. Anter Anter di sala 1969an de ji Tirkiyeyê derket, çû Swêdê. Li Swêdê di warên [[jeolojî]], [[zanista siyasetê]] û [[endaezyarî|endezyariyê]] de perwerde dibîne. Di sala 1972yan de ji hemwelatîbûna Tirkiyeyê hatiye avêtin û dibe hemwelatiyê Swêdê. Anter zewicî bû; jina wî ya yekem û ya duyem swêdî bûn, ya dawî jî bi eslê xwe norwêcî bû. Pênc zarokên wî hebûn. == Mirin == Anter Anter di 20ê îlona 2024an di 79 saliya temenê xwe de ji ber [[krîza dil]] li Stilîlê mir.<ref>{{en}} https://english.anf-news.com/kurdistan/anter-anter-dies-on-the-anniversary-of-his-father-s-death-75395</ref><ref>{{fr}} https://kurdistan-au-feminin.fr/2024/09/20/turquie-deces-danter-anter-fils-d-ape-musa/</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîcle Anter]] * [[Rahşan Anter Yoruzlu]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] gdcjhyqt4dgrebkgvoori62v1g6sx6q 2097255 2097251 2026-10-05T10:20:58Z MikaelF 935 2097255 wikitext text/x-wiki '''Anter Anter''' (jdb. 1945 li [[Stembol]], Tirkiye - m. 20 îlon 2024 li [[Stilîl]]ê) lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] bû ku li taxa Laleliyê ya Stembolê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Pola yekem û duyem a seretayî li Stilîlê xwendiye, dûre ji ber belavbûna nexweşiya [[trakoma]]yê li herêma Mêrdînê kalikê wî [[Abdurrahim Zapsu]] hemû neviyên xwe kom kir û birin Stembolê û Anter li Laleliyê xwendina xwe domand. Anter gelek ji futbolê hez dikir û di 16 saliya xwe de dikeve tîma ciwanan a [[Kasimpaşa Spor]]ê. Anter Anter di sala 1969an de ji Tirkiyeyê derket, çû Swêdê. Li Swêdê di warên [[jeolojî]], [[zanista siyasetê]] û [[endaezyarî|endezyariyê]] de perwerde dibîne. Di sala 1972yan de ji hemwelatîbûna Tirkiyeyê hatiye avêtin û dibe hemwelatiyê Swêdê. Anter zewicî bû; jina wî ya yekem û ya duyem swêdî bûn, ya dawî jî bi eslê xwe norwêcî bû. Pênc zarokên wî hebûn. <ref>https://www.sabah.com.tr/pazar/2013/09/29/baris-ve-kardeslik-cinari</ref> == Mirin == Anter Anter di 20ê îlona 2024an di 79 saliya temenê xwe de ji ber [[krîza dil]] li Stilîlê mir.<ref>{{en}} https://english.anf-news.com/kurdistan/anter-anter-dies-on-the-anniversary-of-his-father-s-death-75395</ref><ref>{{fr}} https://kurdistan-au-feminin.fr/2024/09/20/turquie-deces-danter-anter-fils-d-ape-musa/</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîcle Anter]] * [[Rahşan Anter Yoruzlu]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] etzf56zo5jlfk6zkxnuydv5meym8l4f 2097256 2097255 2026-10-05T10:21:40Z MikaelF 935 2097256 wikitext text/x-wiki '''Anter Anter''' (jdb. 1945 li [[Stembol]], Tirkiye - m. 20 îlon 2024 li [[Stilîl]]ê) lawê rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] bû ku li taxa Laleliyê ya Stembolê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Pola yekem û duyem a seretayî li Stilîlê xwendiye, dûre ji ber belavbûna nexweşiya [[trakoma]]yê li herêma Mêrdînê kalikê wî [[Abdurrahim Zapsu]] hemû neviyên xwe kom kir û birin Stembolê û Anter li Laleliyê xwendina xwe domand. Anter gelek ji futbolê hez dikir û di 16 saliya xwe de dikeve tîma ciwanan a [[Kasimpaşa Spor]]ê. Anter Anter di sala 1969an de ji Tirkiyeyê derket, çû Swêdê. Li Swêdê di warên [[jeolojî]], [[zanista siyasetê]] û [[endaezyarî|endezyariyê]] de perwerde dibîne. Di sala 1972yan de ji hemwelatîbûna Tirkiyeyê hatiye avêtin û dibe hemwelatiyê Swêdê. Anter zewicî bû; jina wî ya yekem û ya duyem swêdî bûn, ya dawî jî bi eslê xwe norwêcî bû. Pênc zarokên wî hebûn. <ref>{{tr}} https://www.sabah.com.tr/pazar/2013/09/29/baris-ve-kardeslik-cinari</ref> == Mirin == Anter Anter di 20ê îlona 2024an di 79 saliya temenê xwe de ji ber [[krîza dil]] li Stilîlê mir.<ref>{{en}} https://english.anf-news.com/kurdistan/anter-anter-dies-on-the-anniversary-of-his-father-s-death-75395</ref><ref>{{fr}} https://kurdistan-au-feminin.fr/2024/09/20/turquie-deces-danter-anter-fils-d-ape-musa/</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîcle Anter]] * [[Rahşan Anter Yoruzlu]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] 0pzngt5qf3r3juyqseak73cjzuk4gzb 0 330254 2097199 2026-10-04T20:12:49Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Rahşan Anter Yorozlu''', di malbata wê de bi nasnavê '''Reşê'' jî hatiye nasîn (jdb. 1948 li Stembol, Tirkiyê), keça rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-anter/7510122.html</ref> Rahşan Anter di sala 1983an de ji Tirkiyeyê veqetiyaye, koçî Swêdê kir. Dûre ew vegeriya Tirkiyê û niha li Îzmîrê dimîne.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-musa-anter-book/6763314.html</r..." hat çêkirin 2097199 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Rahşan Anter Yorozlu''', di malbata wê de bi nasnavê '''Reşê'' jî hatiye nasîn (jdb. 1948 li Stembol, Tirkiyê), keça rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-anter/7510122.html</ref> Rahşan Anter di sala 1983an de ji Tirkiyeyê veqetiyaye, koçî Swêdê kir. Dûre ew vegeriya Tirkiyê û niha li Îzmîrê dimîne.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-musa-anter-book/6763314.html</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîcle Anter]] * [[Anter Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] k7sel85ls9f7dr68g6ucwdae2rmuq5n 2097200 2097199 2026-10-04T20:13:41Z MikaelF 935 2097200 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Rahşan Anter Yorozlu''', di malbata wê de bi nasnavê '''Reşê''' jî hatiye nasîn (jdb. 1948 li [[Stembol]], Tirkiyê), keça rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-anter/7510122.html</ref> Rahşan Anter di sala 1983an de ji Tirkiyeyê veqetiyaye, koçî [[Swêd]]ê kir. Dûre ew vegeriya Tirkiyê û niha li [[Îzmîr]]ê dimîne.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-musa-anter-book/6763314.html</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîcle Anter]] * [[Anter Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] pqlqrh76famik5fppp6kp7hz8tmen64 2097201 2097200 2026-10-04T20:14:21Z MikaelF 935 2097201 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Rahşan Anter Yorozlu''', di malbata xwe de bi nasnavê '''Reşê''' jî hatiye nasîn (jdb. 1948 li [[Stembol]], Tirkiyê), keça rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-anter/7510122.html</ref> Rahşan Anter di sala 1983an de ji Tirkiyeyê veqetiyaye, koçî [[Swêd]]ê kir. Dûre ew vegeriya Tirkiyê û niha li [[Îzmîr]]ê dimîne.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-musa-anter-book/6763314.html</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîcle Anter]] * [[Anter Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] fdpzj9c7ffuxjh9irbtxk940h82bwpq 2097202 2097201 2026-10-04T20:17:21Z MikaelF 935 2097202 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Rahşan Anter Yorozlu''', di malbata xwe de bi nasnavê '''Reşê''' jî hatiye nasîn (jdb. 1948 li [[Stembol]], Tirkiyê), keça rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-anter/7510122.html</ref> Rahşan Anter di sala 1983an de ji Tirkiyeyê veqetiyaye, koçberî [[Swêd]]ê kir. Dûre ew vegeriya Tirkiyê û niha li [[Îzmîr]]ê dimîne.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-musa-anter-book/6763314.html</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîcle Anter]] * [[Anter Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] s6q2f74y1oaqff0nxebgjz3u78s20ep 2097203 2097202 2026-10-04T20:18:09Z MikaelF 935 2097203 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Rahşan Anter Yorozlu''', di malbata xwe de bi nasnavê '''Reşê''' jî hatiye nasîn (jdb. 1948 li [[Stembol]], Tirkiyê), keça rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-anter/7510122.html</ref> Rahşan Anter di sala 1983an de ji Tirkiyeyê veqetiyaye, koçberî [[Swêd]]ê kir. Dûre ew vegeriya Tirkiyê û niha (2024) li [[Îzmîr]]ê dimîne.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-musa-anter-book/6763314.html</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîcle Anter]] * [[Anter Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] sas7ist9ll0t1ydplv7ca4v8mhdrgxu 2097204 2097203 2026-10-04T20:20:45Z MikaelF 935 2097204 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Rahşan Anter Yorozlu''', di malbata xwe de bi nasnavê '''Reşê''' jî hatiye nasîn (jdb. 1948 li [[Stembol]], Tirkiyê), keça rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-anter/7510122.html</ref> Rahşan Anter di sala 1983an de ji Tirkiyeyê derket, koçberî [[Swêd]]ê kir. Dûre ew vegeriya Tirkiyê û niha (2024) li [[Îzmîr]]ê dimîne.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-musa-anter-book/6763314.html</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîcle Anter]] * [[Anter Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] gtanvuoqodoqix8wpr06umjlf54xsiv 2097207 2097204 2026-10-04T20:23:11Z MikaelF 935 /* Mijarên têkildar */ 2097207 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Rahşan Anter Yorozlu''', di malbata xwe de bi nasnavê '''Reşê''' jî hatiye nasîn (jdb. 1948 li [[Stembol]], Tirkiyê), keça rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-anter/7510122.html</ref> Rahşan Anter di sala 1983an de ji Tirkiyeyê derket, koçberî [[Swêd]]ê kir. Dûre ew vegeriya Tirkiyê û niha (2024) li [[Îzmîr]]ê dimîne.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-musa-anter-book/6763314.html</ref> == Mijarên têkildar == * [[Anter Anter]] * [[Dîcle Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] 9zosv05d32r7e4ww6l480l778pdi4hf 2097247 2097207 2026-10-05T08:14:36Z MikaelF 935 2097247 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Rahşan Anter Yorozlu''', di malbata xwe de bi nasnavê '''Reşê''' jî hatiye nasîn (jdb. 1948 li [[Stembol]], Tirkiyê), keça rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-anter/7510122.html</ref> Rahşan Anter di sala 1983an de ji Tirkiyeyê derket, li [[Swêd]]ê bi cih bû. Dûre ew vegeriya Tirkiyê û niha (2024) li [[Îzmîr]]ê dimîne.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-musa-anter-book/6763314.html</ref> == Mijarên têkildar == * [[Anter Anter]] * [[Dîcle Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] 5l7zt4o3ppfv2c6zbfk2sw7nh7uqrom 2097248 2097247 2026-10-05T08:33:16Z MikaelF 935 2097248 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Rahşan Anter Yorozlu''', di malbata xwe de bi nasnavê '''Reşê''' jî hatiye nasîn (jdb. 1948 li [[Stembol]], Tirkiyê), keça rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-anter/7510122.html</ref> Anter di sala 1983an de ji Tirkiyeyê derket, li [[Swêd]]ê bi cih bû. Dûre ew vegeriya Tirkiyê û niha (2024) li [[Îzmîr]]ê dimîne.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-musa-anter-book/6763314.html</ref> Rahşan Anter bi resamê tirk [[Şenol Yorozlu]] (1950-2023) zewicî bû. == Mijarên têkildar == * [[Anter Anter]] * [[Dîcle Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] dmcksb64j53dr9w4zas3ex2cgk3juko 2097254 2097248 2026-10-05T10:19:52Z MikaelF 935 2097254 wikitext text/x-wiki '''Rahşan Anter Yorozlu''', di malbata xwe de bi nasnavê '''Reşê''' jî hatiye nasîn (jdb. 1948 li [[Stembol]]ê, Tirkiyê), keça rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e <ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-anter/7510122.html</ref> ku di 1948an de li taxa [[Suadiye]] ya [[Kadıköy]]ê ya [[Stembol]]ê ji dayika xw bûye. == Kurtejiyan == Anterê Lîseya Keçan a Erenköyê qedandiye, dûre di 1983an de li welatê Swêdê bi cih bû. Li Swêdê di warê [[psîkoz]]a zarokan û [[rehabîlîtasyon]]a zarokên astengdar de perwerde dîtiye. Hevjînê wê yê yekem [[Yusuf Çürüklü]] bû, ku yek ji endezyarên pêşîn bû li Tirkiyeyê di warê [[motorên jet]] de dixebitî. Ji vî hevjînê wê du kurên wê hene. Hevjînê wê yê duyem jî resamê tirk [[Şenol Yorozlu]] (1950-2023) bû.<ref> https://www.sabah.com.tr/pazar/2013/09/29/baris-ve-kardeslik-cinari</ref> Anter niha (2024) li [[Îzmîr]]ê dimîne.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-musa-anter-book/6763314.html</ref> == Mijarên têkildar == * [[Anter Anter]] * [[Dîcle Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] 151xn950f3e78cyv1vvvdw9jk8sstaf 0 330255 2097210 2026-10-04T20:53:24Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2097210 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2097211 2097210 2026-10-04T20:58:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097211 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kemal Bülbül (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin. mvimzge01qb3c0cb6ehkbvwfg5cqlh0 2097212 2097211 2026-10-04T20:58:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097212 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kemal Bülbül (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye. Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin. 9wu8e6vh2suq73oty16gxfko84hdb0e 2097213 2097212 2026-10-04T20:59:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097213 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kemal Bülbül (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye. Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin. == Çavkanî == 34eoizkxpr5gs8d40naw9dsfmnnpeku 2097214 2097213 2026-10-04T20:59:16Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2097214 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kemal Bülbül (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye. Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} mehf1wuvhyiier52icf75uvmon0s9uq 2097215 2097214 2026-10-04T21:01:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097215 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kemal Bülbül (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye. Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Wî wekî ''Serokê Giştî yê Komeleya'' ''Kulturî'' ya [[Pîr Siltan Evdal]] û ''Sekreterê Giştî yê Federasyona Elewî-Bektaşî'' xizmet kir. Herwiha ew wekî serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] yê [[Enqere|parêzgeha Enqereyê]] jî şuxilî. Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} r3tf71gf83fsdpfu4v3rx4hfyqyivet 2097216 2097215 2026-10-04T21:02:30Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] 2097216 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kemal Bülbül (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye. Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Wî wekî ''Serokê Giştî yê Komeleya'' ''Kulturî'' ya [[Pîr Siltan Evdal]] û ''Sekreterê Giştî yê Federasyona Elewî-Bektaşî'' xizmet kir. Herwiha ew wekî serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] yê [[Enqere|parêzgeha Enqereyê]] jî şuxilî. Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] g6q6d6pj90dh1r1fdwdw9xc0unsnqdd 2097217 2097216 2026-10-04T21:02:41Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 2097217 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kemal Bülbül (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye. Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Wî wekî ''Serokê Giştî yê Komeleya'' ''Kulturî'' ya [[Pîr Siltan Evdal]] û ''Sekreterê Giştî yê Federasyona Elewî-Bektaşî'' xizmet kir. Herwiha ew wekî serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] yê [[Enqere|parêzgeha Enqereyê]] jî şuxilî. Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] gk0bvfxskqnokifj6kkfubmuc3br07h 2097218 2097217 2026-10-04T21:02:49Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] 2097218 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kemal Bülbül (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye. Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Wî wekî ''Serokê Giştî yê Komeleya'' ''Kulturî'' ya [[Pîr Siltan Evdal]] û ''Sekreterê Giştî yê Federasyona Elewî-Bektaşî'' xizmet kir. Herwiha ew wekî serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] yê [[Enqere|parêzgeha Enqereyê]] jî şuxilî. Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] n3zym7pb9viir502k53xvhydb7beqvq 2097219 2097218 2026-10-04T21:03:17Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Erxewanê]] 2097219 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kemal Bülbül (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye. Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Wî wekî ''Serokê Giştî yê Komeleya'' ''Kulturî'' ya [[Pîr Siltan Evdal]] û ''Sekreterê Giştî yê Federasyona Elewî-Bektaşî'' xizmet kir. Herwiha ew wekî serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] yê [[Enqere|parêzgeha Enqereyê]] jî şuxilî. Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Erxewanê]] oejexhz503le6b4n1dfr1yhorim8bt2 2097220 2097219 2026-10-04T21:03:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097220 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} Kemal Bülbül (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye. Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Wî wekî ''Serokê Giştî yê Komeleya'' ''Kulturî'' ya [[Pîr Siltan Evdal]] û ''Sekreterê Giştî yê Federasyona Elewî-Bektaşî'' xizmet kir. Herwiha ew wekî serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] yê [[Enqere|parêzgeha Enqereyê]] jî şuxilî. Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Erxewanê]] 1hob7rt3r0e61bkh4q8nnl2zhy8kx26 2097221 2097220 2026-10-04T21:04:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097221 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kemal Bülbül''' (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye. Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Wî wekî ''Serokê Giştî yê Komeleya'' ''Kulturî'' ya [[Pîr Siltan Evdal]] û ''Sekreterê Giştî yê Federasyona Elewî-Bektaşî'' xizmet kir. Herwiha ew wekî serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] yê [[Enqere|parêzgeha Enqereyê]] jî şuxilî. Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Erxewanê]] ctut3witnezqch5c1hgbc655q2ttusa 2097222 2097221 2026-10-04T21:05:07Z Kurê Acemî 105128 2097222 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kemal Bülbül''' (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye.<ref>{{Cite web |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=27&p_sicil=7564 |title=Kemal Bülbül |access-date=26 June 2021 |language=tr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822172646/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=27&p_sicil=7564 |archive-date=22 August 2020}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |title=Kemal Bülbül |url=https://www.haberturk.com/kemal-bulbul-kimdir |access-date=27 June 2021 |language=tr}}</ref> Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Wî wekî ''Serokê Giştî yê Komeleya'' ''Kulturî'' ya [[Pîr Siltan Evdal]] û ''Sekreterê Giştî yê Federasyona Elewî-Bektaşî'' xizmet kir. Herwiha ew wekî serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] yê [[Enqere|parêzgeha Enqereyê]] jî şuxilî.<ref name=":0" /> Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin.<ref>{{Cite news |date=26 November 2020 |title=Kurdish MP sentenced to over 6 years in Turkey on terror charges |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/26112020 |access-date=26 June 2021 |work=[[Rûdaw]]}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Erxewanê]] 83ti459fanwxl1ryxj75382kpcn3bww 2097223 2097222 2026-10-04T21:05:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097223 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kemal Bülbül''' (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye.<ref>{{Cite web |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=27&p_sicil=7564 |title=Kemal Bülbül |access-date=26 June 2021 |language=tr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822172646/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=27&p_sicil=7564 |archive-date=22 August 2020}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |title=Kemal Bülbül |url=https://www.haberturk.com/kemal-bulbul-kimdir |access-date=27 June 2021 |language=tr}}</ref> Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Wî wekî ''Serokê Giştî yê Komeleya'' ''Kulturî'' ya [[Pîr Siltan Evdal]] û ''Sekreterê Giştî yê Federasyona Elewî-Bektaşî'' xizmet kir. Herwiha ew wekî serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] yê [[Enqere|parêzgeha Enqereyê]] jî şuxilî.<ref name=":0" /> Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin.<ref>{{Cite news |date=26 November 2020 |title=Kurdish MP sentenced to over 6 years in Turkey on terror charges |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/26112020 |access-date=26 June 2021 |work=[[Rûdaw]]}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Erxewanê]] m0ofzyh0q3hxw2jov3yeeee75t7yke0 2097224 2097223 2026-10-04T22:33:55Z Ghybu 9854 2097224 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | mezinahiya_wêne = 250px | sernavê_wêne = Kemal Bülbü (2023) }} '''Kemal Bülbül''' (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye.<ref>{{Cite web |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=27&p_sicil=7564 |title=Kemal Bülbül |access-date=26 June 2021 |language=tr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822172646/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=27&p_sicil=7564 |archive-date=22 August 2020}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |title=Kemal Bülbül |url=https://www.haberturk.com/kemal-bulbul-kimdir |access-date=27 June 2021 |language=tr}}</ref> Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Wî wekî ''Serokê Giştî yê Komeleya'' ''Kulturî'' ya [[Pîr Siltan Evdal]] û ''Sekreterê Giştî yê Federasyona Elewî-Bektaşî'' xizmet kir. Herwiha ew wekî serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] yê [[Enqere|parêzgeha Enqereyê]] jî şuxilî.<ref name=":0" /> Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin.<ref>{{Cite news |date=26 November 2020 |title=Kurdish MP sentenced to over 6 years in Turkey on terror charges |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/26112020 |access-date=26 June 2021 |work=[[Rûdaw]]}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Erxewanê]] mkygmpyfr4fjre8yb33m2sg6tvjbsh7 2097225 2097224 2026-10-04T22:36:08Z Ghybu 9854 2097225 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | mezinahiya_wêne = 250px | sernavê_wêne = Kemal Bülbül (2023) }} '''Kemal Bülbül''' (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielm û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye.<ref>{{Cite web |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=27&p_sicil=7564 |title=Kemal Bülbül |access-date=26 June 2021 |language=tr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822172646/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=27&p_sicil=7564 |archive-date=22 August 2020}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |title=Kemal Bülbül |url=https://www.haberturk.com/kemal-bulbul-kimdir |access-date=27 June 2021 |language=tr}}</ref> Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Wî wekî ''Serokê Giştî yê Komeleya'' ''Kulturî'' ya [[Pîr Siltan Evdal]] û ''Sekreterê Giştî yê Federasyona Elewî-Bektaşî'' xizmet kir. Herwiha ew wekî serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] yê [[Enqere|parêzgeha Enqereyê]] jî şuxilî.<ref name=":0" /> Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin.<ref>{{Cite news |date=26 November 2020 |title=Kurdish MP sentenced to over 6 years in Turkey on terror charges |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/26112020 |access-date=26 June 2021 |work=[[Rûdaw]]}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Erxewanê]] 6h7vv5sqvzohrm1feme92ruv9f8mcrm 2097245 2097225 2026-10-05T07:32:25Z MikaelF 935 2097245 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | mezinahiya_wêne = 250px | sernavê_wêne = Kemal Bülbül (2023) }} '''Kemal Bülbül''' (jdb. 1963 li [[Şotik]], [[Erxewan]]) mielim{{Ferhengok|mamoste}} û siyasetmedarekî kurd e ku endama 27a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê]] bo [[Partiya Demokratîk a Gelan]] bû. Bülbül [[Elewîtî|elewî]] ye.<ref>{{Cite web |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=27&p_sicil=7564 |title=Kemal Bülbül |access-date=26 June 2021 |language=tr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822172646/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=27&p_sicil=7564 |archive-date=22 August 2020}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |title=Kemal Bülbül |url=https://www.haberturk.com/kemal-bulbul-kimdir |access-date=27 June 2021 |language=tr}}</ref> Ew mezûnê [[zanîngeha Trakyayê]] ye û bi salan wekî mielm li [[Kolik, Adiyeman|Kolik]], [[Enqere]] û [[Wan]] de şixulî. Wî wekî ''Serokê Giştî yê Komeleya'' ''Kulturî'' ya [[Pîr Siltan Evdal]] û ''Sekreterê Giştî yê Federasyona Elewî-Bektaşî'' xizmet kir. Herwiha ew wekî serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] yê [[Enqere|parêzgeha Enqereyê]] jî şuxilî.<ref name=":0" /> Di mijdara 2020ê de, ji ber beşdarbûna li civîneke [[Kongreya Civaka Demokratîk]], ew bi şeş salan cezayê zindanê ji hêla dewleta tirk hat mehkûmkirin.<ref>{{Cite news |date=26 November 2020 |title=Kurdish MP sentenced to over 6 years in Turkey on terror charges |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/26112020 |access-date=26 June 2021 |work=[[Rûdaw]]}}</ref> == Ferhengok == {{Ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Erxewanê]] ri64plyw5k05zl306ebnms6t1yu3owj 0 330256 2097253 2026-10-05T10:16:09Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Dominique Ané''' (6ê Cotmehê 1968an li [[Provin|Provinsê]], [[Fransa]]) ku bi navê hunerî '''Dominique A''' tê naskirin, muzîkjen û stranbêjekî [[fransî]] ye. Ew yek ji kesên sereke yên damezrandina tevgera „Nouvelle scène française“ ye, ku bi navê „[[Nouvelle Chanson]]“ jî tê naskirin û di destpêka salên 1990an de li Fransayê derket holê. Di sala 2013an de, di xelatên muzîkê yên [[Victoires de la Musique]] de, ew wekî hunerm..." hat çêkirin 2097253 wikitext text/x-wiki '''Dominique Ané''' (6ê Cotmehê 1968an li [[Provin|Provinsê]], [[Fransa]]) ku bi navê hunerî '''Dominique A''' tê naskirin, muzîkjen û stranbêjekî [[fransî]] ye. Ew yek ji kesên sereke yên damezrandina tevgera „Nouvelle scène française“ ye, ku bi navê „[[Nouvelle Chanson]]“ jî tê naskirin û di destpêka salên 1990an de li Fransayê derket holê. Di sala 2013an de, di xelatên muzîkê yên [[Victoires de la Musique]] de, ew wekî hunermendê salê hat xelatkirin. fwriwr3wo24pw6x1ld8oagcxk5i8fee 2097258 2097253 2026-10-05T10:38:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097258 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Dominique Ané''' (6ê Cotmehê 1968an li [[Provin|Provinsê]], [[Fransa]]) ku bi navê hunerî '''Dominique A''' tê naskirin, muzîkjen û stranbêjekî [[fransî]] ye. Ew yek ji kesên sereke yên damezrandina tevgera „Nouvelle scène française“ ye, ku bi navê „[[Nouvelle Chanson]]“ jî tê naskirin û di destpêka salên 1990an de li Fransayê derket holê. Di sala 2013an de, di xelatên muzîkê yên [[Victoires de la Musique]] de, ew wekî hunermendê salê hat xelatkirin. 3kduwbxbfe3i2oxg6r0ci43uw6rlke2 2097259 2097258 2026-10-05T10:38:15Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Stranbêjên fransî]] 2097259 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Dominique Ané''' (6ê Cotmehê 1968an li [[Provin|Provinsê]], [[Fransa]]) ku bi navê hunerî '''Dominique A''' tê naskirin, muzîkjen û stranbêjekî [[fransî]] ye. Ew yek ji kesên sereke yên damezrandina tevgera „Nouvelle scène française“ ye, ku bi navê „[[Nouvelle Chanson]]“ jî tê naskirin û di destpêka salên 1990an de li Fransayê derket holê. Di sala 2013an de, di xelatên muzîkê yên [[Victoires de la Musique]] de, ew wekî hunermendê salê hat xelatkirin. [[Kategorî:Stranbêjên fransî]] 4i3gi71aw5gzgd9dvxte7gzboiwewbq 2097260 2097259 2026-10-05T10:38:27Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] 2097260 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Dominique Ané''' (6ê Cotmehê 1968an li [[Provin|Provinsê]], [[Fransa]]) ku bi navê hunerî '''Dominique A''' tê naskirin, muzîkjen û stranbêjekî [[fransî]] ye. Ew yek ji kesên sereke yên damezrandina tevgera „Nouvelle scène française“ ye, ku bi navê „[[Nouvelle Chanson]]“ jî tê naskirin û di destpêka salên 1990an de li Fransayê derket holê. Di sala 2013an de, di xelatên muzîkê yên [[Victoires de la Musique]] de, ew wekî hunermendê salê hat xelatkirin. [[Kategorî:Stranbêjên fransî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] 5b85s97vs2bcfdaxeob5gxq7ezht0pj 2097261 2097260 2026-10-05T10:38:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097261 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Dominique Ané''' (6ê Cotmehê 1968an li [[Provin|Provinsê]], [[Fransa]]) ku bi navê hunerî '''Dominique A''' tê naskirin, muzîkjen û stranbêjekî [[fransî]] ye. Ew yek ji kesên sereke yên damezrandina tevgera „Nouvelle scène française“ ye, ku bi navê „[[Nouvelle Chanson]]“ jî tê naskirin û di destpêka salên 1990an de li Fransayê derket holê. Di sala 2013an de, di xelatên muzîkê yên [[Victoires de la Musique]] de, ew wekî hunermendê salê hat xelatkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Stranbêjên fransî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] p6i86gtd6cwmrzdmttq3hmc8r7z2w4u 2097262 2097261 2026-10-05T10:39:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097262 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Dominique Ané''' (6ê cotmeha 1968an li [[Provin|Provinsê]], [[Fransa]]) ku bi navê hunerî '''Dominique A''' tê naskirin, muzîkjen û stranbêjekî [[fransî]] ye. Ew yek ji kesên sereke yên damezrandina tevgera „Nouvelle scène française“ ye, ku bi navê „[[Nouvelle Chanson]]“ jî tê naskirin û di destpêka salên 1990an de li Fransayê derket holê. Di sala 2013an de, di xelatên muzîkê yên [[Victoires de la Musique]] de, ew wekî hunermendê salê hat xelatkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Stranbêjên fransî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] n5uhz4wg2e4y8xznnpt68ehnl6oy4lu 2097263 2097262 2026-10-05T10:39:18Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097263 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Dominique Ané''' (6ê cotmeha 1968an li [[Provin|Provinsê]], [[Fransa]]) ku bi navê hunerî '''Dominique A''' tê naskirin, muzîkjen û stranbêjekî [[fransî]] ye. Ew yek ji kesên sereke yên damezrandina tevgera „Nouvelle scène française“ ye, ku bi navê „[[Nouvelle Chanson]]“ jî tê naskirin û di destpêka salên 1990î de li Fransayê derket holê. Di sala 2013an de, di xelatên muzîkê yên [[Victoires de la Musique]] de, ew wekî hunermendê salê hat xelatkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Stranbêjên fransî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] 43vxw6uyx0hbb6r4x0fq50r6g4bdnlu 2097266 2097263 2026-10-05T10:48:55Z MikaelF 935 2097266 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Dominique Ané''' {{IPA-fr|dɔmi'nik a'ne}} (6ê cotmeha 1968an li [[Provin|Provinsê]], [[Fransa]]) ku bi navê hunerî '''Dominique A''' tê naskirin, muzîkjen û stranbêjekî [[fransî]] ye. Ew yek ji kesên sereke yên damezrandina tevgera „Nouvelle scène française“ ye, ku bi navê „[[Nouvelle Chanson]]“ jî tê naskirin û di destpêka salên 1990î de li Fransayê derket holê. Di sala 2013an de, di xelatên muzîkê yên [[Victoires de la Musique]] de, ew wekî hunermendê salê hat xelatkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Stranbêjên fransî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] 6gdxll61fps87fgcnqreqms2deul4n9