Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 2276 2097291 1836985 2026-10-06T01:01:42Z ~2026-53609-71 185845 /* */ https://birnebun.eu/hejmara-96an-a-kovara-birnebune-derket/ 2097291 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = Hejmara Bîrnebûnê ya 88an | sernavê_îtalîk = erê }} '''Bîrnebûn''' kovareke [[huner]]î, [[çand]]î û lêkolînî ya [[kurdên Anatolyayê]] ye. Komek rewşenbîrên ji [[Kurdên Anatolyayê|kurdên Anatoliyê]], li Almanyayê li ser derxistina kovarekê li hev kirin û li Newroza 1997an de bi hejmara yekem a Bîrnebûnê derketin pêşberî xwendevanên xwe. Kovarê ji hejmara duyemîn bi şunda di bin [[Weşanxaneya Apec]]ê li Swêdê dest bi weşanê kir. Bîrnebûn bi sernavê “kovara hunerî, çandî û lêkolînî ya kurdên anatoliyê” derdikeve û heta niha di derbarê kurdên Anatoliyê de gelek çavkanî weşand. Dîrok, civaknasî, erdnîgarî, etnolojî, folklor û devoka kurdên Anatoliyê; eşkerekirina belge û agahiyên ku heta îro nehatine vekolîn û veguheztina çavkaniyên devkî ji armancên herî girîng ên kovarê ne. Di kovarê de dîrok, wêje, kurteçîrok, çîrok, helbest, şano, folklor, efsane û wergerên li ser kurdên Anatoliyê cîh digrin. Nivîskarên Bîrnebûnê di kovarê da li ser lêkolînên çandî, dîrokî û edebî disekinin. Ji ber vê yekê kovar, di çerçoveya prensîba bêalîbûnê de tê çapkirin. Ev yek jî di hejmara “Destpêk” a hejmara yekem a kovarê de, ku li ser dîrok û çanda kurdî radiweste, hatiye teqezkirin. Her wiha heta niha gelek nivîskaran di kovarê de cîh girtin û gelek nivîs, hevpeyvîn û nûçe amadekirin. Ji destpêkê da heta îro wek Nebî Kesen, Nuh Ateş, Ali Çiftçi, Seyfi Dogan, Fikret Yıldız, Muzaffer Özgür, Mem Xelikan, Erdal Kavalcı, Berivan Keskin, Mehmet Bayrak, [[Rohat Alakom]], İhsan Türkmen, Mehtab İdeli, Altun Başaran, Osman Alabay (Curukî), İrfan Baysal, Bekir Darî, Hacı Erdoğan, Vahid Duran, [[Amed Tîgrîs|Amed Tigris]], [[Mahmûd Lewendî|Mahmud Lewendî]], Memê Hilkecikî, [[Hesenê Metê]], Neçîrvan Qilorî, Memê Mala Hine, Prof. Dr. Haci Akman, Xizan Şîlan, Yusuf Yeşilöz, Yusuf Polat, Ecevit Yıldırım, Memduh Selim, Nesrîn Bayram, Fatoş Koyuncuer, Mille Evindar, Mistoyê Heco, Adem Özgür, S. Erdem, Enes Rojvan, Bilal Celebli, Hizir Akbîna û gelek kesên din di kovarê da cih girtin. == Girêdanên derve == * [http://birnebun.eu Malpera kovara ''bîrnebûn''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326115024/http://birnebun.eu/kovar/ |date=2016-03-26 }} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1997an]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] 3n8qcdz7ejv6fj73o55fv7zrmmqrsyw 0 3405 2097287 1827723 2026-10-05T18:07:18Z Biyolojiyabikurdi 31567 2097287 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Koendma_herisê.png|thumb|300px]] Ji bo destxistina wize(enerjî), çêkirina [[xane]]yên nû, saxkirina birînan, dabînkirina bergiriya laş û rêkxistina hevsengiya laş, pêdiviya mirov bi xwarin û vexwarinê heye. Ji bo pêkanîna erkên xwe divê xurek (tiştên ji bo xwarin û vexwarinê) bikeve nav xaneyên mirov. Xurek li gel av, vîtamîn û kanza (mîneral), madeyên [[proteîn]]î, [[Karbohîdrat|karbohîdradî]] û [[Lîpîd|çewrî]] jî lixwe digire. Vîtamîn av, û kanza madeyên hûrik in û bi hêsanî ji [[parzûna xaneyê]] derbasî nav xaneyan dibin. Proteîn, karbohîdrat û çewrî(lîpîd) molekulên gewre (makro molekul)ne, divê pêşî bên heriskirin. Bi navbeynkariya av û [[enzîm]]an, ji perçekirina xurekên gewre, destxistina xurekên hûrik, wekî heriskirin bi nav dibe. Bi kurtasî, madeyên aloz ên di nav xurekan, bi heriskirinê tên perçekirin ji bo madeyên sakar. Bi herisbûnê ji proteînan [[Asîda amînî|asîdên amînî]], ji karbohîdradan [[glukoz]] û ji çewrî jî glîserol û [[Asîda çewrî|asîdên çewrî]] çê dibe. Ev molekulên herisî wisa hûrik in ko êdî dikarin ji parzûna xaneyê derbasî nav xaneyan bibin û erkên xwe pêk bînin. Ew [[endam]] û pêkhateyên erkê herisê bi cih tînin jî wekî koendama heris bi nav dibe. == Coga herisê == {{Gotara bingehîn|Coga herisê}} [[Wêne:coga herisê ya mirov û kerguh_ku.png|thumb|300px|Bi gelemperî coga herisê ya ajalên gihaxwer, ji yên goştxwer dirêjtir e.]] Coga herisê, coga xurekê an jî rêka herisê.(bi înglîzî; digestive tract, alimentary canal, gastrointestinal (GI) tract). Coga herisê ji endamên herisê pêk tê. Endamên coga herisê; dev, gewrî, sorinçik, gede, rûviya zirav ê rûviya stûr e. Ev endaman ji dev heta komê bi şeweya borî dirêj dibin. Bi gelemperî coga herisê ya ajalên [[gihaxwer]], ji yên [[goştxwer]] dirêjtir e. Coga herisê ji du beşa pêk tê, beşa yekem ji dev heta gedeyê ye. Beşa duyem jî ji gedeyê heta komê ye. Ji ber erka endaman, pêkhateya coga herisê li hemû beşan de ne wekhev e, li bi gelemperî ji soriçikê hata dawiya rûviya stûr pêkhateya coga herisê dişibe hevdu. [[Koendama demar]], [[hormonên herisê]] an jî di nav cogê de hebûn û tunebûna xurek, bandor li ser çalakiya coga herisê dike. [[Sîstema sîmpasawî]] û parasîmpasawî ya koendama demar a navendî, girjbûn û xavbûna [[lûsemasûlkeyê]]n coga herisê kontrol dike. Bi gelemperî sîstema sîmpasawî çalakiya coga herisê kêm dike, [[sîstema parasîmpasawî]] jî çalakiya cogê zêde dike. Hormonên wekî [[gastrîn]], [[kolesîstokînîn]] û [[sekretîn]] jî bandor li ser çalakiya hin beşên coga herisê dikin. Herwiha dema di nav coga herisê de xurek tune be, çalakiya cogê jî kêm dibe. == Devê mirov == Devê mirov endamek ji koendama herisê ye. Herisa kîmyayî û herisa mekanîk li dev de dest pê dike. Valahiya dev bi lêvan, gepan, ziman û esmanê dev dorpêçkirî ye. Di kotayîya dev de gewrî dest pê dike. Coga herisê ji dev dest pê dike heta zotikê dirêj dibe. Li gel erka herisînê, dev alîkarî ji bo peyivînê (deng derxistinê), tahm girtinê û henaseyê jî dike. Ji bo erka herisînê, di devê mirov de hin endam hene, wekî mînak; diran, ziman, rijênên lîkê(tûk) == Rijênên lîkê (Lîkerijên) == {{Gotara bingehîn|Rijênê lîkê}} [[Wêne:Mouth_and_salivary_gland_ku.png|thumb|300px|Di devê mirov de gelek rijênên piçûk heye lê, ev sê cot rijênên lîkê yên herî bibandor in.]] Gelek rijên di [[lînceperde]]ya dev û ziman de cih bûne û rojê bi qasî 1-1,5 lître lîk(tûk) berhem dikin û der didin nava dev. Lîk xurekan nerm dike û herisa kîmyayî ya xurekên karbohîdradî dide destpêkirin<ref name="Leland G">Johnson, Leland G. (1987 )Biology. 2nd ed., Wm. C. Brown,. ISBN 0-697-04972-8 </ref>. Her çiqas di devê mirov de gelek rijênên lîkê hebin jî ji wan sê cot hê pirtir bi bandor in<ref name="Villee"/>. Rijênên binguh (parotid glands), rijênên binziman(sublingual glands), rijênên çena jêrîn (submandibular glands). Ji xeynî avê, di nav lîkê de enzîma [[amîlaz]], enzîma lîzozîm, iyonên wekî sodyum, potasyum, fosfat û bîkarbonat, lînc(mukus), [[Dijeten|dijetena A]] heye<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">OpenStax, Anatomy & Physiology, OpenStax ,2013 [https://openstax.org/details/books/anatomy-and-physiology]</ref>. Lê ji bo erka herisê pekhateyên herî girîng enzîma amîlaz, lînc, iyonên bîkarbonat û fosfat e. Berhemkirin û derdana lîkê ji aliyê koendama demara xweyî( autonomic nervous system) ve tê rêkxistin<ref name="Villee">Villee, Claude Alvin, et al.( 1989) Biology. 2nd ed., Saunders College Publishing. ISBN 0-03-023417-4 </ref>. == Diranên mirov == {{Gotara bingehîn|Diranê mirov}} [[Wêne:Illu_mouth_ku.png|thumb|300px|Dev û diranên mirov]] Diran (didan) endamêk ji bo herisa mekanîk e. Jêkirin, gezkirin, cûtin, hêrandin û perçekirina xurekan bi navbeynkariya diranan pêk tê. Di devê mirovên têgihîştî de 32 diranên mayinde heye, lê hin caran dibe ko diranên kursî yên sêyemîn (diranê jîrî, diranê aqilî) dernekeve mirov bi 28 diranên mayînde bin. Li gor erk û şêweyê xwe, diran çar cure ne<ref name="Campbell">Campbell, Neil A., and Jane B. Reece. Biology. 8th ed., Pearson Education, Inc., 2008. ISBN 978-0-8053-6844-4</ref>. [[Diranên pêşî]]( diranên birrê) heyşt heb, diranên [[qîl]] çar heb, [[diranên pêşkursî]] heyşt heb, [[diranên kursî]] 12 heb. Diranek ji sê beşên sereke pêk tê; Taca diran, stûyê diran, koka diran<ref name="Villee"/>. Li ser ruyê taca diran û jorînê stuyê diran de çînek req heye navê vî çînê mîna ye. Di binê mînayê de çîna ac heye. Piraniya pêkhateya diran ji acê pêk tê. Di binê çîna acê de valahiyek bi navê kirok heye. Kirok li gel [[bestereşane]]ya nerm, bi [[Lûleya xwînê|lûleyên xwînê]], [[Sîstema lîmfê|lûleyên lîmfê]] û rîşalên demar ve tijî ye. Kirok ber bi koka diran ve dirêj dibe, ev der wekî coga diran bi nav dibe. Heke mîna ya diran biderize, di cihê derizî de [[bakterî]] û perçeyên xurek berhev dibe, ev rewş dibe sedema kunbûna çîna mînayê. Heke çîna mîna kun bibe, diran tûşî reşbûn û kilorbûnê dibe. [[Wêne:Human_tooth_diagram_ku.svg|thumb|300px|Pêkhateya diranê mirov]] == Ziman û tahmgirtin == {{Gotara bingehîn|Ziman (endam)}} Ziman endamek [[Masûlke|masûlkî]] ye, rûyê ziman bi çîna lînce dagirtî ye. Ziman li gel erka herisa mekanîk û kîmyayî, erkên wekî çêjtin(tamgirtin), peyvîn û daqurtin bi cih tîne<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA"> ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA, tongue [https://www.britannica.com/science/tongue]</ref>. Xurek bi alîkariya ziman di nav dev de serûbin dibe, bi vî awayê lîk tevahiya xurekê şil dike û nerm dike. Dema cûtinê, ziman bi navbeynkariya masûlkeyên xwe, loqên xurekê aresteya nav diranan dike, bi vî awayê diran bi hêsanî xurek dicûn. Piştê cûtinê, ziman loqa xurekê ber bi gewriyê pal dide. Li ser rûyê ziman de goçke (bi îngilîzî, yekjimar papilla, pirrjimar papillae) hene, di nav van goçkeyan de komên gopka tamê(çêjegopke) heye<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA"/>. Çêjegopkeyek, ji koma xaneyên çêjewergir, xaneyên piştgiriyê, û demarên hestê pêk tê. Ji bo mirov tama xwarin û vexwarinê bigire, divê xurek di nav lîkê de şil bibe û bihele. Ji xurekên helandî molekulên kîmyayî derdikeve, molekulên kîmyayî bi navbeynkariya kûlkên çêjê tên girtin<ref>Cullen, Katherine E.( 2009) Encyclopedia of Life Science. Facts On File. p434 ISBN: 0-8160-7008-3</ref>. Molekulên kîmyayî, [[Hestewergir|kîmîkewergirên]] xaneyên çêjewergirê çalak dikin. Bi vî awayê sînyal ji xaneyên çêjewergir derbasî demarên hestê dibin. Demarên hestê sînyalan radigihînin [[Mejiyê mirov|mejî]], di mejî de cureya çêjê an jî hestên din tê şîrovekirin. [[Wêne:1402_The_Tongue_ku.png|thumb|300px |Gopikên li ser ziman tama(çêja) xurekan wekî şor,şîrîn, umamî,tirş an jî tal dinase.]] == Gewrî == {{Gotara bingehîn|Gewriya mirov}} [[Wêne:Illu01_head_neck_ku.svg|thumb|300px|Dev û gewriya mirov]] Gewrî endamek hevbeş e ji bo heris û [[Koendama henaseyê|henaseyê]]<ref name="Leland G"/>. Têkiliya gewrî(gerû) bi valahiya poz, valahiya dev, sorsorik(soriçk) û qirrikê heye. Mirov ji poz û dev henase werdigre, hewa bi navbeynkariya gewriyê derbasê qirikê dibe û bi navbeynkariya [[borrîhewa]](trake)diçe [[Pişika mirovî|pişikan]]. Herwiha xurek jî ji dev bi navbeynkariya gewrî derbasê sorsorikê dibe û diçe gedeyê. == Soriçik == {{Gotara bingehîn|Soricik}} [[Wêne:Esophagus_location_ku.png|thumb|300px|Soriçik boriyek masûlkîye di di navbera gewrî û gedeyê de.]] Soriçik boriyek masûlkî ye, ji gewrî heta gedeyê dirêj dibe. Dirêjiya soriçikê bi qasî 25 cm ye<ref name=" Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J. S., & Wilson, K. J. (2014). Ross and Wilson anatomy & physiology in health and illness 12th ed.</ref>. Rûyê soriçikê bi çîna lînceperde dagirtî ye, rijênên lînceperdeyê madeya lînc der dide nav valahiya soriçikê, bî awayê xurek di nav soriçikê de bi hêsanî xiş dibin. Di nav soriçikê de, livîna xurek ne ji ber rakêşaniyê lê ji ber zora masûlkeyan e. Piraniya masûlkeyên soriçikê, ji lûsemasûlkeyan pêk tê. Soriçik du cure lûsemasûlke lixwe digire, lûsemasûlkeyên dirêjkî(li aliyê derve) û lûsemasûlkeyên bazinî(li aliyê hundir)<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. and Hopson, J. (2006).Modern biology. Orlando: Holt, Rinehart and Winston.</ref>. Girjbûna masûlkeyên soriçikê dor bi dor rû dide. Ango hemû masûlke bi carekî girj nabin. Masûlkeyên bazinî ji kotayiya gewrî dest bi girjbûnê dikin beş bi beş girj dibin. Bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyên soriçikê wekî [[perîstalsî]] bi nav dibe. Aresteya perîstalsiyê ji gewrî ber bi gedeyê ye. Masûlkeyên lûsê di bin kontrola sîstema demarî ya xweser de kar dikin. Masûlkeyên soriçikê masûlkeyên xwenewîst in, ango girjbûn û xavbûna van masûlkeyan ne bi desthilatdariya(xwestek) mirov, lê bi awayek xweser rû dide<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA"/>. Li kotahiya soriçikê û navbera devê gedeyê de komek masûlkeyên bazinî yên givêşker heye. Ev masûlke wekî mîna derîçeyek kar dikin. Pêkhateya van masûlkeyan wekî guşer(givêşk) (bi îngilîzî:sphincter) bi nav dibe. Ji xeynî dema verişînê, divê tu car xurek ji gedeyê ber bi soriçikê neherike. Hin caran dibe ko [[guşer]] sist bimînê an jî girjbûna wan lawaz be, di rewşek wisa de, xurek ji gedeyê ber bi soriçikê paşdiherike. Ev rewş wekî [[Newxeşiya dilekizê|nexweşiya dilekizê]] (reflu) (bi înglizî: heartburn) tê bi navkirin<ref name="OpenStax, Biology"> OpenStax Biology. 2013. [http://cnx.org/content/col11448/latest] </ref>. == Gede == {{Gotara bingehîn|gede}} Gede endama herisê ye. Dişibe kîsekî(tûrek) masûlkî di navbera soriçik û rûviya zirav de. Gede di binê [[navpençik]]ê(diyafram), li aliyê çêpê, li jorê [[Zikekelên]]ê de cih digire<ref name="Modern Biology"/>. Gedeya tijî dişibe pîta J yê<ref name="Anatomy and physiology"/>. Rûyê hundirîn a gedeya vala qurmiçî ye. Di dîwarê gedeyê de sê cure lûsemasûlke rêz bûne. Masûlkeyên bi şêweya bazinî, masûlkeyên dirêjkî û masûlkeyên çeperast (dîagonal) li ser diwarê gedeyê de rêz dibin. Rûyê hundirîn ê dîwarê gedeyê bi çîna [[rûkeşeşane]]yê sergirtî ye. Xaneyê rûkeşeşaneyê madeya lînc der didin. Perdeya lînc (lînceperde) şaneyên gedeyê ji asîd û enzîmên nav gedeyê diparêze<ref name="Leland G"/>. Du guşerên (givêşk) gedeyê, hatin û derketina xurekan a nav gedeyê kontrol dikin. Guşera di navbera sorinçik û gedeyê wekî guşera kardiak tê bi navkirin. Guşera di navbera gede û rûviya zirav jî wekî guşera pîlorî bi nav dibe<ref name="Modern Biology"/>. Di gedeyê de herisa mekanîk û herisa kîmyayî rû dide. Xurek di nav gedeyê de ji ber culeya(livîn) perîstaltî bi awayek fîzîkî tê heriskirin. Xurekên di gedeyê de nermbûyî, dişibe şorbeyek tîr a nîvherik. Ev rewşa xurekan wekî [[kîmos]](chyme) bi nav dibe<ref name="Leland G"/>. Xurekên proteînî cara pêşîn li nav gedeyê rastê enzîmên herisê tên. Enzîma pepsîn xurekên proteînî perçe dike bo polîpepdîdên hûriktir. [[Wêne:Illu_stomach2_ku.png|thumb|300px|Dîwarê gedeyê ji çar çînan pêk tê. ]] Masûlkeyên gedeyê ji aliyê sistema demar a xweser(xweye koendama demar) ve tê kontrolkirin. Sîstema demarî ya xweser ji sîstema sîmpasawî û parasîmpasawî pêk tê. Sîstema parasîmpasawî bi navbeynkariya [[demara vagus]] ji bo zêdekirina girjbûnê sînyal radigihîne masûlkeyên gedeyê. Sîstema sîmpasawî jî berevajiyê sîstema parasîmpasawî kar dike û lêza çalakiya gedeyê kêm dike. Li gel sîstema demar , hormon jî li ser çalakiya gedeyê de bibandor in<ref name="Campbell">Campbell, Neil A., and Jane B. Reece. Biology. 8th ed., Pearson Education, Inc., 2008. ISBN 978-0-8053-6844-4</ref>. Hormona gastirin ji aliyê xaneyên lînceperdeya gedeyê ve tê berhemkirin. Gastirîn di nav xwînê de ber bi rijênên gedeyê ve tê guhastin. Gastirîn rijênan han dike ko hê pirtir ji şileya gedeyê berhem bikin û der bidin. Şileya gedeyê(gastric juice) ji asîda hîroklorî(HCl), sodyum klorîd(NaCl) û Potasyum klorîd(KCl) pêk tê. '''Karê gedeyê''' * Xurek ji bo demek di nav gedeyê de tê embarkirin, bi vî awayê, ji bo enzîma pepsînê derfeta çalakbûnê çê dibe. Pepsîn xurekên proteînî yên nav gedeyê diherisîne bo firepeptîdan. * Diwarê gedeyê ji sê çînên [[Lûsemasûlke|masûlkeyên lûs]] pêk tê. Bi girjbûn û xavbûna van masûlkeyan gedê mîna meşkê tê kilandin û guşandin, xurek û derdanên gedeyê li nav hev dikevin. Ev rewş dibe sedema herisa mekanîkî. * Gede bi alîkariya guşera pîlorî xurekê(kîmos) hêdî bi hêdî, beş bi beş ber dide nav rûviya zirav. Bi vî awayê heriskirin û mijandina xurkan ji aliyê rûviyan ve hê hêsantir çê dibe<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J. S., & Wilson, K. J. (2014). Ross and Wilson anatomy & physiology in health and illness 12th ed.</ref>. * Hinekî av, alkol, xwê û derman gava hîn li nav gedeyê ne, tê mijandin û tevlê xwînê dibin<ref name="Villee" />. * Ji ber derdana asîda hîdroklorîk, pH a nav gedeyê li derdora 1,5-2,5 e ango şileya gede asîda bi hêz e. Bi hebûna vî asîdê, gede li hember hokarên nexweşiyê [[bergiriya giştî]] dabîn dike. * Ji ber hawirdora asîdî, xwêyên hesinî yên nav xurekan di gedeyê de dihele, bi vî awayê hesin di rûviya zirav de bi hêsanî tê mijandin. * Xaneyên dîwarê gedeyê lîncemade der didin, madeya lînc rûyê gedeyê xijokî dike, xurek bi hêsanî di nav coga herisê de xiş dibin. == Rûviya zirav == {{Gotara bingehîn|Rûviya zirav}} Rûviya zirav di navbera gede û rûviya stûr de bi awayek badayî dirêj dibe. Rûviya zirav bi qasî 6 – 7 metre dirêj e. Firehiya coga rûvî 2.5 cm e. Rûviya zirav ji sê beşan pêk tê. Rûviya donzdetilîk (rûviya donzdegirê), rûviya vala, rûviya badayî<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. </ref>. === Rûviya donzdetilîk === [[Rûviya donzdetilîk]] an jî rûviya donzdegirêk (bi înglîzî: ''duodenum'') navê xwe ji dirêjîya xwe digire. Dirêjiya rûviya donzdetilîkê bi qasî donzde tilî an jî 25 cm e. Ji bo herisa mekanîk a çewrî, ji kezebê zerav tê derdan, zerav bi navbeynkariya [[Cogên zeravê|cogê]] tevlê xurekên nav donzdetilîkê dibê. Herwisa ji bo herisa kîmyayî jî ji pankresê enzîmên herisê tevlê donzdetilîkê dibe. === Rûviya vala === Rûviya vala an jî rûviya birçî (bi Înglîzî: ''jejenum''): Dirêjiya wê bi qasî 2.5 metre ye. Mijîna xurekan cara pêşîn di rûviya vala de dest pê dike. [[Wêne:Histology of the Small Intestine_ku.png|thumb|350px|Li ser rûyê hundirîn a rûviya zirav de hin pêkhateyên mîna tilî hene navê van pêkhateyan memîle ye]] === Rûviya badayî === Rûviya badayî (bi înglîzî: ''ileum'') beşa dawî ya rûviya zirav e. Dirêjiya wê bi qasî 3.6 metre ye. Di kotahiya rûviya badayî de rûviya stûr dest pê dike. Ji bo herisa kîmyayî û mijîna xurekan, xurek bi qasî 12 saet di nav rûviya zirav de dimîne. 90% ê xurek û av ji dîwarê rûviya zirav tê mijandin û tevlê xwînê dibe<ref name="Human anatomy">McKinley, Michael P.(2010) Human anatomy.3rd ed. McGraw-Hill Higher Education ISBN 978–0–07–337809–1 </ref>. Li ser rûyê hundirîn a rûviya zirav de hin pêkhateyên mîna tilî hene navê van pêkhateyan [[memîle]] (bi ingilîzî: yekjimar ''“villus”'', pirjimar “''villi”'')ye. Memîle bi çînek xaneyên rûkeş ve dapoşî ye. [[Rûkeşexane]] jî ji bo zêdekirina rûyê rûviya zirav, parzûna xaneyê ber bi coga (lumen) herisê dirêj dike, li ser rûyê xaneyê pêkhateyên wekî mîna kulkan peyda dibe. Ev pêkhate wekî [[wirdememîle]] (bi ingilîzî: yekjimar “''microvillus''”, pirjimar “''microvilli''”) bi nav dibe<ref name="BSCS Biology">SCS Biology: A Molecular Approach, 9 th Edition New York,: Glencoe/McGraw-Hill Companies, Inc. ISBN 0-07-866427-6</ref>. Ango wirdememîle ji parzûna xaneya rûkeş pêk tê. Memîle û wirdememîle rûyê hûndirînê rûvî firehtir dike, bi vî awayî xurek bi hêsanî tê mijandin. Mirovên ko di rûviya wan da bi têra xwe [[laktaz]] çê nabe, wekî nexweşên kêmtoleransiya laktozê bi nav dibin (bi îngilîzî:''lactose intolerance'')<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology. Boston, MA: Cengage Learning. </ref>. Ev kesan gava şîr vedixwin, laktoz di rûviya wan da nayê heriskirin û dibe sedema vijik û gazên rûvî. Di nav genim, ceh û çewder de komek proteîn heye navê wî gluten e. [[Koendama bergiriyê]] ya hin mirovan glutenê wekî hokara nexeşiyê dehesibîne û li hember glutenê bergirî dabîn dike. Kêmtolerasnsiya glutenê wekî nexweşiya sîliyak tê bi navkirin.(bi îngilîzî: celiac disease)<ref name="OpenStax, Biology" />. == Rûviya stûr == {{Gotara bingehîn|Rûviya stûr}} [[Wêne:Rûviya stûr_ku.png|thumb|300px|Rûviya stûr ji çar beşan pêk tê.]] Rûviya stûr beşa dawî ya coga herisê ye, ji kotahiya rûviya badayî ya beşa rûviya zirav dest pê dike, heta komê(pind) di nav zikekelênê de dirêj dibe. Firehiya coga rûviya sûtûr 6.5 cm e. Dirêjiya rûviya stûr bi qasî 1.5 metre ye. Xurek di coga herisê de bi tevahiyê nayên heriskirin. Li gel xurekên neherisî, hin kanza( mîneral) û av jî derbasî rûviya stûr dibe. Karê sereke ya rûviya stûr; * Av, xwê û kanza ji nav kîmosê dimije. * Di nav rûviya stûr de hinek bakteriyên sûdbexş dijîn, van bakteriyan vîtamînên wekî [[vîtamîna K]] û vîtamînên B berhem dikin. Ev vîtamînan jî ji aliyê rûviya stûr ve tê mijandin û tevlê xwînê dibin. * Pîsayî kom dike û bi derketina destavê ji laş dûr dixe. Xurek bi %90 di rûviya zirav de tê mijandin. Rojê bi qasî lîtreyek xurek dikeve nav rûviya stûr. Piraniya av û iyonên nav xurekên neherisî di rûviya stûr de tê mijandin. A paşmayî êdî ne wekî mîna kîmosa şorbeyî ye, lê piçêk ziha ye ev pêkhate wekî pîsayî tê bi navkrin. Pîsayî di tortorîkê(rektum) de tê berhevkirin û bi derketina destavê jî ji laş tê dûrxistin. Ji bo her 1000mL (mîlî lître) paşmayiyên xurek ên dikevin nav rûviya kor, 700 mL di nav rûviya stûr de tê mijandin, tenê 300 mL ji paşmayî dibe pîsayî. Rûviya stûr memîle û pêçanên bazinî lixwe nagire. Paşmayiyên xurek bi qasî 12-24 seat di nav rûviya stûr de dimîne, ji rûviya kor ber bi tortorîkê hedî bi hêdî bi culeya perîstaltî tevdigere. Di rûviya stûr de ji bo heriskirinê tu enzîm nayê derdan, loma li vir herisa kîmyayî pêk nayê<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/><ref name="Anatomy and physiology"/>.Rûviya stûr ji çar beşan pêk tê; rûviya kor, kolon, tortorîk û kom<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology. Boston, MA: Cengage Learning. </ref> . === Rûviya kor === Beşa rûviya zirav û rûviya stûr digihîjin hevdu wekî bi şêweyê kîsî ye. Ev beş wekî rûviya kor bi nav dibe. Ji rûviya kor pêkhateyêk wekî mîna tiliya qilîçkê dirêj dibe navê vî pêkhateyê rûviya zêde ye (apandîs). Dirêjiya rûviya zêde bi qasî 8-9 cm e. Ji bo koendama herisê, tu erka rûviya zêde tune ye. === Kolon === Kolon beşa herî dirêj a rûviya stûr e. Kolona rûviya stûr ji çar beşan pêk tê. Kolona hilkêşayî, kolona berwarîkî , kolona dakêşayî û kolona S-şeweyî ye<ref name="visualizing-human-biology"/>. === Tortorîk === Tortorîk (rektum) beşa dawî ya rûviya stûr e. Erka serekî ya tortorîkê embarkirina pîsayî ye. Tortorîk cogek masûlkî ye, loma ji bo embarkirina paşmayiyên xurekan bi hêsanî fireh dibe. Dirêjiya tortrîkê bi qasî 13 cm e. Kolon pîsayiyê ber bi tortrîkê ve tehn dike, di nav tortorîkê de zêdebûna pîsayî dibe sedema firehbûna tortorîke. Firehbûn bandor li ser masûlkeyên dîwara tortorîkê dike, masûlke tên kişandin. Ev hêza kişandinê ya li ser masûlkeyan dibe sedema çêbûna xwesteka derketina destavê<ref name="Anatomy and physiology"/>. Hekê mirov derketina destavê paş ve bavêje, pîsayî di hundirê rûviya stûr de ji bo demek dirêj dimîne, hê pirtir av ji pîsayî tê mijandin. Ji ber kêmbûna ava pîsayî, dibe ko mirov zikgirî(qebizî) bibe<ref name="Human biology">Sylvia S. Mader, D., & Windelspecht, M. (2015). Biology (12th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education. </ref>. Lê heke paşmayî pir zû ji laş bê avitin, vê gavê ji ber ko ava nav pîsayî bi têra xwe nayê mijandin, egera nexweşiya zikçûne (vijik) çê dibe<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. </ref>. Li gel nexeşiya zikçûn û zikgirî (qebiz), nexweşiyên wekî bawesîr (basûr), kulbûna rûviya zêde (apendîst) û şêrpenceya kolon, hin ji nexweşiyên bi rûviya stûr ve têkildar in. == Endamên alîkarê herisê == Rijênên lîkê, kîsikê zeravê, kezeb û pankreas wekî endamên yarîder(alîkar) bi nav dibin. Endamên alîkar ne beşek ji coga herisê ne, lê li derdora coga herisê de cih bûyî ne. Enzîm û berhemên xwe bi navbeynkariya cogan, dirijînin nav coga herisê. Kezeb ji bo heris a mekanîk zerav berhem dike û der dide. Rijenên lîkê û pankrease enzîmên herisê berhem dikin û der didin. === Kezeb === {{Gotara bingehîn|Kezeb}} [[Wêne:Anatomy_Abdomen_Tiesworks_ku.jpg|thumb|300px|Di nav zikekelênê de cihê kezebê.]] Kezeb<ref>Kovara kurmançî, instituta kurdî li paris</ref>, kezeba reş<ref>Hüseyin Bektaş, Anatomiya bedena mirovan</ref>, an jî ciger. (Bi înglîzî ''liver'', bi yewnanî hepar (''ἧπαρ'') ) Kezeb li aliyê rastê çaryeka jorê ya [[Kelênên laşê mirov|zikekelênê]] de li bin navpençikê de cih bûye. Giraniya kezebê bi qasî 1- 2.3 kîlogram e<ref name="Human anatomy">McKinley, Michael P.(2010) Human anatomy.3rd ed. McGraw-Hill Higher Education ISBN 978–0–07–337809–1 </ref>. Kezeb rijênî herî gewrê ya laş e. Kezeb ji aliyê jor ve wekî du pilên serekê, pila çepê û pila rastê xuya dibe<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/>. Ji bo heriskirinê, karê serekê ya kezebê berhemkirin û derdana zeravê ye. Herisa mekanîk a çewrî bi alîkariya zeravê rû dide. Kezeb rojê bi qasî 1.5 lître zerav berhem dike. ==== Erka kezebê ==== * '''Metabolîzmaya karbohîdratan''' Piştî xwarinê, rêjeya glukoza xwînê berz dibe, kezeb bi navbeynkariya hormona însulunê, hinek glukozê diguherîne bo glîkojenê. Bi vî awayê glukoza xwînê dadikeve asta asayî. Dema mirov birçî ye, asta glukoza xwînê ji rêjeya asayî kêmtir dibe. Vê gavê hormona glukagonê, kezebê han dike ji bo perçekirina glîkojen û bi destxistina glukozê. Glukoza bi destketî ji kezebê belavê laş dibe û asta glukoza xwînê derdikeve asta asayî<ref name="Leland G" />. * '''Metabolîzmaya çewrî''' Çewriyên embarkirî di kezebê de tê guhertin û ji bo destxistina [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] tê bi karanîn. * '''Metabolîzmaya proteînan''' Proteîn ji asîden amînî tên çêkirin. Gava asîdên amînî bi bendê peptîdî li hev tên girêdan, ji hin asîdên amînî beşa nîtrocenî(koma amînê) tê dûrxistin, ji van beşên nîtrocenî di kezebê de ure tê çêkirin<ref name="Human biology" />. Kezeb ji asîdên amînî beşa nîtrocenî diqetîne, ev beşê bi molekulên karbohîdradî ve girê dide û ji vana asîdên amînî yên nebingehîn çê dike. Kezeb ji asîdên amînî proteînên [[plazmaya xwînê]] çê dike. Albumîn, globulîn û proteînên ji bo xwînmeyînê mînakên proteînên plazmayê ne<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology. Boston, MA: Cengage Learning. </ref>. * '''Perçekirina xirokên sor û bergiriya li dij hokarê nexweşiyê''' Di kezebê de xaneyên [[hellûşênera gewre]] yên kezebê heye. Van xaneyan wekî xaneyên Kupffer tên bi navkirin. Xaneyên hellûşêner li dij hokarên nexweşiyê bergiriyê dabîn dikin. Herwiha evan xaneyan di kezebê de [[Xiroka sor|xirokên sor]] ên mirî jî perçe dike. * '''Ji derman û madeyên jehravî, dûrxistina jehrê''' Li gel alkol, paşmayiyên hokarên nexweşiyê, hin derman û xurek madeyên jehravî lixwe digirin. Kezeb hewl dide ko jehra nav laş bêbandor bike û ji laş dûr bixe. * '''Guherandina amoyakê''' Dema asîdên amînî di nav xaneyê de tê perçekirin , li gel karbona dîoksîd, amonyak(NH3) jî peyda dibe. Amonyak ji bo xaneyên laş, bi taybet ji bo xaneyên koendama demar, madeya jehravî ye. Kezeb amonyakê diguherîne ure yê<ref name="Leland G" />. Ure li gor amonyakê he kêmtir ziyanbexş e. * '''Dawîanîna çalakiya hormonan''' Hormonên wek [[însulîn]], [[glukagon]], kortîzol, aldesteron, tîroîd û hormonên zayendê, piştî cihanîna erka xwe ji aliyê xaneyên kezebê ve tê perçekirin. * '''Embarkirin''' Kezeb, glîkojen, hesin, mis(paxir), vîtamînên wekî vîtamîna A, D, E, K û B12 embar dike. * '''Derdana zeravê''' Xaneyên kezebê zeravê berhem dike û der dide. Şileya zeravê ji xwêyên zeravê, pîgmentên(madeya rengdar) zeravêû kolesterolê pêk tê<ref name="Leland G">Johnson, Leland G. (1987 )Biology. 2nd ed., Wm. C. Brown,. ISBN 0-697-04972-8 </ref>. ==== Nexweşiyên kezebê ==== ===== Hewkirdina kezebê ya vîrusî ===== ji ber vîrusan kulbûna(hewkirdin) kezebê , wekî nexweşiya hepatît bi nav dibe. pênç cureyên nexweşiya hepatît heye. Hokarên kulbûna kezebê vîrus in. Li gor cureya virus nexweşiya kulbûna kezebê jî wekî hepatît A, hepatît B, hepatît C, hepatît D û hepatît E tê bi navkirin. Di nav gel de nexweşiya kulbûna kezebê (hewkirdina kezebê) wekî nexweşiya zerikê jî bi nav dibe. Lê zerikî bi tena serê xwe nexweşî nîn e, yek ji nîşanên nexweşiya kezebê ye. ===== Sîroz ===== Sîroz yek ji nexweşiyên kezebê ye. Bi nexweşiya sîrozê, peşî li kezeb çewrî zêde dibe, paşê şaneyên kezebê diguherin û neçalak dibin<ref name="Human anatomy"/>. ===== Nexweşiya avbendî(bi ingilîzî;edema) ===== Di laşê mirovên bi nexweşiya sîrozê de av tov dibe. Li gel tevahiya laş, bi taybet şilemenî li derdora kezebê li zikê mirov de hê pirtir berhev dibe, loma zikê mirov diwerime. Ev rewş wekî avbendî bi nav dibe. === Kîsikê zeravê === {{Gotara bingehîn|Zeravdank}} [[Wêne:endamên alîkarê heriskirinê_ku.png|thumb|300px]] Kîsikê zeravê, zeravdank (bi îngilizî: gallbladder) kîsek bi rengê kesk e. Di binê kezebê de li aliyê rastê de cih bûye. Kîsikê zeravê, kîsikek masûlkî yê bi şeweya hirmî ye. Dirêjiya wî bi qasî 8–10 cm ye û bi qasî 50 mîlîlître zerav embar dike<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/>. Kîsikê zeravê ji sê beşê serekê pêk tê. Binik (fûndûs), laş û stu<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/>. Binik beşa herî fireh e. Stû bi coga kîsikê zeravê ve girêdayî ye. Zerav ji kezebê bi riya coga kîsikê ber bi kîsikê zeravê diherike, zerav di kîsikê zeravê de tê embarkirin. Gava pêdivî bi zerava embarkirî hebe, zerav bi riya heman cogê ber bi donzdetilîkê diherike<ref name="Human anatomy"/>. Girjbûna masûlkeyen kîsika zeravê ji aliyê koendama demar û hormona kolesîstokînîn ve tê kontrolkirin<ref>ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA,Gallbladder. [https://www.britannica.com/science/gallbladder]</ref>. Erka kîsikê zeravê * Kîsikê zeravê zerav embar dike, gava pêdiviya coga herisê bi zeravê hebe, zerava embarkrî berdide nav coga zeravê<ref name=" Anatomy and physiology"/>. * Di dema embarkirinê de, rûkeşexaneyên lînceperdeya kîsikê zeravê, ava nav zeravê dimijîne bi vî awayê zerav tîr dibe, ango xestî ya zeravê zêde dibe. ==== Nexweşiyên Kisikê zeravê ==== kevirên kisikê zeravê: Hin caran dibe ko di nav kîsikê zeravê de an jî di cogên zeravê kevir peyda bibin. Heke kolesterola tîr û îyonên kalsiyumê têkilê hev bibin, di nav kîsikê zeravê de çêbûna kevir rû dide<ref name="visualizing-human-biology"/>. === Pankreas === {{Gotara bingehîn|Pankreas}} [[Wêne:xaneyên pankreasê_ku.png|thumb|300px| Pankreas rijênê têkel e.]] Pankreas hem wekî endama koendama herisê, hem jî yek ji endamên koendama hormon tê hesibandin<ref name="Anatomy and physiology"/>. Bi eslê xwe pankreas rijên e. Ji bo koendama herisê enzîm û şileya pankreasê, ji bo koendama hormon jî hormon berhem dike û der dide. Enzîmên herisê bi navbeynkariya cogan digihîne rûviya donzdetilîkê. Hormonên di pankreasê de hatine berhemkirin rasterast tevlî xwînê dibin, loma bi vî erka xwe pankreas wekî rijênê bêcogî, ango korerijên tê hesibandin. Penkreas endamek nerm û pilokdar(bi îngilîzî:lobular) e. Rengê wê pembeyî – gewrîkî ye. Dirêjiya pankreasê bi qasî 12-15 cm ye, giraniya wê 60 gram e. Pankreas li beşa jor a zikekelênê de li aliyê çepê, li pişt gedeyê de cih digire. Rijênê pankreas ji sê beşê serekê pêk tê; serî, laş û dûvik<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/>.Di zimanê latînî de wateya tirî “acinus” e, xaneyên pankreasê yên enzîm berhem dikin, wekî mîna hebên gûşiya tirî li dora cogên pankreasê kombûyî ne, loma navê van xaneyan jî xaneyên asînî (bi îngilîzî: acinar cells) hatiye dayîn. Li pankreasê enzîmên amîlaz, [[lîpaz]], nukleazê, trîpsînojen û kîmotrîpsînojen tên berhemkirin û derdan<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/>.Di navbera xaneyên asînî de komên xaneyên taybet wekî mîna dûrgeh(girav) belavî ne. Ev komên xaneyan, wekî [[Dûrgeha Langerhans]] bi nav dibin. Xaneyên dûrgeha Langerhans hormon berhem dikin û rasterast ber didin nav xwînê. Dûrgeha Langerhans sê cure xane lixwe digire; xaneyên alfa, xaneyên beta û xaneyên delta<ref name="Human Biology."/>. Xaneyên alfa, hormona glukagon xaneyên beta, hormona însulînê berhem dike û der dide. Çalakiya pankreasê ji aliyê koendama demar û koendama hormon ve tê kontrolkirin. Hormona kolesîstokînîn û hormona sekretîn ji aliyê rijenên rûviya zirav ve tên berhemkirin û derdan. Kolesîstokînîn xaneyên asînî yên pankreasê han dike ji bo derdana şileya pankreasê. Hormona sekretîn jî derdana îyonên bîkarbonatê han dike. Herwiha derdana şileya pankreasê ji aliyê sîstema sîmpasawî û sîstema parasîmpasawî ve jî tê kontrolkirin. Sîstema parasîmpasawî bi navbeynkariya demara vagusê, derdana şileya pankreasê han dike<ref name="Human anatomy"/>. == Herisa kîmyayî == {{Gotara bingehîn|Herisa kîmyayî}} Hin curê xurek wisa hûrik in ko ne hewce ye bê heriskirin, rasterast bi hêsanî ji coga herisê derbasî nav xwînê û xaneyan dibe. Wekî mînak; av, xwê, vîtamîn, glukoz, fruktoz, kanza(mîneral) hwd. Xwarinên rojane bi gelemperî ji molekulên aloz pêk tên<ref name="visualizing-human-biology"/>. Goşt, nan, hêk, hemû cûre rûn, şekirê çayê, şîr, pênir, savar, birinc, maqarnê û hwd molekulên aloz lixwe digirin. Di nav van xurekan de li gel molekulên sakar, molekulên aloz ên wekî proteîn, [[Karbohîdrat|nîşa]], glîkojen, çewrî û asîdên nukleî( ADN, ARN) heye. Molekulên aloz wekî molekulên gewre (makro molekul) bi nav dibin û ji ber qebareya xwe ya gir, nikarin ji parzûna xaneyê derbasî nav xaneyê bibin. Molekulên aloz pêşî di coga herisê de bi navbeynkariya enzîman tê hilweşandin bo molekulên sakar(sade), paşê molekulên sakar dikevin nav xaneyan. Hilweşandina molekulên gewre ya bi navbeynkariya enzîman û bi lê zêdekirêna avê, wekî herisa kîmyayî tê bi navkirin<ref name="Human anatomy"/>. Herisa kîmyayî hem di nav coga herisê, hem jî di nav xaneyan laş de rû dide. Di coga herisê mirov de di dev, gede û rûviya zirav de bi derdana enzîman, xurek bi herisa kîmayayî tê têkşikestin. Ji bo herisa kîmyayî, divê şert û mercên hawirdor a heriskirin rû dide, guncav be. Ji bo heriskirinê, divê enzîma guncav, [[Nirxa pH|pH]] a guncav, germahiya guncav û bi têra xwe av hebe. === Heriskirina karbohîdradan === {{Gotara bingehîn|Herisa karbohîdradan}} Xwarinên rojene yên wekî; lazût, kartol, pîvaz, tivir, gêzer, savar, birinc, şîr, penêr, şekirê çay, hingiv, bîra(bi îngilîzî beer), hemû tiştên ji arvan çêbûyî (nan, maqarne, biskiwît, hwd), hemû cureyên fêkî( zebeş, tirî, sêv, mişmiş, porteqal hwd), bastêq û dimis mînakin ji bo xurekên karbonhîdradî. Karbohîdrat ne navê yek, lê navê komek made ye ko wek sakkarîd jî tên bi navkirin. Li gor qebareya molekulê, xurek sê cure karbohîdrad lixwe digirin, [[monosakkarîd]], [[Dîsakkarîd|dîskkarîd]] û [[polîsakkarîd]]. Monosakkrîda nav xurekan, bê ko bên heriskirin, rasterast di rûviya zirav de tê mijandin û tevlê xwînê dibe. Glukoz, fruktoz û [[galaktoz]] karbohîdradên monosakkarîdî yê şeşkarbonî ne. Du molekul monosakkarîd bi awayek kîmyayî yek dibin û karbohîdradên dîsakkarîd çê dikin. [[Sukroz]] (şekirê çayê), [[laktoz]] (şekirê şîrê), [[maltoz]]( şekirê bîrayê) cureyên dîsakkarîd in. Karbohîdradên dîsakkarîdî pêşî tê heriskirin bo monosakkrîdan, paşê tev lê xwînê dibin. Polîsakkarîd karbohîdradên herî gir û aloz in. Bi hezaran molekul glukoz bi awayek kîmyayî bi hev re tên girêdan, bi vî awayê polîsakkarîdên wek nîşa û glîkojen peyda dibin. Karbonhîdradên polîsakkarîdî di dev û rûviya zirav de tê heriskirin bo glukozê. Herisa karbohîdradên polîsakkarîdî di devê mirovde dest pê dike, li rûviya zirav de heriskirin bi davî dibe. Heriskirina dîsakkarîdan di rûviya zirav de rû dide. Di dev de amîlaza lîkê nîşayê hildiweşîne bo dekstrîn û maltozê. Dekstrîn jî karbohîdrada polîsakkarîdî ye, lê ji molekula nîşayê hûriktir e<ref>dextrin." The Columbia Encyclopedia, 6th ed.. . Retrieved July 17, 2019 from Encyclopedia.com: [https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/dextrin]</ref>. Amîlaz di dorhêla asîdî de hildiweşe û kar nake. Herwiha li gedeyê ji bo heriskirina karbohîdradan enzîm jî nayê derdan, loma di gedeyê de herîskirina nîşayê jî rû nade. Pankreas ji bo heriskirina nîşayê, amîlaz berhem dike û der dide nav rûviya donzdetilîkê. Amîlaza pankreasê nîşaya ne hersbûyî ya ko ji çalakiya amîlaza lîkê filitiye heris dike bo maltozê. Di rûviya zirav de li gel nîşa û dekstrînê, karbohîdraden dîsakkarîdî jî tên heriskirin. Ji xeynî pankreasê, rûkeşexaneyên rûviya zirav jî hîn enzîman berhem dikin bo dîsakkarîdan û der didin nav rûviyê. Dekstrînaz, maltaz, sukraz û laktaz enzîmên rûviya zirav e<ref name="visualizing-human-biology"/>. Di rûviya zirav de xurekên karbohîdradî heris dibin bo monosakkarîdan. Monosakakrîd molekulên sakar in, ji aliyê memîleyên li ser rûyê rûviya zirav de tên mijandin û tevlê xwînê dibin. [[Wêne:Herisa kîmyayî_ku.png|thumb|300px|Bi herisa kîmyayî, ji molekulên aloz, molekulên sakar tê bi destxistin.]] === Heriskirina proteînan === {{Gotara bingehîn|Herisa proteînan}} Di devê mirov de ji bo heriskirina proteînan enzîm tune, di dev de tenê herisa mekanîk a proteînan rû dide. Proteîn di coga herisê de, di gedeyê de cara yekem rastê enzîma herisê tê. Enzîma pepsîn di xaneyên gedeyê de tê berhemkirin. Pepsîn proteînan hildiweşîne bo polîpeptîdên hûriktir. Gedê bi xwe jî gellek proteîn lixwe digire. Xaneyên gedeyê enzîma ji bo heriskirina proteînan bi awayekî neçalak berhem dikin û der didin nav gedeyê. Enzîma neçalak wekî pepsînojen tê bi navkirin<ref name="visualizing-human-biology"/>. Xaneyên gedeyê li gel pepsînojenê, asîda hîdroklorî(HCl) jî berhem dike û der dide nav gedeyê. Asîda hîdroklorî pepsînojenê çalak dike, pepsînojena çalakbûyî êdî wekî [[pepsîn]] bi nav dibe. Pepsîn proteînan hildiweşîne bo molekulên hûriktir, ev molekulan wekî polîpeptîd tê bi navkirin. Polîpeptîd ji proteînan hûriktir e, lê hê jî makromolekul e û ji bo tevlê xwînê bibe, divê hê zêdetir bê hilweşandin. Ji pankreasê li gel enzîma çalak a karboksîpeptîdazê, enzîmên trîpsînojen, kîmotrîpsînojen jî bi awayekî neçalak tên berhemkirin û derdan. Ji xaneyên dîwarê rûviya donzdetilîkê de enzîmek bi navê enterokînaz (wekî enteropeptîdaz jî tê zanîn) tê derdan. Enterokînaz trîpsînojenê çalak dike. Trîpsînojena çalakbûyî wekî trîpsîn tê bi navkirin. Tripsîn jî kîmotrîpsînojenê çalak dike. Ev herdu enzîmên çalakbûyî; trîpsîn û kîmotrîpsîn, li ser polîpeptîdan bandor dikin û polîpeptîdan hildiweşînên bo polîpeptîdên hûriktir her wiha hinek asîdên amînî jî peyda dibe. Ji xeynî pankreasê, xaneyên rûviya zirav jî enzîm berhem dike û der dide ser xurekê. Ji dîwarê rûviya zirav enzîmên karboksîpeptîdaz, dîpeptîdaz û amînopeptîdaz tê derdan<ref name="Campbell"/>. Van enzîman polîpeptîdên hûrik perçe dikin bo asîdên amînî. Bi herisa gedeyê û ya rûviya zirav proteînê xurekê tên hilweşandin. Monomerên proteînê; asîdên amînî, bi têra xwe hûrûk in, memîleyên li ser dîwarê rûviya zirav asîdên amînî dimijîne û tevlê xwînê dike. === Heriskirina çewriyan === {{Gotara bingehîn|Herisa çewriyan}} Rûn, don, û bez ên ji xurek tên bi destxistin; wekî trîglîserît tê bi navkirin. Herwiha ji ber ko molekula trîglîserît nêtar e, ango barê + û – lixwe nagire, molekula trîglîserît wekî rûnê netarî jî tê bi navkirin. Trîglîserîd ji bo bi destxistina ATP, çêkirana parzûna xaneyê û hin hormonan tê bi karanîn. Molekula trîglîserîtê ji molekulek glîserol û sê molekulên asîda çewrî pêk tê. Trîglîserîd molekula gewreye, di coga herisê de pêşî bi herisa mekanîk û kîmyayî tê hilweşandin bo monoglîserîd û asîdên çewrî, paşê xaneyên rûviya zirav van herdu molekulê sakar dimijîne û tev lê [[şileya lîmfê]] dike. Lîpaz enzîma herisê ye ji bo çewrî. Di laşê mirov de ji xaneyên ziman, ji xaneyên gedeyê û ji xaneyên asînî yên pankreasê lîpaz berhem dibe. Lîpaza zimanî û lîpaza gedeyî, di gedeya mirov de çalak dibin. Dilopên çewriya nav gedeyê gir in, çewrî di avê de natiwawê loma lîpaz di gedeyê de bi têra xwe kar nake<ref name="internet"> Bauer, E., Jakob, S., Mosenthin, R. 2005. Principles of physiology of lipid digestion. Asian-Aust. J. Anim. Sci. 18-2: 282-295.</ref>. Anko ji bo heriskirina çewriyan qada bingehîn rûviya zirav e. Ji kezebê zerav tê berhemkirin û derdan. Zerav dilopên çewrî perçe dike bo dilopên hûriktir, bi vî awayê, enzîm bi hêsanî xwe li ser rûyê dilopên çewrî ve girê dide. Pankreas ji bo herisa çewrî enzîma lîpazê der dide. Bi çalakiya lîpazên pankreasî, molekulên trîglîserîdê hildiweşe bo asîdên çewrî, û monoglîserîdê<ref name="Human Biology."/>.  Dibe ko li gel van molekulên sakar, bi herisbûna trîglîserîdê, glîserol jî peyda bibe. == Mijîna xurekan == {{Gotara bingehîn|mijîna xurekan}} [[Wêne:heriskirin û mijîna çewriyan_ku.png|thumb|300px|Piştî mijînê, çewrî di nav şileya lîmfê de tê guhastin]] Xurek ji dev hetanî tortorikê di nav coga herisê de diherike. Coga herisê di nav laşê mirov de ye, lê xurekên nav cogê ne di nav xane û şaneyên mirov de ye. Ji bo ji xurekan sûd bigire, divê xurek bikeve nav xaneyên laş. Hin ji xurekemadeyan, rasterast li dev û gedeyê tê mijandin, lê qada esasî ji bo mijîna xurekan rûviya zirav e. Ji rûyê navî ya rûviya zirav pêkhatyên wekî mîna tilî ber bi xurekan ve dirêj dibe, ev pêkhate wekî memîle bi nav dibe<ref name="Modern Biology"/>. Memîle rûberê rûyê navî yê rûviya zirav fireh dike. Rûyê memîle bi rûkeşexane yên mijer dapoşî ye. Xaneyên mijer jî Ji bo zêdekirina rûyê rûviya zirav, ji parzûna xaneyê pêkhateyên wekî mîna kûlkan, ber bi valahiya coga herisê (lumen) dirêj dikin. Ev pekhateyan wekî wirdememîle tê binavkirin. Memîle û wirdememileyan rûyê rûviya zirav bi qasî 300m2 fireh dike, ev rûyê fireh ji bo guhestina xurekan a ji coga herisê derfet çê dike. Xurek pêşî ji valahiya cogê derbasî [[Xaneya mijer|xaneyên mijer]] dibe, paşê bi navbeynkariya lûleyên xwînê û lîmfê belavê laş dibe. Piraniya yekeyên(monomer) karbohîdrad, çewrî û proteînan di beşa rûviya birçî ya rûviya zirav de tê mîjandin. Xwêyên zeravê û vîtamîna B12 di kutahiya rûviya badayî de tê mijandin. Memîle, mûlûleyên xwînê û lîmfê lixwe digire. Mûlûleyên memîleyan xurekê dimijîne. Asîdên çewrî û monoglîserîd di nav xaneyên rûkeş de yek dibin bo trîglîserîdê. Trîglîserîd bi proteîn, [[fosfolîpîd]] û kolestrolê ve yek dibe. Ev pêkhate wekî şîlomîkron tê bi navkirin. Şîlomîkron ji xaneyên rûkeş derbasî mûlûleyên lîmfê dibe û di nav şileya lîmfê de ber bi dil ve tê guhestin. Herwiha, vîtamînên di lîpîd de tiwawe ; Vîtamîna A,D,E û K jî bi şileya lîmfê tê guhastin. Ji xeynî çewrî, xurekên din ji rûkeşexaneyan derbasî nav mûlûleyên xwînê dibin<ref name="Anatomy and physiology"/>. Xurekên di nav mûlûleyên xwînê bi navbeynkariya xwînhênera derî ya kezebê, ber bi kezebê ve tê guhestin. Hinek av, vîtamîn, kanza û hin derman ji aliyê xaneyên rûviya stûr ve tê mijandin. Di rûviya stûr de gelek cure bakterî dijin, lê vana ne bakteriyên ziyanbexş in<ref name="Campbell"/>. Beravajî wî, hin ji van bakteriyan ji bo mirov sûdbexş in, xurekên neherisbûyî perçe dikin, di heman demê de vîtamînên B û vîtamîna K jî berhem dikin. Van vîtamînan ji aliyê xaneyên rûviya stûr ve tên mijandin û di xaneyên mirov de tên bi karanîn. Xurekên neherisbûyî û yên nehatine mijandin êdî wekî pîsayî bi nav dibe. == Rêkxistina koendama herisê == {{Gotara bingehîn|Rêkxistina herisê}} [[Wêne:Digestion_hormones_ku.png|thumb|300px|Bi derdana hormonan çalakiya coga herisê tê rêkxistin]] Ji bo despêkirin, domandin an jî dawîanîna heriskirin û mijîna xurekan, hemû şert û mercên coga herisê ji aliyê hormonên herisê û koendama demar ve tê rêkxistin. Li ser dîwarê coga herisê de gelek cure wergir hene, çalakiya van wergiran ji bo rêkxistina karê heriskirinê ye. Ji van wergiran, [[mîkanîkewergir]], kîmîkewergir û osmosewergir dikarin pê ji kartêkerên(hişarker) mekanîkî, kîmyayî û osmosî bihesin. Wekî mînak, tijîbûn û firehbûna gedeyê ji ber xwarinê, cureya xurekan û mêjara avê û şilemenîyên nav xurekan ji bo wergiran hişarker e. Sinyalên ji wergiran bi navbeynkariya torên demar digihîjin koendama demar a navendî. Sînyalên ji wergiran, dibe ko derdana hormon û enzîman bide destpêkirin, an jî leza perîstaltiyê zêde an kêm bike. Masûlkeyên coga herisê û masûlkeyên li dîwarê lûleyên xwînê ji lûsemasûlkeyan pêk tê. Çalakiya lûsemasûlkeyan bi riya xweye demarekoendam ve tê kontrolkirin. Demarekoendama xweyî ji du sîsteman pêk tê; sîstema sîmpasawî û sîstema parasîmpasawî. Bi gelemperî sîstema parasîmpasavî çalakiya coga herisê zêde dike, sîstema sîmpasawî jî çalakiya heriskirinê kêm dike<ref name="Campbell"/>. Ragihandinên ji koendama demar ber bi coga herisê, bi navbeynkariya demara vagus ve pêk tê<ref>ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA, human digestive system. [https://www.britannica.com/science/human-digestive-system/Blood-and-nerve-supply]</ref>. Gellek hormon ji bo koendama herisê kar dikin, lê ji wana sê heb; gastrîn, kolesîstokînîn û sekretîn hormonên bingehînîn ji bo rêkxistina heriskirinê<ref name="Human Biology."/>. Ji xaneyên dîwarê gedeyê hormona gastrîn tê berhemkirin û derdan. Gastrîn jî hin xaneyên gedeyê han dike ji bo derdana asîda gedeyê(Asîda hîdroklorî (HCl)) û enzîma pepsînojenê. Gava gede vala ye, îcar divê derdana gedeyê jî kêm be, loma hormona enterogastron a di rûviya zirav de tê berhemkirin çalakiya gastrînê kêm dike. Li gel hormona enterogastronê, hormona sekeretîn û kolesîstokînîn jî ji aliyê xaneyên dîwarê rûviya zirav ve tê berhemkirin û derdan. Hormona kolesîstokînîn bandor li ser pankreasê dike ji bo derdana enzîmên herisê(amîlaz, lîpaz, trîpsînojen û kîmotrîpsînojen). Herwiha hormona kolesîstokînîn kîsikê zeravê jî girj dike, zerav ber bi rûviya zirav ve diherike<ref name="Human Biology."/>. Hormona sekretîn kezebê han dike ji bo berhemkirina zeravê, di heman demê de pankreasê han dike ji bo derdana îyonên bîkarbonatê. Îyonên bîkarbonat û xwêyên zeravê kîmosa asîdî ya ji gedeyê nû hatî, nêtar dikin. Bi vî awayê enzîmên herisê di rûviya zirav de hê baştir kar dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Anatomiya lawiran}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatomiya mirov]] [[Kategorî:Koendama herisê]] [[Kategorî:Sîstema hormonan]] [[Kategorî:Zik]] mmdoq7ay7qenim2kxj4lmcrwq94ea8x 0 4706 2097330 1713711 2026-10-06T11:11:53Z Kurê Acemî 105128 /* Cureyên hejmaran */ 2097330 wikitext text/x-wiki '''Hejmar''' an '''Jimar''' (bi [[soranî]]: ''jimare'', ژمارە) tiştekî [[matematîk]]î ye kû li [[hejmartin]] û [[pîvandin]] de tê bikaranîn. Ji bilî wan, hejmar ji bo lêdanê mork û nîşan (nimûne: [[jimara telefon]]), rêzkirinê tiştan (nimûne: [[jimara seriyal]]), û bi kod kirinê (nimûne: [[ISBN]]) jî tê bi kar anîn.<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Number Wîkîpîdiya Înglîzî], serdana 17 kewçêr 2009</ref> == Cureyên hejmaran == * [[Hejmara xwezayî]] * [[Hejmara tam]] * [[Hejmarên aqlî|Hejmara aqlî]] * [[Hejmara rastîn]] == Hên seke == * [[Hejmarên erebî]] * [[Hejmarên rêzikî]] * [[Hejmarên romî]] * [[Hejmarên sade]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Hejmar}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hejmar| ]] [[Kategorî:Razberkirin]] dpu7wbvf0ifwixbvhmo6crw0090sjuz 0 17293 2097273 1740832 2026-10-05T17:07:17Z Atcovi 19665 mujawwad --> murattal 2097273 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | zimanê_navê_rastî = ar }} '''Necm''' ({{bi-ar|'''سورة النجم'''}}) sûreyeke ji [[Quran]]a Pîroz de ye. Ew [[sûre]]ya 53 yemîne û li bajarê [[Mekke]], bi tenê ayeta 32emîn li [[Medîne]] nazîl bû ye. Ew ji 62 [[ayet]]an de pêk tê ye. Wê navê xwe wûşeya "Necm"ê li ayeta duyemîn de derbaz dibe de girtiye. Necm tê wateyê stêr. Ew sûreya qala vahîy kirinê [[Quran]]eyê ferîşteyê [[Cebraîl]]ê [[Muhemmed]] pexamber, firehîyayê bexşa [[Xwedê]] dike. Dîsa tê qala qewmên [[Ad]] û [[Semûd]] jî kirin.[[Wêne:Chapter 53, An-Najm (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|Necm|çep]]{{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Sûre]] 7kw7j4dtty614n143013mlnmjmq8yc7 2097274 2097273 2026-10-05T17:35:04Z MikaelF 935 2097274 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn}} {{Agahîdanka giştî | zimanê_navê_rastî = ar }} [[Wêne:Chapter 53, An-Najm (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|Necm|çep]] '''Necm''' ({{bi-ar|'''سورة النجم'''}}) sûreyeke ji [[Quran]]a Pîroz de ye. Ew [[sûre]] ya 53yem e û li bajarê [[Mekke]], bi tenê ayeta 32em li [[Medîne]] nazîl bû ye. Ew ji 62 [[ayet]]an de pêk tê ye. Wê navê xwe wûşeya "Necmê" li ayeta duyem de derbaz dibe de girtiye. Necm tê wateyê "stêr". Ew sûreya qala vahîy kirinê [[Quran]]eyê ferîşteyê [[Cebraîl]]ê [[Muhemmed]] pexamber, firehîyayê bexşa [[Xwedê]] dike. Dîsa tê qala qewmên [[Ad]] û [[Semûd]] jî kirin. {{Çk}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Sûre]] syft3ah0c37blbz8gedw87b3a0igizz 2097276 2097274 2026-10-05T17:35:42Z MikaelF 935 2097276 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn}} {{Agahîdanka giştî | zimanê_navê_rastî = ar }} [[Wêne:Chapter 53, An-Najm (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|Necm]] '''Necm''' ({{bi-ar|'''سورة النجم'''}}) sûreyeke ji [[Quran]]a Pîroz de ye. Ew [[sûre]] ya 53yem e û li bajarê [[Mekke]], bi tenê ayeta 32em li [[Medîne]] nazîl bû ye. Ew ji 62 [[ayet]]an de pêk tê ye. Wê navê xwe wûşeya "Necmê" li ayeta duyem de derbaz dibe de girtiye. Necm tê wateyê "stêr". Ew sûreya qala vahîy kirinê [[Quran]]eyê ferîşteyê [[Cebraîl]]ê [[Muhemmed]] pexamber, firehîyayê bexşa [[Xwedê]] dike. Dîsa tê qala qewmên [[Ad]] û [[Semûd]] jî kirin. {{Çk}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Sûre]] hblh9lpet40ofjv6llmu86m2wjvqkms 2097277 2097276 2026-10-05T17:37:47Z MikaelF 935 2097277 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn}} {{Agahîdanka giştî | zimanê_navê_rastî = ar }} [[Wêne:Chapter 53, An-Najm (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|Necm]] '''Necm''' ({{bi-ar| النجم}}, ''an-najm'') sûreyeke ji [[Quran]]a Pîroz de ye. Ew [[sûre]] ya 53yem e û li bajarê [[Mekke]], bi tenê ayeta 32em li [[Medîne]] nazîl bû ye. Ew ji 62 [[ayet]]an de pêk tê ye. Wê navê xwe wûşeya "Necmê" li ayeta duyem de derbaz dibe de girtiye. Necm tê wateyê "stêr". Ew sûreya qala vahîy kirinê [[Quran]]eyê ferîşteyê [[Cebraîl]]ê [[Muhemmed]] pexamber, firehîyayê bexşa [[Xwedê]] dike. Dîsa tê qala qewmên [[Ad]] û [[Semûd]] jî kirin. {{Çk}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Sûre]] il44rtmn0o970u45hk9k2vkhcl50uuu 2097278 2097277 2026-10-05T17:39:35Z MikaelF 935 2097278 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn}} {{Agahîdanka giştî | zimanê_navê_rastî = ar }} [[Wêne:Chapter 53, An-Najm (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|Necm]] '''Necm''' ({{bi-ar| النجم}}, ''an-najm'') an jî '''Stêr''', sûreyeke ji [[Quran]]a Pîroz de ye. Ew [[sûre]] ya 53yem e û li bajarê [[Mekke]], bi tenê ayeta 32em li [[Medîne]] nazîl bû ye. Ew ji 62 [[ayet]]an de pêk tê ye. Wê navê xwe wûşeya "Necmê" li ayeta duyem de derbaz dibe de girtiye. Necm tê wateyê "stêr". Ew sûreya qala vahîy kirinê [[Quran]]eyê ferîşteyê [[Cebraîl]]ê [[Muhemmed]] pexamber, firehîyayê bexşa [[Xwedê]] dike. Dîsa tê qala qewmên [[Ad]] û [[Semûd]] jî kirin. {{Çk}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Sûre]] 85wcsjdg10whdltt89pfjck4lzr3scw 2097283 2097278 2026-10-05T17:50:49Z MikaelF 935 2097283 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn}} {{Agahîdanka giştî | zimanê_navê_rastî = ar }} [[Wêne:Chapter 53, An-Najm (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|Necm]] '''Necm''' ({{bi-ar| النجم}}, ''an-najm'') an jî '''Stêr''', sûreyeke ji [[Quran]]a Pîroz de ye.<ref>[[Husein Muhammed]] (2017). Ayîn. Wergera pirtûkên ayînî bi kurdî, kurmancî.</ref> Ew [[sûre]] ya 53yem e û li bajarê [[Mekke]], bi tenê ayeta 32em li [[Medîne]] nazîl bû ye. Ew ji 62 [[ayet]]an de pêk tê ye. Wê navê xwe wûşeya "Necmê" li ayeta duyem de derbaz dibe de girtiye. Necm tê wateyê "stêr". Ew sûreya qala vahîy kirinê [[Quran]]eyê ferîşteyê [[Cebraîl]]ê [[Muhemmed]] pexamber, firehîyayê bexşa [[Xwedê]] dike. Dîsa tê qala qewmên [[Ad]] û [[Semûd]] jî kirin. {{Çk}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Sûre]] 2gt0dfc8hzhbtdtxl1qrucgoohdrj5l 0 42661 2097316 1938058 2026-10-06T08:57:29Z MikaelF 935 2097316 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = | sernavê_wêne = | hevwelatî = | çînaser = zanyar }} '''Tanaît Asenat Barzanî''' (1590 - 1670) keça [[malim]]ê navdar [[Samuel Barzanî]] ye. Ji [[kurdên cihû]] ye û li [[Mûsil]]ê jiyaye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://yektauzunoglu.com/ku/2018/01/21/xaxema-yekemin-a-jin-ki-bu/ |sernav=‘Xaxem’a yekemîn a Jin kî bu ? |malper=Yekta Uzunoglu |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2018-07-04 |roja-arşîvê=2018-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180326105615/http://yektauzunoglu.com/ku/2018/01/21/xaxema-yekemin-a-jin-ki-bu/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Fêrî perwerdehiya [[Qabala]]yê bûye. == Jiyana Asenatê == Asenat Barzanî jiyana xwe di rêya xwendin û jiber kirina gotinên [[Xweda|Xwedê]] de feda kiribû. Asenat, ji aliyê Tirzah Firestone ve wisa dihat behs kirin : «Asenat zanabûna jinan avakir,rûpel 112» Û Asenat wisa digot : « Ez tu car ji mala xwe derneketim. Ez keça qirala Îsraîlê bûm.. Ez ji alîyê zanyaran ve hatim perwerde kirin. Ez ji alîyê bavê xwe ve hatim gewîkirin.Ew bu ku hertiştê li ser [[Dinya (gerstêrk)|erd]] û esmanan fêrî min kir. » Asenat di gel pismamê xwe Yakûb Îbrahîm re dizevice. Bavê wî xebatên wê yên olî bi rûmet peşwazî kir û nehişt ku Asenat di bin kar û barên malê de wê cehverê wûnda bike. Wê û Yakûb xwedî keçikek û kurek bûn. Piştê mirina mera wê, Asenat bû berpirsiyar û rêwebirê Yeşîva li Musulê. Ew li Kurdistanê, heta ku kurê wê mezin bibe bibû serok û berpirsiyarê Yeşîva, Asenat qursa Tevratê û Torayê dida. Li Kurdistana başûr, Ew ji aliyê zanyaran ve yekem jineke '''xaxam'''('''חכם''') –'''rabbi ('''רַבִּי) di civata cihûyan de wek seroka Yeşîva hatîye qabûl kirinê . Asenat di sala 1670 an de li Amedê dîrokî li Kurdistana başur jiyana xwe teva dike. Gora wê heta îro ji bo Cihû û Kurdan cihekî pîroz û zîyaretgah tê pejirandin. Îro, Asenat Barzanî ne tenê wek jineke xaxam di nav civata Cihûyan de tê naskirinê, lê çîroka wê wek çavkaniyek e ji bo rola jinên kurd di dîrokê de, hem li Îsraîlê û hem jî li Kurdistanê de. Wek nasnava Ûlûmdarên herî berz ya Cihûtîyê li Asenat Barzanîyê re Tanna’it lê kirine. Nasnavê bavê wê jî wisa bû. Wê demê de nasnavê û lûmdarên berzên ola cihûtîyê re Tannaim dihate gotin. Divê mirov bîra neke ku em behsa sedsala 16 mîn û 17mîn dikin û wê demê nasnavê Xaxamtî hê tûnebû , bo vê mercê di cihûtîyê de nasnavê Tannaim (Tanna’it ji bo mê ye) dihat bikaranîn. Her çikas Regina Jonas (1902-1942) wek Xaxam hatibe nas kirin jî,Asenat Barzanî yekemîn jin di dîroka Cihûtîyê de bû ku gihştibû wê mercê bilind .<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://yektauzunoglu.com/ku/2018/01/21/xaxema-yekemin-a-jin-ki-bu/ |sernav=‘Xaxem’a yekemîn a Jin kî bu ? |malper=Yekta Uzunoglu |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2018-07-06 |roja-arşîvê=2018-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180326105615/http://yektauzunoglu.com/ku/2018/01/21/xaxema-yekemin-a-jin-ki-bu/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Garana Firîşteyan == Asenat helbestvanek bû û di derbarê wêjeya cihûyan de jêhatî bû. Gelek çîrokên [[kurdî]] yên ku behsa behîtên Asenat dikin hene. Yek ji wan “Garana Ferîştehan” e. Piştî ku bavê wê mir, wê gelek cara di xewna xwe de bavê xwe dît. Bavê wê di xewnan de şîretên jiyanê lê dikirin û fêr dikir bê divê çawa li hemberî xetereyan bisekinê û gelek jiyanan bi parêzê. Her çiqas ku dijberên cihûyan hebûn jî, di xewnekê de Asenat şîret kiribû ku cihûyên [[Amêdî|Amêdiyê]] wêrek bikê de cejna [[Roş Hodeş]]ê li derve pîroz bikin. Di dema şahiyê de cihûyan dît ku agir bi [[Kinîşt]]ê ket. Piştre mirovan dît ku Asenat navekî veşartî got û pê re garanake ferîştehan li ser banê kenîştê xuya kirin. Wan ferîştehan bi baskên xwe agir xemirandin. Piştre mîna garana kevokên spî ber bi [[bihuşt]]ê ve firîn. Piştî dûmana li dora kenîştê rabû mirovan dît ku kenîşt ne şewitiye. Hemû kes ji Asenat razî ma û piştî wê navê wê li kenîştê kirin ku hê jî heye.<ref>(2020). "Hahama jin a yekem: Asenath Barzanî.", [[Xwebûn]], 41:2020, r. 2.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://www.caje-cbank.org/Vol15No3.pdf "A Flock of Angels:A Rosh Hodesh Tale" in the Jewish Storytelling Newsletter, Vol.15, No.3, Summer 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823133950/http://www.caje-cbank.org/Vol15No3.pdf |date=2007-08-23 }} * [https://www.hadassah.org/news/content/per_hadassah/archive/2000/AugSept/resvoi.html Rescuing Voices By Rochelle Furstenberg, Haddassah Magazine,August/September 2000 Vol. 82 No. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040906011656/https://www.hadassah.org/news/content/per_hadassah/archive/2000/AugSept/resvoi.html |date=2004-09-06 }} * Asenath, Barzani, "Asenath's Petition", First published in Hebrew by Jacob Mann, ed., in ''Texts and Studies in Jewish History and Literature'', vol.1, Hebrew Union College Press, Cincinnati, 1931. Translation by Peter Cole. * Mahir Ünsal Eriş, Kürt Yahudileri - Din, Dil, Tarih , (Kurdish Jews) bi [[Tirkî]], Kalan Publishing, Ankara, 2006 * Yona Sabar, The Folk Literature of the Kurdistani Jews (New Haven: Yale University Press, 1982. * Hasan-Rokem, G. , Hess, T. and Kaufman, S., [http://www.amazon.com/dp/1558612246/ Defiant Muse: Hebrew Feminist Poems from Antiquity: A Bilingual Anthology], Publisher: Feminist Press, 1999, ISBN 1-55861-223-8. (see page 65, 16th century/Kurdistan and Asenath's Petition) * Berkovic, S., Straight Talk: My Dilemma as an Orthodox Jewish Woman, Ktav Publishing House, 1999, ISBN 0-88125-661-7. * [http://www.hadassah.com/news/content/per_hadassah/archive/2003/03_NOV/isr-life.htm Hadassah Magazine, Nov. 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928035852/http://www.hadassah.com/news/content/per_hadassah/archive/2003/03_NOV/isr-life.htm |date=2007-09-28 }} * Grossman, Avraham. ''Pious and Rebellious: Jewish Women in Medieval Europe''. Brandeis University Press, 2004, p.&nbsp;163. * [http://www.kurdistanica.com/english/religion/judaism/judaism.html Judaism in Encyclopaedia Kurdistanica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215164752/http://www.kurdistanica.com/english/religion/judaism/judaism.html |date=2006-02-15 }} * [http://books.google.com/books?id=Bux9AAAACAAJ&dq=Schwartz,+Howard.+The+Day+the+Rabbi+Disappeared&lr=&as_brr=0 Schwartz, Howard. The Day the Rabbi Disappeared. Jewish Holiday Tales of Magic. Illustrated by Monique Passicot.] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1590]] [[Kategorî:Kurdên cihû]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 17an]] [[Kategorî:Mirin 1670]] ovl2zzyrv65kmq6klba2zcfopajqw7g 2097317 2097316 2026-10-06T09:37:25Z MikaelF 935 /* Jiyana Asenatê */ 2097317 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = | sernavê_wêne = | hevwelatî = | çînaser = zanyar }} '''Tanaît Asenat Barzanî''' (1590 - 1670) keça [[malim]]ê navdar [[Samuel Barzanî]] ye. Ji [[kurdên cihû]] ye û li [[Mûsil]]ê jiyaye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://yektauzunoglu.com/ku/2018/01/21/xaxema-yekemin-a-jin-ki-bu/ |sernav=‘Xaxem’a yekemîn a Jin kî bu ? |malper=Yekta Uzunoglu |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2018-07-04 |roja-arşîvê=2018-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180326105615/http://yektauzunoglu.com/ku/2018/01/21/xaxema-yekemin-a-jin-ki-bu/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Fêrî perwerdehiya [[Qabala]]yê bûye. == Jiyan == Asenat Barzanî jiyana xwe di rêya xwendin û jiber kirina gotinên [[Xweda|Xwedê]] de feda kiribû. Asenat, ji aliyê Tirzah Firestone ve wisa dihat behskirin: "Asenat zanabûna jinan avakir, rûpel 112" û Asenat wisa digot: "Ez tu car ji mala xwe derneketim. Ez keça qirala Îsraîlê bûm. Ez ji aliyê zanyaran ve hatim perwerde kirin. Ez ji aliyê bavê xwe ve hatim gewîkirin. Ew bu ku hertiştê li ser [[Dinya (gerstêrk)|erd]] û esmanan fêrî min kir." Asenat di gel pismamê xwe Yakûb Îbrahîm re dizewice. Bavê wî xebatên wê yên olî bi rûmet peşwazî kir û nehişt ku Asenat di bin kar û barên malê de wê cehverê wûnda bike. Keçikek û kurekî wan hebûn. Piştê mirina mêra wê, Asenat bû berpirsiyar û rêwebirê Yeşîva li Mûsilê. Ew li Kurdistanê, heta ku kurê wê mezin bibe bibû serok û berpirsiyarê Yeşîva, Asenat qursa Tevratê û Torayê dida. Li Kurdistana başûr, Ew ji aliyê zanyaran ve yekem jineke xaxam (חכם)–rabbî (רַבִּי) di civata cihûyan de wek seroka Yeşîva hatiye qabûlkirin. Asenat di sala 1670an de li Amedê dîrokî li Kurdistana başur jiyana xwe teva dike. Gora wê heta îro ji bo cihû û kurdan cihekî pîroz û ziyaretgah tê pejirandin. Îro, Asenat Barzanî ne tenê wek jineke xaxam di nav civata Cihûyan de tê naskirinê, lê çîroka wê wek çavkaniyek e ji bo rola jinên kurd di dîrokê de, hem li [[Îsraêl]]ê û hem jî li Kurdistanê de. Wek nasnava ûlûmdarên herî berz ya cihûtîyê ji Asenat Barzanî re Tanna’it lê kirine. Nasnavê bavê wê jî wisa bû. Wê demê de nasnavê û ûlmdarên berzên ola cihûtiyê re Tannaim dihate gotin. Divê mirov bîra neke ku em behsa sedsala 16em û 17em dikin û wê demê nasnavê Xaxamtî hê tûnebû, bo vê mercê di cihûtîyê de nasnavê Tannaim (Tanna’it ji bo mê ye) dihat bikaranîn. Her çiqas Regina Jonas (1902-1942) wek Xaxam hatibe naskirin jî, Asenat Barzanî jina yekem di dîroka cihûtiyê de bû ku gihştibû wê mercê bilind.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://yektauzunoglu.com/ku/2018/01/21/xaxema-yekemin-a-jin-ki-bu/ |sernav=‘Xaxem’a yekemîn a Jin kî bu ? |malper=Yekta Uzunoglu |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2018-07-06 |roja-arşîvê=2018-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180326105615/http://yektauzunoglu.com/ku/2018/01/21/xaxema-yekemin-a-jin-ki-bu/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Garana Firîşteyan == Asenat helbestvanek bû û di derbarê wêjeya cihûyan de jêhatî bû. Gelek çîrokên [[kurdî]] yên ku behsa behîtên Asenat dikin hene. Yek ji wan “Garana Ferîştehan” e. Piştî ku bavê wê mir, wê gelek cara di xewna xwe de bavê xwe dît. Bavê wê di xewnan de şîretên jiyanê lê dikirin û fêr dikir bê divê çawa li hemberî xetereyan bisekinê û gelek jiyanan bi parêzê. Her çiqas ku dijberên cihûyan hebûn jî, di xewnekê de Asenat şîret kiribû ku cihûyên [[Amêdî|Amêdiyê]] wêrek bikê de cejna [[Roş Hodeş]]ê li derve pîroz bikin. Di dema şahiyê de cihûyan dît ku agir bi [[Kinîşt]]ê ket. Piştre mirovan dît ku Asenat navekî veşartî got û pê re garanake ferîştehan li ser banê kenîştê xuya kirin. Wan ferîştehan bi baskên xwe agir xemirandin. Piştre mîna garana kevokên spî ber bi [[bihuşt]]ê ve firîn. Piştî dûmana li dora kenîştê rabû mirovan dît ku kenîşt ne şewitiye. Hemû kes ji Asenat razî ma û piştî wê navê wê li kenîştê kirin ku hê jî heye.<ref>(2020). "Hahama jin a yekem: Asenath Barzanî.", [[Xwebûn]], 41:2020, r. 2.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://www.caje-cbank.org/Vol15No3.pdf "A Flock of Angels:A Rosh Hodesh Tale" in the Jewish Storytelling Newsletter, Vol.15, No.3, Summer 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823133950/http://www.caje-cbank.org/Vol15No3.pdf |date=2007-08-23 }} * [https://www.hadassah.org/news/content/per_hadassah/archive/2000/AugSept/resvoi.html Rescuing Voices By Rochelle Furstenberg, Haddassah Magazine,August/September 2000 Vol. 82 No. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040906011656/https://www.hadassah.org/news/content/per_hadassah/archive/2000/AugSept/resvoi.html |date=2004-09-06 }} * Asenath, Barzani, "Asenath's Petition", First published in Hebrew by Jacob Mann, ed., in ''Texts and Studies in Jewish History and Literature'', vol.1, Hebrew Union College Press, Cincinnati, 1931. Translation by Peter Cole. * Mahir Ünsal Eriş, Kürt Yahudileri - Din, Dil, Tarih , (Kurdish Jews) bi [[Tirkî]], Kalan Publishing, Ankara, 2006 * Yona Sabar, The Folk Literature of the Kurdistani Jews (New Haven: Yale University Press, 1982. * Hasan-Rokem, G. , Hess, T. and Kaufman, S., [http://www.amazon.com/dp/1558612246/ Defiant Muse: Hebrew Feminist Poems from Antiquity: A Bilingual Anthology], Publisher: Feminist Press, 1999, ISBN 1-55861-223-8. (see page 65, 16th century/Kurdistan and Asenath's Petition) * Berkovic, S., Straight Talk: My Dilemma as an Orthodox Jewish Woman, Ktav Publishing House, 1999, ISBN 0-88125-661-7. * [http://www.hadassah.com/news/content/per_hadassah/archive/2003/03_NOV/isr-life.htm Hadassah Magazine, Nov. 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928035852/http://www.hadassah.com/news/content/per_hadassah/archive/2003/03_NOV/isr-life.htm |date=2007-09-28 }} * Grossman, Avraham. ''Pious and Rebellious: Jewish Women in Medieval Europe''. Brandeis University Press, 2004, p.&nbsp;163. * [http://www.kurdistanica.com/english/religion/judaism/judaism.html Judaism in Encyclopaedia Kurdistanica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215164752/http://www.kurdistanica.com/english/religion/judaism/judaism.html |date=2006-02-15 }} * [http://books.google.com/books?id=Bux9AAAACAAJ&dq=Schwartz,+Howard.+The+Day+the+Rabbi+Disappeared&lr=&as_brr=0 Schwartz, Howard. The Day the Rabbi Disappeared. Jewish Holiday Tales of Magic. Illustrated by Monique Passicot.] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1590]] [[Kategorî:Kurdên cihû]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 17an]] [[Kategorî:Mirin 1670]] h9vn0n9qxov3e1rrdgcuqiaj30zhuox 2097318 2097317 2026-10-06T09:38:25Z MikaelF 935 /* Garana Firîşteyan */ 2097318 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = | sernavê_wêne = | hevwelatî = | çînaser = zanyar }} '''Tanaît Asenat Barzanî''' (1590 - 1670) keça [[malim]]ê navdar [[Samuel Barzanî]] ye. Ji [[kurdên cihû]] ye û li [[Mûsil]]ê jiyaye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://yektauzunoglu.com/ku/2018/01/21/xaxema-yekemin-a-jin-ki-bu/ |sernav=‘Xaxem’a yekemîn a Jin kî bu ? |malper=Yekta Uzunoglu |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2018-07-04 |roja-arşîvê=2018-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180326105615/http://yektauzunoglu.com/ku/2018/01/21/xaxema-yekemin-a-jin-ki-bu/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Fêrî perwerdehiya [[Qabala]]yê bûye. == Jiyan == Asenat Barzanî jiyana xwe di rêya xwendin û jiber kirina gotinên [[Xweda|Xwedê]] de feda kiribû. Asenat, ji aliyê Tirzah Firestone ve wisa dihat behskirin: "Asenat zanabûna jinan avakir, rûpel 112" û Asenat wisa digot: "Ez tu car ji mala xwe derneketim. Ez keça qirala Îsraîlê bûm. Ez ji aliyê zanyaran ve hatim perwerde kirin. Ez ji aliyê bavê xwe ve hatim gewîkirin. Ew bu ku hertiştê li ser [[Dinya (gerstêrk)|erd]] û esmanan fêrî min kir." Asenat di gel pismamê xwe Yakûb Îbrahîm re dizewice. Bavê wî xebatên wê yên olî bi rûmet peşwazî kir û nehişt ku Asenat di bin kar û barên malê de wê cehverê wûnda bike. Keçikek û kurekî wan hebûn. Piştê mirina mêra wê, Asenat bû berpirsiyar û rêwebirê Yeşîva li Mûsilê. Ew li Kurdistanê, heta ku kurê wê mezin bibe bibû serok û berpirsiyarê Yeşîva, Asenat qursa Tevratê û Torayê dida. Li Kurdistana başûr, Ew ji aliyê zanyaran ve yekem jineke xaxam (חכם)–rabbî (רַבִּי) di civata cihûyan de wek seroka Yeşîva hatiye qabûlkirin. Asenat di sala 1670an de li Amedê dîrokî li Kurdistana başur jiyana xwe teva dike. Gora wê heta îro ji bo cihû û kurdan cihekî pîroz û ziyaretgah tê pejirandin. Îro, Asenat Barzanî ne tenê wek jineke xaxam di nav civata Cihûyan de tê naskirinê, lê çîroka wê wek çavkaniyek e ji bo rola jinên kurd di dîrokê de, hem li [[Îsraêl]]ê û hem jî li Kurdistanê de. Wek nasnava ûlûmdarên herî berz ya cihûtîyê ji Asenat Barzanî re Tanna’it lê kirine. Nasnavê bavê wê jî wisa bû. Wê demê de nasnavê û ûlmdarên berzên ola cihûtiyê re Tannaim dihate gotin. Divê mirov bîra neke ku em behsa sedsala 16em û 17em dikin û wê demê nasnavê Xaxamtî hê tûnebû, bo vê mercê di cihûtîyê de nasnavê Tannaim (Tanna’it ji bo mê ye) dihat bikaranîn. Her çiqas Regina Jonas (1902-1942) wek Xaxam hatibe naskirin jî, Asenat Barzanî jina yekem di dîroka cihûtiyê de bû ku gihştibû wê mercê bilind.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://yektauzunoglu.com/ku/2018/01/21/xaxema-yekemin-a-jin-ki-bu/ |sernav=‘Xaxem’a yekemîn a Jin kî bu ? |malper=Yekta Uzunoglu |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2018-07-06 |roja-arşîvê=2018-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180326105615/http://yektauzunoglu.com/ku/2018/01/21/xaxema-yekemin-a-jin-ki-bu/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Garana Firîşteyan == Asenat helbestvan jî bû û di derbarê wêjeya cihûyan de jêhatî bû. Gelek çîrokên [[kurdî]] yên ku behsa behîtên Asenat dikin hene. Yek ji wan “Garana Ferîştehan” e. Piştî ku bavê wê mir, wê gelek cara di xewna xwe de bavê xwe dît. Bavê wê di xewnan de şîretên jiyanê lê dikirin û fêr dikir bê divê çawa li hemberî xetereyan bisekinê û gelek jiyanan bi parêzê. Her çiqas ku dijberên cihûyan hebûn jî, di xewnekê de Asenat şîret kiribû ku cihûyên [[Amêdî|Amêdiyê]] wêrek bikê de cejna [[Roş Hodeş]]ê li derve pîroz bikin. Di dema şahiyê de cihûyan dît ku agir bi [[Kinîşt]]ê ket. Piştre mirovan dît ku Asenat navekî veşartî got û pê re garanake ferîştehan li ser banê kenîştê xuya kirin. Wan ferîştehan bi baskên xwe agir xemirandin. Piştre mîna garana kevokên spî ber bi [[bihuşt]]ê ve firîn. Piştî dûmana li dora kenîştê rabû mirovan dît ku kenîşt ne şewitiye. Hemû kes ji Asenat razî ma û piştî wê navê wê li kenîştê kirin ku hê jî heye.<ref>(2020). "Hahama jin a yekem: Asenath Barzanî.", [[Xwebûn]], 41:2020, r. 2.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://www.caje-cbank.org/Vol15No3.pdf "A Flock of Angels:A Rosh Hodesh Tale" in the Jewish Storytelling Newsletter, Vol.15, No.3, Summer 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823133950/http://www.caje-cbank.org/Vol15No3.pdf |date=2007-08-23 }} * [https://www.hadassah.org/news/content/per_hadassah/archive/2000/AugSept/resvoi.html Rescuing Voices By Rochelle Furstenberg, Haddassah Magazine,August/September 2000 Vol. 82 No. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040906011656/https://www.hadassah.org/news/content/per_hadassah/archive/2000/AugSept/resvoi.html |date=2004-09-06 }} * Asenath, Barzani, "Asenath's Petition", First published in Hebrew by Jacob Mann, ed., in ''Texts and Studies in Jewish History and Literature'', vol.1, Hebrew Union College Press, Cincinnati, 1931. Translation by Peter Cole. * Mahir Ünsal Eriş, Kürt Yahudileri - Din, Dil, Tarih , (Kurdish Jews) bi [[Tirkî]], Kalan Publishing, Ankara, 2006 * Yona Sabar, The Folk Literature of the Kurdistani Jews (New Haven: Yale University Press, 1982. * Hasan-Rokem, G. , Hess, T. and Kaufman, S., [http://www.amazon.com/dp/1558612246/ Defiant Muse: Hebrew Feminist Poems from Antiquity: A Bilingual Anthology], Publisher: Feminist Press, 1999, ISBN 1-55861-223-8. (see page 65, 16th century/Kurdistan and Asenath's Petition) * Berkovic, S., Straight Talk: My Dilemma as an Orthodox Jewish Woman, Ktav Publishing House, 1999, ISBN 0-88125-661-7. * [http://www.hadassah.com/news/content/per_hadassah/archive/2003/03_NOV/isr-life.htm Hadassah Magazine, Nov. 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928035852/http://www.hadassah.com/news/content/per_hadassah/archive/2003/03_NOV/isr-life.htm |date=2007-09-28 }} * Grossman, Avraham. ''Pious and Rebellious: Jewish Women in Medieval Europe''. Brandeis University Press, 2004, p.&nbsp;163. * [http://www.kurdistanica.com/english/religion/judaism/judaism.html Judaism in Encyclopaedia Kurdistanica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215164752/http://www.kurdistanica.com/english/religion/judaism/judaism.html |date=2006-02-15 }} * [http://books.google.com/books?id=Bux9AAAACAAJ&dq=Schwartz,+Howard.+The+Day+the+Rabbi+Disappeared&lr=&as_brr=0 Schwartz, Howard. The Day the Rabbi Disappeared. Jewish Holiday Tales of Magic. Illustrated by Monique Passicot.] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1590]] [[Kategorî:Kurdên cihû]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 17an]] [[Kategorî:Mirin 1670]] h55q087wohspkizn7iz1q179ts2nppd 0 43088 2097286 1822231 2026-10-05T18:06:04Z Biyolojiyabikurdi 31567 2097286 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Koendama_herisê(rûviya_zirav).png|thumb|350px|Rûviya zirav di navbera gede û rûviya stûr de bi awayek badayî dirêj dibe.]] '''Rûviya zirav''' (bi îngilîzî ''small intestine'') di navbera [[gede]] û [[rûviya stûr]] de bi awayekî badayî dirêj dibe. Rûviya zirav bi qasî 6 – 7 metre dirêj e.<ref name="visualizing-human-biology" /> Firehiya coga rûvî 2.5 cm e<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J. S., & Wilson, K. J. (2014). Ross and Wilson anatomy & physiology in health and illness 12th ed.</ref> . Rûvî xwe li ser hev tewandî ye, loma di nav [[Kelênên laşê mirov|zikekelênê]] de bi hêsanî cih dibe<ref name="Modern Biology" />. Ji ber ko qalindiya (panî) wê, ne bi qasî ya rûviya stûr e, navê wê kirine rûviya zirav<ref name="Campbell" />. Rûvî li gel karê herisê, cogek wekî mîna riya xurek (rêxurek) kar dike, li başûrê Kurdîstanê ji bo rûviya zirav peyva '''rêxola barîk''' (zirav) tê bikaranîn. == Anatomiya rûviya zirav == Rûviya zirav ji sê beşan pêk tê. [[Rûviya donzdetilîk]], [[rûviya vala]], [[rûviya badayî]].<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. </ref> '''Rûviya donzdetilîk''' an jî rûviya donzdegirêk (bi înglîzî: ''duodenum'') navê xwe ji dirêjiya xwe digire. Dirêjiya rûviya donzdetilîkê bi qasî donzde tilî an jî 25 cm e.<ref name="Anatomy and physiology"/> Rûviya donzdetilîk dişibe pîta C yê,<ref name="OpenStax, Biology"/> ji guşera pîlorî dest pê dike hetanê rûviya vala (rûviya birçî) dirêj dibe. Ji bo [[herisa mekanîk]] a [[Lîpîd|çewrî]], ji [[kezeb]]ê [[zerav]] tê derdan, zerav bi navbeynkariya cogê tevlê xurekên nav donzdetilîkê dibê. Herwisa ji bo [[herisa kîmyayî]] jî ji [[Pankreas|pankresê]] enzîmên herisê tevlê donzdetilîkê dibe<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. and Hopson, J. (2006).Modern biology. Orlando: Holt, Rinehart and Winston.</ref> '''Rûviya vala''' an jî rûviya birçî (bi Înglîzî: ''jejenum''): Dirêjiya wê bi qasî 2.5 metre ye.<ref name="visualizing-human-biology"/> Mijîna xurekan cara pêşîn di rûviya vala de dest pê dike. '''Rûviya badayî''' (bi înglîzî: ''ileum'') beşa dawî ya rûviya zirav e. Dirêjiya wê bi qasî 3.6metre ye.<ref name="visualizing-human-biology"/> Di kotahiya rûviya badayî de rûviya stûr dest pê dike. == Pêkhateya rûviya zirav == [[Wêne:Histology of the Small Intestine_ku.png|thumb|350px|Li ser rûyê hundirîn(navpoş) a rûviya zirav de hin pêkhateyên mîna tilî hene navê van pêkhateyan memîle ye]] Çîna [[lînceperde]] û çîna jêrelînceperde di nav coga rûvî de pêçanên bazinî ava dikin. Pêçanên bazini ji aliyekî rûyê rûviya zirav fireh dikin, ji aliyê din ve xurek ji ber hebûna pêçanên bazinî, hedî bi hedî di nav rûvîde derbas dibe.<ref name="Human anatomy"/> Herisa kîmyayî û ya mekanîk di rûviya zirav de bi dawî tê.<ref name="Anatomy and physiology"/> Ji bo herisa kîmyayî û mijîna xurekan, xurek bi qasî 12 saet di nav rûviya zirav de dimîne. 90% ê xurek û av ji diwarê rûviya zirav tê mijandin û tevlê [[xwîn]]ê dibe.<ref name="Human anatomy">McKinley, Michael P.(2010) Human anatomy.3rd ed. McGraw-Hill Higher Education ISBN 978–0–07–337809–1 </ref> Çîna lînceperde ji [[rûkeşeşane]] pêk te. Ango rûkeşeşane navpoşê rûviya zirav dadipoşe. Li ser rûyê hundirîn (navpoş) a rûviya zirav de hin pêkhateyên mîna tilî hene navê van pêkhateyan [[memîle]] (bi ingilîzî: yekjimar "''villus''”, pirjimar "''villi''”) ye.<ref name="BSCS Biology">SCS Biology: A Molecular Approach, 9 th Edition New York,: Glencoe/McGraw-Hill Companies, Inc. ISBN 0-07-866427-6</ref> Memîle bi çînek xaneyên rûkeş ve dapoşî ye. Xaneyên rûkeş jî ji bo zêdekirina rûyê rûviya zirav, [[parzûna xaneyê]] ber bi coga (lumen) herisê dirêj dike, li ser rûyê xaneyê pêkhateyên wekî mîna kulkan peyda dibe. Ev pêkhate wekî [[wirdememîle]] (bi ingilîzî: yekjimar "''microvillus''”, pirjimar "''microvilli''”) tê navkirin.<ref name="visualizing-human-biology"/> Ango wirdememîle ji parzûna xaneya rûkeş pêk tê. Memîle û wirdememîle rûyê hûndirîn (navpoş) e rûvî firehtir dike,<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/> bi vî awayê xurek bi hêsanî tê mijandin.<ref name="Campbell">Campbell, Neil A., and Jane B. Reece. Biology. 8th ed., Pearson Education, Inc., 2008. ISBN 978-0-8053-6844-4</ref> Di nav çîna lînceperde de hin xaneyen taybet hene, xaneyên goblet û xaneyên derdanî mînakin ji bo van xaneyan. Xaneyên derdanî [[enzîm]] û [[hormon]] der didin. Xaneyên goblet lîncemade der dide.<ref name="Anatomy and physiology"/> Molekulên sakar (hûrik) ên wekî mîna [[glukoz]], [[Tirşeya amînî|asîdên amînî]] û hwd ji coga herisê derbasê nav [[Lûleya xwînê|lûleyên xwînê]] yên memîleyê dibin. Çewrî dikeve nav lûleyên lîmfê.<ref name="Human biology">Sylvia S. Mader, D., & Windelspecht, M. (2015). Biology (12th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education. </ref> Xurek bi difuzyonê an jî bi guhestina çalak ji rûvî tên mijandin<ref name="Modern Biology"/> == Nexweşiya kêmtoleransiya laktozê == Şîr şekirê [[laktoz]]ê lixwe digire. Loma laktoz wekî şekirê şîrê jî tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Ji bo heriskirina laktozê, di rûviya zirav a dergûş û zarokan de enzîma laktaz tê berhemkirin û derdan. Mîrovên bi temengihîştî li gor dema zaroktiya xwe hê kêmtir şîr vedixwe, loma di laşê mirovên temengihîştî de, derdana laktazê jî roj bi roj kêm dibe an jî bi tevayî radiweste. Mirovên ko di rûviya wan da bi têra xwe laktaz çênabe, wekî nexweşên kêmtoleransiya laktozê tên navkirin (bi îngilîzî:lactose intolerance).<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology. Boston, MA: Cengage Learning. </ref> Ev kesan gava şîr vedixwin, laktoz di rûviya wan da nayê heriskirin û dibe sedema vijik û gazên rûvî. Li hin herêman, mirovên gihîştî vexwarina şîrê, her wekî dema zaroktiya xwe didominin. Derdana laktaz jî di laşê van kesan da didome, loma nexweşiya kêmtolerensiya laktozê li nav van mirovan de gellek kêm e. Mirovên bi nexweşiya kêmtoleransiya laktozê ketine, laktozê naherisînin, laktoz ji bo demek dirêj di nav rûviyên wan da dimîne. [[Bakterî|Bakteriyên]] nav rûvî, laktozê dimeyinin (tirş dikin). Bi meyandina laktozê gazên wekî Karbona dîoksîd, hîdrojen û hin corên asîdan çêdibe.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">OpenStax, Anatomy & Physiology, OpenStax,2013 [https://openstax.org/details/books/anatomy-and-physiology]</ref> Ji ber ko laktoz di rûvî de dimîne pestoya osmoziya nav rûvî zêde dibe, av ji dorhêlê bi difuzyonê dikeve nav rûvî. Zêdebûna av, gaz û asîd, zik û rûviyên mirov diwerîmîne û diêşîne<ref name="Human biology"/> Li gel van nerihetiyan, dibe ko mirov vijikî jî bibe. == Nexweşiya sîliyak == Di nav genim, ceh û çewder de komek [[proteîn]] heye navê wî gluten e.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA"> ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA, celiac disease [https://www.britannica.com/science/celiac-disease]</ref> Koendama bergiriyê ya hin mirovan, glutenê wekî hokara nexeşiyê dehesibîne û li hember glutenê bergirî dabîn dike. Kêmtolerasnsiya glutenê wekî nexweşiya sîliyak tê navkirin (bi îngilîzî: ''celiac disease''). Kesên bi nexweşiya sîliyakê heke di nav xwarina xwe de gluten bixwe, xaneyên bergiriya laş, êrîş dibin ser lînceperdeya rûviya zirav. Ji ber êrîşa xaneyên bergiriyê, ziyan digihîje memîleyên rûvi. Memîleyên ziyangirtî bi têra xwe xurek namijînin.<ref name="OpenStax, Biology"> OpenStax Biology. 2013. [http://cnx.org/content/col11448/latest] </ref> Nexweşiya sîliyak, nexweşiyek bomaweyî (genetîkî) ye. Nîşaneyên nexweşiyê; Di coga herisê de peydabûna gaz, zikçûn, westayî, bêtaqetî, jarbûn, kêmxwînî. Nexweşên sîliakê dive teqez xurekên bêgluten bixwin<ref name="OpenStax, Biology"/> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}}{{Anatomiya lawiran}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endam (biyolojî)]] [[Kategorî:Koendama herisê]] [[Kategorî:Zik]] ci48dgd07u0uipwe5oo4fzro8wu3aib 0 44475 2097269 1890568 2026-10-05T13:23:00Z Muro 5644 170472 2097269 wikitext text/x-wiki [[Wêne:I kofte ile sahur.jpg|thumb|rast|280px|Ecîn, kutilka Rihayê, çîk]] '''Çîgê goşt''', '''çîk''', '''kutilka Rihayê''', '''kufteya çîkê''', '''Ecîn''', cure xwarineke ji koma xwarinên [[riz]] û [[savar]]ê ye. Bi bandora tirkî, niha kurd jî êdî jê re ''çîg kofte'' (''çîkufte'') dibêjin. bi piranî goştê xav tê çêkirin. Ew bi kevneşopî ji goştê sor hûrkirî, kêm-rûn têne çêkirin. Guhertoya vejeteryanê ji genim, paste tomato, îsotê yên hêrandî, û biharatên din pêk tê. == Dîrok == Li gorî rîwayetek, tê gotin ku diya pêxember Birahîm dema ku ji bilî Sawer û goştê gazelekê pê ve tiştek tune bû, hate dahênandin. Li gorî kevneşopiyek din, Çiğ Köfte di dema Birahîm de li [[Riha|Rihayê]] (Urfa) hate dahênandin. Gava ku Nimrod ji bo kevirek sersaxî (qedaga bû) agir berhev dikir, jina nêçîrvan neçar bû ku goştê xav bi bulgûr, giha û biharatan tevlihev kir, û pê destar ê kevirî bikar anî da ku tevlihevê heya ku tamxweş bibe. == Berkelî == Berkelî ji bo xwarina heşt kesan hatiye hesabkirin. * ''1 serî [[sîr]]'' * ''2 serî [[pîvaz]]'' * ''10 ta pîvaza heşîn'' * ''Nîvê [[lîmon]]ek'' * ''4 stegan (qedeha avê) [[savar]]a kufteyê'' * ''Kevçiyek [[îsot]]a reş'' * ''Nîv kg [[goşt]]ê bêrûn ê kutayî û hêrayî'' * ''6 kevçî îsota hişkkirî'' * ''Pirnagek (demet, qevçe, baq) [[bexdenûs]]'' * ''Kevçiyek [[merge]] (ava firingiyan, ava bacanan)'' == Çêkirin == Bexdenûs û tayên pîvazê bo bikaranînê tên ristekirin, hûrkirin. Teşt tê danîn û îsota hişkkirî, xwê, îsota reş, merge, serîpîvaza tîkekirî, sîra kutayî û goştê dixinê. Bi hêza tiliyan baş tê strîn. Paşê savar kulm bi kulm dikeve navê û bêî sekinandinê tê strîn. Av nakevê ku têkel bi ava xwe kewa xwe bigire lê hin kes avê jî didilopînînê. Heya savar wekî hevîrê nerm bû strandin didome. Piştre têkela berê hatibû amadekirin a ji bexdenûs û pîvazê tevlî dibe û dîsa tê strîn. Kutîlk tên çêkirin û wan radixin ser destexaneyê. Dora destexaneyê şelên [[xiyar]]ê, [[pirpar]], [[kahû]], [[pûjan]] û tevrik (tivir) û li ser daxwazê kûpikên biharbêhnê ([[biharat]]) tên danîn. Pirranî bi dewê dixwin. Kutîlka Rihayê ne tenê li Rihayê navdar e, li Dîlok, herêma Tolhildanê û li Amedê jî pirr tê xwarin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} {{Pêjgeha-kurdî-şitil}} [[Kategorî:Kufte|Kutilk]] [[Kategorî:Pêjgeha asûrî|suryanî]] [[Kategorî:Pêjgeha cihû]] [[Kategorî:Pêjgeha ermenî]] [[Kategorî:Pêjgeha kurdî]] [[Kategorî:Pêjgeha vegan]] [[Kategorî:Pêjgeha Rihayê]] [[Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Riha]] [[Kategorî:Xwarinên riz û savarê]] i2jn78kdciha24gnqw1w4t3qs5zcktz 0 53306 2097285 2088178 2026-10-05T18:05:05Z Biyolojiyabikurdi 31567 2097285 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Glucose metabolism ku.svg|thumb|350px|Xurekên bi karbohîdrad di laşê mirov de tên heriskirin û monomera glukozê peyda dibe.Glukoz di nav [[kezeb]] û xaneyên [[masûlke]]yan de wekî glîkojen tê embar kirin.Gava pêdivî pê hebe,glîkojen bi şiklê glukoza sebest belavê laş dibe.]] {| border="2" cellspacing="0" cellpadding="4" rules="all" class="hintergrundfarbe1 rahmenfarbe1" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:1em 0 1em 1em; border-style: solid; border-width: 1px; border-collapse:collapse; font-size:95%; empty-cells:show; " |- style="background-color:#ffdead;" ! colspan="2" | Glukoz |- style="background-color:#ffffff;" | colspan="2" align="center" | [[Wêne:DL-Glucose.svg|280px|]]<br /> |- style="background-color:#ffdead;" ! colspan="2" | Agahiyên gelemper |- | Nav || Glukoz |- | Navên din || Şekirê tirî, tirîşekir? |- | [[Direfş]] || C₆H₁₂O₆ |- style="background-color:#ffdead;" ! colspan="2" | Taybetmendî |- | [[Baristeya molekulî]] || 180,16 <math> \frac {g}{mol}</math> |- | [[Tîrbûn]] || 1,562 <math> \frac {kg}{m^3}</math> |- | Rewşa di germiya odê de || hişk |- | [[Xala helînê]] || 146 [[Grad Selziyus|°C]] |} '''Glukoz''' ({{Bi-grc|γλυκύς|glukús|wate=şêrîn}}) an şekirê tirî ({{Ziman-en|grape sugar}}) [[monosakkarîdek]] e. Di siruşte de şekirê herî belavbûyî glukoz e.Formula kîmyayî ya glukozê C₆H₁₂O₆ e. Navê din a glukozê dekstroz e. Her wîsa glukoz wekî şekirê xwîne jî tê bi nav kirin. Ji ber ku di nav tirî de gelek glukoza serbest heye,li hin deveran şekirê tirî jî ji boy navê glukozê tê bi kar anîn. [[Hingiv]] ji %35 ê giraniya xwe ji glukoza serbest distîne. Hemû polîsakkarîd ji molekulên glîkozê pêk tên. Ji boy piraniya zîndeweran çavkaniya serekî ya enerjiyê glukoz e. Xaneyên mirov ji bo peydakirina enerjiya [[Adenozîna trîfosfat|ATP]]-yê, pêşî molekulên glukoza nav xwînê digrin nav [[xane]]yê. Ku di xaneyê de têra xwe glukoz tune be, vê gavê lîpîd an jî proteîn ji bo çêkirina ATP-yê tên bikaranîn. Ji xeynî vana, ji boy çêkirina [[endamok]]ên xaneyê, hin cureyên [[asîdên amînî]] (aa), û hin cureyên vîtamînan jî pêwistî bi glukozê heye. Ku di laşê mirov da asta glukozê zêde bibe, vê gavê hinek ji molekulên glukozê bi navbeynkariya hormonan vediguherin [[glîkojen]] an jî [[lîpîd]]an. Loma mirov bi xwarinên (xurekên) bi karbohîdrad qelew dibe. Zîndewer piraniya glukozê ji xurekên karbohîdradî digirin. Wekî mînak, dema em nan, savar, maqarne, kartol, gêzer, an jî pîvaz dixwin, em ji van xurekan nîşa digirin û bi [[enzîm]]ên hilweşîner, [[nîşa]]yê parçe dikin û dikin glukoz. Xaneyên [[mêjî|mejî]] yên mirov, tenê dikare ji glukozê enerjî peyda bike. Loma, divê her tim di nav [[xwîn]]a me de glukoza serbest tevbigere. Di nav xwîna mirovên tendurist da, asta glukozê 80-120 mg/dl ye.(Ji boy asankirinê em dikarin vî mînakê bidin, nîv pîyanek(qedeha avê) xwîn bi qasi 1 desî lîtreye û divê di nava wê da bi qasî 80-120 mîlîgram glukoz hebe). Di nav xwînê de asta glukozê bi navbeynkariya [[hormon]]ên [[însulîn]] û glukagon ve tê rêkxistin. Însulîn glukozê ji [[parzûna xaneyê]] derbasê nav xaneyê dike. Eger xaneyên pankreasê bi têra xwe [[însulîn]] çênekin, [[nexweşiya şekir]] (şekirmizî, dîyabet) pêk tê. Mirovên bi nexweşiya şekir in, di nav xwîna wan da asta glukozê pir zêde dibe. [[Riwek]] û hin cureyên [[bakterî]] glukozê di nav xaneyên xwe de bi [[fotosentez]]ê çêdikin. Molekulên glukozê, di xaneyên zîndeweran de bi awayekî kîmyayî bi hev tên girêdanê û molekulên wekî maltoz, glîkojen, nîşa û seluloz çêdibin. Ku di we gotarek de an jî de gotarek zanistî ye de Glukoz bê pêş nav hatibe nivîsandin, ango D-Glukoz anjî L-Glukoz nê hate be nivîsandin, li vire ji D-Glukkoze te qal kirin. L-Glukoz isomerike ne zêde girînge. == Pircure îzomerê Glukoze == <gallery> Glucose Fisher to Haworth.gif|Glucose ji Zincîr aha xelkoyî. D-Glucose farbig V1.png|D-Glucose L-Glucose farbig V1.png|L-Glucose Glucose chain structure numbered.svg|îzomera Glucose be awa zincîre Alpha-D-glucopyranose-2D-skeletal.svg|<center>''α''-<small>D</small>-glucopyranose</center> Beta-D-glucopyranose-2D-skeletal.svg|<center>''β''-<small>D</small>-glucopyranose</center> D-glucose-chain-3D-balls.png|<center>îzomera Glucose be awa zincîre: Modela top û têhildan</center> D-glucose-chain-3D-vdW.png|<center>îzomera Glucose be awa zincîre: Modela barestedar</center> Alpha-D-glucose-3D-sticks.png|<center>''α''-<small>D</small>-glucopyranose</center>Modela têhildan Beta-D-glucose-3D-sticks.png|<center>''β''-<small>D</small>-glucopyranose</center>Modela têhildan </gallery> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Adan]] [[Kategorî:Biyokîmya]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Glîkolîz]] [[Kategorî:Glukoz| ]] 72dv4p2lahnr3hk8johik54bngqsiji 0 53323 2097280 2088176 2026-10-05T17:43:06Z Biyolojiyabikurdi 31567 2097280 wikitext text/x-wiki {| border="2" cellspacing="0" cellpadding="4" rules="all" class="hintergrundfarbe1 rahmenfarbe1" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:1em 0 1em 1em; border-style: solid; border-width: 1px; border-collapse:collapse; font-size:95%; empty-cells:show; " |- style="background-color:#ffdead;" ! colspan="2" | Fruktoz |- style="background-color:#ffffff;" | colspan="2" align="center" | [[Wêne:DL-Fructose num.svg|200px|]] |- style="background-color:#ffdead;" ! colspan="2" | Agahiyên gelemper |- | Nav || Fruktoz |- | Navên din || Şekirê fêkiyê, fêkîşekir? |- | [[Direfş]] || C₆H₁₂O₆ |- style="background-color:#ffdead;" ! colspan="2" | Taybetmendî |- | [[Baristeya molekulî]] || 180,16 <math> \frac {g}{mol}</math> |- | [[Tîrbûn]] || 1,59 <math> \frac {kg}{m^3}</math> |- | Rewşa di germiya odê de || hişk |- | [[Xala helînê]] || 100–104 [[Grad Selzîyus|°C]] |} '''Fruktoz''' (bi latînî: ''fructus'', tê wateya "fêkî") an jî '''şekirê fêkiyê.''' Di nav hegzozan da şekirê herî tehmşirîn fruktoz e.Wekî levuloz ji bi nav dibe. Ji ber ku di nav fêkiyên wekî tirî, sêv, û hirmiyan da fruktoza serbest bi mêjerek mezin heye, fruktoz wekî şekirê fêkiyê jî tê bi nav kirin. [[Hingiv]] û nektar (şîreya şîrîn a kulîlkan) jî gelekî fruktoz lixwe digirin. Şekirê çayê([[sukroz]]) ji fruktoz û [[glukoz]]ê pêk tê. Fruktoz di [[kezeb]]a mirov de tê guherandinê, ji fruktoz molekulên wekî [[glîserol]] û [[trîglîserîd]] çêdibin. Ji van molekulan jî dibe ku molekulên [[rûn]]ê, glukoz û [[glîkojen]]ê çêbibin. Hema hemû [[xane]] ji bo peydakirina enerjiya [[ATP]]yê ligel glukoz, fruktozê jî bi kar tînîn. Fruktoz cureyek [[monosakkarîd]] e. Formula wî ya kîmyayî C₆H₁₂O₆ ye. Cudahiya wê ji [[glukoz]] ew e ku şekirê fêkiyê [[kêton]] şûna [[aldehîd]] pêve ye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Adan]] [[Kategorî:Biyokîmya]] [[Kategorî:Kîmya]] 6btsnm4xoeiqsn4hs53fd09u0boipdp 0 59282 2097279 1717085 2026-10-05T17:40:15Z Biyolojiyabikurdi 31567 2097279 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Nukleotîd ku.png|thumb|400px|Asîdên nukleyî heyşt cor in.]] '''Nukleotîd''' yekeya [[asidên nukleyî]] (ADN û ARN) û [[adenozîna trîfosfat]]ê (ATP) ne. Di nav xaneyên zîndeweran de heşt corê nukleotîdan heye. Ji vana çar cor di çêkirina [[ADN]]yê de, çar cure jî di çêbûna [[ARN]]yê de cih digirin. Di pêkhateya [[ATP]]yê de tenê yek cor nukleotîd heye. == Beşên nûkleotîdê == [[Wêne:Nucleotides 1 ku.svg|thumb|400px|Pêkhatina nukleotîdan]] Nukleotîdek ji sê bêşan pêk tê. === Koma fosfatî === [[Wêne:DNA structure and bases color ku.svg|thumb|300px|ADN (asîda deoksîrîbonukleyî) ji nukleotîdan pêk tê]] Ji bo hemû corên nukleotîdan, tenê yek corek koma fosfatî heye. Koma fosfatî ji asîda fosforî (H₃PO₄) pêk te, dema bi şekirê pentoz ve tê girêdanê, hîdrojen jê diqete û dibe PO₄ ^-2. Tu bandora komeleya fosfatî li ser corebûna nukleotîdan tune ye. === Şekirê pênckarbonî (pentoz) === Du corên [[şekirê pênckarbonî]] heye. Di nukleotîden ADNyê de navê şekirê pênckarbonî ([[pentoz]]) deoksîrîboz e. Di nukleotîdên ARNyê de navê pentozê [[rîboz]] e. Di Şekirê ADNyê de oksîjenek kêm e. Loma ev pentoz, wekî rîboza kêmoksîjênî ([[deoksîrîboz]]) tê navkirin. Formula kîmyayî ya [[şekirê rîbozê]] C₅H₁₀O₅ e. Formula kîmyayî ya [[şekirê deoksîrîbozê]] C₅H₁₀O₄ e. Loma ev şekir kêmoksîjenî ye. === Baza nîtrojenî === [[Bazên nîtrojenî]] yên nukleotîdan penc cor e. Adenîn, tîmîn, [[guanîn]], sîtozîn, [[urasîl]] ==== Purîn ==== [[Adenîn]] û guanîn molekulên cot xelekî ne, van herdu bazên nîtrojenî wekî purîn tên navkirin. Ev herdu baz hem di pêkhateya ADN hem ji di ya ARNyê de cih digirin. ATP baza adenînê li xwe digire. ==== Pîrîmîdîn ==== [[Sîtozîn]], urasîl û [[tîmîn]] molekulên yek xelekî ne, van hersê bazên nîtrojenî wekî pîrîmîdîn tên navkirin. Sîtozîn hem di pêkhateya ADN hem ji di pêkhateya ARNyê de cih digire. Adenîn di pêkhateya ADNyê û ATPyê de, urasîl jî tenê di pêkhateya ARNyê de cih digire. == Girêdanên derve == * [http://www.biology-pages.info/N/Nucleotides.html] * [https://www.britannica.com/science/nucleotide] {{Kontrola otorîteyê}} {{Biyolojî-şitil}} [[Kategorî:Asîda deoksîrîbonukleyî]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Nukleotîd| ]] 94j965kurwavdci2fxgq430j3l7tr6y 0 75591 2097284 1834072 2026-10-05T18:03:37Z Biyolojiyabikurdi 31567 2097284 wikitext text/x-wiki '''Monosakarîd''' (wateya ''mono-'', "yek", a ''sakarîd'', "şekir" e), ango wateya monosakarîd [[karbohîdrad]]ên yek şekirî ye. Ji ber ku tenê ji molekulek pêk tê, monosakarîd wekî şekirê hêsan tê binavkirin. Monosakarîd ji boy karbohîdradên [[makromolekul]], [[monomer]] in. Monosakarîd li gor hejmara karbonên molekulê tên rêzkirin. Di [[xane]] û şaneyên zîndeweran de herî zêde monosakarîdên sêkarbonî, pênckarbonî û şeşkarbonî heye. Molekula sêkarbonî wekî trioz, a pênckarbonî wekî pentoz û a şeşkarbonî jî wekî hegzoz tê bi nav kirin. Di nav molekula monosakkarîdan rêjeya karbon, hîdrojen û oksîjenê 1:2:1 e. Ji xeynî deoksîrîboz, pêkhatina hemû monosakarîdan bi formûla (CH₂O)n ê tên îfade kirin. Di vî formulê de n hejmara karbonan temsîl dike. Wekî mînak, glukoz monosakarîdek şeşkarbonî ye, loma formûla wî C₆H₁₂O₆ ye. Terma karbohîdrad bi kokî ji peyvên karbon û avê tê. [[Wêne:D-Glyceraldehyde_2D_Fischer.svg|thumb|150px|Glîseraldehît trîoz e]] == Trîoz == Monosakarîdê sêkarbonî ye. Wekî mînak, glîseraldehîd trioz e. Trîoz dema hilmija xaneyê û dema fotosentezê çêdibe. Lê di xaneyê de molekulên trîoz bi serbixwe namînin, bi hin molekulan ve bi bendên kîmyayî girê dibin û molekulên wekî hegzoz, [[asîda amînî]], glîserol, asîda laktî, asîda pîruvî hwd çêdikin. == Pentoz == Şekirên pênckarbonî ne. Ji boy pentozan formula gelemperî C₅H₁₀O₅ e. Di xaneyên zîndeweran de herî zêde pentozên bi navê rîboz û deoksîrîboz heye. Tu xane pentozan ji bo peyda kirina enerjî bi kar nayne. Enerjiya xaneyê ji hegzoz, [[dîsakarîd]] û [[polîsakarîd]]an peyda dibe. === Rîboz === Şekirê rîboz di çêbûna [[ARN]] ([[asîda rîbonukleyî]]), ATP ([[adenozîna trîfosfat]]) û hin koenzîman de cih digire. Formula rîbozê C₅H₁₀O₅ e. [[Wêne:DRibose_Fischer.svg|thumb|200px|Rîboz şekirek pentozî ye]] === Deoksîrîboz === Şekirê deoksîrîboz, di çêbûna [[ADN]] ([[asîda deoksîrîbonukleyî]]) de cih digire. Di pêkhatina deoksîrîbozê de oksîjenek kêm ê. Loma formula rîboza kêmoksîjen (deoksîrîboz) C₅H₁₀O₄ e. == Hegzoz == Monosakarîdên şeşkarbonî wekî hegzoz tên binavkirin. Glukoz, fruktoz û galaktoz hegzoz in. Tehma her siyan jî şîrîn e. Van her sê monosakarîd jî di nav avê de dibihujin (dihelin). Formula kîmyayî ji boy her sê monosakarîd jî C₆H₁₂O₆ e. Hemû cureyên hegzozan ji bo çêkirina [[dîsakarîd]] û [[polîsakarîd]]an, dibin molekulên yeke (monomer). Glukoz, fruktoz û galaktoz îzomerên hevdu ne. Ku hin molekul bi formula kîmyayî wekhev bin, lê rêza atomên an jî cihên atomên her molekulê ne yeksan be, vê gavê van molekul wekî molekulên îzomer tên bi nav kirin. Hemû hegzoz bi eslê xwe ji glukozê pêk tên. Glukoz jî ji madeyên inorganîk, bi gavên [[fotosentez]] û [[kemosentez]]ê ji hêla zîndewerên ototrofî tê çêkirin. Monosakarîd di nav avê de formula zincîrî ya xwe diguherînin formula xelekî yê. [[Wêne:D-glucose-chain-2D-Fischer.png|thumb|150px|Glukoz]] [[Wêne:Glucose Fisher to Haworth.gif|thumb|200px|Monosakarîd di nav avê de formula zincîrî ya xwe diguherînin formula xelekî yê.]] === Glukoz === Di siruştê de şekirê herî belavbûyî glukoz e. Navê din a glukozê [[dekstroz]] e. Her wîsa glukoz wekî şekirê xwîne jî tê bi nav kirin. Ji ber ku di nav tirî de gelek glukoza serbest heye,li hin deveran şekirê tirî jî ji boy navê glukozê tê bi kar anîn. [[Hingiv]] ji %35 ê giraniya xwe ji glukoza serbest distîne. Hemû polîsakarîdan ji molekulên glîkozê pêk tên. Ji boy piraniya zîndeweran çavkaniya serekî ya enerjiyê glukoz e. Xaneyên mirov ji bo peyda kirina enerjiya ATP yê, pêşî molekulên glukoza nav xwînê digrin nav xaneyê. Ku di xaneyê de têra xwe glukoz tune be, vê gavê [[lîpîd]] an jî [[proteîn]] ji bo çêkirina ATP tên bi kar anîn. Ji xeynî vana, ji boy çêkirina lebatokên xaneyê, hin asîdên amînî (aa), û hin cureyên vîtamîn jî pêwistî bi glukozê heye. Ku di laşê mirov da asta glukozê zêde bibe, vê gavê hinek ji molekulên glukozê bi navbeynkariya hormonan vediguherin [[glîkojen]] an jî lîpîdan. Loma mirov bi xwarinên adanên bi karbohîdrad qelew dibe. Zîndewer piraniya glukozê ji adanên bikarbohîdrad digirin. Wek mînak, dema em nan, savar, maqarne, kartol, gêzer, an jî pîvaz dixwin, em ji van adanan [[nîşa]] digirin û bi [[enzîm]]ên hilweşîner, nîşayê parçe dikin û dikin glukoz. Xaneyên [[mêjî]] yên mirov, tenê dikare ji glukozê enerjî peyda bike. Loma, divê her tim di nav xwîna me de glukoza serbest tevbigere. Di nav xwîna mirovên tendurist da, asta glukozê 80-120 mg/dl ye.(Ji boy asankirinê em dikarin vî mînakê bidin, nîv pîyanek(qedeha avê) [[xwîn]] bi qasi 1 desî lîtreye û divê di nava wê da bi qasî 80-120 mîlîgram glukoz hebe). Di nav xwînê de asta glukozê bi navbeynkariya [[hormon]]ên [[însulîn]] û glukagon ve tê westar kirin. Însulîn glukozê ji [[parzûna xaneyê]] derbasê nav xaneyê dike. Eger xaneyên pankreasê bi têra xwe însulîn çênekin, [[nexweşiya şekir]] ([[şekirmizî]], dîyabet) pêk tê. Mirovên bi nexweşiya şekir in, di nav xwîna wan da asta glukozê pir zêde dibe. [[Riwek]] û hin cureyên [[bakterî]] glukozê di nav xaneyên xwe de bi fotosentezê çêdikin. Molekulên glukozê, di xaneyên zîndeweran de bi awayekî kîmyayî bi hev tên girêdanê û molekulên wekî [[maltoz]], glîkojen, nîşa û [[seluloz]] çêdibin. === Fruktoz === Di nav hegzozan da şekirê herî tehmşirîn fruktoz e. Wekî levuloz ji bi nav dibe. Ji ber ku di nav fêkiyên wekî tirî, sêv, û hirmiyan da fruktoza serbest bi mêjerek mezin heye, fruktoz wekî şekirê fêkî jî tê binavkirin. Hingiv û nektar(şîreya şîrîn a kulîlkan) jî gelekî fruktoz dihundirînin. Şekirê çayê ([[sukroz]]) ji fruktoz û glukozê pêk tê. Fruktoz di [[kezeb]]a mirov de tê guherandinê, ji fruktoz molekulên wekî glîserol û trîglîserîd çêdibin. Ji van molekulan jî dibe ku molekulên rûnê, glukoz û glîkojenê çêbibin. Hema hemû xaneyan ji bo peydakirina enerjiya ATPyê ligel glukoz, fruktozê jî bi kar tînîn. === Galaktoz === Wekî şekirê şîrê tê bi nav kirin. Şîrîniya wê ji ya fruktoz û glukozê kêmtir e. Di siruştê de galaktoza serbest tune ye. Galaktoz di pêkhateya [[laktoz]]ê de heye. Ji xeynî şîrê ajalan, hin riwek an jî berhemên riwek jî galaktoz dihundirînin. Wekî mînak, hêjîr, bindeq û fasûlî. Ji bilî vê, di çêbûna molekulên bi navê [[glikoprotein]]ê jî pêdivî bi glaktozê heye. Li ser parzûna xaneyên mêjî molekulên galaktozê heye, loma navek din a galaktoz şekirê mêjî yê. Guhandar (memikdar) di xaneyên memikên xwe de ji glukozê galaktoz çêdikin. Ji glukoz û galaktozê jî şîr çêdikin. [[Laktoz]] karbohîdrada şîrê yê û ji galaktoz û glukozê pêk tê == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.britannica.com/science/monosaccharide] * [http://www.biology-online.org/dictionary/Monosaccharide] * [http://www.biocab.org/monosaccharides.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112015043/http://www.biocab.org/Monosaccharides.html |date=2017-11-12 }}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112015043/http://www.biocab.org/Monosaccharides.html |date=2017-11-12 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] tbe0v2y0h0g46vedxl0cb2m1welyjlk 0 75598 2097289 2030062 2026-10-05T18:09:17Z Biyolojiyabikurdi 31567 2097289 wikitext text/x-wiki '''Polîsakkarîd''' cureyek [[karbohîdrad]] e. Ji monomera glukozê pêk tê. '''n(Monosakkarîd) → Polîsakkarîd + n-1(H₂O)''' [[Monosakkarîd]] bi bendên glîkozîdî bi hev tên girêdan û dibin zincîrek dirêj a polîsakkarîd. Dibe ku polîsakkarîdek ji deh hezaran pirtir monosakkarîdan çêbûyî be. Di [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] zîndeweran de çar cureyên polîsakkarîdan heye. Ji vana nîşa û glîkojen polîsakkarîden ji boy enbar kirina adanên karbohîdradî(bi karbohîdrad) ne. Seluloz û kîtîn jî polîsakkarîdên binyadî ne. == Nîşa == [[Wêne:Amylopektin_Haworth.svg|thumb|250px|Amîlopektîn]] [[Wêne:Amylose2.svg|thumb|250px|Amîloz]] Ji du molekula polîmerên [[glukoz]]ê, amîloz û amîlopektîn pêk tê. [[Riwek]] xurekê wekî hebikên nîşayê di xaneyên xwe de enbar dikin. Ku di nav xaneyek de molekulên nîşa hebe, bê şik ev xane xaneya riwekê ye. Riwek bi [[fotosentez]]ê glukozê çêdikin, paşê vî glukozê di xaneyên reh û qurmê xwe de bi şiklê nîşa embar dikin.Nîşaya riwekan, %15-25an ji amîlozê û %85-75an ji amîlopektînê pêk tê. Amîloz û amîlopektîn polimerên glukozê ne. Zincîra amîlozê ne şaxdayî ye,molekulên glukozê bi hevdu re bi bendên glîkozîdî yen α(alfa) 1,4 tên girêdanê. Zincira xêzikî ya amîlozê di nav giraweya avî de şeklê lûlpêçê digire. Bi gelemperî molekulek amîlozê ji 500- 10000an molekulên glukozê pêk tê .Amîloz di nav avê de nabihuje (nahele). Molekula I₂(Îyod) bi rengê sor e. Dema dilopek îyodê li ser nîşa bên dilop kirin,îyot dikeve nav zîncîra lulpêçî ya amîlozê û rengê nîşa dibe şîn-lacîwerd. Amîlopektîn ji amîlozê girtir e. Molekulek amîlopektînê bi gelemperî ji 2000-200000an molekulên glîkozê pêk tê. Zincîra amîlopektîn şaxdayî ye. Glîkoz bi bendên α 1,4 û bendên α 1,6 ê bi hev girêdayî ne. Amîlopektîn bi îyodê rengê binevşî digire. Li gor amîlozê, amîlopektîn di nav avê de hin bêhtir dibihuje. Ji bo ku nîşa ji [[parzûna xaneyê]] derbas bibe, divê bên herisandin. [[Enzîm]]a amîlazê nîşayê bi hîdrolîzê parçeyê [[maltoz]]ê dike. Maltoz jî bi enzîma maltazê hîdrolîz dibe û glîkoz çêdibe. Dema mirov adanên bi nîşa dixwe, nîşa bi alikariya enzîman tê herisandinê û bi şiklê glukozê dikeve nav xaneyan. == Glîkojen == [[Wêne:Glicogeno_ramificato.gif|thumb|250px|Glîkojen]] Ji xeynî riwekan, hemû zîndewer ên prokaryotî û yên eukaryotî adan bi şiklê glîkojenê di nav xaneyên xwe de enbar dikin. Glîkojen polîmera glukozê ye. Ango molekulên glukozê bi reaksiyona dehîdrasyonê bi hevre tên girêdanê û dibin glîkojen. Glukoza zêde, bi alîkariya [[hormona însûlînê]] di xaneyên [[kezeb]]ê û masûlkeyên mîrovan de wekî glîkojen tê enbar kirin. Ne bi qasî kezeb û masûlkeyan be jî, xaneyên [[gûrçik]]ê û xaneyên leukosîtan jî glîkojen dihûndirînin. Dema asta şekirê xwînê dadikeve, glîkojena kezebê bi navbeynkariya [[hormona glukagonê]], hîdrolîz dibe û glîkoz ji kezebê derbasê nav xwînê dibe. Glukoz bi gera xwînê belavê hemû şane û xaneyan dibe. Glîkojena masûlkeyan tenê ji bo xaneyên masûlkeyan dibe çavkaniya glukozê. Molekula glîkojenê dişibe molekula amîlopektînê,lê glîkojen girtir e û hê pirtir şaxdayî ye. Ji boy peydakirina [[Adenozîna trîfosfat|ATP]], çavkaniya yekemîn a xaneyê glukoz, a duyemîn jî glîkojen e. Ku di xaneyêk de glîkojen hebe, bi dilopa iyotê pirtikên glîkojenê rengê sor an jî qehweyî digire. == Seluloz == [[Wêne:HaworthStrukturCellulose.jpg|thumb|250px|Seluloz]] Molekulên glukoz lê pey hev rêz dibin û selulozê çêdikin. Di molekula selulozê de molekulên glukozê bi 180° ji hev badayî bi hev hatinê girêdanê. Ji ber wê sedemê, her çiqas ku monomerên seluloz û nîşayê glukoz bin jî, molekula selulozê ji ya nîşayê cuda ye. Dibe ku molekula selulozê ji sedan an jî bi hezaran molekulên glukozê çêbûyî be. Berevajiyê nîşayê, seluloz molekulek neşaxdayî ye. Molekulên selulozê li ber hev dirêj dibin û mîkrofîbrîl(hûrrîşal)an çêdikin. [[Dîwarê xaneyê]]n riwekan û ên kevzên avê ji selulozê pêk tê. Loma li derdora dinyê de molekula organîk a herî zêde belavbûyî seluloz e. Mîkrofîbrîlên selulozê xurtayî didin dîwarê xaneyên riwekan. Seluloz bêbêhn û bêtehm e, di nav avê de nabihuje.Seluloz karbohîdrada binyadî ye, ajal nikarin selulozê biherisînin(hîdrolîz bikin) û jê glukoz derxin. Ajalên [[giyaxur]] bi alikariya bakteriyan selulozê parçê dikin. Ajalên wekî çêlek ,mîh, bizin, hêştîr ajalên hûrdar in. Di ûrê van ajalên giyaxur de bakteriyên ku selulozê diherisîn hene. [[Bakterî]] selulozê diherisînin nav molekulên piçûktir, an jî heta glukozê parçe dikin. Ajal bi vî awayê parçeyên selulozê an jî glukoza selulozê wekî adan digirin. Ajalên wekî kergoşk, hesp, kusî ajalên giyaxur ên bêhûr in. Di rûviya kor ên van zîndeweran de bakterîyên selulozê hene. Seluloz bi kêra van bakterîyan tê herisandinê. Loma rûviya kor a van ajalan ji ya ajalên din girtir e. Ji xeynî bakteriyan,hin cureyên [[karok]] jî selulozê diherisînin. Bi vî awayê riwek pûç dibin, dirizin û tevê xweliyê dibin. == Kîtîn == [[Wêne:Chitin Haworth.svg|thumb|250px| Kîtîn]] Dîwarên xaneyên karok û qalikên artiropodan ji kîtînê çêbûyî ye .Di cîhana ajalan da, ajalên wekî dûpişik, kêzik, kulî, pîrik zîvzîve ajalên ji çîna artiropodan e. Kîtîn di qalikê artiropodan de erka kakûtê dike. Wekî hemû polîsakkaridan, kîtîn jî ji monomeran pêk tê,lê monomera kîtîn ne glukoza asayî ye. Glukoza di nav kîtînê di pekhateya xwe de ji xeynî atomên karbon, hîdrojen û oksîjenê, atoma azote jî li xwe digire. Molekula kîtînê dişibe molekula selulozê,lê her monomerên kîtînê de komek hîdroksîle bi komek amîn asetîlê cih guheriye. Monomerên kîtînê ne wekî glîkoz lê wekî glîkozamîna asetîl-N tên bi nav kirin. [[Wêne:Androctonus_australis_qtl1.jpg|thumb|çep|200px| Kalika dûpişkê ji kîtînê pêk tê.]] Kîtîn di nav avê de nabihuje(nahele). Herisîna kîtînê gelek zor e. Piraniya ajal ji enzîma kîtînê, kîtînazê bêpar e. Bi gelemperî kîtîn wekî madeyek nayê herisandin tê qebul kirin. Kîtîn madeyek qaîşokî û zexm e. Ji boy birînên laşê mirov zû baş bibe,li nexweşxaneyan pizîşk kîtînê wekî tayê nîşdarî( tayên emelîyatê) bi kar tînin. == Girêdanên derve == * [https://www.britannica.com/science/polysaccharide] * [http://www.biologydiscussion.com/carbohydrates/polysaccharides/types-of-polysaccharides-3-types/44929] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018143326/https://www.biologydiscussion.com/carbohydrates/polysaccharides/types-of-polysaccharides-3-types/44929 |date=2021-10-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 4izyvrqe1ohvxmbmimcml8pqoeua1pg 0 75614 2097282 1755359 2026-10-05T17:50:00Z Biyolojiyabikurdi 31567 2097282 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Galactose-3D-balls.png|thumb|250px| Galaktoz monosakkarîdek şeşkarbonî ye]] '''Galaktoz''' (ji peyvên ''galacto'' + ''ose'', "şekirê şîrê" çêbûye) [[karbohîdrad]]ek [[monosakkarîd]]î ye. Wekî "şekirê şîrê" tê binavkirin. Şîrîniya wê ji ya [[fruktoz]] û [[glukoz]]ê kêmtir e. Di siruştê de galaktoza serbest tune ye. Galaktoz di pêkhateya [[laktoz]]ê de heye. Ji xeynî şîrê ajalan, hin [[riwek]] an jî berhemên riwek jî galaktoz dihundirînin. Wekî mînak, hêjîr, bindeq û fasûlî. Ji bilî vê, di çêbûna molekulên bi navê glikoprotinê jî pêdivî bi glaktozê heye. Li ser [[parzûna xaneyê]]n mêjî de gellek molekulên galaktozê heye, loma navek din a galaktoz şekirê [[mêjî]] ye. Guhandar (memikdar) di xaneyên memikên xwe de ji glukozê galaktoz çêdikin. Ji glukoz û galaktozê jî şîr çêdikin. Laktoz karbohîdradek [[dîsakkarîd]]î yê şîrê ye. Laktoz ji galaktoz û glukozê pêk tê. [[Enzîm]]a laktaz ji bo dehandina laktozê tê bikaranîn. Formula kîmyayî ya galaktozê C₆H₁₂O₆ e. '''Laktoz + laktaz → glukoz + galaktoz + laktaz''' == Cureyên galaktozê == [[Wêne: D-Galactose_Haworth ku.svg]] {{Çavkanî}} * [http://www.sciencedirect.com/topics/biochemistry-genetics-and-molecular-biology/galactose] * [http://orthomolecular.org/nutrients/mono.html] {{Kontrola otorîteyê}} {{Biyolojî-şitil}} [[Kategorî:Adan]] [[Kategorî:Biyolojî]] 0i578uavdo2qtt776qq8g82d28e01gl 0 75635 2097275 1874800 2026-10-05T17:35:27Z Biyolojiyabikurdi 31567 2097275 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Blausen_0701_PancreaticTissue_ku.png|thumb|300px|Pankreas rijênek têkel e.]] '''Nexweşiya şekir''', '''nexweşiya şekirê''' an jî '''diyabet''', nexweşiyeke metabolîk e ko ji ber sedemên bomaweyî(genetîk) û hawirdorî bi encama bilindbûna asta rêjeya şekirê xwînê peyde dibe. Xaneyên [[mêjî|mejiyê]] mirov, tenê dikare ji [[glukoz]]ê enerjî peyda bike. Loma, divê her tim di nav [[xwîn]]a me de glukoza serbest tevbigere. Glukoza xwînê wekî “şekirê xwînê” jî tê navkirin. Di nav xwîna mirovên tendurist da, asta glukozê 80–120&nbsp;mg/dl ye. (Ji bo asankirinê em dikarin vî mînakê bidin, nîv piyanek (qedeha avê) xwîn divê bi qasî 80-120 mîlîgram glukoz lixwe bigire). Eger di nav xwîna mirov de rêjeya şekir her tim bilind be ev rewş wekî hîperglîsemî bi nav dibe. Na eger rêjeya şekir (glukoz) her tim kêm be vê gavê ev rewş wekî hîpoglîsemî tê navkirin. Mirovên bi hîperglîsemî bi nexweşiya şekir dikevin (şekirmîz, diyabet). Di nav xwînê de asta glukozê bi navbeynkariya [[hormon]]ên [[însulîn]] û glukagon ve tê rêkxistin. Ev herdu hormon jî ji [[rijên]]ê [[pankreas]]ê tên derdan. Însulîn û glukagon hevdijê yek in. Ango însulîn rêjeya şekirê xwînê kêm dike, glukagon jî zêde dike. == Li ser rêkxistina mêjera glukoze de bandora însulînê == [[Wêne:Rêkxistina asta glukozê 2 ku.png|thumb|291x291px]] Di laşê mirovên tendurist de însulîn bi du awayê bandor li ser kêmkirina şekirê xwînê dike; * A yekem, gava rêjeya şekirê xwînê bilind dibe, însulîn bandor li ser parzûna xaneyên laş dike, bi vî awayê hê pirtir glukoz (şekir) ji xwînê derbasê nav xaneyan dibe û rêjeya şekirê xwînê kêm dibe. * A duyem, însulîn bandor li ser xaneyên [[kezeb]]ê û yên [[masûlke]]ya<nowiki/>n dike, bi fermana însulînê xaneyên kezeb û yên masûlke, ji xwînê glukoz digirin nav xaneyên xwe û ji glukozê glîkojen çêdikin. Glîkojen di nav kezeb û masûlkeyan de embar dibe. Bi vî awayê jî asta şekirê xwînê dadikeve. Hin caran dibe ko ji hin sedeman (birçîbûn, rojî) rêjeya şekirê xwînê kêm bibe, îcar [[glukagon]] bandor li ser kezebê dike daku glîkojena embarkirî têkbişkê û glukoz çêbibe. Kezeb ev glukoza ji perçebûna glîkojenê çêbûye, der dide nav xwînê, bi vî awayê rêjeya şekirê xwînê bilind dibe. == Corên nexweşiya şekir == Mirovên bi nexweşiya şekir ji ber du sedeman, nikarin rêjeya şekirê xwîna xwe rêk bixin. Cora yekem a bi nexweşiya şekir wekî diyabeta tîpa1 (bi îngilîzî: ''type 1 diabetes'') bi nav dibe. Di vî nexweşiyê de [[rijên]]ê pankreasê bi tera xwe însulîn der nade, loma şekir di nav xwînê de berhev dibe, nakeve nav xaneyan. Ji bo wan kesan hormona însulînê wekî derman bi derzî didin laş. Cora duyemîn a nexweşiya şekir jî wekî diyabeta tîp 2 (bi îngilîzî: ''type 2 diabetes'') tê navkirin. Mirovên bi vê nexeşiyê ketine, dikarin însulînê çêbikin û dibe ko di nav xwîna wan da asta însulînê bi rêjeya asayî be. Lê [[parzûna xaneyê]] li hember însulînê bergirî dike, nahêlê glukoz derbasê nav xaneyê bibe. Bergiriya li dij însulîne dibe sedema bilindbûna rêjeya şekirê xwînê. Xwîna mirovên bi nexweşiya şekir, ji ber rêjeya glukoza nav xwînê, tîr dibe. Xwîna tîr, dibe sedema bilindbûna pestoya xwînê, gava pestoya xwînê bilind dibe hem, [[Dilê mirov|dil]] diweste û xwînê bi zehmet pompe dike, hem jî zirar dide [[Mûlûleya xwînê|mûlûleyên xwînê]] yên di [[Çavê mirov|çav]] û [[gurçik]]anda cih digirin. Ev zirar dibe sedema qulbûna (çirandina) lûleyên xwînê. Di rewşek wisa de dibe ko [[çav]]ên mirov kor bibe an jî [[gurçik]]ên mirov êdî kar nekin. Ji bo rohnkirina xwînê, mirovên nexweş pir tî dibin. Loma, nîşaneyek nexweşiya şekir tîbûn e. Xaneyên mirovên tendurist ji bo peydakirina [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] ([[Adenozîna trîfosfat]]) pêşî glukozê bi kar tînin, eger bi têra xwe glukoz tune be, paşê çewrî ([[lîpîd]]) û [[proteîn]] bi kar tînin. Mirovên bi nexweşiya şekir, ji bo peydakirina enerjiya ATPyê ne glukoz, lê çewrî û proteînan bi kar tîne. Ji bo bergirî girtina li hember nexweşiyan û başbûna birînan pêwistî bi proteînan heye. Di xaneyên mirov de embara proteînan tune ye, mirovên bi nexweşiya şekir li dewsa glukozê proteînan bi kar tînîn, loma di laşê wan de proteîn kêm dibe, ji ber vî sedemê jî birînên kesên bi nexweşiya şekir zû baş nabin. == Roja cîhanî ya diyabetê == [[Wêne:2023-11-14 09-17nexweşiya şekir.png|thumb|171x171px]] Di sala 1921 de ji Kanadayê, zanistekî bi navê Frederick Banting ji bo cara pêşîn ji pankreasa dewar û berazan însulînê derxist û wekî derman bi kar anî. Frederick Banting di roja {{dîrok|14|11|1891}} de ji dayik bûye, ji bo bîranîna vî zanyarê, li her derê cîhanê, 14ê çiriya paşîn wekî “[[Roja Cîhanî ya Diyabetê|Roja Cîhanî ya diyabetê]]” tê pîrozkirin. == Çavkanî == * [https://www.idf.org/] * [https://www.khanacademy.org/science/health-and-medicine/endocrine-system-diseases/diabetes/a/what-is-diabetes-mellitus] * [http://www.diabetes.co.uk/what-is-diabetes.html] == Girêdanên derve == * [https://www.diabetes.no/om-diabetes/innvandrere/kurdisk/ Agahî li ser diyabetê bi kurmancî, diabetes.no] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] eypbf2pxaxpz8p27b55zyll86r4zyve 1 77216 2097312 2097128 2026-10-06T07:58:30Z Avestaboy 34898 /* Deng */ Bersiv 2097312 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) *:* <nowiki>{{na}}</nowiki> [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:58, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) pl76fygapf567ovrwnqqgl49ceqlscl 2097313 2097312 2026-10-06T07:59:10Z Avestaboy 34898 /* Deng */ Bersiv 2097313 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) *:* <nowiki>{{na}}</nowiki> [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:58, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) *:*:''<nowiki>{{na}}</nowiki>'' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) pr5b0hntoluwexiwo73u9xay7udp5qb 2097315 2097313 2026-10-06T08:09:33Z Avestaboy 34898 /* Deng */ 2097315 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:58, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :*:''<nowiki>{{na}}</nowiki>'' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) a3zqq3x7xdoopmzfs9p3jzjsnf6q38f 2097319 2097315 2026-10-06T09:49:43Z MikaelF 935 /* Deng */ OK? 2097319 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) 6tlvsuc8p4p6s4x0ath7w9wprileai0 2097323 2097319 2026-10-06T10:40:36Z MikaelF 935 /* Gotûbêj */ 2097323 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê niha Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) hoz05anpth9n6npwem3apwqffgnhalm 2097324 2097323 2026-10-06T10:42:25Z MikaelF 935 2097324 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) mjdxyzdfuiz73t0aonakzzp9d4tzjvt 2097325 2097324 2026-10-06T10:53:03Z MikaelF 935 /* Guhertina navê meqalê */ Bersiv 2097325 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) :Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) lfas90bogc0t2q7h82doc7yqz93qkx4 2097326 2097325 2026-10-06T10:54:45Z MikaelF 935 /* Guhertina navê meqalê */ 2097326 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) bocqkr2im1t00a7bqiu4922k5lgqd6r 0 81182 2097281 1783498 2026-10-05T17:48:54Z Biyolojiyabikurdi 31567 2097281 wikitext text/x-wiki Mirov ji sê cure xurek enerjiya [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] bi dest dixe, vana ; [[Karbohîdrat|karbohîdrad]], [[Lîpîd|çewrî]] û [[proteîn]] nin. Ji boy mirov, çavkaniya yekem a enerjiyê karbohîdrad e. Ango gava pêdiviya mirov bi enerjiya ATP hebe, pêşî [[xurek]]ên karbohîdradî wekî çavkanî tê bi kar anîn. Paşê çewrî, herî dawî jî proteîn ji boy peydakirina enrjiyê tê bi karanîn. == Cureya karbohîdradan == Xwarinên rojene yên wekî; [[Garis|lazût,]] [[kartol]], [[pîvaz]], [[tivir]], [[gêzer]], [[savar]], [[Riz|birinc]], [[şîr]], [[Penîr|penêr]], [[Sakaroz|şekirê çay]], [[hingiv]], [[bîra]](bi îngilîzî beer), hemû tiştên ji arvan çêbûyî (nan, [[Meqarne|maqarne]], [[Hindok|biskiwît]], hwd), hemû cureyên fêkî([[zebeş]], [[tirî]], [[sêv]], [[mişmiş]], porteqal hwd), [[bastêq]] û [[Dims|dimis]] mînakin ji boy xurekên karbonhîdradî. Karbohîdrat ne navê yek, lê navê komek made ye ku wek sakkarîd jî tên bi navkirin. Peyva sakkarîd ji peyva latînî ya saccharum çêbûyê. Wateya saccharum şekir e. Loma şekir navê gelemperî ye ji boy karbohîdradan. Her çiqas mirov di jiyana rojane de xurekên şirin ên wekî şekirê çayê, hingiv an jî şîraniyan, wekî madeyên bi şekir re têkildar bihesibîne jî, a rastî ev e ku şekir her tim şîrîn nîn e. Wekî mînak kartol, pîvaz û [[nan]] gellek karbohîdrad (şekir) lixwe digirin lê tahma wan ne şîrîn e. Mirovên bi [[nexweşiya şekir]] (diyabet)ketinê, ne tenê şekirê çayê, lê divê hemû cure xurekên karbohîdradî kêm bixe. Li gor qebareya molekulê, xurek sê cure karbohîdrad lixwe digirin, [[monosakkarîd]], [[Dîsakkarîd|dîskkarîd]] û [[polîsakkarîd]]<ref name=" Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J. S., & Wilson, K. J. (2014). Ross and Wilson anatomy & physiology in health and illness 12th ed.</ref>. Wateya ‘mono-’ ‘’yek’’ ; a sakkarîd ‘’şekir’’ e. Ango wateya monosakkarîd; karbohîdradên yek şekirî ye. Ji ber ku tenê ji molekulek pêk tê, monosakkarîd wekî [[şekirê sakar]] tê bi navkirin. Monosakkrîda nav xurekan, bê ku bên heriskirin, rasterast di [[rûviya zirav]] de tê mijandin û tevlê xwînê dibe. [[Glukoz]], [[fruktoz]] û [[galaktoz]] karbohîdradên monosakkarîdî yê şeşkarbonî ne. Glukoz wekî şekirê tirî an jî şekirê [[xwîn]]ê jî tê bi navkirin. Herwiha fruktoz jî wekî şekirê fêkî bi nav dibe. Monosakkarîd yekeya karbohîdradên aloz e. Du molekul monosakkarîd bi awayek kîmyayî yek dibin û karbohîdradên dîsakkarîd çêdikin. Sukroz (şekirê çayê), laktoz (şekirê şîrê), maltoz( şekirê bîrayê) cureyên dîsakkarîd in. Karbohîdradên dîsakkarîdî pêşî tê [[Herisa kîmyayî|heriskirin]] boy monosakkrîdan, paşê tev lê xwînê dibin. Polîsakkarîd karbohîdradên herî gir û aloz in. Bi hezaran molekul glukoz bi awayek kîmyayî bi hev re tên girêdan, bi vî awayê polîsakkarîdên wek nîşa û [[Polîsakkarîd|glîkojen]] peyda dibin. [[Riwek]] xurekê zêde, wekî [[Polîsakkarîd|nîşa]] di xaneyên xwe de embar dikin. Loma xwarinên ji riwek tên bi destxistin, ên wekî kartol, nan, pîvaz gellek nîşa lixwe digire. Karbonhîdradên polîsakkarîdî di dev û rûviya zirav de tê heriskirin boy glukozê. Li gel nîşa û glîkojenê, [[Polîsakkarîd|kîtîn]] û [[seluloz]] jî karbohîdradên polîsakkarîdî ne, lê kîtîn û seluloz ne herisbar in<ref name="OpenStax, Biology"> OpenStax Biology. 2013. [http://cnx.org/content/col11448/latest] </ref>. Herisa karbohîdradên polîsakkarîdî di devê mirovde dest pê dike, li rûviya zirav de heriskirin bi davî dibe. Heriskirina dîsakkarîdan di rûviya zirav de rû dide. == Herisa karbohîdradan di dev de == Ji [[Rijênê lîkê|lîkerijênê]] li gel lîkê, enzîma amîlaz jî tê berhemkirin û derdan<ref name="Anatomy and physiology"/>. Amîlaz enzîma heriskirina nîşa û glîkojenê ye. Gava mirov loqa xurekê di dev de dicû, di heman demê de [[amîlaza lîkê]] jî tevlê xurekê dibe. Dibe ku loqa xurekê li gel karbohîdrad, çewrî û proteîn jî lixwe bigire, lê amîlaza lîkê tenê li ser karbohîdrad bandor dike. [[Nirxa pH|pH]] a [[devê mirov]] ji ber derdana lîkê, di navbera 6,5 û 11,5 e<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology. Boston, MA: Cengage Learning. </ref>. Amîlaz herî baş di vî pHêde çalak e. Amîlaza lîkê nîşayê hildiweşîne boy [[dekstrîn]] û maltozê. Dekstrîn jî karbohîdrada polîsakkarîdî ye, lê ji molekula nîşayê hûriktir e<ref>dextrin." The Columbia Encyclopedia, 6th ed.. . Retrieved July 17, 2019 from Encyclopedia.com: [https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/dextrin]</ref>,loma di nav karbohîdradên olîgosakkarîd de tê polenkirin. Bi daqurtina loqê ligel maltoz û dekstrînê, nîşaya ne herisbûyî jî derbasî [[Soricik|soriçikê]] dibe. Di soriçikê de enzîmê herisê tune û pileya pH a soriçikê mîna ya dev e, loma enzîma amîlazê çalakiya xwe ya li ser nîşayê li vir jî didome. [[Wêne:Herisa_karbohîdradan̠_ku.png|thumb|300px|Herisa karbonhîdradan di dev û rûviya zirav a mirov de rû dide.]] == Herisa karbohîdradan di rûviya zirav de == Amîlaza lîkê di dev û sorinçikê de çalak e, lê di [[gede]]yê de ne çalak e. Pileya pH a gedeyê 1,5- 2,5 e ango asîdî ye. Amîlaz di dorhêla asîdî de hildiweşe û kar nake. Li gedeyê ji boy heriskirina karbohîdradan [[enzîm]] nayê derdan, loma herîskirina nîşayê jî rû nade. Beşa donzdetilîk a rûviya zirav de ji ber derdana [[zerav]] û şilemeniya [[pankreas]]ê, pH a hawirdorê derdikeve navbera 7-8 ê<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">OpenStax, Anatomy & Physiology, OpenStax ,2013 [https://openstax.org/details/books/anatomy-and-physiology]</ref>. Li gel îyonên bîkarbonatê, pankreas ji boy [[koendama herisê]] enzîm berhem dike. Pankreas ji boy heriskirina nîşayê, amîlaz berhem dike û der dide nav [[Rûviya zirav|rûviya donzdetilîkê]]. [[Amîlaza pankreasê]], nîşaya ne hersbûyî ya ku ji çalakiya amîlaza lîkê filitiye, heris dike boy maltozê. Di rûviya zirav de li gel nîşa û dekstrînê, karbohîdraden dîsakkarîdî jî tên heriskirin. Ji xeynî pankreasê, [[rûkeşexane]]yên rûviya zirav jî hîn enzîman berhem dikin boy dîsakkarîdan û der didin nav rûviyê. [[Dekstrînaz]], [[maltaz]], [[sukraz]] û [[laktaz]] enzîmên rûviya zirav e<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. </ref>. Dekstrînaz dekstrînê hildiweşîne boy maltozê. Dibe ku ji bilî nîşayê, karbohîdradên dîsakkarîdî jî di nav xurekê de hatibe xwarin. Vê gavê çalakiya enzîmên dîsakkarîdan dest pê dike. Maltaz, maltozê heris dike boy du molekul glukozê. Sukraz, sukroz(şekirê çayê) hildiweşîne boy glukoz û fruktozê. Laktaz, laktozê(şekirê şîrê) hildiweşîne boy glukoz û galaktozê<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/>. Bi vî awayê xurekên karbohîdradî heris dibin boy monosakkarîdan. Monosakakrîd molekulên sakar in, ji aliyê memîleyên li ser rûyê rûviya zirav de tên mijandin û tevlê xwînê dibin<ref name="Human biology">Sylvia S. Mader, D., & Windelspecht, M. (2015). Biology (12th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education. </ref>. == Nexweşiya kêmtoleransiya laktozê == Mirovên ku di rûviya wan da bi têra xwe laktaz çênabe, wekî nexweşên kêmtoleransiya laktozê bi nav dibin (bi îngilîzî:lactose intolerance). Ev kesan gava şîr vedixwin, laktoz di rûviya wan da nayê heriskirin û dibe sedema vijik û gazên rûvî<ref name="Human biology">Sylvia S. Mader, D., & Windelspecht, M. (2015). Biology (12th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education. </ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] ei5n0doawl0uqmbwkkdd9o7zcfoe92e 0 88865 2097292 1746854 2026-10-06T05:44:07Z ~2026-53783-39 185865 /* */ I edited the incorrect information 2097292 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Turkey]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Gaziantep]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbey]] | nahiye = | gund = <!--- Osmanlı ---> | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = Bebirgî | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 27xxx | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = erê <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Bebirge''' (bi tirkî: ''Osmanlı''), gundekî bi ser navçeya [[Şahînbey]]a [[Gaziantep]]ê ve ye.<ref>[https://nisanyanmap.com/?y=&t=%C5%9Eahinbey Navên gund û bajarokên navçeya Şahûnbegê]</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] itz1xcqvdgq0xhimyw7ac91lzxqbx1j 2097295 2097292 2026-10-06T05:58:12Z ~2026-53783-39 185865 /* */ 2097295 wikitext text/x-wiki {{Türkiye mahalle bilgi kutusu | ad = Osmanlı | görüntü = | görüntü açıklama = | il = Gaziantep | ilçe = Şahinbey | bölge = Güneydoğu Anadolu Bölgesi | latd = 37.02434 | latNS = N | longd = 37.45873 | longEW = E | nüfus = 4138 | nüfus_yıl = 2025 | nüfus_ref = <ref name="nufus">[https://www.nufusune.com/30455-gaziantep-sahinbey-osmanli-mahallesi-nufusu Osmanlı Mahallesi Nüfusu, Şahinbey Gaziantep], Nufusune. Erişim tarihi: 6 Ekim 2026.</ref> | nüfus yoğunluğu = | yüzölçümü = | rakım = | alan kodu = 342 | posta kodu = }} '''Osmanlı''', eski adlarıyla '''Bebirge''' ve '''Kurtuluş''', [[Gaziantep]] ilinin [[Şahinbey]] ilçesine bağlı bir [[mahalle]]dir.<ref name="tarihce">[https://osmanliortaokulu27.meb.k12.tr/icerikler/osmanliortaokulukoklugecmistenmodernegitime_14749507.html Osmanlı Ortaokulu: Köklü Geçmişten Modern Eğitime], Osmanlı Ortaokulu, Millî Eğitim Bakanlığı. Erişim tarihi: 6 Ekim 2026.</ref> == Tarihçe == Yerleşim, önce Bebirge, ardından Kurtuluş adıyla anılmıştır. Osmanlı Ortaokulunun yayımladığı tarihçeye göre, 2005'te Gaziantep Büyükşehir Belediye Meclisinin kararıyla Osmanlı Mahallesi adını almıştır.<ref name="tarihce" /> == Coğrafya == OpenStreetMap'te mahallenin yerleşim noktası yaklaşık 37,02434° kuzey enlemi ve 37,45873° doğu boylamında gösterilmektedir.<ref>[https://www.openstreetmap.org/node/2523073154 OpenStreetMap — Osmanlı (Bebirge), 2523073154 numaralı yerleşim noktası]. Erişim tarihi: 6 Ekim 2026.</ref> == Nüfus == TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarını derleyen Nufusune'nin yayımladığı verilere göre, mahallenin 2025 yılı toplam nüfusu 4.138'dir. Erkek nüfusu 1.748, kadın nüfusu 2.390 olarak verilmektedir.<ref name="nufus" /> == Kaynakça == {{Kaynakça}} {{Şahinbey mahalleleri}} {{Türkiye-mahalle-taslak}} Bu mahalle türk mahallesi bidaha wikiye eklemeyin kürt başlığı altında. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] n941kird53uhfop0rju07siz90iriaw 2097296 2097295 2026-10-06T05:58:55Z ~2026-53783-39 185865 2097296 wikitext text/x-wiki {{Türkiye mahalle bilgi kutusu | ad = Osmanlı | görüntü = | görüntü açıklama = | il = Gaziantep | ilçe = Şahinbey | bölge = Güneydoğu Anadolu Bölgesi | latd = 37.02434 | latNS = N | longd = 37.45873 | longEW = E | nüfus = 4138 | nüfus_yıl = 2025 | nüfus_ref = <ref name="nufus">[https://www.nufusune.com/30455-gaziantep-sahinbey-osmanli-mahallesi-nufusu Osmanlı Mahallesi Nüfusu, Şahinbey Gaziantep], Nufusune. Erişim tarihi: 6 Ekim 2026.</ref> | nüfus yoğunluğu = | yüzölçümü = | rakım = | alan kodu = 342 | posta kodu = }} '''Osmanlı''', eski adlarıyla '''Bebirge''' ve '''Kurtuluş''', [[Gaziantep]] ilinin [[Şahinbey]] ilçesine bağlı bir [[mahalle]]dir.<ref name="tarihce">[https://osmanliortaokulu27.meb.k12.tr/icerikler/osmanliortaokulukoklugecmistenmodernegitime_14749507.html Osmanlı Ortaokulu: Köklü Geçmişten Modern Eğitime], Osmanlı Ortaokulu, Millî Eğitim Bakanlığı. Erişim tarihi: 6 Ekim 2026.</ref> == Tarihçe == Yerleşim, önce Bebirge, ardından Kurtuluş adıyla anılmıştır. Osmanlı Ortaokulunun yayımladığı tarihçeye göre, 2005'te Gaziantep Büyükşehir Belediye Meclisinin kararıyla Osmanlı Mahallesi adını almıştır.<ref name="tarihce" /> == Coğrafya == OpenStreetMap'te mahallenin yerleşim noktası yaklaşık 37,02434° kuzey enlemi ve 37,45873° doğu boylamında gösterilmektedir.<ref>[https://www.openstreetmap.org/node/2523073154 OpenStreetMap — Osmanlı (Bebirge), 2523073154 numaralı yerleşim noktası]. Erişim tarihi: 6 Ekim 2026.</ref> == Nüfus == TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarını derleyen Nufusune'nin yayımladığı verilere göre, mahallenin 2025 yılı toplam nüfusu 4.138'dir. Erkek nüfusu 1.748, kadın nüfusu 2.390 olarak verilmektedir.<ref name="nufus" /> == Kaynakça == {{Kaynakça}} {{Şahinbey mahalleleri}} {{Türkiye-mahalle-taslak}} Bu mahalle türk mahallesi bidaha wikiye eklemeyin kürt başlığı altında. Türkiye h54ygyn81dlm8nsw9dg0dfyin02l2kr 2097297 2097296 2026-10-06T05:59:49Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2097296|2097296]] yê [[Special:Contributions/~2026-53783-39|~2026-53783-39]] ([[User talk:~2026-53783-39|gotûbêj]]) şûnde kir 2097297 wikitext text/x-wiki {{Türkiye mahalle bilgi kutusu | ad = Osmanlı | görüntü = | görüntü açıklama = | il = Gaziantep | ilçe = Şahinbey | bölge = Güneydoğu Anadolu Bölgesi | latd = 37.02434 | latNS = N | longd = 37.45873 | longEW = E | nüfus = 4138 | nüfus_yıl = 2025 | nüfus_ref = <ref name="nufus">[https://www.nufusune.com/30455-gaziantep-sahinbey-osmanli-mahallesi-nufusu Osmanlı Mahallesi Nüfusu, Şahinbey Gaziantep], Nufusune. Erişim tarihi: 6 Ekim 2026.</ref> | nüfus yoğunluğu = | yüzölçümü = | rakım = | alan kodu = 342 | posta kodu = }} '''Osmanlı''', eski adlarıyla '''Bebirge''' ve '''Kurtuluş''', [[Gaziantep]] ilinin [[Şahinbey]] ilçesine bağlı bir [[mahalle]]dir.<ref name="tarihce">[https://osmanliortaokulu27.meb.k12.tr/icerikler/osmanliortaokulukoklugecmistenmodernegitime_14749507.html Osmanlı Ortaokulu: Köklü Geçmişten Modern Eğitime], Osmanlı Ortaokulu, Millî Eğitim Bakanlığı. Erişim tarihi: 6 Ekim 2026.</ref> == Tarihçe == Yerleşim, önce Bebirge, ardından Kurtuluş adıyla anılmıştır. Osmanlı Ortaokulunun yayımladığı tarihçeye göre, 2005'te Gaziantep Büyükşehir Belediye Meclisinin kararıyla Osmanlı Mahallesi adını almıştır.<ref name="tarihce" /> == Coğrafya == OpenStreetMap'te mahallenin yerleşim noktası yaklaşık 37,02434° kuzey enlemi ve 37,45873° doğu boylamında gösterilmektedir.<ref>[https://www.openstreetmap.org/node/2523073154 OpenStreetMap — Osmanlı (Bebirge), 2523073154 numaralı yerleşim noktası]. Erişim tarihi: 6 Ekim 2026.</ref> == Nüfus == TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarını derleyen Nufusune'nin yayımladığı verilere göre, mahallenin 2025 yılı toplam nüfusu 4.138'dir. Erkek nüfusu 1.748, kadın nüfusu 2.390 olarak verilmektedir.<ref name="nufus" /> == Kaynakça == {{Kaynakça}} {{Şahinbey mahalleleri}} {{Türkiye-mahalle-taslak}} Bu mahalle türk mahallesi bidaha wikiye eklemeyin kürt başlığı altında. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] n941kird53uhfop0rju07siz90iriaw 2097298 2097297 2026-10-06T06:00:02Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2097295|2097295]] yê [[Special:Contributions/~2026-53783-39|~2026-53783-39]] ([[User talk:~2026-53783-39|gotûbêj]]) şûnde kir 2097298 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Turkey]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Gaziantep]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbey]] | nahiye = | gund = <!--- Osmanlı ---> | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = Bebirgî | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 27xxx | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = erê <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Bebirge''' (bi tirkî: ''Osmanlı''), gundekî bi ser navçeya [[Şahînbey]]a [[Gaziantep]]ê ve ye.<ref>[https://nisanyanmap.com/?y=&t=%C5%9Eahinbey Navên gund û bajarokên navçeya Şahûnbegê]</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] itz1xcqvdgq0xhimyw7ac91lzxqbx1j 2097299 2097298 2026-10-06T06:00:14Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2097292|2097292]] yê [[Special:Contributions/~2026-53783-39|~2026-53783-39]] ([[User talk:~2026-53783-39|gotûbêj]]) şûnde kir 2097299 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Dîlok]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbeg]] | nahiye = | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = Bebirgî | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 27xxx | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = erê <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Bebirge''' (bi tirkî: ''Osmanlı''), gundekî bi ser navçeya [[Şahînbeg]]a [[Dîlok]]ê ve ye.<ref>[https://nisanyanmap.com/?y=&t=%C5%9Eahinbey Navên gund û bajarokên navçeya Şahûnbegê]</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] sgp8ds2xtcequvklivok7zrdoggjnif 2097300 2097299 2026-10-06T06:00:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097300 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Dîlok]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbeg]] | nahiye = | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = Bebirgî | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 27xxx | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = erê <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Bebirge''' (bi tirkî: ''Osmanlı''), gundekî bi ser navçeya [[Şahînbeg]]a [[Dîlok]]ê ve ye.<ref>[https://nisanyanmap.com/?y=&t=%C5%9Eahinbey Navên gund û bajarokên navçeya Şahûnbegê]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] rwl23wsxzkurdzvne0owzhkwdrjldpm 2097301 2097300 2026-10-06T06:09:03Z ~2026-53665-27 185869 /* */ 2097301 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bebirge | navê_din = Kurtuluş (navê berê) | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Tirkiye]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = Rewşa îdarî | navê_binebeşê = Tax (mahalle) | etîketa_binebeşê1 = | navê_binebeşê1 = | parêzgeh = [[Entab (parêzgeh)|Gaziantep]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbeg]] | nahiye = | gund = | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = | nifûs = 4138 | sala_nifûsê = 2025 | çavkaniyên_nifûsê = <ref name="nifus">[https://www.nufusune.com/30455-gaziantep-sahinbey-osmanli-mahallesi-nufusu Osmanlı Mahallesi Nüfusu, Şahinbey Gaziantep], Nufusune; daneyên ADNKSê yên sala 2025an. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> | eşîr = | hejmara_mêran = 1748 | hejmara_jinan = 2390 | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = | koordînat = 37.02434° N, 37.45873° E<ref name="koord">[https://www.openstreetmap.org/node/2523073154 OpenStreetMap — Osmanlı (Bebirge), node 2523073154]. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> }} '''Bebirge''' (navê fermî bi tirkî: ''Osmanlı''), taxeke girêdayî navçeya [[Şahînbeg]] a parêzgeha [[Entab (parêzgeh)|Entabê]] ya [[Tirkiye|Tirkiyê]] ye.<ref name="dirok">[https://osmanliortaokulu27.meb.k12.tr/icerikler/osmanliortaokulukoklugecmistenmodernegitime_14749507.html Osmanlı Ortaokulu: Köklü Geçmişten Modern Eğitime], Osmanlı Ortaokulu, Wezareta Perwerdehiya Neteweyî. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> == Dîrok == Navê niştecîhê berê '''Bebirge''' bû; piştre bû '''Kurtuluş'''. Di sala 2005an de, bi biryara meclîsa Şaredariya Bajarê Mezin a Gaziantepê, navê wê bû '''Osmanlı Mahallesi'''.<ref name="dirok" /> == Nifûs == Li gorî daneyên sala 2025an ên ku Nufusune ji encamên ADNKSê berhev kiriye, nifûsa taxê 4.138 kes e; 1.748 ji wan mêr û 2.390 jin in.<ref name="nifus" /> == Çavkanî == <references /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] pmf10kfrxnfwzsc0lnkyxjxfiw3qvl9 2097302 2097301 2026-10-06T06:18:18Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2097301|2097301]] yê [[Special:Contributions/~2026-53665-27|~2026-53665-27]] ([[User talk:~2026-53665-27|gotûbêj]]) şûnde kir (vandalîzm) 2097302 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Dîlok]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbeg]] | nahiye = | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = Bebirgî | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 27xxx | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = erê <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Bebirge''' (bi tirkî: ''Osmanlı''), gundekî bi ser navçeya [[Şahînbeg]]a [[Dîlok]]ê ve ye.<ref>[https://nisanyanmap.com/?y=&t=%C5%9Eahinbey Navên gund û bajarokên navçeya Şahûnbegê]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] rwl23wsxzkurdzvne0owzhkwdrjldpm 2097303 2097302 2026-10-06T06:19:52Z ~2026-53665-27 185869 /* */ 2097303 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bebirge | navê_din = Kurtuluş (navê berê) | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Tirkiye]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = Rewşa îdarî | navê_binebeşê = Tax (mahalle) | etîketa_binebeşê1 = | navê_binebeşê1 = | parêzgeh = [[Entab (parêzgeh)|Gaziantep]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbeg]] | nahiye = | gund = | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = | nifûs = 4138 | sala_nifûsê = 2025 | çavkaniyên_nifûsê = <ref name="nifus">[https://www.nufusune.com/30455-gaziantep-sahinbey-osmanli-mahallesi-nufusu Osmanlı Mahallesi Nüfusu, Şahinbey Gaziantep], Nufusune; daneyên ADNKSê yên sala 2025an. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> | eşîr = | hejmara_mêran = 1748 | hejmara_jinan = 2390 | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = | koordînat = 37.02434° N, 37.45873° E<ref name="koord">[https://www.openstreetmap.org/node/2523073154 OpenStreetMap — Osmanlı (Bebirge), node 2523073154]. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> }} '''Bebirge''' (navê fermî bi tirkî: ''Osmanlı''), taxeke girêdayî navçeya [[Şahînbeg]] a parêzgeha [[Entab (parêzgeh)|Entabê]] ya [[Tirkiye|Tirkiyê]] ye.<ref name="dirok">[https://osmanliortaokulu27.meb.k12.tr/icerikler/osmanliortaokulukoklugecmistenmodernegitime_14749507.html Osmanlı Ortaokulu: Köklü Geçmişten Modern Eğitime], Osmanlı Ortaokulu, Wezareta Perwerdehiya Neteweyî. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> == Dîrok == Navê niştecîhê berê '''Bebirge''' bû; piştre bû '''Kurtuluş'''. Di sala 2005an de, bi biryara meclîsa Şaredariya Bajarê Mezin a Gaziantepê, navê wê bû '''Osmanlı Mahallesi'''.<ref name="dirok" /> == Nifûs == Li gorî daneyên sala 2025an ên ku Nufusune ji encamên ADNKSê berhev kiriye, nifûsa taxê 4.138 kes e; 1.748 ji wan mêr û 2.390 jin in.<ref name="nifus" /> == Çavkanî == <references /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] pmf10kfrxnfwzsc0lnkyxjxfiw3qvl9 2097305 2097303 2026-10-06T07:43:13Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2097303|2097303]] yê [[Special:Contributions/~2026-53665-27|~2026-53665-27]] ([[User talk:~2026-53665-27|gotûbêj]]) şûnde kir 2097305 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Dîlok]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbeg]] | nahiye = | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = Bebirgî | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 27xxx | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = erê <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Bebirge''' (bi tirkî: ''Osmanlı''), gundekî bi ser navçeya [[Şahînbeg]]a [[Dîlok]]ê ve ye.<ref>[https://nisanyanmap.com/?y=&t=%C5%9Eahinbey Navên gund û bajarokên navçeya Şahûnbegê]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] rwl23wsxzkurdzvne0owzhkwdrjldpm 2097308 2097305 2026-10-06T07:52:55Z ~2026-53665-27 185869 /* */ 2097308 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bebirge | navê_din = Kurtuluş (navê berê) | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Tirkiye]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = Rewşa îdarî | navê_binebeşê = Tax (mahalle) | etîketa_binebeşê1 = | navê_binebeşê1 = | parêzgeh = [[Entab (parêzgeh)|Gaziantep]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbeg]] | nahiye = | gund = | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = | nifûs = 4138 | sala_nifûsê = 2025 | çavkaniyên_nifûsê = <ref name="nifus">[https://www.nufusune.com/30455-gaziantep-sahinbey-osmanli-mahallesi-nufusu Osmanlı Mahallesi Nüfusu, Şahinbey Gaziantep], Nufusune; daneyên ADNKSê yên sala 2025an. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> | eşîr = | hejmara_mêran = 1748 | hejmara_jinan = 2390 | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = | koordînat = 37.02434° N, 37.45873° E<ref name="koord">[https://www.openstreetmap.org/node/2523073154 OpenStreetMap — Osmanlı (Bebirge), node 2523073154]. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> }} '''Bebirge''' (navê fermî bi tirkî: ''Osmanlı''), taxeke girêdayî navçeya [[Şahînbeg]] a parêzgeha [[Entab (parêzgeh)|Entabê]] ya [[Tirkiye|Tirkiyê]] ye.<ref name="dirok">[https://osmanliortaokulu27.meb.k12.tr/icerikler/osmanliortaokulukoklugecmistenmodernegitime_14749507.html Osmanlı Ortaokulu: Köklü Geçmişten Modern Eğitime], Osmanlı Ortaokulu, Wezareta Perwerdehiya Neteweyî. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> == Dîrok == Navê niştecîhê berê '''Bebirge''' bû; piştre bû '''Kurtuluş'''. Di sala 2005an de, bi biryara meclîsa Şaredariya Bajarê Mezin a Gaziantepê, navê wê bû '''Osmanlı Mahallesi'''.<ref name="dirok" /> == Nifûs == Li gorî daneyên sala 2025an ên ku Nufusune ji encamên ADNKSê berhev kiriye, nifûsa taxê 4.138 kes e; 1.748 ji wan mêr û 2.390 jin in.<ref name="nifus" /> == Çavkanî == <references /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] pmf10kfrxnfwzsc0lnkyxjxfiw3qvl9 2097320 2097308 2026-10-06T10:23:25Z ~2026-53636-31 185894 2097320 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bebirge | navê_din = Kurtuluş (navê berê) | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Tirkiye]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = Rewşa îdarî | navê_binebeşê = Tax (mahalle) | etîketa_binebeşê1 = | navê_binebeşê1 = | parêzgeh = [[Entab (parêzgeh)|Gaziantep]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbeg]] | nahiye = | gund = | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = | nifûs = 4138 | sala_nifûsê = 2025 | çavkaniyên_nifûsê = <ref name="nifus">[https://www.nufusune.com/30455-gaziantep-sahinbey-osmanli-mahallesi-nufusu Osmanlı Mahallesi Nüfusu, Şahinbey Gaziantep], Nufusune; daneyên ADNKSê yên sala 2025an. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> | eşîr = | hejmara_mêran = 1748 | hejmara_jinan = 2390 | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = | koordînat = 37.02434° N, 37.45873° E<ref name="koord">[https://www.openstreetmap.org/node/2523073154 OpenStreetMap — Osmanlı (Bebirge), node 2523073154]. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> }} '''Bebirge''' (navê fermî bi tirkî: ''Osmanlı''), taxeke girêdayî navçeya [[Şahînbeg]] a parêzgeha [[Entab (parêzgeh)|Entabê]] ya [[Tirkiye|Tirkiyê]] ye.<ref name="dirok">[https://osmanliortaokulu27.meb.k12.tr/icerikler/osmanliortaokulukoklugecmistenmodernegitime_14749507.html Osmanlı Ortaokulu: Köklü Geçmişten Modern Eğitime], Osmanlı Ortaokulu, Wezareta Perwerdehiya Neteweyî. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> == Dîrok == Navê niştecîhê berê '''Bebirge''' bû; piştre bû '''Kurtuluş'''. Di sala 2005an de, bi biryara meclîsa Şaredariya Bajarê Mezin a Gaziantepê, navê wê bû '''Osmanlı Mahallesi'''.<ref name="dirok" /> == Nifûs == Li gorî daneyên sala 2025an ên ku Nufusune ji encamên ADNKSê berhev kiriye, nifûsa taxê 4.138 kes e; 1.748 ji wan mêr û 2.390 jin in.<ref name="nifus" /> == Çavkanî == <references /> [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] 8f9guc7cgvsh715j1y9icfoybftlooa 2097321 2097320 2026-10-06T10:24:31Z Pristome 135447 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-53636-31|~2026-53636-31]] ([[User talk:~2026-53636-31|talk]]) to last version by ~2026-53665-27 2097321 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bebirge | navê_din = Kurtuluş (navê berê) | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Tirkiye]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = Rewşa îdarî | navê_binebeşê = Tax (mahalle) | etîketa_binebeşê1 = | navê_binebeşê1 = | parêzgeh = [[Entab (parêzgeh)|Gaziantep]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbeg]] | nahiye = | gund = | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = | nifûs = 4138 | sala_nifûsê = 2025 | çavkaniyên_nifûsê = <ref name="nifus">[https://www.nufusune.com/30455-gaziantep-sahinbey-osmanli-mahallesi-nufusu Osmanlı Mahallesi Nüfusu, Şahinbey Gaziantep], Nufusune; daneyên ADNKSê yên sala 2025an. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> | eşîr = | hejmara_mêran = 1748 | hejmara_jinan = 2390 | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = | koordînat = 37.02434° N, 37.45873° E<ref name="koord">[https://www.openstreetmap.org/node/2523073154 OpenStreetMap — Osmanlı (Bebirge), node 2523073154]. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> }} '''Bebirge''' (navê fermî bi tirkî: ''Osmanlı''), taxeke girêdayî navçeya [[Şahînbeg]] a parêzgeha [[Entab (parêzgeh)|Entabê]] ya [[Tirkiye|Tirkiyê]] ye.<ref name="dirok">[https://osmanliortaokulu27.meb.k12.tr/icerikler/osmanliortaokulukoklugecmistenmodernegitime_14749507.html Osmanlı Ortaokulu: Köklü Geçmişten Modern Eğitime], Osmanlı Ortaokulu, Wezareta Perwerdehiya Neteweyî. Hat dîtin: 6ê cotmeha 2026an.</ref> == Dîrok == Navê niştecîhê berê '''Bebirge''' bû; piştre bû '''Kurtuluş'''. Di sala 2005an de, bi biryara meclîsa Şaredariya Bajarê Mezin a Gaziantepê, navê wê bû '''Osmanlı Mahallesi'''.<ref name="dirok" /> == Nifûs == Li gorî daneyên sala 2025an ên ku Nufusune ji encamên ADNKSê berhev kiriye, nifûsa taxê 4.138 kes e; 1.748 ji wan mêr û 2.390 jin in.<ref name="nifus" /> == Çavkanî == <references /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] pmf10kfrxnfwzsc0lnkyxjxfiw3qvl9 2097322 2097321 2026-10-06T10:34:53Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2097308|2097308]] yê [[Special:Contributions/~2026-53665-27|~2026-53665-27]] ([[User talk:~2026-53665-27|gotûbêj]]) şûnde kir 2097322 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Dîlok]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbeg]] | nahiye = | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = Bebirgî | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 27xxx | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = erê <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Bebirge''' (bi tirkî: ''Osmanlı''), gundekî bi ser navçeya [[Şahînbeg]]a [[Dîlok]]ê ve ye.<ref>[https://nisanyanmap.com/?y=&t=%C5%9Eahinbey Navên gund û bajarokên navçeya Şahûnbegê]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] rwl23wsxzkurdzvne0owzhkwdrjldpm 2097327 2097322 2026-10-06T11:01:54Z MikaelF 935 2097327 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Dîlok]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbeg]] | nahiye = | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = Bebirgî | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 27xxx | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = erê <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Bebirge''' ({{1946|Babilge}}, bi tirkî: ''Osmanlı''), gundekî bi ser navçeya [[Şahînbeg]]a [[Dîlok]]ê ve ye.<ref>[https://nisanyanmap.com/?y=&t=%C5%9Eahinbey Navên gund û bajarokên navçeya Şahûnbegê]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] maiih5iuzv9i1nccp1di2tfa8xi5j5o 2097331 2097327 2026-10-06T11:48:41Z ~2026-53636-31 185894 /* */ 2097331 wikitext text/x-wiki {{Türkiye mahalle bilgi kutusu | ad = Osmanlı | görüntü = | görüntü açıklama = | il = Gaziantep | ilçe = Şahinbey | bölge = Güneydoğu Anadolu Bölgesi | latd = 37.02434 | latNS = N | longd = 37.45873 | longEW = E | nüfus = 4138 | nüfus_yıl = 2025 | nüfus_ref = <ref name="nufus">[https://www.nufusune.com/30455-gaziantep-sahinbey-osmanli-mahallesi-nufusu Osmanlı Mahallesi Nüfusu, Şahinbey Gaziantep], Nufusune. Erişim tarihi: 6 Ekim 2026.</ref> | nüfus yoğunluğu = | yüzölçümü = | rakım = | alan kodu = 342 | posta kodu = }} '''Osmanlı''', eski adlarıyla '''Bebirge''' ve '''Kurtuluş''', [[Gaziantep]] ilinin [[Şahinbey]] ilçesine bağlı bir [[mahalle]]dir.<ref name="tarihce">[https://osmanliortaokulu27.meb.k12.tr/icerikler/osmanliortaokulukoklugecmistenmodernegitime_14749507.html Osmanlı Ortaokulu: Köklü Geçmişten Modern Eğitime], Osmanlı Ortaokulu, Millî Eğitim Bakanlığı. Erişim tarihi: 6 Ekim 2026.</ref> == Tarihçe == Yerleşim, önce Bebirge, ardından Kurtuluş adıyla anılmıştır. Osmanlı Ortaokulunun yayımladığı tarihçeye göre, 2005'te Gaziantep Büyükşehir Belediye Meclisinin kararıyla Osmanlı Mahallesi adını almıştır.<ref name="tarihce" /> == Coğrafya == OpenStreetMap'te mahallenin yerleşim noktası yaklaşık 37,02434° kuzey enlemi ve 37,45873° doğu boylamında gösterilmektedir.<ref>[https://www.openstreetmap.org/node/2523073154 OpenStreetMap — Osmanlı (Bebirge), 2523073154 numaralı yerleşim noktası]. Erişim tarihi: 6 Ekim 2026.</ref> == Nüfus == TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarını derleyen Nufusune'nin yayımladığı verilere göre, mahallenin 2025 yılı toplam nüfusu 4.138'dir. Erkek nüfusu 1.748, kadın nüfusu 2.390 olarak verilmektedir.<ref name="nufus" /> == Kaynakça == {{Kaynakça}} {{Şahinbey mahalleleri}} {{Türkiye-mahalle-taslak}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] dtqde88rsw8a0m0n1hc87x8nkl1noa7 0 125012 2097288 2096213 2026-10-05T18:08:28Z Biyolojiyabikurdi 31567 2097288 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Rêkxistina germahiya laş ku.jpg|thumb|483x483px|Ji bo laşê mirov xala asayî ya germahiyê 37⁰C e. Germahiya laş bi rêbaza paşragihandina neyînî tê rêkxistin.]] '''Paşragihandina neyînî''' (bi înglîzî: n''egative feedback'') rêbazek [[hevsengiya navekî]] ye ko berhema dawî ya rêzeçalakiyê, rê li ber heman rêzeçalakiyê digire.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Ji ber zîndeçalakiyên [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] zîndwerê an jî ji ber hawîrdora derve ya zîndewerê, di hawirdora navî ya zîndewerê de kêmbûn an jî zêdebûna hin tiştan peyda dibe. Ango di hawirdora navî ya zîndewerê de asta asayî (bi înglîzî: ''set point'') ya hin tiştan diguhere, lê divê hemû guherîn bêne sererastkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo hevsengiya navekî, divê zîndewer ji guherînên hawirdora derveye û hawirdora navî ya laşê xwe agahdar be. Zîndewer bi wergirên xwe ji hawirdora xwe agahî tov dike.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Zîndewer ji bo hevsengiya navekî du cor paşragihandin bi kar tînin: paşragihandina neyînî û [[paşragihandina erenî|paşragihandina erênî]] (bi înglîzî: ''positive feedback)''.<ref name="Human anatomy">McKinley, M., & O'Loughlin, V. (2011). Human Anatomy (3rd ed.). New York, NY: McGraw-Hill </ref> Paşragihandina neyînî rêbaza bingehîn e bo rêkxistina hevsengiya navekî ya ajalan.<ref name="Biology with Physiology" /> Paşragihandina neyînî di kontrolkirina hevsengiya navekî de, pêvajoya guhertina aresteya kartêkirê dabîn dike.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Guherînên wekî mîna [[Nirxa pH|pH]] a xwînê, asta [[glukoz]]a xwînê, germahiya laş, rêjeya kalsiyuma laş û hvd bi rêbaza paşragihandina neyînî, ber bi nêzîkê xala asayî ve tên zivirîn.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Heke guherîn ber bi jorê xala asayî be, paşragihandina neyînî guherînê dadixîne xala asayî. Na heke guherîn ber bi jêrê xala asayî be, vê gavê paşragihandina neyînê guherînê ber bi asta xala asayî bilind dike.<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref> Wekî mînak, xala asayî ya glukoza xwîna mirov 90 mg / 100 ml ye, heke di xwînê de ji ber hin sedeman asta glukozê ji xala asayî bilindtir bibe, ango rêjeya [[Nexweşiya şekir|şekirê xwînê]] zêde bibe, bi alîkariya hormona [[însulîn]]ê asata glukozê ber bi xala asayî tê nizimkirin. Ev çalakî paşragihandina neyînî ye. Herwisa heke asta glukoza xwînê ji xala asayî nizimtir bibe, vê gavê bi alîkariya hormona [[glukagon]]ê asta glukoza xwînê ber bi xala asayî tê zêdekirin, ev çalakî jî paşragihandina neyînî ye. Pêvajoya hevsengiya navekî bi rêzeçalakiyan rû dide, dawiyê de berhemek peyda dibe. Ev berhema dawî bandor li ser gava yekem a rêzeçalakiyê dike û arasteya rêzeçalakiyê diguherîne. Ji bo rêkxistina piraniya hormonan, paşragihandina neyînî tê bikaranîn. Bi vî awayê rê li ber zêdebûna asta hormonên xwînê tê girtin<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>. Sê pêkhateyên serkî yên hevsengiya navekî heye: wergir, navenda kontrolê û pekhateya armanc. Wergir (bi înglîzî: ''sensor'') ji guherînên hawirdora navî agahdar dibe û agahî dişîne navenda kontrolê. Navenda kontrolê (bi înglîzî: ''control center'') agahiyên ji wergiran û xala asayî dide ber hev, heke di navbera agahiya wergir û xala asayî de cudahî hebe, navenda kontrolê pekhateya armanc çalak dike. Pêkhateya armanc (bi înglîzî: ''effector'') xane, şane an jî [[Endam (biyolojî)|endamên]] taybet in û guherînan ber bi xala asayî sererast dikin.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Piştê sererastkirinê êdî çalakiya wergirê radiweste. Ango hebûna paşragihandina neyînî bi dabînkirina hevsengiya navekî ve diqede.<ref name="Human biology15ed" /> Wekî mînak, gava di laşê mirov de asta pestoya xwînê bilind dibe, wergirên hestê (pestanewergir) navenda kontrolê ([[Demaxê mirov|demax]] ) ji bilindbûna pestoyê agahdar dike. Navend, şandina sînyalan bo masûlkeyan diwarê [[xwînber]]an dide sekandin. Xwînber xav dibin û fireh dibin bi vî awayê qebareya xwînberan zêde dibe, pestoya xwîna nav xwînberan kêm dibe. Gava pestoya xwînê daket asta asyî, êdî hestewergir sînyal naşînin navenda kontrolê.<ref name="Human biology15ed" /> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Sîbernetîk]] 7dsjy5xnmztepc4fvd94oyey1exr0y1 0 152268 2097290 2088179 2026-10-05T18:10:06Z Biyolojiyabikurdi 31567 2097290 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Glycolysis ku.svg|thumb|399x399px|Glîkolîz rêçeya metabolî ya xaneyê ye, ji rêzeya 10 karlêkên kîmyayî pêk tê.]] '''Glîkolîz''' (bi înglîzî: ''glycolysis'') di sîtoplazmaya xaneyê de bi navbeynkariya enzîman, hilweşandina glukozê bo pîruvatê. Peyva glîkolîz ji du peyvên grekî; glykos û lysis pêk tê. Di zimanê grekan de peyva “glykos” ji bo [[şekir]], şîrînî tê bikaranîn. Wateya peyva “lysis” jî dabeşkirin, helandin, parçekirin e. Ango wateya “glîkolîz” parçekirina şekir (glîkoz) e.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Hemû enerjiya ko xaneyên zindî ji bo zindeçalakiyên xwe bi kar tînin, ji bendên kîmyayî yên xurekan, bi taybetî ji molekula [[glukoz]]ê tê dabînkirin.<ref name="Essentials of Cell Biology">O'Connor, C. M. & Adams, J. U. Essentials of Cell Biology. Cambridge, MA: NPG Education, 2010</ref> Enerjiya kîmyayî ya nav glukozê bi çendan karlêkên kîmyayî; karlêkên oksan û kêmkirin (bi înglîzî: ''oxidation-reduction''), ji bo çêkirina [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] tê bikaranîn. == Karlêka oksan û kêmkirin == [[Wêne:Karlêka oksandin û kêmkirinê ku.png|thumb|399x399px|NADH molekula guhêzerê elektronan e.]] Enerjiya di nav xurekan de embarkirî, bi karlêkên oksan û kêmkirin ên [[xane]]yê ve tê serbestberdan. Molekulên xurekê ji bo bidestxistina enerjiyê wekî bexşînerên [[elektron]]an kar dikin.<ref name="Essentials of Cell Biology" /> Di xaneyê de bi karlêkên kîmyayî molekulên xurekê tên hilweşandin, enerjiya ji bendên kîmyayî yên xurekan hatiye berdan, bi şeweyê eletronan an jî [[hîdrojen]]an ji aliyê molekulên wergirên elektronan ve tê girtin û embarkirin ko paşê were bikaranîn. Ango xane enerjiya ji hilweşandina xurekan hatiye berdan rasterast bi kar naîne, lê di molekulên wekî ATP û nîkotînamîd adenîn dînukleotîd de (bi înglîzî: (NADH) ''nicotinamide adenine dinucleotide'') embar dike.<ref name="Essentials of Cell Biology" /> Di hilweşandina bendên kîmyayî yên glukozê de gava yekem glîkolîz e. Rêçeya glîkolîzê li ser bingeha karlêkên oksan û kêmkirinê rû dide. Di karlêka kîmyayî de ji [[atom]]ek an jî molekulek windakirina elektron, wekî '''oksan''' tê navkirin (bi înglîzî: ''oxidation''). Ango gava ji atomek an jî molekulek elektron diqete, ew tê oksandin (bi înglîzî: ''oxidized''). Atom bi tena serê xwe elekton bernade, divê atomek din an jî molekulek din jî di heman demê de elektrona hatiye berdan werbigire. Ji aliyê atomek an jî molekulek ve wergirtina elektron wekî kêmkirin (bi înglîzî: ''reduction'') tê navkirin. Ango karlêka oksan û kêmkirin di heman demê de rû didin. == Hin taybetmendiyên glîkolîzê == Glîkolîz rêçeya metabolî ya xaneyê ye, ji rêzeya 10 karlêkên kîmyayî pêk tê. Bi glîkolîze, hema di hemû xaneyan de glîkoz tê hilweşandin bo du pîruvatan û enerjiya tê berdan jî di [[Adenozîna trîfosfat|ATP]]-yan de tê embarkirin.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "glycolysis". ''Encyclopedia Britannica'', 20 Feb. 2024, [https://www.britannica.com/science/glycolysis]. Accessed 8 March 2024.</ref> Ji bo glîkolîzê pêdivî bi [[oksîjen]]ê nîn e, loma hema hemû zîndewer, ji bo bidestxistina enerjiyê, glîkolîzê bi kar tînin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di xaneyên navikseretayî û navikrasteqînan de glîkolîz di [[sîtoplazma]]ya xaneyê de rû dide. Glîkolîz bi molekulek glîkozê ya şeşkarbonî ya bi şêweyê xelekî dest pê dike û bi du molekulên pîruvat (bi înglîzî: ''pyruvate'') ên sêkarbonî bi dawî dibe. Di pêvajoya glîkolîzê de piraniya [[enzîm]]an ji bo karlêkên pêçewane (bi înglîzî: ''reverse reactions)'' kar dikin, ango enzîm karlêkê bi pêşve an jî bi paş ve han dike. Glîkolîz ji du qonaxên cuda pêk tê. Di qonaxa yekem a rêçeya glîkolîzê de ATP tê xerckirin, ango di qonaxa yekem de karlêkên wîzemij rû dide.<ref name="VILLEE"/>Bi vî awayê glukoz tê guhertin ko ji molekulek şeşkarbonî du molekulên sêkarbonî were bidestxistin. Di qonaxa duyem a glîkolîzê de ji molekulan, enerjî tê bidestxistin, ango karlêkên wîzederkiriner rû dide, enerjiya ji molekulan tê berdan, bi şeweyê ATP tê embarkirin. Herwisa NADH jî tê oksandin bo NAD⁺. == Rêçeya karlêkên glîkolîzê == Pêvajoya glîkolîzê bi du beşên sereke tê şîrovekirin; beşa yekem û beşa duyem. [[Wêne:Glycolysis pathway 2-ku.png|center|frameless|1164x1164px]] === Beşa yekem a glîkolîzê (Gavên pêdivîya bi xerckirina enerjiyê) === Beşa yekem a glîkolîzê ji 5 karlêkên li pêy hev pêk tê. Di vê qonaxê de molekulek glukoz tê hilweşandin bo 2 molekulên glîseraldehîd 3-fosfat (G3P). Ji bo van karlêkan pêdivî bi enerjiya ATP-yê heye. Ango evan karlêkan, karlêkên wizemij (endergonî) ne, ji bo berdewamiya karlêkê, enerjiya ji ATP-yê tê xerckirin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> '''Gava 1.''' Di gava yekem a glîkolîzê de enzîma hegzokînaz fosforîkirina (fosforîlasyon) şekirê şeşkarbonî han dike. Hegzokînaz ATP -yê wekî çavkaniya fosfatê bi kar tîne. Ji ATP-yê fosfatek diqetîne û bi glukozê ve girê dide. Bi vî awayê glukoza-6-fosfat peyda dibe. Ev pêkhate bi qasî glukozê xweragir nîne, bi hesantir tevlê karlêkên kîmyayî dibe.<ref name="OpenStax, Biology"/> '''Gava 2.''' Di gava duyem a glîkolîzê de, enzîmek îzomeraz, glukoz-6 fosfatê diguherîne îzomerek wê ya bi navê [[fruktoz]]-6-fosfat. Ango enzîma îzomeraz, fosfoglukozê diguherîne bo îzomera fosfofruktozê. '''Gava 3.''' Di gava sêyem de fruktoz-6-fosfat ji aliyê enzîma fosfofruktokînaz (bi înglîzî: ''phosphofructokinase'') ve tê hankirin. Ji ATP-ya duyem fosfatek tê qetandin û ji bo fosforîkirina fruktoz-6-fosfatê tê bikaranîn. Bi girêdana fosfata nû, fruktoz-1,6 dufosfat peyda dibe. '''Gava 4.''' Bi girêdana fosfatek nû, xweragiriya fruktoza-1,6 dufosfat hê lawaztir dibe. Di gava çaremîn a glîkolîzê de enzîma aldolaz (bi înglîzî: ''aldolase'') çalak e. Aldolaz fruktoza-1,6 dufosfatê dabaş dike bo du îzomerên sêkarbonî: dîhîdroksîaseton-fosfat (bi înglîzî: ''dihydroxyacetone-phosphate'') û glîseraldehîd-3-fosfat (bi înglîzî: g''lyceraldehyde-3-phosphate'') '''Gava 5.''' Di pêvajoya gava pêncem de enzîmek îzomeraz dîhîdroksîaseton-fosfatê diguherîne bo îzomera wê ya bi navê glîseraldehîd-3-fosfat. Ango êdî karlêkên glîkolîzê bi du molekulên îzomerên hev, bi hebûna du glîseraldehîd-3-fosfat didome.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> === Beşa duyem a glîkolîzê (Gavên bidesxistina enerjiyê) === Di beşa duyem de bi 5 gavan, glîseraldehîd-3-fosfat tê guhertin bo pîruvatê û ATP tê bidestxistin. Hetanê vê gavê, bo hilweşîna glukozek, du ATP hat xerckirin, hîç ATP nehat bidestxistin û du molekulên sêkarbonî hatin çêkirin. Ev herdu molekul di beşa duyem a glîkolîzê de tên bikaranîn. Di vê qonaxê de 4 ATP tê bidestxistin lê ji ber ko ji bo hilweşandina glukozê 2 ATP hatibû xerckirin, di glîkolîzê de, ji glukozek qezenca enerjiyê 2 ATP ye. Herwisa ligel ATP-yê 2 molekulên NADH ên bi enerjiya bilind jî peyda dibin. '''Gava 6.''' Di gava şeşem a glîkolîzê de bi oksandina glîseraldehîd-3-fosfat, elektronên bi enerjiya bilind tên berdan, elektron ji aliyê NAD⁺ ve tên girtin û NADH peyda dibe. Paşê, glîseraldehîd-3-fosfat tê fosforîkirin û fosfatek din lê tê zêdekirin. Lê ji bo vê fosforîkirinê pêdivî bi ATP-yê nîn e. Bi vî awayê molekula nû ya bi navê 1,3-bîsfosfoglîserat (bi înglîzî: ''1,3-bisphosphoglycerate'') peyda dibe.<ref name="OpenStax, Biology"/> Enzîma dîhîdrogenez ji glîseraldehîd-3-fosfatê cotek atomên hîdrojenê (2 elektron û 2 [[proton]]) diqetîne. 2 elektron û protenek tê şandin bo koenzîma NAD⁺. Protona din wekî iyonên hîdrojenê (H⁺) belavê hawirdorê dibe.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Ango NAD⁺ molekulek hîdrojenê û elektronek werdigire. Ji ber elektrona bi bargeya negatîv, bargeya NAD⁺ netar dibe û bi girêdana molekula hîdrojenê jî NADH peyda dibe. Elektron gava ji glîseraldehîd-3-fosfatê tên guhaztin bo NAD⁺ ê, ji enerjiya potansiyela xwe pir hindik enerjî winda dikin. Ango NADH ên elektron guhêzer, bi enerjiyê dewlemend in.<ref name="Campbell" /> Berdewemiya karlêkê bi hebûna molekula NAD⁺ ve girêdayî ye. NADH (nîkotînamîd adenîn dînukleotîd) Loma divê di xaneyê de NADH bi oksandinê elektron berde û bibe NAD⁺. Heke bi têra xwe NAD⁺ tune be, leza karlêkên beşa duyem a glîkolîzê hêdî dibin an jî glîkolîz radiweste. Heke di xaneyê de oksîjen hebe, NADH bi hêsanî tê oksandin. Ji NADH-ê hîdrojen tên berdan elektronên bi enerjiya bilind bi berdana hîdrojenan ji NADH-ê diqetin û NAD⁺ peyda dibe. Piştî glîkolîzê, hîdrojenên ji NAD⁺ hatine berdan, ji bo çêkirina ATP tên bikaranîn. Heke di hawirdorê de oksîjen tûne be, oksandina NADH bo NAD⁺, bi rêçeya genînê rû dide. '''Gava 7.''' Di vê qonaxê de 1,3 bîsfosfoglîserat bi hankirina enzîma fosfoglîserat kinaz, fosfata bi enerjiya bilind dide ADP-yê ko molekulek ATP were çêkirin. Heke enzîm ji molekulek endamî fosfatê biqetîne û wê rasterast bi ADP-yê ve girê bide, ev fosforîkirin wekî fosforîlasyona di asta substradê (bi înglîzî: ''substrate-level phosphorylation'') tê navkirin.<ref name="Biology"/>Di 1,3 bîsfosfoglîseratê de komek karbonîl tê oksandin bo komek karboksîl, bi vî awayê 3-fosfoglîserat peyda dibe. '''Gava 8.''' Di gava heyştem de koma fosfta di 3-fosfoglîseratê de mayî bi hankirina enzîma îzomeraz a bi navê mutaz, ji karbona sêyem tê guhaztin bo karbona duyem û 2-fosfoglîserat peyda dibe.(3-fosfoglîserat û 2-fosfoglîserat îzomerê hev in). '''Gava 9.''' Di vê gavê de enzîma enolaz çalak e. Enolaz ji 2-fosfoglîseratê molekulek avê (H₂O) digetîne, bi dûrxistina avê, ji ber karlêka dehîdrasyonê, di molekula mayî de cotebendek kîmyayî ava dibe. Ji ber cotebendê enerjiya potansiyel a bendê fosfatê zêde dibe û molekula fosfoenolpîruvat (PEP) (bi înglîzî:''phosphoenolpyruvate'') peyda dibe '''Gava 10.''' Di gava dawî ya glîkolîzê de karlêka kîmyayî bi enzîma pîruvat kînaz ve tê hankirin. Ji fosfoenolpîruvatê fosfatek tê qetandin û ji bo çêkirina ATP-ya duyem tê bikaranîn. Molekula mayî êdî wekî asîda pîruvî an jî pîruvat tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> == Encamên glîkolîzê == [[Wêne:Karlêka giştî ya glîkolîzê ku.png|center|frameless|1196x1196px]] Glîkolîz bi glukozek dest pê dike û bi du molekulên pîruvat, bi tevahî bi çar molekulên ATP û du molekulên NADH-ê bi dawî dibe. Di destpêka glîkolîzê de, glukoza seşkarbonî ya xelekî, bi xerckirina du ATP, ji bo têkşikestinê tê amadekirin, loma herçiqas ji glîkolîzê çar ATP berhem bibin jî, di rastî de di dawiya glîkolîzê de safî du ATP tên bidestxistin. Heke xane piştî glîkolîzê, molekulên pîruvatê hê zêdetir hilneweşîne, wê ji glukozek tenê du ATP bi dest bixe. Li dawiya glîkolîzê, elektronên bi enerjiya bilind ên ji bendên kîmyayî yê glukozê, her ko ji wergirek elektronê diguhazin molekulek din a wergira elektronê, piraniya enerjiya xwe winda dikin. Ev enerjî dibe ko ji bo çêkirina ATP an jî ji bo çêkirina hinek bendên kîmyayî yên nû were bikaranîn. Herwisa hinek ji enerjiya elektronan jî wekî enerjiya tînê (germahî) li hawirdorê belav dibe. Piştê glîkolîzê, elektronên bi enerjiya kêmbûyî ji bo wergira dawî ya elektronê tên guhaztin.<ref name="McGraw-Hill"/> Heke molekula kotahî ya elektonan werdigire oksîjen be, ev kar wekî '''bahenaseya xaneyî''' (bi înglîzî: ''aerobic cellular respiration'') tê navkirin. Heke wergira kotahî ji bilî oksîjenê, molekulek neendamî be (sulfat (SO₄)^2-, nîtrat (NO₃)^-, an jî sulfur (S)) ev kar wekî '''nebahenaseya xaneyî''' (bi înglîzî: ''anaerobic cellular respiration'') tê navkirin. Hin caran jî ji bo elektronan wergira kotahî molekulek endamî ye (pîruvat), vê gavê ev rêçeya metabolî wekî '''genîn''' (bi înglîzî: ''fermentation'') tê navkirin.<ref name="McGraw-Hill"/> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyokîmya]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Glîkolîz| ]] gdgxr5wde836nnzbq9pvsw0d965rjej 3 274605 2097293 1836265 2026-10-06T05:49:23Z İmmortalance 10902 İmmortalanceî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:ᱚᱨᱯᱤᱛᱟ ᱦᱮᱢᱵᱨᱚᱢ]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:ARPITA HEMBRAM]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/ᱚᱨᱯᱤᱛᱟ ᱦᱮᱢᱵᱨᱚᱢ|ᱚᱨᱯᱤᱛᱟ ᱦᱮᱢᱵᱨᱚᱢ]]" to "[[Special:CentralAuth/ARPITA HEMBRAM|ARPITA HEMBRAM]]" 1836265 wikitext text/x-wiki {{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 07:56, 18 îlon 2024 (UTC)}} lcpixci8d8c7hh0z326f3qokai8yo2u 0 329288 2097272 2093203 2026-10-05T15:57:22Z ~2026-53434-97 185706 /* */ 2097272 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{çav lê gerandin}} {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} [[Eşîra Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 9 qûbîlan pêk hatiye. li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == eşîra [[Mefî]] ji 9 qûbîlan pek te ewji ev in : 1- [[Mala Şaqûlî]] 2- [[Mala Meyterî]] 3- [[Mala Kemalî]] 4- [[Mala Qerexanî]] 5- [[Mala Mîrxanî]] 6- [[Mala Mefî]] 7- [[Mala Şexî]] 8- [[Mala Xanê]] 9- [[Mala Hesenî]] ==kategorî== [[Oremarî]] fcwv8l7jsasslz63k9dxai4j2iaf1uq 0 330207 2097314 2096950 2026-10-06T08:05:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097314 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Yûsuf Ziyaeddîn Paşa el-Xalidî | navê_rastî = يوسف ضياء الدين باشا الخالدي | zimanê_navê_rastî = ar | wêne = Yusuf Ziya el-Halidi.jpg | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = 1842 | cihê_jidayikbûnê = [[Quds]] | roja_mirinê = 25 kanûna paşîn 1906 | cihê_mirinê = | hevjîn = | têkilî = | zarok = | perwerde = [[Akademiya Şerqî ya Viyanayê]] | pîşe = | meqam = [[Reyîsê belediyê yê Qudsê]] | partî = | berê = | paşê = | dawiya_dewrê = 1876 | destpêka_dewrê = 1870 | berê2 = | paşê2 = | dawiya_dewrê2 = 1879 | destpêka_dewrê2 = 1878 | berê3 = | paşê3 = | dawiya_dewrê3 = 1906 | destpêka_dewrê3 = 1899 | malper = | şanenav = }} '''Yûsuf Ziyaeddîn Paşa el-Xalidî''' ({{Langx|ar|يوسف ضياء الدين باشا الخالدي}}: يوسف ضياء الدين باشا الخالدي, ''{{lang|ar-Latn|Yousef Ḍiya’ ad-Dīn Bāshā al-Khalidī}}''; 1842–1906) siyasetmedarekî bi nav û deng yê osmanî bû ku di nav asra 19an û destpêka asra 20an de di çend dewrên negirêdayî de reyîsê belediyê yê [[Orşelîm|Qudsê]] bû.{{Sfn|Büssow|2011|p=554}} El-Xalidî ji salên 1870 heta 1876, 1878 heta 1879 û 1899 heta 1906an jî reyîsê belediyê yê Qudsê bû.{{Sfn|Büssow|2011|p=554}} Ew endamekî bijartî yê [[parlamentoya pêşî ya osmanî]] bû û li wir Qudsê temsîl dikir. Wekî dî walî, terciman, pirofesor û mielifekî pêşketî bû. Wek welatparêzekî osmanî û endamekî aktîv ê reforma sîstemê piştî vekişîna Misrê ji Sûrî, el-Xalidî bi mîrasa xwe yî qudsî serbilind bû û reformkerekî hişk ê sîstema osmanî bû ku ji nav ve dixebitî, bedêla ku yek ji kesên pêşî ên pey serxwebûna ereban yan jî Sûriyê be. Wî hercar di behsa war/welat/wetanê xwe de behsa Qudsê dikir.{{sfn|Scholch|2005|pp=65,67}} == Destpêka heyatê û tehsîl == El-Xalidî di 1842 de li Qudsê, Filistîna osmanî çêbû. Bavê wî, el-Seyyîd Muḧemmed 'Elî el-Xalidî, dor 50 salan qaziyê mehkema şerîetê ya Qudsê bû.{{sfn|Khalidi|2020}}{{sfn|Scholch|2005|p=67}} Daxwaza Yousef ya destpêkê ya tehsîla li Misrê hate redkirin ji ber ku wî dewetiyek nestandibû, wekî dî bavê wî qebûl nekir ku li Ewropayê tehsîlê bistîne. Peyre wî û kuramê wî Ḧuseyn bê destûra aylê ji Qudsê dane rê û gihane [[Malta|Maltayê]] û li wir tevlî koleja protestant bûn bi arîkariya isqofê anglîkan Gobatê Qudsê.{{Sfn|Scholch|2005|pp=67–68}} Li wir, wî îngilîzî û fransî xwend.{{Sfn|Khalidi|1984}} Birayê Yûsuf, Yasîn, wî piştî du salên li koleja protestant qane kir ku tevlî Fakulteya Tîbî ya Împeratoriyê ya li [[Konstantînopolîs|Konstantinopolîs]], paytextê împeratoriyê.{{Sfn|Scholch|2005|p=68}} Yûsuf ji wextê xwe yî li mekteba tibî piştî salekê ne razî bû, ji ber ku wî "xilasî nedît, wî xwe li mekteba mîsyonerên protestantên emerîqî ya derveyî paytext ya Robert College qeyd kire".{{Sfn|Khalidi|2020}}{{Sfn|Scholch|2005|p=68}} Ew li wir salek û nîv ma berî ku ji ber mirina bavê xwe vegere Qudsê.{{Sfn|Scholch|2005|p=68}} Piştre di heyata xwe de wî li Akademiya Şerqî ya Viyanayê dersên zimanên samî didan, herweha wî li wir yek ji ferhengên pêşî ên kurmancî-erebî nivîsand. {{Sfn|Khalidi|1984}} == Kariyer == El-Xalidî ji 1870 heta 1876, ji 1878 heta 1879 û ji 1899 heta 1906 reyîsê belediyê yê Qudsê bû.{{Sfn|Büssow|2011|p=554}} El-Xalidî roleke mifteyî lîst di komên siyasî ên ku hatibûn avakirin ji bo redkirina îxlalkirina destûrê (qanûnên esasî) ya ku ji aliyê Împeratoriya Osmanî ve dihat ceribandin. El-Xalidî fikrên [[Siyonîzm|siyonîst]] û derdora antisemîtîk ya li Ewrûpa ku ew jê derlketibû, baş nas dikir. Wî herweha talûkeya ku siyonîzmê karîbû li timamê heremên Împeratoriya Osmanî bîne ber cihûyan didît. {{Sfn|Khalidi|2020}} Ji ber "wezîfeke miqedes ya ûjdanê" wî endîşeyên xwe dan naskirin li ser ku [[siyonîzm]] dê eleqeyên hevalî yên di neqeba misilman, fileh û cihûyan de xeter bike. Di 1ê adara 1899an de wî mektûbek ji Zadok Kahn re nivîsand, xaxamê serekî yê Fransa. Wî jê xwest ku bi riya ofîsên Kahn, ji sîyonîstan bixwaze ku bela xwe li herema Filistînê nedin.{{Efn|{{lang|fr|italics=no|'Qui peut contester les droits des Juifs sur la Palestine ? Mon Dieu, historiquement, c’est bien votre pays ! Et quel spectacle merveilleux ça serait si les Juifs, si doués, étaient de nouveau reconstitués en une nation indépendante, respectée, heureuse, pouvant rendre à la pauvre humanité des services dans le domaine comme autrefois! Malheureusement, les destinées des nations ne sont point gouvernées seulement par ces conceptions abstraites, si pures, si nobles qu’elles puissent être. Il faut compter avec la réalité, avec les faits acquis, avec la force brutale des circonstances. Or la réalité est que la Palestine fait maintenant partie intégrale de l’Empire Ottoman et, ce qui est plus grave, elle est habitée par d’autres que des Israélites. Cette réalité, ces faits acquis, cette force brutale des circonstances ne laissent au zionisme (sic), géographiquement aucun espoir de réalisation, et ce qui est surtout important, menacent d’un vrai danger la situation des Juifs en Turquie. Certes, les Turcs et les Arabes sont généralement bien disposés envers vos coreligionnaires. Cependant, il y a parmi eux aussi des fanatiques, eux aussi, comme toutes les autres nations même les plus civilisées, ne sont pas exempts des sentiments de haine de race. En outre, il y a en Palestine des chrétiens fanatiques, surtout parmi les orthodoxes et les catholiques qui, considérant la Palestine comme devant appartenir à eux seulement, sont très jaloux des progrès des Juifs dans le pays de leurs ancêtres et ne laissent passer aucune occasion pour exciter la haine des musulmans contre les Juifs. Il faut donc, pour la tranquillité des Juifs en Turquie, que le mouvement sioniste, dans le sens géographique du mot, cesse. Que l’on cherche un endroit quelque part pour la malheureuse nation juive, rien de plus juste et équitable. Mon Dieu, la terre est assez vaste, il y a encore des pays inhabités où l'on pourrait placer des millions d'israélites pauvres, qui y deviendront peut-être heureux et un jour constitueraient une nation. Ça serait peut-être la meilleure, la plus rationnelle solution de la question juive. Mais, au nom de Dieu, qu'on laisse tranquille la Palestine.'}}{{sfn|Perrin|2020|p=118}}}}<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://monbalagan.com/45-chronologie-israel/des-arabes-chretiens-et-ottomans/126-1899-1er-mars-lettre-de-youssouf-diya-al-khalidi-a-herzl-premiere-opposition-au-sionisme.html?highlight=WyJsZXR0cmUiLCJoZXJ6bCIsImhlcnpsaWVubmVzIl0= |sernav=MonBalagan - 1899 : 1er mars - Lettre de Youssouf Diya 'al-Khalidi à Herzl : première opposition au Sionisme |malper=monbalagan.com |roja-gihiştinê=5 May 2022}}</ref> == Mirin == El-Xalidî di 25ê çileya paşî ya 1906 mir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=January 2021}} == Not == {{Notelist}} === Îqtîbas === {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Refbegin}} * {{Cite book |title=Hamidian Palestine: Politics and Society in the District of Jerusalem 1872-1908 |last=Büssow |first=Johann |author-link=Johann Büssow |publisher=[[Brill Publishing|Brill]] |year=2011 |isbn=978-9-004-20569-7 |url=https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC}} * {{Cite book |title=The Hundred Years' War on Palestine: A History of Settler Colonialism and Resistance, 1917–2017 |last=Khalidi |first=Rashid |author-link=Rashid Khalidi |publisher=[[Metropolitan Books]] |year=2020 |isbn=978-1-627-79854-9 |url=https://books.google.com/books?id=xXlwDwAAQBAJ&pg=PT88}} * {{Cite book |title=Before Their Diaspora: A Photographic History of the Palestinians 1876-1948 |url=https://archive.org/details/beforetheirdiasp0000khal_b2n1 |last=Khalidi |first=Walid |author-link=Walid Khalidi |publisher=[[Institute for Palestine Studies]] |year=1984 |isbn=978-0-887-28144-0}} * {{cite book |title=Palestine: Une terre, deux peuples |last=Perrin |first=Dominique |publisher=Presses Universitaires du Septentrion |year=2020 |isbn=978-2-757-42198-7 |url=https://books.google.com/books?id=MLMJ2CQ3te4C&q=%22Mon+Dieu%2C+historiquement+c%27est+bien+Votre+pays+%21%22&pg=PA118 |orig-year=First published 2000}} * {{cite journal |last=Scholch |first=Alexander |author-link=:de:Alexander Schölch |date=Summer 2005 |title=An Ottoman Bismarck from Jerusalem: Yusuf Diya' al-Khalidi (1842–1906) |journal=[[Jerusalem Quarterly]] |volume=24 |pages=65–77 |doi=10.70190/jq.I24.p65 |doi-access=free}} * {{cite book |title=Palestine in Transformation, 1856-1882: Studies in Social, Economic and Political Development |last=Scholch |first=Alexander |author-link=:de:Alexander Schölch |publisher=[[Institute for Palestine Studies]] |year=2006 |isbn=978-0-887-28307-9 |url=https://yplus.ps/wp-content/uploads/2021/01/Scholch-Alexander-Palestine-in-Transformation-1856-1882.pdf |orig-year=First published 1993}} {{Refend}} == Lînkên derve == * [http://www.khalidilibrary.org/yusifdiaae.html A Family’s History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317030352/http://www.khalidilibrary.org/yusifdiaae.html|date=17 March 2017}} ji [[Tarîf Xalidî]] tişrîna pêsî 2020 li khalidilibrary.org * [https://web.archive.org/web/20050708081648/http://www.passia.org/palestine_facts/personalities/alpha_k.htm AL-KHALIDI, YUSSEF DIYA'UDDIN (PASHA) (1829-1907)] li passia.org Palestinian Academic Society for the Study of International Affairs PASSIA * [https://mondoweiss.net/2020/02/khalidi-takes-on-hegemonic-narrative-of-jewish-nationalism-in-personal-new-book/ Khalidi takes on "hegemonic narrative" of Jewish nationalism in personal new book] ji Steve France li ''Mondoweiss'' 17ê sibata 2020 {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Siyasetmedarên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1906]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1842]] oqws3ykmscni3u4hes28zrtlgj2685e 2097328 2097314 2026-10-06T11:06:59Z MikaelF 935 2097328 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Yûsuf Ziyaedîn Paşa Elxalidî | navê_rastî = يوسف ضياء الدين باشا الخالدي | zimanê_navê_rastî = ar | wêne = Yusuf Ziya el-Halidi.jpg | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = 1842 | cihê_jidayikbûnê = [[Quds]] | roja_mirinê = 25 kanûna paşîn 1906 | cihê_mirinê = | hevjîn = | têkilî = | zarok = | perwerde = [[Akademiya Şerqî ya Viyanayê]] | pîşe = | meqam = [[Reyîsê belediyê yê Qudsê]] | partî = | berê = | paşê = | dawiya_dewrê = 1876 | destpêka_dewrê = 1870 | berê2 = | paşê2 = | dawiya_dewrê2 = 1879 | destpêka_dewrê2 = 1878 | berê3 = | paşê3 = | dawiya_dewrê3 = 1906 | destpêka_dewrê3 = 1899 | malper = | şanenav = }} '''Yûsuf Ziyaedîn Paşa Elxalidî''' ({{Langx|ar|يوسف ضياء الدين باشا الخالدي}}: يوسف ضياء الدين باشا الخالدي, ''{{lang|ar-Latn|Yousef Ḍiya’ ad-Dīn Bāshā al-Khalidī}}''; 1842–1906) siyasetmedarekî bi nav û deng yê osmanî bû ku di nav asra 19an û destpêka asra 20an de di çend dewrên negirêdayî de reyîsê belediyê yê [[Orşelîm|Qudsê]] bû.{{Sfn|Büssow|2011|p=554}} El-Xalidî ji salên 1870 heta 1876, 1878 heta 1879 û 1899 heta 1906an jî reyîsê belediyê yê Qudsê bû.{{Sfn|Büssow|2011|p=554}} Ew endamekî bijartî yê [[parlamentoya pêşî ya osmanî]] bû û li wir Qudsê temsîl dikir. Wekî dî walî, terciman, pirofesor û mielifekî pêşketî bû. Wek welatparêzekî osmanî û endamekî aktîv ê reforma sîstemê piştî vekişîna Misrê ji Sûrî, el-Xalidî bi mîrasa xwe yî qudsî serbilind bû û reformkerekî hişk ê sîstema osmanî bû ku ji nav ve dixebitî, bedêla ku yek ji kesên pêşî ên pey serxwebûna ereban yan jî Sûriyê be. Wî hercar di behsa war/welat/wetanê xwe de behsa Qudsê dikir.{{sfn|Scholch|2005|pp=65,67}} == Destpêka heyatê û tehsîl == El-Xalidî di 1842 de li Qudsê, Filistîna osmanî çêbû. Bavê wî, el-Seyyîd Muḧemmed 'Elî el-Xalidî, dor 50 salan qaziyê mehkema şerîetê ya Qudsê bû.{{sfn|Khalidi|2020}}{{sfn|Scholch|2005|p=67}} Daxwaza Yousef ya destpêkê ya tehsîla li Misrê hate redkirin ji ber ku wî dewetiyek nestandibû, wekî dî bavê wî qebûl nekir ku li Ewropayê tehsîlê bistîne. Peyre wî û kuramê wî Ḧuseyn bê destûra aylê ji Qudsê dane rê û gihane [[Malta|Maltayê]] û li wir tevlî koleja protestant bûn bi arîkariya isqofê anglîkan Gobatê Qudsê.{{Sfn|Scholch|2005|pp=67–68}} Li wir, wî îngilîzî û fransî xwend.{{Sfn|Khalidi|1984}} Birayê Yûsuf, Yasîn, wî piştî du salên li koleja protestant qane kir ku tevlî Fakulteya Tîbî ya Împeratoriyê ya li [[Konstantînopolîs|Konstantinopolîs]], paytextê împeratoriyê.{{Sfn|Scholch|2005|p=68}} Yûsuf ji wextê xwe yî li mekteba tibî piştî salekê ne razî bû, ji ber ku wî "xilasî nedît, wî xwe li mekteba mîsyonerên protestantên emerîqî ya derveyî paytext ya Robert College qeyd kire".{{Sfn|Khalidi|2020}}{{Sfn|Scholch|2005|p=68}} Ew li wir salek û nîv ma berî ku ji ber mirina bavê xwe vegere Qudsê.{{Sfn|Scholch|2005|p=68}} Piştre di heyata xwe de wî li Akademiya Şerqî ya Viyanayê dersên zimanên samî didan, herweha wî li wir yek ji ferhengên pêşî ên kurmancî-erebî nivîsand. {{Sfn|Khalidi|1984}} == Kariyer == El-Xalidî ji 1870 heta 1876, ji 1878 heta 1879 û ji 1899 heta 1906 reyîsê belediyê yê Qudsê bû.{{Sfn|Büssow|2011|p=554}} El-Xalidî roleke mifteyî lîst di komên siyasî ên ku hatibûn avakirin ji bo redkirina îxlalkirina destûrê (qanûnên esasî) ya ku ji aliyê Împeratoriya Osmanî ve dihat ceribandin. El-Xalidî fikrên [[Siyonîzm|siyonîst]] û derdora antisemîtîk ya li Ewrûpa ku ew jê derlketibû, baş nas dikir. Wî herweha talûkeya ku siyonîzmê karîbû li timamê heremên Împeratoriya Osmanî bîne ber cihûyan didît. {{Sfn|Khalidi|2020}} Ji ber "wezîfeke miqedes ya ûjdanê" wî endîşeyên xwe dan naskirin li ser ku [[siyonîzm]] dê eleqeyên hevalî yên di neqeba misilman, fileh û cihûyan de xeter bike. Di 1ê adara 1899an de wî mektûbek ji Zadok Kahn re nivîsand, xaxamê serekî yê Fransa. Wî jê xwest ku bi riya ofîsên Kahn, ji sîyonîstan bixwaze ku bela xwe li herema Filistînê nedin.{{Efn|{{lang|fr|italics=no|'Qui peut contester les droits des Juifs sur la Palestine ? Mon Dieu, historiquement, c’est bien votre pays ! Et quel spectacle merveilleux ça serait si les Juifs, si doués, étaient de nouveau reconstitués en une nation indépendante, respectée, heureuse, pouvant rendre à la pauvre humanité des services dans le domaine comme autrefois! Malheureusement, les destinées des nations ne sont point gouvernées seulement par ces conceptions abstraites, si pures, si nobles qu’elles puissent être. Il faut compter avec la réalité, avec les faits acquis, avec la force brutale des circonstances. Or la réalité est que la Palestine fait maintenant partie intégrale de l’Empire Ottoman et, ce qui est plus grave, elle est habitée par d’autres que des Israélites. Cette réalité, ces faits acquis, cette force brutale des circonstances ne laissent au zionisme (sic), géographiquement aucun espoir de réalisation, et ce qui est surtout important, menacent d’un vrai danger la situation des Juifs en Turquie. Certes, les Turcs et les Arabes sont généralement bien disposés envers vos coreligionnaires. Cependant, il y a parmi eux aussi des fanatiques, eux aussi, comme toutes les autres nations même les plus civilisées, ne sont pas exempts des sentiments de haine de race. En outre, il y a en Palestine des chrétiens fanatiques, surtout parmi les orthodoxes et les catholiques qui, considérant la Palestine comme devant appartenir à eux seulement, sont très jaloux des progrès des Juifs dans le pays de leurs ancêtres et ne laissent passer aucune occasion pour exciter la haine des musulmans contre les Juifs. Il faut donc, pour la tranquillité des Juifs en Turquie, que le mouvement sioniste, dans le sens géographique du mot, cesse. Que l’on cherche un endroit quelque part pour la malheureuse nation juive, rien de plus juste et équitable. Mon Dieu, la terre est assez vaste, il y a encore des pays inhabités où l'on pourrait placer des millions d'israélites pauvres, qui y deviendront peut-être heureux et un jour constitueraient une nation. Ça serait peut-être la meilleure, la plus rationnelle solution de la question juive. Mais, au nom de Dieu, qu'on laisse tranquille la Palestine.'}}{{sfn|Perrin|2020|p=118}}}}<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://monbalagan.com/45-chronologie-israel/des-arabes-chretiens-et-ottomans/126-1899-1er-mars-lettre-de-youssouf-diya-al-khalidi-a-herzl-premiere-opposition-au-sionisme.html?highlight=WyJsZXR0cmUiLCJoZXJ6bCIsImhlcnpsaWVubmVzIl0= |sernav=MonBalagan - 1899 : 1er mars - Lettre de Youssouf Diya 'al-Khalidi à Herzl : première opposition au Sionisme |malper=monbalagan.com |roja-gihiştinê=5 May 2022}}</ref> == Mirin == El-Xalidî di 25ê çileya paşî ya 1906 mir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=January 2021}} == Not == {{Notelist}} === Îqtîbas === {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Refbegin}} * {{Cite book |title=Hamidian Palestine: Politics and Society in the District of Jerusalem 1872-1908 |last=Büssow |first=Johann |author-link=Johann Büssow |publisher=[[Brill Publishing|Brill]] |year=2011 |isbn=978-9-004-20569-7 |url=https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC}} * {{Cite book |title=The Hundred Years' War on Palestine: A History of Settler Colonialism and Resistance, 1917–2017 |last=Khalidi |first=Rashid |author-link=Rashid Khalidi |publisher=[[Metropolitan Books]] |year=2020 |isbn=978-1-627-79854-9 |url=https://books.google.com/books?id=xXlwDwAAQBAJ&pg=PT88}} * {{Cite book |title=Before Their Diaspora: A Photographic History of the Palestinians 1876-1948 |url=https://archive.org/details/beforetheirdiasp0000khal_b2n1 |last=Khalidi |first=Walid |author-link=Walid Khalidi |publisher=[[Institute for Palestine Studies]] |year=1984 |isbn=978-0-887-28144-0}} * {{cite book |title=Palestine: Une terre, deux peuples |last=Perrin |first=Dominique |publisher=Presses Universitaires du Septentrion |year=2020 |isbn=978-2-757-42198-7 |url=https://books.google.com/books?id=MLMJ2CQ3te4C&q=%22Mon+Dieu%2C+historiquement+c%27est+bien+Votre+pays+%21%22&pg=PA118 |orig-year=First published 2000}} * {{cite journal |last=Scholch |first=Alexander |author-link=:de:Alexander Schölch |date=Summer 2005 |title=An Ottoman Bismarck from Jerusalem: Yusuf Diya' al-Khalidi (1842–1906) |journal=[[Jerusalem Quarterly]] |volume=24 |pages=65–77 |doi=10.70190/jq.I24.p65 |doi-access=free}} * {{cite book |title=Palestine in Transformation, 1856-1882: Studies in Social, Economic and Political Development |last=Scholch |first=Alexander |author-link=:de:Alexander Schölch |publisher=[[Institute for Palestine Studies]] |year=2006 |isbn=978-0-887-28307-9 |url=https://yplus.ps/wp-content/uploads/2021/01/Scholch-Alexander-Palestine-in-Transformation-1856-1882.pdf |orig-year=First published 1993}} {{Refend}} == Lînkên derve == * [http://www.khalidilibrary.org/yusifdiaae.html A Family’s History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317030352/http://www.khalidilibrary.org/yusifdiaae.html|date=17 March 2017}} ji [[Tarîf Xalidî]] tişrîna pêsî 2020 li khalidilibrary.org * [https://web.archive.org/web/20050708081648/http://www.passia.org/palestine_facts/personalities/alpha_k.htm AL-KHALIDI, YUSSEF DIYA'UDDIN (PASHA) (1829-1907)] li passia.org Palestinian Academic Society for the Study of International Affairs PASSIA * [https://mondoweiss.net/2020/02/khalidi-takes-on-hegemonic-narrative-of-jewish-nationalism-in-personal-new-book/ Khalidi takes on "hegemonic narrative" of Jewish nationalism in personal new book] ji Steve France li ''Mondoweiss'' 17ê sibata 2020 {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Siyasetmedarên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1906]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1842]] 45ak5cxfl360s8gt3nd15waqvn3h4lq 2097329 2097328 2026-10-06T11:07:30Z MikaelF 935 /* Mirin */ 2097329 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Yûsuf Ziyaedîn Paşa Elxalidî | navê_rastî = يوسف ضياء الدين باشا الخالدي | zimanê_navê_rastî = ar | wêne = Yusuf Ziya el-Halidi.jpg | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = 1842 | cihê_jidayikbûnê = [[Quds]] | roja_mirinê = 25 kanûna paşîn 1906 | cihê_mirinê = | hevjîn = | têkilî = | zarok = | perwerde = [[Akademiya Şerqî ya Viyanayê]] | pîşe = | meqam = [[Reyîsê belediyê yê Qudsê]] | partî = | berê = | paşê = | dawiya_dewrê = 1876 | destpêka_dewrê = 1870 | berê2 = | paşê2 = | dawiya_dewrê2 = 1879 | destpêka_dewrê2 = 1878 | berê3 = | paşê3 = | dawiya_dewrê3 = 1906 | destpêka_dewrê3 = 1899 | malper = | şanenav = }} '''Yûsuf Ziyaedîn Paşa Elxalidî''' ({{Langx|ar|يوسف ضياء الدين باشا الخالدي}}: يوسف ضياء الدين باشا الخالدي, ''{{lang|ar-Latn|Yousef Ḍiya’ ad-Dīn Bāshā al-Khalidī}}''; 1842–1906) siyasetmedarekî bi nav û deng yê osmanî bû ku di nav asra 19an û destpêka asra 20an de di çend dewrên negirêdayî de reyîsê belediyê yê [[Orşelîm|Qudsê]] bû.{{Sfn|Büssow|2011|p=554}} El-Xalidî ji salên 1870 heta 1876, 1878 heta 1879 û 1899 heta 1906an jî reyîsê belediyê yê Qudsê bû.{{Sfn|Büssow|2011|p=554}} Ew endamekî bijartî yê [[parlamentoya pêşî ya osmanî]] bû û li wir Qudsê temsîl dikir. Wekî dî walî, terciman, pirofesor û mielifekî pêşketî bû. Wek welatparêzekî osmanî û endamekî aktîv ê reforma sîstemê piştî vekişîna Misrê ji Sûrî, el-Xalidî bi mîrasa xwe yî qudsî serbilind bû û reformkerekî hişk ê sîstema osmanî bû ku ji nav ve dixebitî, bedêla ku yek ji kesên pêşî ên pey serxwebûna ereban yan jî Sûriyê be. Wî hercar di behsa war/welat/wetanê xwe de behsa Qudsê dikir.{{sfn|Scholch|2005|pp=65,67}} == Destpêka heyatê û tehsîl == El-Xalidî di 1842 de li Qudsê, Filistîna osmanî çêbû. Bavê wî, el-Seyyîd Muḧemmed 'Elî el-Xalidî, dor 50 salan qaziyê mehkema şerîetê ya Qudsê bû.{{sfn|Khalidi|2020}}{{sfn|Scholch|2005|p=67}} Daxwaza Yousef ya destpêkê ya tehsîla li Misrê hate redkirin ji ber ku wî dewetiyek nestandibû, wekî dî bavê wî qebûl nekir ku li Ewropayê tehsîlê bistîne. Peyre wî û kuramê wî Ḧuseyn bê destûra aylê ji Qudsê dane rê û gihane [[Malta|Maltayê]] û li wir tevlî koleja protestant bûn bi arîkariya isqofê anglîkan Gobatê Qudsê.{{Sfn|Scholch|2005|pp=67–68}} Li wir, wî îngilîzî û fransî xwend.{{Sfn|Khalidi|1984}} Birayê Yûsuf, Yasîn, wî piştî du salên li koleja protestant qane kir ku tevlî Fakulteya Tîbî ya Împeratoriyê ya li [[Konstantînopolîs|Konstantinopolîs]], paytextê împeratoriyê.{{Sfn|Scholch|2005|p=68}} Yûsuf ji wextê xwe yî li mekteba tibî piştî salekê ne razî bû, ji ber ku wî "xilasî nedît, wî xwe li mekteba mîsyonerên protestantên emerîqî ya derveyî paytext ya Robert College qeyd kire".{{Sfn|Khalidi|2020}}{{Sfn|Scholch|2005|p=68}} Ew li wir salek û nîv ma berî ku ji ber mirina bavê xwe vegere Qudsê.{{Sfn|Scholch|2005|p=68}} Piştre di heyata xwe de wî li Akademiya Şerqî ya Viyanayê dersên zimanên samî didan, herweha wî li wir yek ji ferhengên pêşî ên kurmancî-erebî nivîsand. {{Sfn|Khalidi|1984}} == Kariyer == El-Xalidî ji 1870 heta 1876, ji 1878 heta 1879 û ji 1899 heta 1906 reyîsê belediyê yê Qudsê bû.{{Sfn|Büssow|2011|p=554}} El-Xalidî roleke mifteyî lîst di komên siyasî ên ku hatibûn avakirin ji bo redkirina îxlalkirina destûrê (qanûnên esasî) ya ku ji aliyê Împeratoriya Osmanî ve dihat ceribandin. El-Xalidî fikrên [[Siyonîzm|siyonîst]] û derdora antisemîtîk ya li Ewrûpa ku ew jê derlketibû, baş nas dikir. Wî herweha talûkeya ku siyonîzmê karîbû li timamê heremên Împeratoriya Osmanî bîne ber cihûyan didît. {{Sfn|Khalidi|2020}} Ji ber "wezîfeke miqedes ya ûjdanê" wî endîşeyên xwe dan naskirin li ser ku [[siyonîzm]] dê eleqeyên hevalî yên di neqeba misilman, fileh û cihûyan de xeter bike. Di 1ê adara 1899an de wî mektûbek ji Zadok Kahn re nivîsand, xaxamê serekî yê Fransa. Wî jê xwest ku bi riya ofîsên Kahn, ji sîyonîstan bixwaze ku bela xwe li herema Filistînê nedin.{{Efn|{{lang|fr|italics=no|'Qui peut contester les droits des Juifs sur la Palestine ? Mon Dieu, historiquement, c’est bien votre pays ! Et quel spectacle merveilleux ça serait si les Juifs, si doués, étaient de nouveau reconstitués en une nation indépendante, respectée, heureuse, pouvant rendre à la pauvre humanité des services dans le domaine comme autrefois! Malheureusement, les destinées des nations ne sont point gouvernées seulement par ces conceptions abstraites, si pures, si nobles qu’elles puissent être. Il faut compter avec la réalité, avec les faits acquis, avec la force brutale des circonstances. Or la réalité est que la Palestine fait maintenant partie intégrale de l’Empire Ottoman et, ce qui est plus grave, elle est habitée par d’autres que des Israélites. Cette réalité, ces faits acquis, cette force brutale des circonstances ne laissent au zionisme (sic), géographiquement aucun espoir de réalisation, et ce qui est surtout important, menacent d’un vrai danger la situation des Juifs en Turquie. Certes, les Turcs et les Arabes sont généralement bien disposés envers vos coreligionnaires. Cependant, il y a parmi eux aussi des fanatiques, eux aussi, comme toutes les autres nations même les plus civilisées, ne sont pas exempts des sentiments de haine de race. En outre, il y a en Palestine des chrétiens fanatiques, surtout parmi les orthodoxes et les catholiques qui, considérant la Palestine comme devant appartenir à eux seulement, sont très jaloux des progrès des Juifs dans le pays de leurs ancêtres et ne laissent passer aucune occasion pour exciter la haine des musulmans contre les Juifs. Il faut donc, pour la tranquillité des Juifs en Turquie, que le mouvement sioniste, dans le sens géographique du mot, cesse. Que l’on cherche un endroit quelque part pour la malheureuse nation juive, rien de plus juste et équitable. Mon Dieu, la terre est assez vaste, il y a encore des pays inhabités où l'on pourrait placer des millions d'israélites pauvres, qui y deviendront peut-être heureux et un jour constitueraient une nation. Ça serait peut-être la meilleure, la plus rationnelle solution de la question juive. Mais, au nom de Dieu, qu'on laisse tranquille la Palestine.'}}{{sfn|Perrin|2020|p=118}}}}<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://monbalagan.com/45-chronologie-israel/des-arabes-chretiens-et-ottomans/126-1899-1er-mars-lettre-de-youssouf-diya-al-khalidi-a-herzl-premiere-opposition-au-sionisme.html?highlight=WyJsZXR0cmUiLCJoZXJ6bCIsImhlcnpsaWVubmVzIl0= |sernav=MonBalagan - 1899 : 1er mars - Lettre de Youssouf Diya 'al-Khalidi à Herzl : première opposition au Sionisme |malper=monbalagan.com |roja-gihiştinê=5 May 2022}}</ref> == Mirin == Elxalidî di 25ê çileya paşî ya 1906 mir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=January 2021}} == Not == {{Notelist}} === Îqtîbas === {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Refbegin}} * {{Cite book |title=Hamidian Palestine: Politics and Society in the District of Jerusalem 1872-1908 |last=Büssow |first=Johann |author-link=Johann Büssow |publisher=[[Brill Publishing|Brill]] |year=2011 |isbn=978-9-004-20569-7 |url=https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC}} * {{Cite book |title=The Hundred Years' War on Palestine: A History of Settler Colonialism and Resistance, 1917–2017 |last=Khalidi |first=Rashid |author-link=Rashid Khalidi |publisher=[[Metropolitan Books]] |year=2020 |isbn=978-1-627-79854-9 |url=https://books.google.com/books?id=xXlwDwAAQBAJ&pg=PT88}} * {{Cite book |title=Before Their Diaspora: A Photographic History of the Palestinians 1876-1948 |url=https://archive.org/details/beforetheirdiasp0000khal_b2n1 |last=Khalidi |first=Walid |author-link=Walid Khalidi |publisher=[[Institute for Palestine Studies]] |year=1984 |isbn=978-0-887-28144-0}} * {{cite book |title=Palestine: Une terre, deux peuples |last=Perrin |first=Dominique |publisher=Presses Universitaires du Septentrion |year=2020 |isbn=978-2-757-42198-7 |url=https://books.google.com/books?id=MLMJ2CQ3te4C&q=%22Mon+Dieu%2C+historiquement+c%27est+bien+Votre+pays+%21%22&pg=PA118 |orig-year=First published 2000}} * {{cite journal |last=Scholch |first=Alexander |author-link=:de:Alexander Schölch |date=Summer 2005 |title=An Ottoman Bismarck from Jerusalem: Yusuf Diya' al-Khalidi (1842–1906) |journal=[[Jerusalem Quarterly]] |volume=24 |pages=65–77 |doi=10.70190/jq.I24.p65 |doi-access=free}} * {{cite book |title=Palestine in Transformation, 1856-1882: Studies in Social, Economic and Political Development |last=Scholch |first=Alexander |author-link=:de:Alexander Schölch |publisher=[[Institute for Palestine Studies]] |year=2006 |isbn=978-0-887-28307-9 |url=https://yplus.ps/wp-content/uploads/2021/01/Scholch-Alexander-Palestine-in-Transformation-1856-1882.pdf |orig-year=First published 1993}} {{Refend}} == Lînkên derve == * [http://www.khalidilibrary.org/yusifdiaae.html A Family’s History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317030352/http://www.khalidilibrary.org/yusifdiaae.html|date=17 March 2017}} ji [[Tarîf Xalidî]] tişrîna pêsî 2020 li khalidilibrary.org * [https://web.archive.org/web/20050708081648/http://www.passia.org/palestine_facts/personalities/alpha_k.htm AL-KHALIDI, YUSSEF DIYA'UDDIN (PASHA) (1829-1907)] li passia.org Palestinian Academic Society for the Study of International Affairs PASSIA * [https://mondoweiss.net/2020/02/khalidi-takes-on-hegemonic-narrative-of-jewish-nationalism-in-personal-new-book/ Khalidi takes on "hegemonic narrative" of Jewish nationalism in personal new book] ji Steve France li ''Mondoweiss'' 17ê sibata 2020 {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Siyasetmedarên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1906]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1842]] bwf4olggqkozc55i3cyqq3z2rv3o3c6 0 330245 2097270 2097244 2026-10-05T15:20:03Z Kurê Acemî 105128 /* Îsbata bi kontrapozîsiyon */ 2097270 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 6hg4z4e1lilfurmnasd25ts9kay0fr8 2097271 2097270 2026-10-05T15:29:01Z Kurê Acemî 105128 /* Îsbata bi dijberiyê */ 2097271 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === Di îsbatkirina bi rêya dijberiyê de ku bi hevoka latînî ya [[Reductio ad absurdum|''reductio ad absurdum'']] (ango kêmkirina bo rewşeke bêmane an nemaqûl) jî tê zanin, tê temsîl kirin ku eger îdiyayek wekî rast were qebûlkirin, wê çaxê nakokiyeke mentiqî derdikeve holê; loma divê ew îdiya şaş be. Meselake navdar, îsbatkirina wê yekê ye ku <math>\sqrt{2}</math> [[Hejmarên na aqlî|hejmareke îrasyonel]] e:<blockquote>Bifikirin ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke rasyonel be. Wê çaxê dikare di forma xwe ya herî sade de wekî <math>\sqrt{2} = {a\over b}</math> were nivîsîn ku tê de ''a'' û ''b'' tamhejmar ên ne-sifir in û ti faktoreke wan a hevpar nîne. Bi wî awayî, <math>b\sqrt{2} = a</math>. Heke em her du aliyan bidin dûcaran (bi çargoşeya wan re zêde bikin), em digihîjin encama 2b² = a². Ji ber ku îfadeya li milê çepê piralîkeke tam a 2 ye, li gorî terîfe, îfadeya li milê rastê jî dikare li ser 2 were dabeşkirin. Yanî, a² cot e; ew jî tê wê maneyê ku divê a jî cot be, wekî ku di pêşniyara jorîn de hatiye dîtin. Loma em dikarin binivîsin a = 2c ku tê de ''c'' jî tamhejmar e. Cihgirtina wê di hevkêşeya orîjînal de encama 2b² = (2c)² = 4c² dide. Dabeşkirina her du aliyan li ser 2, encama b² = 2c² dide. Lê paşê, bi heman mentiqê berê, 2 b² dabeş dike, loma divê b jî cot be. Lêbelê, heke hem ''a'' û hem jî ''b'' cot bin, wê çaxê faktoreke wan a hevpar a bi navê 2 heye. Ew yek li dijî îdiaya me ya berê ye ku digot ''a'' û ''b'' ti faktoreke hevpar nînin; loma divê em bigihîjin wê encamê ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e.</blockquote>Bi gotineke din: eger mirov bikariba <math>\sqrt{2}</math> wekî parekê (kesîrekê) binivîse, ew par dê tu carî nedikarîbû bi şêweya xwe ya herî sade were nivîsîn; ji ber ku her tim dê gengaz bûya ku mirov hejmara 2 hem ji jimêr û hem jî ji binêr derxista (wekî faktorekî hevpar). == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] eq5ezm9qngds3787hrs3u9cfazfvu6y 2097306 2097271 2026-10-06T07:45:35Z Kurê Acemî 105128 /* Îsbata bi dijberiyê */ 2097306 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === Di îsbatkirina bi rêya dijberiyê de ku bi hevoka latînî ya [[Reductio ad absurdum|''reductio ad absurdum'']] (ango kêmkirina bo rewşeke bêmane an nemaqûl) jî tê zanin, tê temsîl kirin ku eger îdiyayek wekî rast were qebûlkirin, wê çaxê nakokiyeke mentiqî derdikeve holê; loma divê ew îdiya şaş be. Meselake navdar, îsbatkirina wê yekê ye ku <math>\sqrt{2}</math> [[Hejmarên na aqlî|hejmareke îrasyonel]] e:<blockquote>Bifikirin ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke rasyonel be. Wê çaxê dikare di forma xwe ya herî sade de wekî <math>\sqrt{2} = {a\over b}</math> were nivîsîn ku tê de ''a'' û ''b'' tamhejmar ên ne-sifir in û ti faktoreke wan a hevpar nîne. Bi wî awayî, <math>b\sqrt{2} = a</math>. Heke em her du aliyan bidin dûcaran (bi çargoşeya wan re zêde bikin), em digihîjin encama 2b² = a². Ji ber ku îfadeya li milê çepê piralîkeke tam a 2 ye, li gorî terîfe, îfadeya li milê rastê jî dikare li ser 2 were dabeşkirin. Yanî, a² cot e; ew jî tê wê maneyê ku divê a jî cot be, wekî ku di pêşniyara jorîn de hatiye dîtin. Loma em dikarin binivîsin a = 2c ku tê de ''c'' jî tamhejmar e. Cihgirtina wê di hevkêşeya orîjînal de encama 2b² = (2c)² = 4c² dide. Dabeşkirina her du aliyan li ser 2, encama b² = 2c² dide. Lê paşê, bi heman mentiqê berê, 2 b² dabeş dike, loma divê b jî cot be. Lêbelê, heke hem ''a'' û hem jî ''b'' cot bin, wê çaxê faktoreke wan a hevpar a bi navê 2 heye. Ew yek li dijî îdiaya me ya berê ye ku digot ''a'' û ''b'' ti faktoreke hevpar nînin; loma divê em bigihîjin wê encamê ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e.</blockquote>Bi gotineke din: eger mirov bikariba <math>\sqrt{2}</math> wekî parekê (kesîrekê) binivîse, ew par dê tu carî nedikarîbû bi şêweya xwe ya herî sade were nivîsîn; ji ber ku her tim dê gengaz bûya ku mirov hejmara 2 hem ji jimêr û hem jî ji binêr derxista (wekî faktorekî hevpar). === Îsbata bi avakirinê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] h0e59w8qs9mohoj413ykayullyh6rlp 2097307 2097306 2026-10-06T07:52:13Z Kurê Acemî 105128 /* Îsbata bi avakirinê */ 2097307 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === Di îsbatkirina bi rêya dijberiyê de ku bi hevoka latînî ya [[Reductio ad absurdum|''reductio ad absurdum'']] (ango kêmkirina bo rewşeke bêmane an nemaqûl) jî tê zanin, tê temsîl kirin ku eger îdiyayek wekî rast were qebûlkirin, wê çaxê nakokiyeke mentiqî derdikeve holê; loma divê ew îdiya şaş be. Meselake navdar, îsbatkirina wê yekê ye ku <math>\sqrt{2}</math> [[Hejmarên na aqlî|hejmareke îrasyonel]] e:<blockquote>Bifikirin ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke rasyonel be. Wê çaxê dikare di forma xwe ya herî sade de wekî <math>\sqrt{2} = {a\over b}</math> were nivîsîn ku tê de ''a'' û ''b'' tamhejmar ên ne-sifir in û ti faktoreke wan a hevpar nîne. Bi wî awayî, <math>b\sqrt{2} = a</math>. Heke em her du aliyan bidin dûcaran (bi çargoşeya wan re zêde bikin), em digihîjin encama 2b² = a². Ji ber ku îfadeya li milê çepê piralîkeke tam a 2 ye, li gorî terîfe, îfadeya li milê rastê jî dikare li ser 2 were dabeşkirin. Yanî, a² cot e; ew jî tê wê maneyê ku divê a jî cot be, wekî ku di pêşniyara jorîn de hatiye dîtin. Loma em dikarin binivîsin a = 2c ku tê de ''c'' jî tamhejmar e. Cihgirtina wê di hevkêşeya orîjînal de encama 2b² = (2c)² = 4c² dide. Dabeşkirina her du aliyan li ser 2, encama b² = 2c² dide. Lê paşê, bi heman mentiqê berê, 2 b² dabeş dike, loma divê b jî cot be. Lêbelê, heke hem ''a'' û hem jî ''b'' cot bin, wê çaxê faktoreke wan a hevpar a bi navê 2 heye. Ew yek li dijî îdiaya me ya berê ye ku digot ''a'' û ''b'' ti faktoreke hevpar nînin; loma divê em bigihîjin wê encamê ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e.</blockquote>Bi gotineke din: eger mirov bikariba <math>\sqrt{2}</math> wekî parekê (kesîrekê) binivîse, ew par dê tu carî nedikarîbû bi şêweya xwe ya herî sade were nivîsîn; ji ber ku her tim dê gengaz bûya ku mirov hejmara 2 hem ji jimêr û hem jî ji binêr derxista (wekî faktorekî hevpar). === Îsbata bi avakirinê === Îsbatkirina bi avakirinê (an jî îsbatkirina bi mesela), prosesa avakirina meselake berbiçav a xwediyê taybetmendiyekê ye, bi mebesta temsîl kirina hebûna tiştekî ku xwediyê wê taybetmendiyê ye. Bo nimûne, [[Joseph Liouville]] bi avakirina meselake zelal, hebûna [[hejmarên derbasbûyî]] (''transcendental numbers'') îsbat kir. Herwiha ew metod dikare ji bo avakirina dij-meselake jî were bikaranîn da ku îdiaya ku "hemû element xwediyê taybetmendiyekê ne" were redkirin. === Îsbata bi lêkolîna rewşan === Di îsbatkirina lêkolînê rewşan (''proof by exhaustion'') de, encam bi dabeşkirina meseleyê bo hejmareke sinorkirî ya rewşan û îsbatkirina her yek ji wan bi awayekî serbixwe tê bidestxistin. Carinan dibe ku hejmara wan rewşan pir zêde be. Mesela îsbata ewil a "[[teorema çar rengan]]" bi rêya lêkolîna rewşan hatibû kirin û 1936 rewş tê de hebûn. Ew îsbat bû cihê nîqaşê, ji ber ku piriya rewşan ne bi dest, lê bi rêya programeke komputerê hatibûn kontrolkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 6qsb1e2d04e376x8gh74i61oru6w3uc 2097310 2097307 2026-10-06T07:54:12Z Kurê Acemî 105128 /* Îsbata bi lêkolîna rewşan */ 2097310 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === Di îsbatkirina bi rêya dijberiyê de ku bi hevoka latînî ya [[Reductio ad absurdum|''reductio ad absurdum'']] (ango kêmkirina bo rewşeke bêmane an nemaqûl) jî tê zanin, tê temsîl kirin ku eger îdiyayek wekî rast were qebûlkirin, wê çaxê nakokiyeke mentiqî derdikeve holê; loma divê ew îdiya şaş be. Meselake navdar, îsbatkirina wê yekê ye ku <math>\sqrt{2}</math> [[Hejmarên na aqlî|hejmareke îrasyonel]] e:<blockquote>Bifikirin ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke rasyonel be. Wê çaxê dikare di forma xwe ya herî sade de wekî <math>\sqrt{2} = {a\over b}</math> were nivîsîn ku tê de ''a'' û ''b'' tamhejmar ên ne-sifir in û ti faktoreke wan a hevpar nîne. Bi wî awayî, <math>b\sqrt{2} = a</math>. Heke em her du aliyan bidin dûcaran (bi çargoşeya wan re zêde bikin), em digihîjin encama 2b² = a². Ji ber ku îfadeya li milê çepê piralîkeke tam a 2 ye, li gorî terîfe, îfadeya li milê rastê jî dikare li ser 2 were dabeşkirin. Yanî, a² cot e; ew jî tê wê maneyê ku divê a jî cot be, wekî ku di pêşniyara jorîn de hatiye dîtin. Loma em dikarin binivîsin a = 2c ku tê de ''c'' jî tamhejmar e. Cihgirtina wê di hevkêşeya orîjînal de encama 2b² = (2c)² = 4c² dide. Dabeşkirina her du aliyan li ser 2, encama b² = 2c² dide. Lê paşê, bi heman mentiqê berê, 2 b² dabeş dike, loma divê b jî cot be. Lêbelê, heke hem ''a'' û hem jî ''b'' cot bin, wê çaxê faktoreke wan a hevpar a bi navê 2 heye. Ew yek li dijî îdiaya me ya berê ye ku digot ''a'' û ''b'' ti faktoreke hevpar nînin; loma divê em bigihîjin wê encamê ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e.</blockquote>Bi gotineke din: eger mirov bikariba <math>\sqrt{2}</math> wekî parekê (kesîrekê) binivîse, ew par dê tu carî nedikarîbû bi şêweya xwe ya herî sade were nivîsîn; ji ber ku her tim dê gengaz bûya ku mirov hejmara 2 hem ji jimêr û hem jî ji binêr derxista (wekî faktorekî hevpar). === Îsbata bi avakirinê === Îsbatkirina bi avakirinê (an jî îsbatkirina bi mesela), prosesa avakirina meselake berbiçav a xwediyê taybetmendiyekê ye, bi mebesta temsîl kirina hebûna tiştekî ku xwediyê wê taybetmendiyê ye. Bo nimûne, [[Joseph Liouville]] bi avakirina meselake zelal, hebûna [[hejmarên derbasbûyî]] (''transcendental numbers'') îsbat kir. Herwiha ew metod dikare ji bo avakirina dij-meselake jî were bikaranîn da ku îdiaya ku "hemû element xwediyê taybetmendiyekê ne" were redkirin. === Îsbata bi lêkolîna rewşan === Di îsbatkirina lêkolînê rewşan (''proof by exhaustion'') de, encam bi dabeşkirina meseleyê bo hejmareke sinorkirî ya rewşan û îsbatkirina her yek ji wan bi awayekî serbixwe tê bidestxistin. Carinan dibe ku hejmara wan rewşan pir zêde be. Mesela îsbata ewil a "[[teorema çar rengan]]" bi rêya lêkolîna rewşan hatibû kirin û 1936 rewş tê de hebûn. Ew îsbat bû cihê nîqaşê, ji ber ku piriya rewşan ne bi dest, lê bi rêya programeke komputerê hatibûn kontrolkirin. === Encamgiriya zincîra girtî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 3oy6tzglqa2oqt52hohrx17k19vw44a 0 330248 2097332 2097246 2026-10-06T11:58:21Z Schizo1900 185541 2097332 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | navê_rastî = علی باباچاهی | zimanê_navê_rastî = fa | wêne = A.Babachahi.jpg | alt_wêne = Wêneyê reş û spî yê Elî Babaçahî | sernavê_wêne = Babaçahî di sala 2011an de | bernav = E. Feryad (di ciwaniya xwe de) | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê|1942|11|11}} | cihê_jidayikbûnê = [[Bender Kengan|Kengan]], [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]], [[Îran]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|2026|2|23|1942|11|11}} | cihê_mirinê = [[Kerec]], Îran | cihê_goristanê = Goristana Beheşt-e Sekîne, Kerec | netewe = Îranî | pîşe = [[Helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner, [[nivîskar]] | ziman = [[Zimanê farisî|Farisî]] | perwerde = Fakulteya Wêjeyê ya {{Girêdan|Zanîngeha Şîrazê|fa|دانشگاه شیراز|en|Shiraz University}} | salên_çalak = 1961–2026 | hevjîn = Ferxunde Bextiyarî | zarok = Xezel, Behreng | xelat = {{Girêdan|Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} (2016, hevpar) }} '''Elî Babaçahî''' (bi farsî: علی باباچاهی, ''Ali Babachahi'') jdb. 11 çiriya paşîn 1942 – m. 23 sibat 2026; li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] 20 aban 1321 – 4 esfend 1404) [[helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner û [[nivîskar]]ekî îranî bû.<ref name="bbc-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Farisî|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew yek ji rûyên naskirî yên helbesta nûjen a farisî ya nifşê piştî [[Nîma Yûşîc|Nîma]] tê hesibandin; di salên 1990î de bû yek ji teorîsyen û rexnegirên herî nîqaşbar ên helbesta hevdem a Îranê û têgehên «helbesta piştî-nîmayî» (''şi'r-e pesa-nîmayî'') û paşê «helbest di rewşeke din de» (''şi'r der vez'iyet-e dîger'') danîn holê.<ref name="khabar">{{cite web|language=fa|author=Zeyneb Kazimxah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babaçahî, wêrek li dijî dubarebûnê / Xatirxwestin ji rizgarbûyekî bûyera otobusa hunermendan li Ermenistanê / Şeş dehsalên serhildan û nûbûnê|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Nêzîkî hejdeh salan li [[Bûşehr]]ê mamostetiya wêjeyê kir û di sala 1967an de li wir kovara wêjeyî ''Tekapû'' damezrand, ku di bin zexta [[SAVAK]]ê de hate girtin. Di çiriya pêşîn a 1977an de li Tehranê di «{{Girêdan|Deh Şevên Goethe|fa|شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|lt=Deh Şevên Goethe}}» de helbestên xwe xwendin. Piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşê]], di sala 1983an de bi zorê teqawît kirin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="mahjoubi">{{cite web|language=fa|author=Hisam Mehcûbî|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=Dema li dijî Elî Babaçahî dirûşm didan: «Dîktator, lez bike, helbestên me çap bike!»|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Farisî|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Gelek salan rûpelên helbestê yên mehnameya ''{{Girêdan|Adîne (kovar)|fa|آدینه (نشریه)|lt=Adîne}}'' birêve birin. Endamê {{Girêdan|Komeleya Nivîskarên Îranê|fa|کانون نویسندگان ایران|en|Writers' Association of Iran}} bû û yek ji rêwiyên wê otobusê bû ku di {{Girêdan|Bûyera otobusa Ermenistanê|en|Assassination attempt on the Iranian writers' bus|lt=bûyera otobusa Ermenistanê}} ya sala 1996an de dixwestin bavêjin newalekê.<ref name="kanoon">{{cite web|language=fa|author=Komeleya Nivîskarên Îranê|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li ser mirina Elî Babaçahî|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Îran Emrûz|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di sala 2016an de berhevoka wî ya helbestan ''{{Girêdan|In keştî-ye pur-esrar|fa|این کشتی پراسرار|lt=In keştî-ye pur-esrar}}'' («Ev Keştiya Bi Raz») bi hevparî wekî xelatgirê yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû hate ragihandin.<ref name="zamaneh2016">{{cite web|language=fa|author=Mihemed Tengistanî|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Elî Babaçahî: Ev Keştiya Bi Raz|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane|date=10 kanûna paşîn 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Wî zêdetirî sî pirtûk di warên helbest, rexne û lêkolînê de weşandin.<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" /> == Jiyannameya wî == === Zarokatî û ciwanî === Elî Babaçahî di 11ê çiriya paşîn a 1942an de li [[Bender Kengan|Kengan]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]] ji dayik bû û zarokatiya xwe li gundê Cofreyê derbas kir. Ew zarokê herî biçûk ê malbata xwe bû. Li gorî gotina wî, cara yekem bi rêya firoşkarekî gerok ku li kolanên Cofreyê [[helaw]] û pirtûk difirotin bi helbestê re nas bû; di nav wan pirtûkan de ''Mûş-o gorbe'' («Mişk û Pisîk») ya Ubeydê Zakanî jî hebû. Bi rêya birayên xwe jî bi pirtûkên siyasî yên Partiya Tûdeyê û kovarên wekî ''Omîd-e Îran'', ''Sepîd-o siyah'' û ''Roşenfikr'' re nas bû.<ref name="mahjoubi" /> Xwendina navîn û amadeyî li Bûşehrê qedand; li wir şagirtê Menûçehr Ateşî û Mihemedreza Nimetîzade bû, û paşê ya duyem wekî kesê ku di avakirina hesta wî ya helbestî de roleke diyarker lîstiye didît. Li gorî gotina wî, di 13 an 14 saliya xwe de helbesteke bi navê «Baran» («Baran») ji Ateşî re xwend, û Ateşî jê xwest ku wê ji tevahiya polê re bixwîne; wî ev bûyer wekî «destpêka wê serpêhatiyê ku ew kir helbestvan» didît. Di pêşbirka wêjeyî ya xwendekarên amadeyî de li Bûşehrê û paşê li [[Şîraz (bajar)|Şîrazê]] bû yekem, û heta dawiya amadeyiyê helbestên wî yên yekem bi navê wêjeyî «E. Feryad» di kovarên ''Omîd-e Îran'' û ''Zen-e rûz'' de dihatin weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Piştî ku ''Omîd-e Îran'' yek ji helbestên wî wekî «baştirîn helbesta hefteyê» hilbijart, dest bi weşandina berhemên xwe bi navê xwe yê rastîn kir.<ref name="khabar" /> === Zanîngeh û mamostetî === Babaçahî di sala 1961an de, di 19 saliya xwe de, kete Fakulteya Wêjeyê ya Zanîngeha Şîrazê<ref name="mahjoubi" /> (hin çavkanî sala 1960î nivîsîne<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" />). Li wir bi helbestvanên wekî Elîreza Tebayî û Mensûr Ûcî re nas bû, û wan li qehwexaneyeke li Kuçeya Zendê ya Şîrazê helbestên xwe ji hev re dixwendin. Babaçahî di dema xwendekariyê de çîrokên kurt jî dinivîsîn, lê dema ku nivîskarê şîrazî Mihemed Muezzin jê re got ku ew «ne pexşannivîsekî baş e», dev ji çîroknivîsînê berda û xwe da helbest û rexneya helbestê. Weşandina helbestên wî di heftenameya ''Ferdewsî'' de di salên 1963 û 1964an de rêya wî ya wêjeyî diyar kir.<ref name="mahjoubi" /> Piştî xwendinê û leşkeriya mecbûrî, di sala 1966an de li Bûşehrê wekî mamosteyê wêjeyê hate tayînkirin<ref name="mahjoubi" /> û nêzîkî hejdeh salan li dibistanên wî bajarî ders da.<ref name="khabar" /> Di sala 1969an de, sê sal piştî destpêkirina karê xwe, zewicî.<ref name="mahjoubi" /> Jina wî, Ferxunde Bextiyarî, mamosteya dibistanên amadeyî yên Bûşehrê bû;<ref name="artebox">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Hunermend – Elî Babaçahî|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> keçeke wan bi navê Xezel û kurekî wan bi navê Behreng hebûn.<ref name="artebox" /><ref name="tabnak">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (ji ÎSNAyê)|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === ''Tekapû'' û salên berî şoreşê === Di payîza 1967an de Babaçahî li Bûşehrê bû sernivîserê kovara wêjeyî ''Tekapû'' («Hewl û Têkoşîn»).<ref name="khabar" /><ref name="anon1">{{cite book|language=fa|author1=Seyîd Qasim Haşimî|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=Sed Salên Çapemeniya Bûşehrê|page=300}}</ref> Ev kovar di nav derdorên rewşenbîrî yên [[Tehran]]ê de bi germî hate pêşwazîkirin: ''Xûşe'', kovara ku [[Ehmedê Şamlû]] sernivîserê wê bû, nivîsên wê ji nû ve weşandin û nivîskarên wê wekî «hosteyên helbesta îro ya Îranê» bi nav kirin. Lê belê ''Tekapû'' di sala 1968an de, piştî tenê sê hejmaran, di bin zexta saziyên ewlehiyê de û bi hincetê nebûna destûrê hate qedexekirin.<ref name="khabar" /><ref name="bbc-obit" /> Berhevoka wî ya yekem, ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de»), jî di sala 1967an de bi pereyê wî bi xwe çap bû; tê de helbestên bi kêşên nîmayî hebûn. Li pey wê ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1970), ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1974) û ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1977) hatin; di heman demê de du pirtûkên helbestan ji bo zarokan jî weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Helbestên wî di weşanên rewşenbîrî yên wê demê de, bi taybetî ''Xûşe'' û ''Ferdewsî'', dihatin çapkirin,<ref name="kanoon" /> û bi kovarên wekî ''Roşenfikr'' û ''Rûdekî'' re jî hevkarî dikir.<ref name="bbc-obit" /> Di van salan de Babaçahî rexneya helbestê jî dinivîsî. Nivîsa wî ya rexneyî ya yekem, ku di ''Ferdewsî'' de derket, bersivek bû ji gotareke Reza Berahenî re; paşê gotarên tund li dijî helbesta Yedullah Royayî nivîsîn. Wê demê dijberekî hişk ê tevgerên «helbesta qebareyê» (''şi'r-e hecm'') û «pêla nû» (''mewc-e no'') bû, û paşê li ser wê qonaxê got: «Wê demê ez hinekî îdeolojîk bûm, an jî ruhê serdemê ez dikişandim»; nêrîna wî ya li hember van tevgeran, bi taybetî helbesta qebareyê, di dehsalên paşê de guherî.<ref name="mahjoubi" /> Di îlona 2022an de, di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA) re bi boneya mirina Royayî, ew wekî helbestvanekî pêşeng ê «bi nirx» bi nav kir ku «têra xwe bi helbesta îranî û fransî zanibû», got ku bawerî bi hebûna wî ya wêjeyî tîne û «her tim helbestên wî ecibandine», lê manîfestoya helbesta qebareyê wekî «gelekî mezinnimayî» û şêweya derbirîna wê wekî «nezanistî û helbestvanî» bi nav kir.<ref name="isna1401">{{cite web|language=fa|author=Neda Welîpûr|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Elî Babaçahî: hinekan bi helbestên Royayî re li hev nedikir|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=17 îlon 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214091105/https://www.isna.ir/news/1401062619032/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86%D8%AF|archive-date=14 kanûna pêşîn 2022|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî gotina wî, çalakiya wî ya siyasî, ku berî şoreşê tenê çandî bû, bi nêzîkbûna şoreşê re şêweyeke «berbiçavtir û pratîktir» girt.<ref name="mahjoubi" /> === «Deh Şevên Goethe» (çiriya pêşîn 1977) === <div style="float:left; clear:left; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 1.2em 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Image-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Posterê «Deh Şevên Goethe»</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">«Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê»<br />10–19ê çiriya pêşîn 1977</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;"><span style="display:inline-block; padding:4px 14px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;">[[:fa:پرونده:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران.jpg|<span style="color:#ffffff;">Posterê li Wîkîpediyaya farisî bibîne</span>]]</span></div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Navê Babaçahî di bernameya '''şeva yekşemê, 16ê çiriya pêşîn''' (şeva heftem) de cih digire.</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Sêwirandin: Buzurg Xizrayî · Enstîtuya Goethe, Tehran</div> </div> ==== Rêxistin û girîngî ==== Ji 10 heta 19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356), Komeleya Nivîskarên Îranê bi hevkariya Enstîtuya Goethe deh şevên gotar û xwendina helbestan bi navê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» li baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û [[Almanya]]yê, li Kuçeya Pehlewî (Kuçeya Weliyesr a îro) li [[Tehran]]ê li dar xistin; ev rêzeşev paşê bi navê «Deh Şevên Goethe» hatin naskirin.<ref name="azadi-dahshab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)|date=19 kanûna pêşîn 2022|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260123200757/https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|archive-date=23 kanûna paşîn 2026}}</ref><ref name="iranica-goethe">{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 kanûna pêşîn 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319095301/https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute|archive-date=19 adar 2025}}</ref> Li gorî ''[[Encyclopædia Iranica]]'', di salên berê de jî li enstîtuyê şevên helbestê hatibûn lidarxistin, lê di sala 1977an de cara yekem bû ku hevkarê îranî ne Civata Wêjeyî ya Tehranê ya girêdayî dewletê, lê Komeleya Nivîskaran a opozîsyonê bû, ku di çarçoveya vebûna siyasî ya serdema Serokwezîr Cemşîd Amûzgar de destûr wergirtibû ku dîsa civînan bike. Baxçeyê komeleya çandî hate hilbijartin, ji ber ku cihê enstîtuyê bi xwe ji bo temaşevanên ku dihatin hêvîkirin biçûk dihat dîtin.<ref name="iranica-goethe" /> Endamên komeleyê li ser vê yekê hemfikir in ku fikir ji helbestvan Celal Serferaz hatibû, ku berpirsê rûpela helbestê ya rojnameya ''Keyhan'' bû; karên lojîstîkî jî spartin {{Girêdan|Îslam Kazimiye|fa|اسلام کاظمیه}}.<ref name="iranchehr2013">{{cite web|language=fa|author=M. X.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, 10–19 çiriya pêşîn 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Îrançehr|date=26 nîsan 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423041324/http://iranchehr.com/?p=2567|archive-date=23 nîsan 2025}}</ref> Serferaz paşê nivîsî ku modela wî şevên helbestê yên kovara ''{{Girêdan|Xûşe (kovar)|fa|خوشه (مجله)|lt=Xûşe}}'' bûn ku di bin serperiştiya [[Ehmedê Şamlû]] de dihatin lidarxistin, û ku baxçe li ser pêşniyara rêveberê enstîtuyê Hans Becker şevê bi 4.000 timenan hatibû kirêkirin.<ref name="bbc-sarfaraz2013">{{cite web|language=fa|author=Celal Serferaz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=Helbestên Deh Şevên Goethe çawa hatin organîzekirin|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=BBC Farisî|date=22 tîrmeh 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012090315/https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|archive-date=12 çiriya pêşîn 2025}}</ref> Li gorî ''Iranica'', di şeva yekem de elalet ewqas zêde bû ku rijiya kuçeyên derdorê, û li wir bilindgo hatin danîn; di şevên destpêkê de heta deh hezar kes amade bûn, û piştî ku baran dest pê kir hejmar daket nêzîkî sê hezar kesan. Zêdetirî pêncî nivîskar, helbestvan, şanonivîs, rexnegir û wergêr li ser [[sensûr]]ê, azadiya ramanê, berpirsiyariya rewşenbîran, newekhevî û zilmê axivîn, «û bi vî awayî bûyereke wêjeyî kirin bûyereke siyasî».<ref name="iranica-goethe" /> Malpera ''Azadî'' hejmara amadeyan di navbera deh û panzdeh hezar kesan de texmîn dike,<ref name="azadi-dahshab" /> û gotareke «M. X.» di kovara serhêl ''Îrançehr'' de hejmara axaftvan û helbestvanan 57 kes dide.<ref name="iranchehr2013" /> Komele û enstîtuyê li hev kiribûn ku axaftvan li şûna «sensûr»ê peyva ''mumeyyizî'' («kontrol»), ku têgeha destûrê bû, bi kar bînin; lê belê di şeva sêyem de {{Girêdan|Şems Al-e Ehmed|fa|شمس آل احمد}} hema di destpêka axaftina xwe de ev peymana veşartî eşkere kir û gelek caran peyva «sensûr» bi kar anî.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Di şeva pêncem de, piştî axaftineke {{Girêdan|Baqir Mumînî|fa|باقر مؤمنی}}, ku li gorî malpera ''Azadî'' zêdetirî sed caran peyva «sensûr» bi kar anî, û xwendina helbestan a Seîd Sultanpûr, heyecana elaletê gihîşt lûtkeyê û Becker qîriya ku helbestvan dev ji dikê berde. Hingê biryar hate dayîn ku axaftin bên rakirin, lê rêkxistina nû rastî nerazîbûna amadeyan hat û piştî danûstandinên nû yên di navbera komele û enstîtuyê de, axaftin ji şeva şeşem ve ji nû ve dest pê kirin. Di dawiya şeva nehem de telegrafeke piştgiriyê ya komek nivîskar û ramanwerên fransî, di nav wan de [[Jean-Paul Sartre]], [[Simone de Beauvoir]] û [[Michel Foucault]], hate xwendin. Di şeva dawî de serokê komeleyê, Behazîn (Mehmûd Îtimadzade), ji elaletê re got: «Deh şevan hûn hatin, bi elaletên ku pir caran digihîştin deh hezar kesan an zêdetir [...] û we guh da axaftvanan. We çi bihîst? Azadî, û azadî, û azadî...»; peyama dawî ya komeleyê jî ji aliyê Hûşeng Gulşîrî ve hate xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> ''Iranica'' dibêje ku her çend wesayîtên zirxî yên leşkerî derdor dorpêç kiribûn jî, tu tundî çênebû, û Deh Şev bûn «yekem xeleka rêzeke civînên protestoyê yên girseyî ku bi Şoreşa 1979an bi dawî bû».<ref name="iranica-goethe" /> Poster ji aliyê Buzurg Xizrayî, grafîkerê rojnameya ''Ittilaat'', ve hate sêwirandin: masiyekî spî yê biçûk ku bi gotina sêwiranerê wî «qîrîna têkoşînê li dijî sensûr û zordariyê» bilind dike.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Li gorî Serferaz, sansûrvanan destûr nedan ku navê komeleyê li ser posterê cih bigire, û poster du caran hate sansûrkirin; her wiha nivîsiye ku ferman ji rojname, radyo û televîzyonê re hatibû dayîn ku tu nûçe û raporan neweşînin, û tenê {{Girêdan|Sîrûs Elînejad|fa|سیروس علی‌نژاد}} piştî şeva yekem di ''Ayendegan'' de raporek weşand ku ew xiste tengasiyê.<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> Vegotina ''Îrançehr'', ku xwe dispêre rojnameyên wê demê, hinekî cuda ye: li gorî wê, çar rojnameyên neteweyî di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de poster û bername weşandin, û ''Ittilaat'', ''Keyhan'' û ''Rastaxîz'' heta şeva şeşem bi kurtî nûçeyên şevan dan, û piştî wê ji bilî ''Ittilaat'' hemû bêdeng bûn.<ref name="iranchehr2013" /> Kasetên Deh Şevan hatin kopîkirin û bi hezaran li hundir û derveyî Îranê hatin firotin, û metnên axaftin û helbestan di sala 1978an de ji aliyê weşanxaneya Emîr Kebîr ve bi navê ''Deh şeb'' («Deh Şev»), bi amadekirina {{Girêdan|Nasir Muezzin|fa|ناصر مؤذن}}, hatin çapkirin.<ref name="iranica-goethe" /><ref name="moazzen1357">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Serferaz, kasetên esil ên axaftin û xwendinan, û her wiha kasetên rûniştinên pirs û bersivan, paşê ji ber xemsariyê winda bûn;<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> lê kopî man, û di salên 2022–2023an de malpera ''Azadî'' pelên dengî yên xwendin û axaftinan, ligel poster û kopiyeke dîjîtal a pirtûkê, weşandin.<ref name="azadi-dahshab" /> ==== Xwendina Babaçahî di şeva heftem de ==== <div style="float:right; clear:right; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 0 1em 1.2em; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">Deh Şevên Goethe – '''şeva heftem'''<br />Yekşem, 16 çiriya pêşîn 1977 (24 mehr 1356)<br />Baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û Almanyayê, Tehran</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|Tomara dengî ya xwendina Elî Babaçahî di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Helbestên wî di pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456):''' # «Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî» # «Strana xwecihî» # «Di pesnê evîndarên cîhanê de» # «Di welatê xweliyê de» </div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Dirêjahî: 3:35 · Çavkaniya deng: malpera Azadî (azadi.art)</div> </div> Babaçahî, ku wê demê li Bûşehrê dijiya, berî ku organîzator bikaribin bi wî re têkiliyê deynin, wekî beşdar hate ragihandin. Di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de ''Keyhan'' nivîsî: «Her çend navên {{Girêdan|Mensûr Ûcî|fa|منصور اوجی}}, Elî Babaçahî, Behmen Salihî û Mensûr Bermekî di lîsteya beşdaran de hene jî, organîzatoran nekarîne bi wan re têkiliyê deynin, ji ber ku li bajarên derveyî paytextê dijîn.» Li gorî «M. X.», komeleyê, ku navnîşanên hin ji van helbestvanan tunebûn, navên wan weşandin da ku nûçe bigihîje wan û werin; di 10ê çiriya pêşîn de ''Keyhan'' ragihand ku ew hatine agahdarkirin û amadebûna xwe ya beşdarbûnê diyar kirine. Ji van her çar kesan, Salihî û Bermekî beşdar nebûn.<ref name="iranchehr2013" /> Posterê navê Babaçahî, ligel Îslam Kazimiye, M. Azad, Cewad Mucabî, Celal Serferaz û Betûl Ezîzpûr, ji bo bernameya yekşemê, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356), ango şeva heftem, nivîsandibû.<ref name="azadi-poster">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Posterê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê (10–19 çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadî (azadi.art)|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090300/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî pelên dengî yên ku malpera ''Azadî'' weşandine, şeva heftem bi axaftineke Kazimiye bi sernavê «Azadî di destûrê de û lidarxistina şevên helbestvanan» dest pê kir; paşê Daryûş Aşûrî li ser «Helbest azadî ye» axivî, wergirtina Ebbas Celalî Sûsenabadî wekî endamê komeleyê hate ragihandin, û {{Girêdan|Cefer Kûşabadî|fa|جعفر کوش‌آبادی}}, Elî Babaçahî, Cewad Mucabî û M. Azad helbestên xwe xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> Heman şevê peyameke wergêr Mihemed Qazî, ku piştî emeliyata gewriyê nedikarî biaxive, ji aliyê keça wî Meryemê ve hate xwendin.<ref name="iranchehr2013" /> Çavkanî li ser pêkhateya beşdarên wê şevê cuda ne: pirtûka ''Deh şeb'' Betûl Ezîzpûr û Celal Serferaz jî di nav helbestvanên şeva heftem de dinivîse,<ref name="moazzen1357-n7">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> lê di pelên dengî yên ''Azadî'' de xwendina Serferaz û helbestên Ezîzpûr (bi dengê Serferaz) aîdî şeva heştem in.<ref name="azadi-dahshab" /> Helbestên Babaçahî di beşa şeva heftem a pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456) hatine çapkirin: «Selam ber şukûfe-ye surxî ke ez piyale-ye meşriq demîd» («Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî»), «Sirûd-e bûmî» («Strana xwecihî»), «Der wesf-e aşiqan-e dunya» («Di pesnê evîndarên cîhanê de») û «Der qelemrew-e xakister» («Di welatê xweliyê de»). Helbesta yekem bi van rêzan dest pê dike: «Silav li rojê û li evînê / Ey ruhê bêaram ê bender / Ey lûtkeya rûmet û dînitiyê».<ref name="moazzen1357-b">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Tomareke dengî ya xwendina wî ya wê şevê, bi dirêjahiya 3 deqîqe û 35 çirkeyan, li ser malpera ''Azadî'' heye.<ref name="azadi-babachahi-audio">{{cite AV media|language=fa|people=Elî Babaçahî (xwîner)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî (16 çiriya pêşîn 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Tomara dengî, 3 deqîqe û 35 çirke|publisher=Azadî (azadi.art)|date=2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090323/https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Piştî şoreşê === Di sala 1980î de Babaçahî berhevoka ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê») weşand. Di sala 1983an de, piştî hejdeh salan mamostetiyê, bi zorê û berî wextê xwe teqawît kirin; paşê got ku ew «bi îhtimaleke mezin» ji aliyê wan kesan ve ku xwe wekî «xwediyên rastîn ên şoreşê» didîtin «hatiye dûrxistin». Paşê Bûşehr terk kir û li [[Kerec]]ê bi cih bû.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî Elî Mesûdînia, piştî ku ji mamostetiyê hate dûrxistin, bi salan xwe da lêkolînên rexneyî yên li ser helbesta îranî.<ref name="masoudinia">{{cite web|language=fa|author=Elî Mesûdînia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Valahiyan bixwînin / Li ser Elî Babaçahî|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li Kerecê, bi navbeynkariya şanonivîs Xusrew Hekîm-Rabit, bi radyoyê re wekî nivîskarê şanoyên radyoyî xebitî.<ref name="mahjoubi" /> Ji sala 1989an ve, di bin rêveberiya Nesrullah Pûrcewadî de, ji bo Navenda Weşanên Zanîngehê (''Merkez-e neşr-e danişgahî'') xebitî; li wir yanzdeh an diwanzdeh salan bi edîtoriya pirtûkan û lêkolîna li ser metnên klasîk ên farisî re mijûl bû, heta ku beşa ferhenga farisî ya navendê hate girtin.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha tê gotin ku ji bo weşanxaneyên wekî Papîrûs û Pîşbord xebitiye û berpirsê beşa helbest û rexneyê ya kovara ''Nafe'' bûye.{{Çavkanî hewce ye}} Ji sala 1988an ve Babaçahî di mehnameya ''Adîne'' de gotar li ser rêbazên helbesta hevdem weşandin;<ref name="ensani">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Elî Babaçahî (lîsteya gotaran)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Portala Zanistên Mirovî (Ensanî)|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji hejmara 35an ve berpirsiyariya rûpelên wê yên helbestê girt ser milê xwe û nêzîkî deh salan ew birêve birin; li gorî wî, berî wî Eşkewerî di vî karî de bû.<ref name="kanoon" /><ref name="mahjoubi" /> Di hejmara 36an de berhemên Ehmedê Şamlû, Ferrux Temîmî, Seyîd Elî Salihî, Elî Mihemed Heqşinas û Hurmuz Elîpûr weşandin. Hişkiya hilbijartinên wî bû sedem ku hin helbestvanên ku helbestên wan nehatibûn qebûlkirin li dijî wî dirûşmeya henekî «Dîktator, lez bike / helbestên me çap bike!» bibêjin.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî ''XeberOnline'', wî ji vê postê helbestvanên ciwan dan nasîn û di heman demê de rêbazên helbestî yên serdest bi awayekî eşkere rexne kirin; di vê serdemê de bû ku «helbesta piştî-nîmayî» û paşê «helbest di rewşeke din de» formule kir.<ref name="khabar" /> Mesûdînia ''Adîne'' wekî yek ji weşanên herî bibandor ên salên 1990î di gelek waran de, di nav wan de helbest, dibîne.<ref name="masoudinia" /> === Komeleya Nivîskarên Îranê === Piştî teqawîtbûna xwe, Babaçahî bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya Komeleya Nivîskaran bû. Ew yek ji îmzekarên «Daxuyaniya 134 Nivîskaran» (metna «Em Nivîskar in», 1994) bû û, wekî endamê derdora şêwirmendiyê, paşê ji bo zindîkirina Komeleya Nivîskarên Îranê xebitî. Piştî ku serdema sêyem a komeleyê di sibat–adara 1999an de hate avakirin, bû endamê fermî û heta dawiya jiyana xwe endam ma; beşdarbûna wî ya dawî di civîna giştî ya komeleyê de di sala 2023an de bû.<ref name="kanoon" /> === Bûyera otobusa Ermenistanê === Di tebaxa 1996an de Babaçahî yek ji bîst û yek nivîskar, helbestvan û rojnamegeran bû ku li ser vexwendina Yekîtiya Nivîskarên [[Ermenistan]]ê bi otobusê ber bi Ermenistanê ve bi rê ketin.<ref name="bbc2015">{{cite web|language=fa|author=Cemşîd Berzeger|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Salvegera «rêwîtiya mirinê»: otobuseke ku êdî naçe?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Farisî|date=6 tebax 2015|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="radiofarda">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=Kuştinên zincîreyî piştî heft salan, beşa sêyem: otobusa mirinê|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radyo Farda|date=24 çiriya paşîn 2005|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Radyo Fardayê, Mensûr Kûşan, ku berpirsê koordînasyona rêwîtiyê bi nivîskaran re bû, lîsteyeke kesayetiyên wêjeyî amade kiribû; ji van, Ehmedê Şamlû, Hûşeng Gulşîrî û Reza Berahenî her yek ji ber sedemên cuda vekişiyan, û di dawiyê de van bîst û yek kesan rêwîtî kirin: Mihemedelî Sepanlû, Cewad Mucabî, Mesûd Behnûd, Sîrûs Elînejad, Emîr Hesen Çiheltin, Bîjen Bîjarî, Bîjen Necdî, Mihemed Mihemedelî, Şehriyar Mendenîpûr, Şapûr Corkeş, Mesûd Tûfan, Elî Babaçahî, Hesen Esxerî, Menûçehr Kerîmzade, Kamran Celîlî, Mehmûd Teyyarî, Ferec Serkûhî, Ferîşte Sarî, Mecîd Daniş-Araste, Elî Sedîqî û Mensûr Kûşan.<ref name="radiofarda" /> Di berbanga 6ê tebaxa 1996an de şofêr du caran hewl da ku otobusê li Gelîyê Heyranê ji qeraxa newalê bavêje xwarê, û her carê bi xwe ji wesayîtê baz da; hişyariya Mesûd Tûfan û Şehriyar Mendenîpûr rêwî xilas kirin. Paşê li [[Astara, Îran|Astarayê]] hatin girtin û lêpirsîn, û sibeha din hatin berdan.<ref name="bbc2015" /> Li gorî BBC Farisî, vegotina herî berfireh a vê bûyerê ya Mensûr Kûşan e di pirtûka wî ''Hedîs-e teşne û ab'' de, û Mihemed Mihemedelî di destpêka salên 2000î de li Îranê yekem nivîs li ser vê mijarê weşand.<ref name="bbc2015" /> Bûyer paşê wekî plana [[VEVAK|Wezareta Îstîxbaratê]] ji bo tunekirina nivîskarên rexnegir hate naskirin û bi {{Girêdan|Kuştinên zincîreyî yên Îranê|fa|قتل‌های زنجیره‌ای|en|Chain murders of Iran|lt=kuştinên zincîreyî}} re hate girêdan.<ref name="bbc-obit" /><ref name="kanoon" /> Babaçahî her tim behsa wê wekî «ezmûneke tirsnak» dikir.<ref name="kanoon" /> === Salên dawî û mirin === Di hevpeyvînekê de ku di 77emîn rojbûna xwe de (çiriya paşîn 2019) da, Babaçahî got ku pirtûka xwe ya dawî, berhevoka ''Yûsif, to murexxesî'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî», Mania Hunar, 2018), bi binsernavê «Çalakiya hêmana civakî» û pêşgotineke 33 rûpelî weşandiye, da ku bersivê bide wan rexnegiran ku helbesta wî ne-civakî didîtin. Wî got ku tu pirtûkeke wî di amadekirinê de tune ye, ku piraniya dema xwe bi xwendina felsefe û romanan derbas dike, û ku ji bo têkiliya bi nifşê ciwan re li ser medyaya civakî çalak e, û li wir, wekî rojên ku rûpelên ''Adîne'' birêve dibirin, helbestên kesên din diweşîne. Got ku bi salan atolyeyeke helbestê jî birêve biriye; li gorî Mesûdînia, ev atolye ji salên 2000î ve hebû û çend ji beşdarên wê bûn helbestvanên naskirî.<ref name="masoudinia" /><ref name="ibna1398">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Elî Babaçahî: Ez li medyaya civakî wekî ku li kovara ''Adîne'' dinêrîm dinêrim / Ez hîn li ser piyan im|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 çiriya paşîn 2019|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di heman gotarê de ÎBNA ew wekî yek ji helbestvanên pêşîn ên «dibistana helbestê ya Bûşehrê» bi nav kir.<ref name="ibna1398" /> <div style="float:right; clear:right; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 0 1em 1.2em; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] Berhevoka helbestan a dawî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''''Cehan muteweccih şud'''''<br />(«Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)»)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:The world realized by Ali Babachahi.jpg|center|290px|alt=Bergê pirtûka Cehan muteweccih şud (Helbestên Protestoyê) ya Elî Babaçahî|Bergê pirtûka Cehan muteweccih şud (Helbestên Protestoyê) ya Elî Babaçahî]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Li gorî weşanxaneyê 58 helbest</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Aftab, Norwêc, 1401 hicrî ya rojî (2022–2023)</div> </div> Berhevoka dawî ya Babaçahî, ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)»), li gorî rûpela sernavê di sala 1401ê hicrî ya rojî de (2022–2023), wekî çapa yekem, ji weşanxaneya Aftab li [[Norwêc]]ê derket; li gorî weşanxaneyê 58 helbest tê de hene. Weşanxane metnan wekî «berê sed rojên têkoşînê li kolanê» û «meşa hevpar a helbestvan û peyvê bi protestoya gel re» dide nasîn.<ref name="aftab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Neşr-e Aftab|location=Norwêc|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Radyo Zemane wê wekî berhevokeke 136 rûpelî bi pêşgotineke kurt û 54 helbestan bi nav dike û weşana wê dide bihara 2023an.<ref name="zamaneh2023">{{cite web|language=fa|author=Îsfendiyar Kûçe|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title=«Cîhan Têgihîşt»: helbestên protestoyê yên Elî Babaçahî|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radyo Zemane|date=12 gulan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Huseyn Nûşazer, ku ji bo heman medyayê dinivîse, jî wê dide sala 2023an û wê «di bin bandora tevgera Jin, Jiyan, Azadî de» dibîne.<ref name="noushazar">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Nûşazer|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=«Cîhan Têgihîşt» ya Elî Babaçahî: dema Mehbûbe diqîre|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radyo Zemane|date=24 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê tê de vegotina helbestî ya Babaçahî ya [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|tevgera protestoyê ya 2022an]] dibîne.<ref name="kanoon" /> Di pêşgotinê de Babaçahî dinivîse ku protesto û bêîtaetiya sivîl penageha gel e li dijî xizanî û zordariyê, û ku «ev nayê wê wateyê ku rewşenbîr dikarin xwe ji van bedbextiyan dûr bigirin»; ew «helbestvanên têr» ên ku «li pişt mecaz û sembolê îdiaya azadî û edaletê dikin» rexne dike, û her wiha nêzîkatiya xwe wekî dijderketinekê li hember «qaîdeyên damezrandî» yên helbestê pênase dike.<ref name="aftab" /> Di nîsana 2023an de kovara wêjeyî ''Bang'' sê helbest ji vê berhevokê, ku helbestvan bi xwe hilbijartibûn, weşand, di nav wan de «Ey…!» bi dengê nivîskar.<ref name="baang">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Elî Babaçahî: «Ey…» û du helbestên din|url=https://baangnews.net/14468|website=Kovara wêjeyî ya Bang|date=20 nîsan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Nûşazer, «Ey…!» di sala 2020an de wekî bersivek ji {{Girêdan|Xwepêşandanên Îranê yên 2019–2020|fa|اعتراضات آبان ۱۳۹۸|en|2019–2020 Iranian protests|lt=protestoyên çiriya paşîn a 2019an}} re hatiye nivîsandin û cara yekem di sala 2023an de hatiye weşandin; Radyo Zemane helbest bi dengê nivîskar di bernameya xwe ya radyoyî ya 23ê sibata 2026an de, ligel nûçeya mirina wî, weşand.<ref name="noushazar" /> <div style="float:left; clear:left; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 1.2em 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Video-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Vîdyoya ISNAyê li ser Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''«Ji bo Elî Babaçahî; dengekî cuda yê helbesta hevdem a Îranê»'''<br />Duşem, 23ê sibata 2026an, roja mirina helbestvan</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:باباچاهی 2012.jpg|center|290px|link=https://www.isna.ir/news/1404120402413/|alt=Elî Babaçahî li ber maseyê pirtûkê dixwîne; ji bo temaşekirina vîdyoya ISNAyê bitikîne]]<div style="margin-top:6px;"><span class="plainlinks" style="display:inline-block; padding:4px 14px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;">[https://www.isna.ir/news/1404120402413/ <span style="color:#ffffff;">▶ Ji bo temaşekirinê bitikîne</span>]</span></div></div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Têbînî:''' Vegêrê vîdyoyê dîroka mirinê bi şaşî wekî «4ê behmenê» (23ê çile) dibêje; dîroka rast 4ê esfenda 1404an e (23ê sibata 2026an).<ref name="radiofarda2026" /></div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Vîdyo: ISNA (bi farisî) · [[:File:باباچاهی 2012.jpg|Wêne]]: Wikimedia Commons</div> </div> Piştî demeke nexweşiyê, Elî Babaçahî di piştî nîvroya duşemê, 23ê sibata 2026an de li nexweşxaneyeke Kerecê ji ber rawestana dil, di 83 saliya xwe de, çû ser dilovaniya xwe.<ref name="tabnak" /><ref name="bbc-obit" /><ref name="radiofarda2026">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, di 83 saliya xwe de mir|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radyo Farda|date=23 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew di sibeha pêncşemê, 26ê sibata 2026an de li goristana Beheşt-e Sekîne ya Kerecê, li ber çavên malbata xwe û kesayetiyên wêjeyî yên wekî Hurmuz Elîpûr, Mihemed Qasimzade, Şehab Muqerrebîn, Hafiz Mûsewî û Muzeffer Royayî, bi dengê ''demam''ê, defeke başûrê Îranê, hate veşartin.<ref name="ibna2026">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafiz Mûsewî: Babaçahî helbestvanekî serhildêr bû ku li tu qonaxê nesekinî|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê di daxuyaniyekê de wekî «nivîskarekî serbixwe û parêzvanekî dilsoz ê azadiya raman û derbirînê» rêz jê girt.<ref name="kanoon" /> <div style="clear:both;"></div> == Helbest û helbestnasî == Di nav dehsalan de şêwaza Babaçahî ji romantîzma civakî û helbesta nîmayî ber bi helbesta piştî-nîmayî ve çû.<ref name="bbc-obit" /> Behzad Xacat berhemên wî li du serdeman, berî û piştî salên 1990î, dabeş dike û wî di nav pêşengên rêbazekê de dihesibîne ku di wê dehsalê de têgihîştina adetî ya helbestê serobino kir.<ref name="ie-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Îran Emrûz|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê wî wekî «helbestvanekî ezmûngir» bi nav dike ku di heft dehsalên çalakiya wêjeyî de du caran şêwaza xwe ji nû ve nirxand.<ref name="kanoon" /> Di merasîma veşartina wî de Hafiz Mûsewî got ku Babaçahî «tam di wê kêliyê de ku di lûtkeya navdarî û pêgeha xwe de bû», bi weşandina ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im») di salên 1990î de rûyekî bi tevahî cuda nîşan da.<ref name="ibna2026" /> Di gotara «Firehiya Bêsînor a Wateyê» de, ku di kovara ''Rûdekî'' de (hejmar 22, 2008) hate weşandin,<ref name="ensani" /> Babaçahî dibêje ku metna wêjeyî, û bi taybetî helbesta hevdem, xwediyê wateyeke sabît û ji berê ve diyarkirî nîne, û ku wate di pêvajoyeke dînamîk a di navbera metn û xwîner de tê avakirin. Li gorî wî, nezelalî, sekinîn û qetbûnên zimanî ne qelsî ne, lê çavkanî ne ku qada şîroveyê fireh dikin.<ref name="mahjoubi" /> Di gotara «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê» de (mehnameya ''Ferheng-e tewse'e'', gulan–hezîran 2001)<ref name="ensani" /> dinivîse: «Krîz, bi wateya xwe ya giştî, belkî îşaret bi tiştekî derveyî helbestê dike. Ji ber vê yekê, girêdana krîzê bi helbesta hevdem re dê ne dadperwer be.»<ref name="mahjoubi" /> Wî bingehên helbesta piştî-nîmayî di gotara «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî» de (kovara ''Karname'', adar–gulan 1999) diyar kirin.<ref name="ensani" /> ''XeberOnline'' prensîbên teoriya «helbest di rewşeke din de» wiha kurt dike: «zimanîbûna helbestê» (ziman wekî armanca helbestê, ne amûra wê), «paşxistina wateyê», «revîn ji hevoksaziyê», û «henek û parodî».<ref name="khabar" /> Di hevpeyvîna ÎSNAyê ya ku li jor hate behskirin de, Babaçahî «helbest di rewşeke din de» ji «helbesta din» (''şi'r-e dîger'') a salên 1960î cuda dike; li gorî wî, helbestvanên wekî Bîjen Îlahî û {{Girêdan|Hûşeng Çalengî|fa|هوشنگ چالنگی}} aîdî vê rêbazê ne, û helbesta Royayî nêzîkî wê ye. Li gorî wî, «helbesta din» rêzê li yekîtiya xwe ya organîk digire û «avakirî û navendgir» e, lê «helbest di rewşeke din de» «aîdî serdema gumanê ye»: navendrev e, ji «vegotinên pirjimar» pêk tê ku guh didin «ezên hundirîn ên cuda yên mirov», û dawiyên wê vekirî ne. Ew helbesta Royayî wekî «strukturalîst» û «helbest di rewşeke din de» wekî «post-strukturalîst», «di xuyangê de perçebûyî, bi vegotinên pirjimar» û «xwîner-navend» bi nav dike.<ref name="isna1401" /> Di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Mehrê re (2006) eleqeya helbestvanên îro bi «struktura kûr a derûnî» wekî «cureyek ji mîstîsîzmê» bi nav kir,<ref name="mehr">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Elî Babaçahî: eleqeya helbestvanên îro bi struktura kûr a derûnî cureyek mîstîsîzm e|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Ajansa Nûçeyan a Mehr|date=17 çiriya pêşîn 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303130900/http://www.mehrnews.com:80/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|archive-date=3 adar 2012|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di hevpeyvînekê de bi Radyo Zemaneyê re (2008) hebûna jinê di helbesta xwe de wekî «xwestina celebek teziyê, cureyek zindîtiyê» şirove kir.<ref name="zamaneh2008">{{cite web|language=fa|author=Mucteba Pûrmuhsin|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Ma evîndarbûn tawanbarî ye? Ez wê qebûl dikim (hevpeyvîna bi Elî Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radyo Zemane|date=15 sibat 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625013317/https://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|archive-date=25 hezîran 2024|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew bawer bû ku helbest piştî çûna helbestvan jî rêya xwe didomîne.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha got ku helbestên xwe deyndarê «fikaran» e ku, bi gotina wî, «bi tundî dorpêç dikin», û lê zêde kir ku di nav van hemûyan de «henek tê hawara min».<ref name="zamaneh2023" /> Li gorî Huseyn Nûşazer, Babaçahî «helbesta protestoyê» ji «dirûşm» an «qîrîn»a sade cuda dikir û li ser aliyê wê yê hunerî israr dikir: li gorî wî, divê helbesta protestoyê rastiyên civakî yên tal kopî neke, lê bi xeyal, raman û amûrên zimanî wan biguherîne «rastiya hunerî». Wî henekê grotesk û hostetiya peyvan a helbesta xwe wekî berê rûbirûbûna bi felaketê re didît, israr dikir ku divê helbestvan bi nêzîkatiyeke dekonstruktîf xwe ji îdealîzmên kevn û ji gotarên desthilatê veqetîne, û hem [[sensûr]]a fermî û hem xwesansûrê wekî du belayên karê afirîner didît.<ref name="noushazar" /> == Rexneya wêjeyî û nîqaş == Babaçahî wekî rexnegir xwediyê pênûseke tûj bû. Pirtûka wî ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê»), ku helbestvanan rêz dike û hin rêbazan bi awayekî eşkere rexne dike, gelek bertek derxistin. Nîqaşa wî ya teorîk a herî naskirî bi Reza Berahenî re bû û wekî «şerê Tehran–Torontoyê» tê bîranîn. Her wiha rêbaza «sadebûnê» di helbestê de (''sade-nivîsî''), bi taybetî nêrînên Mihemed Şems Lengerûdî û Seyîd Elî Salihî, rexne kir.<ref name="khabar" /> Li gorî Elî Mesûdînia, Babaçahî, bi taybetî di salên 1990 û 2000î de, bi rexnegir û helbestvanên din re her tim di nîqaşê de bû, carinan heta asta «tundiya devkî»; Mesûdînia pevçûnên wî bi Reza Berahenî û Menûçehr Ateşî re wekî «bîranînên bi nirx» ên demekê dibîne ku helbest hîn mijara nîqaş û gengeşeyê bû, û tîne bîra me ku Babaçahî paşê gotibû: «Êdî ez bersiva kesê ji Berahenî jêrtir nadim!»<ref name="masoudinia" /> Li ser polemîka Şapûr Corkeş li dijî teoriyên Babaçahî û bersiva Reza Berahenî ji Corkeş re, li [[#Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê|jêrê]] binêre. == Pêşwaziya rexneyî == Mihemed Şems Lengerûdî di ''Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû'' de berhevoka yekem a Babaçahî, ''Der bî-tekyegahî'', wekî helbesteke hestyarî û tije wêne, bi armanceke civakî û bi xemgîniyeke xwewêranker barkirî pênase dike, ku her çend hestyarî û «ciwanane» bû jî, hem derdorên siyasî û hem jî parêzvanên «huner ji bo hunerê» kişandin û navdar bû.<ref name="langroudi3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=3|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=462}}</ref> Li gorî wî, di berhevoka duyem, ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', de Babaçahî bi dengekî xîtabî û tije wêne, di bin bandora Forûx Ferruxzad de, heman rê domand,<ref name="anon2">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|pages=90–95}}</ref> û ya sêyem, ''Ez nesl-e aftab'', ji bilî kêşê guherîneke kalîteyî ya mezin nîşan nade; di kêşê de, li gorî Lengerûdî, destkeftiyên Ferruxzad û M. Azad berfireh dike û gavekê ji kêşên nîmayî ber bi helbesta azad ve davêje.<ref name="anon3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=349}}</ref> Xusrew Gulsurxî jî rexneyek li ser ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' nivîsî.{{Çavkanî hewce ye}} Li gorî Îsfendiyar Kûçe, ku ji bo Radyo Zemaneyê dinivîse, Menûçehr Ateşî di kovara ''Dunya-ye suxen'' de Babaçahî û du helbestvanên din wekî alahilgirên helbesta pêşeng a salên 1990î bi nav kiribûn.<ref name="zamaneh2023" /> Kûçe di rexneya xwe ya li ser ''Cehan muteweccih şud'' de pêşgotinê wekî «tiştekî wekî manîfestoyê» dibîne ku helbesta protestoyê pênase dike, û destnîşan dike ku helbestvan, li pey [[Edward Said]], bawer dike ku helbestvan û nivîskar xwedî erka wê ne ku li hember bûyerên dora xwe, di nav de protestoyên kolanan, bêxem nemînin. Li gorî wî, di vê berhevokê de, «bi gurbûna şoreşa gelê Îranê», lîstikên zimanî yên Babaçahî kêmtir dibin, wêne «tazîtir» dibin, û helbestên bi dîroka 2022an «dînamîktir û balkêştir» xuya dikin. Kûçe balê dikişîne ser referansên dîrokî û wêjeyî yên di van helbestan de: ji rêzeke Ehmedê Şamlû («Li xwîna li ser peyarêyê binêre»), ji bûyerên Şoreşa Destûrî û Howard Baskerville, ji Wezîr Hesenek û ''Tarîx-e Beyheqî'', û ji dirûşm û dewriyeyên komîteyên şoreşgerî yên salên 1980î. Di heman demê de, ew cihgirtina sê helbestên bi vegotin û peyvsaziya hema hema wekhev («Protesto 3», «Protesto 8» û «Protesto (çîroka kurt)») di nav qelsiyên berhevokê de dihesibîne.<ref name="zamaneh2023" /> Nûşazer di xwendina xwe ya helbesta «Ey…!» de dinivîse ku helbestvan «bi şêweya Derrida» bi cînavan dilîze da ku tundiya veşartî ya desthilatê eşkere bike, û ku rêza «Mehbûbe navê min ê din bû» nasnameyeke jinane dide vegêr û, li gorî wî, helbestê salek berî teqîna tevgera Jin, Jiyan, Azadî nêzîkî wê dike.<ref name="noushazar" /> Elî Mesûdînia di notekê de ku di roja mirina Babaçahî de li ser ''XeberOnline'' hate weşandin, «xala bingehîn» a berhemên wî wekî «meyla wî ya domdar» a afirandina helbesteke «pêşniyarker û dijî herikê» dide nasîn. Li gorî vegotina wî, Babaçahî di salên 1960î de li Bûşehrê bi helbesta nîmayî dest pê kir û di heman demê de xwe wekî rexnegirekî ciddî da qebûlkirin, û di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de bi nêzîkatiyeke nû li hember kêşên pêkhatî û prosodiya nîmayî xwe ji hevdemên xwe cuda kir. Lê lûtkeya projeya wî ya helbestî û rexneyî di salên 1990î de hat, dema ku pêşî berê xwe da helbesta azad û paşê, bi lêgerîna di teoriya wêjeyî û ramanên [[Postmodernîzm|postmodern]] de, di ''Nem-nem-e baranem'' û ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in») de tevneke zimanî û nasnameyeke şeklî ya taybet bi xwe dît, û hewl da ku helbestnasiya xwe bi «helbest di rewşeke din de» û «helbesta piştî-nîmayî» rave bike. Mesûdînia wekî taybetmendiyên vê helbestê van tiştan rêz dike: hilweşîna dekonstruktîf a piştgirên mijarî, qetbûna hevoksaziyê û guherînên asta axaftinê, herikbariya hişekî ku li ser hevgirêdanê ava bûye, taybetmendiyeke wekî [[kolaj]]ê, pirbûna valahiyên ku divê werin xwendin, û «henekekî wêrek û reş»; û lê zêde dike ku Babaçahî paşê helbesta kurt, [[haikû]] û şêweyên sadetir û vegotinîtir jî ceribandin. Ew hezkirina ji ezmûnê wekî taybetmendiyeke «ne asayî di nav helbestvanên nifşê wî de» dibîne, rêbaza rexneyî ya Babaçahî «gelekî eklektîk û ne kevneşopî» lê afirînerê «metnên rexneyî yên bi nirx» dinirxîne, û ''Gozare-ha-ye munferid'', ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro») û ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel») wekî pirtûkên ku di analîza helbesta hevdem a Îranê de beşdariyeke «ne biçûk» kirine destnîşan dike. Ji bo Mesûdînia, ku berê nivîsek bi sernavê «Gladyatorê Tenê û Rûtirş» ji wî re veqetandibû, helbesta Babaçahî «baş nehatibû xizmetkirin», û ew bi xwe, tevî pêgeha xwe wekî kesayetiyeke bibandor û teorîsyenê wêjeya îranî, «li gorî nirxa xwe ya rastîn nehat nirxandin»; ew vê yekê hinekî bi wê yekê ve girê dide ku Babaçahî helbesta xwe «bi serhişkî» û «bi hemû hebûna xwe» diparast.<ref name="masoudinia" /> Li gorî ''Îran Emrûz'', nivîsên rexneyî yên li ser berhemên wî tekez kirine ku hin helbestên wî xwe dispêrin ezmûna formalîst û lîstika bi strukturên zimên re, lê yên din rexneya wî ya civakî, henekê wî û xemên wî yên siyasî nîşan didin.<ref name="ie-obit" /> Behzad Xacat di hevpeyvînekê de bi ÎBNAyê re piştî mirina wî, Babaçahî wekî kesayetiyeke «gerdûnî» bi nav kir û got ku, her çend belkî kes di firehiya çalakiyê de nagihîje Şamlû, Babaçahî «hilbijartineke hêjayî balê ye ku dikare li kêleka kesayetiyeke mezin a wekî Şamlû an jî, di asoyeke din de, li kêleka Reza Berahenî raweste». Li gorî Xacat, teoriyên Babaçahî atmosfera pirdengî ya piştî salên 1990î û zivirîna helbestê ber bi «navendîbûna zimên» ve «eşkere û akademîk kirin», û helbesta wî her tim bingeha teoriyên wî bû. Berevajî gelek hevdemên wî yên ku ji bo parastina «prestîja kevneşopî» ya xwe bi fikar bûn, wî xetereya «helbesta ezmûnî» girt ser xwe û, bi taybetî dema ku rûpelên helbestê yên ''Adîne'' birêve dibirin, bi derxistina helbestvanên ciwan bo ronahiyê bi nifşê nû re girêdaneke kûr ava kir. Xacat henekê «helbest di rewşeke din de» wekî amûrek ji bo dijderketina li hember «vegotinên pîroz ên mezin» dibîne: bi vî awayî, li gorî wî, yar, ku di helbesta kevneşopî de tiştekî pîroz û negihîştbar e, di berhemên Babaçahî de dibe karakterekî asayî û rojane.<ref name="ibna-khajat">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Elî Babaçahî: dildariya zimanekî xemgîn (hevpeyvîna bi Behzad Xacat re)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=24 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Sîmîn Behbehanî û Ebdulelî Destxeyb === {{Girêdan|Sîmîn Behbehanî|fa|سیمین بهبهانی|en|Simin Behbahani}} gotarek bi sernavê «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî» ji helbestên wî re veqetand, ku di hejmara 23an a kovara wêjeyî ya dumehane ''Çame'' de (nîsan–hezîran 2022) hate weşandin.<ref name="behbahani1401">{{cite journal|language=fa|author1=Sîmîn Behbehanî|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=Nêrînek li çend helbestên Babaçahî|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> {{Girêdan|Ebdulelî Destxeyb|fa|عبدالعلی دستغیب|en|Abdolali Dastgheib}} gelek caran li ser helbesta Babaçahî nivîsî, bi taybetî di gotara «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ku di ''Cehan-e kitab'' de (cild 15, hejmar 3–4, hejmara rêzê 254, gulan–tîrmeh 2010) hate weşandin,<ref name="dastgheib1389">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernîzm di helbestên Babaçahî de|journal=Cehan-e kitab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=gulan–tîrmeh 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di gotara «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne» de, ku di ''Çame'' de (2022) derket.<ref name="dastgheib1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=Nûbûnên helbesta Babaçahî bêtir yên vê derê ne|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî rapora ''Cam-e Cem Online'' li ser rûniştineke ku çend roj piştî mirina wî li Komeleya Neteweyî ya Rexnegirên Wêjeyî ji berhemên Babaçahî re hate veqetandin, Destxeyb helbest ji ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne») û ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de») xwendin. Wî got ku rexnegir bêtir bi «pile û girêdana» helbestvanan re eleqedar in ji naskirina wan û helbesta wan, lê kalîteya helbestê di şiyana xwîner a ketina cîhana wê de ye; cîhaneke ku, di rewşa Babaçahî de, li gorî wî «carinan komîk, carinan ciddî, carinan lîrîk» e. Li gorî Destxeyb, helbesta Babaçahî heta dawiya salên 1990î di ruhê helbesta nîmayî de ma; piştî wê peyvsazî, têkiliyên ku li cîhana helbestê serdest in, «awayê rêzkirina peyvan» û şêweya ketina nav helbestê guherîn. Di nav taybetmendiyên vê helbestê de belavbûna hevokan (ku li gorî wî wateya sereke li pişt wan derbas dibe), îşaretên herêmî, referansên ji gotinên pêşiyan, stranên zarokan û çîrokên gelêrî, nasîna wêjeya klasîk, grotesk û henek destnîşan kirin, û rêza «Hîçê hîçê ji hîçê çêtir e» wekî mînaka lîstika helbestvan bi zimên re nîşan da. Destxeyb aliyê helbestî yê ''Feqet ez periyan-e deryayî...'' bihêztir û aliyê teorîk ê ''Pîkaso...'' diyartir dît, û tekez kir ku helbesta Babaçahî «bi tu awayî ne revîna ji wateyê ye»: êş û azarên mirovê hevdem li pişt şeklê wê yê nû veşartî ne. Di encamê de got ku tiştê ku Babaçahî di helbesta xwe de dibêje «ne teqlîd e û ne jî bandora pirtûkên din ên postmodern e» û ku wî «postmodernîte baş fêm kiriye… û di helbesta xwe de baş bi kar tîne».<ref name="jamejam1404">{{cite web|language=fa|author=Seyîd Muhyeddîn Huseynî Ersencanî|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babaçahî postmodernîte baş fêm kiribû|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Cam-e Cem Online|date=27 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Ferec Serkûhî === Di çiriya pêşîn a 2011an de {{Girêdan|Ferec Serkûhî|fa|فرج سرکوهی|en|Faraj Sarkohi}}, ku bi xwe jî rêwiyê otobusa Ermenistanê bû, di stûna «Heft Roj, Pirtûk» a BBC Farisî de, ku wê carê ji ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî») re hatibû veqetandin, berhemên Babaçahî di du serdeman de nirxandin. Li gorî wî, Babaçahî di salên 1960 û 1970î de, bi helbesta navdar «Ez ji Avgeha Beqên Bedeng Têm» û helbestên din ên ''Der bî-tekyegahî'', xwe wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên helbesta wê demê da qebûlkirin. Helbestên nîmayî yên vê serdemê amûrên serdest ên helbesta nîmayî bi kar dianîn û, bi «rexne û nefîkirina nîzama heyî», çarçoveyên civakî, siyasî û çandî yên serdest red dikirin; helbestên ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'' û hin ji yên ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê») aîdî heman çarçoveyê ne. Serdema duyem, li gorî Serkûhî, bi guherînên salên 1990î ve girêdayî ye, ku ew wan wekî «dehsala krîza helbesta farisî» bi nav dike û tê de pêlên wekî helbesta piştî-nîmayî, «helbest di rewşeke din de», helbesta dekonstruktîf û helbesta postmodernîst derketin holê. Serkûhî dinivîse ku Babaçahî yek ji pêşengên guherandina struktur, şekl û zimanê helbesta nîmayî û yek ji helbestvanên bibandor ên wê dehsalê bû, û ku wî hewl da bingehên teorîk ên pêşniyarên xwe di nivîsên xwe yên ne-helbestî de, bi taybetî ''Gozare-ha-ye munferid'', diyar bike. Li gorî wî, di demekê de ku «xizaniya teorîk» rexneya wan salan bi pejirandina têgehên ku bi wergera yek-du berhemên ramanwerên postmodern belav bûbûn sînordar dikir, helbesta Babaçahî «ji dubarekirina van pêşveçûnan wêdetir çû». Bi meyla xwe ya ber bi pirdengî, kêşên pêkhatî, rêjeyîtî û redkirina mutleq û vegotinên mezin; bi ezmûnên nû di şekl, ziman û dengî de; û bi dekonstruksiyon û xerîbkirinê, grotesk û «avakirina helbestê li ser dijberî û paradoksê», hewl da perspektîfên nû lê hîn jî helbestî biafirîne. Ji ber ku helbesta wî xwe dispart nasîna çand û helbesta klasîk, helbesta nîmayî û ya bi şêweya Şamlû û «ezmûn û behreya» wî bi xwe, ji tiştên ku wekî «lîstikên zimanî û lîstikên strukturî» yên wê dehsalê dihatin binavkirin dûr ma. Serkûhî helbestên ''Gul-baran-e hezar-rûze'' wekî berdewamiya vê rêyê dibîne û dihesibîne ku berhemên vê serdemê cihê Babaçahî «wekî yek ji çend helbestvanên gihîştî yên vê pêlê an rêbazê» xurt dikin.<ref name="sarkouhi1390">{{cite web|language=fa|author=Ferec Serkûhî|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Heft Roj, Pirtûk: helbesta Babaçahî, şanoyeke Ustad-Mihemed û helbesta tirkî ya Selahî|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Farisî|date=27 çiriya pêşîn 2011|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê === Gelek rêwiyên din ên otobusa Ermenistanê hevkar, endamên heman derdorên wêjeyî an rexnegirên Babaçahî bûn. Li gorî Komeleya Nivîskarên Îranê, ew bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya komeleyê bû.<ref name="kanoon" /> Babaçahî bi xwe bîr dianî ku berî şoreşê ligel Mihemed Muxtarî, Cewad Mucabî, Feramerz Suleymanî, Ezîz Xelîlî, Îsmaîl Raha, Mihemed Mihemedelî û çend kesên din beşdarî civînên «Sêşemên Helbestê» bûye, û gazinde dikir ku Mucabî, dema ku bîranînên xwe yên wê serdemê di pirtûkekê de vegotine, navê wî jê derxistiye; got ku nizane çima.<ref name="ibna1396">{{cite web|language=fa|author=Şehab Darabiyan|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Şamlû helbestên ku jê hez nedikir diweşandin / Di her kêliyê de me dikarî serobino bikin!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=1 kanûna paşîn 2018|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mucabî di ''Ayîne-ye bamdad'' de, berhevokeke nivîs û hevpeyvînên wî yên li ser Ehmedê Şamlû, axaftineke li ser Şamlû bi helbestvanên wekî Menûçehr Ateşî, Mihemed Huqûqî, Mihemedelî Sepanlû û Babaçahî ji nû ve weşand;<ref name="taaghche-mojabi">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Cewad Mucabî: jiyanname û danasîna pirtûkan (Ayîne-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taqçe|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> her wiha li mala Şamlû beşdarî merasîma yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû bû, ku tê de ''In keştî-ye pur-esrar'' a Babaçahî yek ji du xelatgiran bû.<ref name="zamaneh2016" /> Di nivîsekê de ku piştî mirina Mucabî (2026) di ''Independent Farisî'' de hate weşandin, Daryûş Me'mar rêwîtiya helbestî ya Mucabî bi ya Babaçahî re dide ber hev: li gorî wî, helbestvanên wekî Reza Berahenî û Babaçahî «di hin serdemên jiyana xwe ya helbestî de bi ezmûnên bingehîn ên li ser ziman, hevoksazî û şekl re mijûl bûn», û carinan valahiyeke berbiçav di navbera serdemên xwe yên cuda de vekirin, lê Mucabî di bingeh de di nav kevneşopiya nîmayî û helbesta azad a Şamlû de ma.<ref name="independent1405">{{cite web|language=fa|author=Daryûş Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Cewad Mucabî, nivîskarek ku bi yek sernavî nayê kurtkirin|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Farisî|date=6 îlon 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji sala 1997an ve romannivîs Mihemed Mihemedelî bi Babaçahî re sê hejmarên taybet ên ''Adîne'' yên ji helbest û çîroka kurt re hatibûn veqetandin bi hev re amade kirin,<ref name="bbc-mohammadali">{{cite web|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mihemed Mihemedelî: «Baweriyên Şil ên Miriyekî» û romanên mîtolojîk ên bi raz|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Farisî|date=14 îlon 2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û Babaçahî hevkariya wan a li ''Adîne'' wekî «serdemeke gelekî baş» bi nav kir.<ref name="ibna1396" /> Mihemedelî û Mesûd Behnûd di nav wan kesan de ne ku di belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh">{{cite web|language=fa|author=Pûriya Sûrî|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title=«Ev Rûyê Bi Guman» dibe belgefîlm|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Rojnameya Şerq|date=9 çiriya pêşîn 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|archive-date=11 hezîran 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Kovara wêjeyî ''Bang'', ku Şehriyar Mendenîpûr yek ji edîtorên wê ye, di nîsana 2023an de sê helbest ji berhevoka protestoyê ya Babaçahî weşandin.<ref name="baang" /> Rexnegir Şapûr Corkeş, rêwiyekî din ê otobusê, yek ji dijberên herî hişk ên teoriyên Babaçahî bû. Di hevpeyvînekê de bi Mehyar Zahid re, ku bi sernavê «Nêrîna li Pêşerojê» di rojnameya ''Îtimad'' de (hejmar 1545, 21 çiriya paşîn 2007) hate weşandin, wî Babaçahî wekî «rojnameger û helbestvanê hevdem» bi nav kir û îdia kir ku Babaçahî di rûpela 771ê ya ''Gozare-ha-ye munferid'' de pênc rêz daye pirtûka wî ''Hûş-e sebz'' ku tê de nînin. Corkeş got: «Birêz Babaçahî, ku qebûl dike ku populîzma xwe ya wêjeyî ya muhtemel deyndarê salên 1990î ye, dikare bi vî celebê destbaziyê her bandora muhtemel a Şamlû ya li ser xwe înkar bike», û lê zêde kir: «belkî mafê min heye ku teoriyeke wiha bêhemd û nerast wekî yek ji sedemên asêbûna helbesta salên 1990î bibînim».<ref name="etemad1545">{{cite journal|language=fa|author1=Mehyar Zahid|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Nêrîna li pêşerojê (rêbazên rexneya wêjeyî, hevpeyvînek bi Şapûr Corkeş re)|journal=Îtimad|issue=1545|date=21 çiriya paşîn 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî ''Îtimad'', vê hevpeyvînê «dengvedaneke fireh» çêkir, û Reza Berahenî di bersiveke dirêj de bi sernavê «Ji Nifşê Bêtemen ê Sibê re» (''Îtimad'', hejmar 1567, 17 kanûna pêşîn 2007) parastina Babaçahî kir: «Herkes dizane ku birêz Babaçahî helbestvan û rexnegirê wêjeyî ye. Ev cara yekem e ku kesek wî 'rojnameger' bi nav dike.» Ji bo Berahenî, Corkeş bi danîna peyva «rojnameger» berî «helbestvan» xwestibû Babaçahî «biçûk bixe» û deyndarê lêborînê bû hem ji rojnamegeran û hem ji Babaçahî, ji ber ku «her tiştê ku heta niha nivîsiye û weşandiye aîdî helbest û rexneya helbestê ye».<ref name="etemad1567">{{cite journal|language=fa|author1=Reza Berahenî|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Bersiv ji Şapûr Corkeş re / Ji nifşê bêtemen ê sibê re|journal=Îtimad|issue=1567|date=17 kanûna pêşîn 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolînên akademîk === Helbesta Babaçahî bûye mijara gelek xebatên akademîk. Heta çiriya pêşîn a 2026an, danegeha Elmnet di bin peyva sereke «Elî Babaçahî» de zêdetirî 70 belgeyên zanistî (gotarên kovaran, gotarên konferansan, tezên masterê û doktorayê, û pirtûk) rêz dike, ku hin ji wan ji aliyê Babaçahî bi xwe ve hatine nivîsandin.<ref name="elmnet-kw">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Gotarên girêdayî Elî Babaçahî (peyva sereke)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Herî kêm heşt tezên masterê û doktorayê, ku di navbera 2010 û 2016an de li zanîngehên wekî Erak, Zabul, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê û Zanîngeha Payam-e Nûr hatine parastin, aliyên cuda yên helbesta wî lêkolîn dikin: pêşxistin (foregrounding), wêneyê yarê, dijberiyên dualî, hêmanên herêmî û herêmîbûn, henek û grotesk, û hêmanên postmodernîst.<ref name="khazaei1389">{{cite web|language=fa|author=Sara Xezayî|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Pêşxistin di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Erakê, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="bazzi1392">{{cite web|language=fa|author=Tahire Bezzî|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Wêneyê yarê di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="hashemi1393">{{cite web|language=fa|author=Tahire Haşimî|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="palash1393">{{cite web|language=fa|author=Mehmûd Palaş|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="torabi1394">{{cite web|language=fa|author=Ebdulresûl Turabî|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Bikaranîna henekê û şêweyên wî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="latifnejad1394">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Metnîtî di helbesta hevdem de, li ser bingeha helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî (teza doktorayê, Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'' de (2012), Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî bêxemiya li hember rêza demî di nav taybetmendiyên helbesta salên 2000î û helbesta Babaçahî de dihesibînin: li gorî wan, helbestvan serdemên cuda tevlihev dike, metneke ne-xêzikî diafirîne û bi zanebûn azadiyê bi rastiyên dîrokî re digire, taybetmendiyek ku ew bi ramanên post-strukturalîstan û Jacques Derrida ve girê didin.<ref name="bahadori1391">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Celîl Behadirî|author2=Hesen Zulfeqarî|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Rêza demî di helbestê de ji perspektîfeke post-strukturalîst (bi referansa helbesta Elî Babaçahî)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|issue=13|date=payîz 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Îbrahîm Muhibbî û hevnivîskarên wî (2019), bi nêzîkatiyeke stîlnasiya mehrîfî, «xeşimandina strukturî» û şikandina şemaya «derdan û cih» wekî taybetmendiyên şêwazî yên helbesta wî destnîşan dikin ku, li gorî wan, encama wan «şemayeke rîzomî» ye; ew stîlnasiya kevneşopî ji bo analîzkirina helbestên wiha bêşiyan dibînin.<ref name="mohebbi1398">{{cite journal|language=fa|author1=Îbrahîm Muhibbî|author2=Mezahir Nîkxah|author3=Mihemed Hekîmazer|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=Xwendina du helbestên Elî Babaçahî li ser bingeha teoriya şemayê di stîlnasiya mehrîfî de|journal=Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)|issue=3|date=payîz 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî (2021) Babaçahî wekî «yek ji temsîlkarên herî pêşketî yên postmodernîzmê li Îranê» bi nav dikin û di helbesta wî de hêmanên wekî revîna ji hevoksaziyê, struktura bêrêz a zimên, redkirina eqlê û nebûna hevgirtin û piştrastiyê lêkolîn dikin.<ref name="ehsani1400">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî|author2=Mihemed-Reza Serfî|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babaçahî û hêmanên zimanî yên helbesta postmodern|journal=Mutale'at-e belaxî|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=bihar 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Behzad Xacat (2021), bi danberhevkirina yek ji helbestên wî bi helbesteke Mihemed Şems Lengerûdî re li ber ronahiya teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze, Babaçahî wekî temsîlkarê helbesta postmodernîst û Şems Lengerûdî wekî temsîlkarê rêbaza bi navê «sadebûnê» dide nasîn.<ref name="khajat1400">{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Xacat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=Lêkolîneke berawirdî ya helbesteke Elî Babaçahî û yeke Şems Lengerûdî li ser bingeha teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze|journal=Qend-e parsî|volume=4|issue=13|date=zivistan 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Elî Mihemedî û Tahire Qasimî (2022), bi lêkolîna sernavên helbestên wî, pêşveçûna wî ji destpêkên ku bi mora [[Nîma Yûşîc|Nîma]] û realîzmê ve bûn heta ketina wî ya nav helbesta postmodern bi ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne») dişopînin.<ref name="mohammadi1401">{{cite journal|language=fa|author1=Elî Mihemedî|author2=Tahire Qasimî|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=«Sernav» di helbestên Elî Babaçahî de, ji realîzmê heta postmodernîzmê|journal=Tefsîr û tehlîl-e mutûn-e zeban û edebiyat-e farsî (Dehxuda)|volume=14|issue=51|date=bihar 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ronak Cewherzade û hevnivîskarên wê (2022) di heman du berhevokan de pirbûna hêmanên wekî nepiştrastî, «xwendina valahiyan», «mirina nivîskar» û paradoksê destnîşan dikin, û alî bihêz û qels ên vî celebê helbestê di astên zimanî, mijarî û wêjeyî de lêkolîn dikin.<ref name="joharzadeh1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Cewherzade|author2=Şahrux Hikmet|author3=Mecîd Ezîzî|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=Analîza estetîk a diyardeyên postmodernîst di du berhevokên Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî lêkolîna Zekiye Mihemedlû û hevnivîskarên wê (2022), teşbîh şêweya herî berbelav a lada wateyî di helbesta Babaçahî de ye, lê metafor kêmtir tê bikaranîn.<ref name="mohammadlou1401">{{cite journal|language=fa|author1=Zekiye Mihemedlû|author2=Berat Mihemedî|author3=Seyfeddîn Ebbarîn|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîn, rexne û analîza şêweyên lada wateyî di helbesta Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=52|date=havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mehbûbe Şîrgerdûn (2022), bi lêkolîna heft berhevokên wî, helbesta wî bi giranî li ser wesf û teşbîhê ava dibîne, bi bikaranîna fireh a hêmanên xwezayî, û dubarekirinê wekî hunera herî zêde tê bikaranîn destnîşan dike.<ref name="shirgardoon1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mehbûbe Şîrgerdûn|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Diyardeyên estetîk di helbestên Elî Babaçahî de (lêkolîna heft berhevokan)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Lêkolînên din helbesta «Pasingahî 2» ji nêrîna jeorexneyê (geocriticism) û teoriya Michel Collot a «struktura asoyê» analîz dikin,<ref name="alivand1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mihran Elîwend|author2=Kazim Dizfûliyan|author3=Qudretullah Tahirî|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=Analîza dîmena rojavabûnê di helbesta «Pasingahî 2» ya Elî Babaçahî de li ber ronahiya teoriya Michel Collot a struktura asoyê|journal=Edebiyat-e parsî-ye mu'asir|volume=12|issue=1|date=bihar–havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û helbesta «Dûrî û...» li gorî teoriya Paul Werth a «cîhanên metnê»;<ref name="latifnejad1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=Rola cîhana deiktîk di naskirina cîhana epîstemîk a helbesta «Dûrî û...» ya Babaçahî de, li ser bingeha helbestnasiya mehrîfî ya cîhanên metnê ya Paul Werth|journal=Neqd û nezeriye-ye edebî|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> helbesta wî ligel ya Kiyûmers Munşîzade bi modela Geoffrey Leech jî hatiye lêkolînkirin.<ref name="hosseinalizadeh1403">{{cite journal|language=fa|author1=Asiye Huseynelîzade|author2=Haniye Sedrî Mecd|author3=Şahperek Ferehbexş Isfehan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=Rexneyeke formalîst a helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî li ser bingeha modela Geoffrey Leech|journal=Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî|volume=2|issue=1|date=bihar 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di kovara demsalî ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'' de (2024), Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî Babaçahî û Reza Berahenî di nav helbestvanên mezin ên «dehsala heftêyan» (salên 1990î) de dihesibînin û «pirdengî»yê di berhemên wan de wekî yek ji nîşaneyên [[postmodernîzm]]ê lêkolîn dikin. Li gorî vê lêkolînê, pirdengî di helbesta wan de ji kêş û muzîkê, cudahiyên zimanî û dijberiya di navbera asta fermî û ya devkî de, «nivîsîna belavker» û «nivîsîna dîn», û hebûna karakterekî şîzofren derdikeve, û dibe sedema «revîna ji zordariya monologê», qetbûna vegotinê û redkirina tewera vertîkal û yekîtiya mijarî.<ref name="amini1403a">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Pirdengî di helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li hember teşbîhê di hunerên dîtbarî yên hevdem de|journal=Mutale'at-e hunar-e îslamî|volume=21|issue=54|date=havîn 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotareke din de, ku di ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'' de (sibat–adar 2025) hate weşandin, heman lêkolîner «helbesta belavker» a Babaçahî lêkolîn dikin, têgehek ku, li gorî vegotina wan, ji «belavkirin» (dissemination) a Derrida hatiye û di helbesta salên 1990î de ji xwendina metnê heta hilberandina wê hatiye berfirehkirin. Ew wekî hêmanên wê yên sereke pirdengî, xwendina valahiyan û beşdariya xwîner, ji cih derketina zimên û nivîsîna dîn, henek û parodî, tevlihevkirina deman, wêneyê pirjimar ê evîndar û yarê, û navmetnîtiyê destnîşan dikin. Li gorî wan, di piraniya helbestên «serdema çarem» a kariyera xwe de Babaçahî, bi awayekî nepenî an eşkere, hin ji peyv û têgehên xwe ji metnên kevn, stran, beyt û gotinên pêşiyan ên gelêrî wergirtine.<ref name="amini1403b">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Helbesta belavker di salên 1990î de, bi referansa helbestên Elî Babaçahî|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=17|issue=106|date=sibat–adar 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji bilî gotarên akademîk, çend pirtûk jî ji helbesta Babaçahî re hatine veqetandin, di nav wan de ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî») ya Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ku helbesta wî ligel ya Menûçehr Ateşî lêkolîn dike;<ref name="ramnaram1397">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Kedî û nekedî: Ateşî – Babaçahî (pirtûk, Şelek, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî'' ya Îbrahîm Muhibbî, li ser şêwaza helbesta wî û ya Ebbas Seffarî;<ref name="mohebbibook1400">{{cite web|language=fa|author=Îbrahîm Muhibbî|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Ber bi rûyên cuda: analîza şêwazî ya helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî li ser bingeha teoriya mehrîfî (pirtûk, Patîze, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş'' ya Huseyn Baqirî, li ser «dekonstruksiyonê» di deh berhevokên wî yên salên 2010an de;<ref name="bagheribook1402">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Baqirî|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=Lêdana nikilê teyrê li nermika guh: dekonstruksiyon di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Patîze, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' ya Cawîd Tekawerân.<ref name="takavaran1403">{{cite web|language=fa|author=Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Xired-e Cawîd, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Xelat û rêzlêgirtin == * Hevpar bi dest xistina yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (di kanûna paşîn a 2016an de hate dayîn) ji bo berhevoka ''In keştî-ye pur-esrar'' (Negah, 2014), ligel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' a Mihemed Şems Lengerûdî. Merasîm di 8ê kanûna paşîn a 2016an de li mala Ehmedê Şamlû hate lidarxistin.<ref name="zamaneh2016" /><ref name="khabar" /> * Rêzlêgirtin (14 adar 2012): koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê merasîmek ji bo rêzgirtina Babaçahî li dar xist, ku tê de belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' cara yekem hate nîşandan.<ref name="ibna2012">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=Merasîma rêzgirtina Elî Babaçahî tê lidarxistin|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 adar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919011313/http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|archive-date=19 îlon 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Berhem == Li gorî daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê, Babaçahî bîst û heft berhevokên helbestan, heft pirtûkên rexne û teoriya wêjeyî û pênc berhemên lêkolînê weşandin.<ref name="kanoon" /> ''XeberOnline'' behsa zêdetirî sî û pênc cildan dike.<ref name="khabar" /> Sal li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] hatine dayîn, û li pey wan sala zayînî ya hevber tê (sala hicrî ya rojî li dora 21ê adarê dest pê dike û ji ber vê yekê du salên zayînî digire nav xwe). === Berhevokên helbestan === Lîsteya jêrîn li ser bingeha çavkaniyên çapemeniyê ye:<ref name="ie-obit" /><ref name="tabnak" /><ref name="mahjoubi" /> * ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de», 1346/1967) * ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1349/1970) * ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1353/1974; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1352/1973) – Mihrdad, Roz<ref name="nlai851887">{{cite web|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Ez nesl-e aftab / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, [[Tewrêz]] * ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê», 1359/1980) * ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'' («Roj Ji Axa Me Hiltê», 1360/1981) – Behnam, Tewrêz * ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê», 1368/1989) – Esr-e cedîd<ref name="nlai576639">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye derya-merdan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1369/1990, Weys; çapa 2an 1372/1993, Dursa) * ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im», 1375/1996, Darînûş; çapa 2an, Neşr-e Çeşme) {{ISBN|9786002290816}}<ref name="ik9056">{{cite web|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nem-nem-e baranem (Neşr-e Çeşme, çapa 2an, 1390/2011, 183 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in», 1376/1997, Tekapû; çapa nû 1400/2021, Patîze) {{ISBN|9786229567203}}<ref name="ik97600">{{cite web|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est (Patîze, 1400/2021, 114 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne», 1379/2000, Hemrah; çapa 2an 1392/2013, Zawûş) {{ISBN|9786006846095}}<ref name="ik9066">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (Zawûş, çapa 2an, 1392/2013, 235 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'' («Rûyê Min Bi Rastî Gelekî Bi Guman e», 1381/2002) – Nawîd-e Şîraz û Raşîn * ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' («Ez Çûbûm Nêçîra Nehengan», 1382/2003) – Panda, [[Meşhed]] * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1383/2004; çapa 4em 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641911982}}<ref name="ik9099">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Guzîne-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Merwarîd, çapa 4em, 1391/2012, 225 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de», 1388/2009; çapa 2an 1390/2011) – Salis {{ISBN|9789643803100}}<ref name="ik9095">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars (Salis, çapa 2an, 1390/2011, 164 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne», 1388/2009) – Nawîd-e Şîraz * ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî», 1390/2011; çapa 2an 1393/2014) – Merwarîd {{ISBN|9789641911357}}<ref name="ik9098">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gul-baran-e hezar-rûze (Merwarîd, çapa 2an, 1393/2014, 160 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st'' («Hiş û Hesta Kulîlka Şevbûyê Bes e Ji Bo Min», 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643807832}}<ref name="ik9097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st (Salis, 1395/2016, 224 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Dunya iştibah mî-kuned'' («Dinya Şaş Dibe», 1391/2012) – Zawûş {{ISBN|9786009093991}}<ref name="ik9064">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Dunya iştibah mî-kuned (Zawûş, 1391/2012, 216 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Biya gûş-mahî cem' kunîm'' («Were Em Sedefan Berhev Bikin», helbestên kurt, 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643808563}}<ref name="ik9075">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Biya gûş-mahî cem' kunîm (Salis, 1392/2013, 96 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend'' («Bi Awayê Xwe Evîndar Dibin», helbestên evînê, 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641912118}}<ref name="ik9071">{{cite web|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend (Merwarîd, 1394/2015, 229 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Bax-e enar ez în teref est'' («Baxê Henaran Li Vî Alî ye», helbestên 1390–1391; 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643517700}}<ref name="ik9052">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (Negah, 1392/2013, 136 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai2894290">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (1390–1391) / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Der xar-ha-ye pur ez nergis'' («Di Şikeftên Tije Nêrgiz de», 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643518455}}<ref name="ik9054">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Der xar-ha-ye pur ez nergis (Negah, 1392/2013, 175 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Mecmû'e-ye eş'ar'' («Helbestên Komkirî», cild 1, 1392/2013; çapa 2an 1400/2021, 1.056 r.) – Negah {{ISBN|9789643518356}}; berhevokên ''Der bî-tekyegahî'', ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'', ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'', ''Ava-ye derya-merdan'', ''Ba gul-e narinc'' («Bi Kulîlka Narincê»), ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'', ''Nem-nem-e baranem'', ''Eql ezabem mî-dehed'', ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'', ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' û ''Xerqî-ha'' («Xeniqî») tîne cem hev<ref name="ik9053">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Mecmû'e-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Negah, çapa 2an, 1400/2021, 1.056 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In keştî-ye pur-esrar'' («Ev Keştiya Bi Raz», 1393/2014) – Negah {{ISBN|9789643518721}}<ref name="ik9055">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In keştî-ye pur-esrar (Negah, 1393/2014, 176 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3268693">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In keştî-ye pur-esrar / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Otaq ber ab rah mî-rewem'' («Ode, Ez Li Ser Avê Dimeşim», 1394/2015) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792408}}<ref name="ik9068">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem (Serzemîn-e Ahurayî, 1394/2015, 116 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3752248">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qeşengî-ye dunya be hemîn est'' («Bedewiya Dinyayê Ev e», 1395/2016) – Darîçe {{ISBN|9789648072143}}<ref name="ik9057">{{cite web|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Qeşengî-ye dunya be hemîn est (Darîçe, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Adem-ha der xurûb ism nedarend'' («Mirov Di Êvarê de Bênav in», 1395/2016) – Negah {{ISBN|9786003761247}}<ref name="ik17709">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend (Negah, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4173916">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Ewra û dîgeran-e men'' («Ewra û Yên Min ên Din», 1395/2016) – Patîze {{ISBN|9786009618415}}<ref name="ik81299">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Ewra û dîgeran-e men (Patîze, 1395/2016, 122 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4257719">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Ewra û dîgeran-e men / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed'' («Ev Pirtûk Jî Mirov e! Evîndar Dibe», 1397/2018; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1396/2017) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792910}}<ref name="ik20683">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed (Serzemîn-e Ahurayî, 1397/2018, 131 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4651802">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In kitab hem adem est, aşiq mî-şewed / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Yûsif, to murexxesî!'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî!», antolojiyek ku helbestvan bi xwe ji hemû berhevokên xwe hilbijartiye, bi gotarekê bi sernavê «Çalakiya Civakî»; 1397/2018, 274 r.) – Mania Hunar {{ISBN|9786008975083}}<ref name="ibna1398" /><ref name="ik17707">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Yûsif, to murexxesî! (Mania Hunar, 1397/2018, 274 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)», çapa 1em 1401) – Neşr-e Aftab, [[Norwêc]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}<ref name="aftab" /> Di sala 1403/2024an de weşanxaneya Kitab-e Hurmuz ''Der bî-tekyegahî'' ({{ISBN|9786228365534}})<ref name="hormoz">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Der bî-tekyegahî (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Eql ezabem mî-dehed''<ref name="hormoz2">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji nû ve çap kirin, û di sala 1404/2025an de cildek bi navê ''Der xar-ha-ye nergisî'' («Di Şikeftên Nêrgizê de»), bi amadekirina Ebdullah Suleymanî, weşand ({{ISBN|9786228365824}}).<ref name="hormoz3">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Der xar-ha-ye nergisî (helbestvan: Elî Babaçahî, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Kitab-e Hurmuz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Helbest ji bo zarok û ciwanan === * ''Sewxat-e behar: yek şi'r-e bulend bera-ye kûdekan û nocewanan'' («Diyariya Biharê: Helbesteke Dirêj Ji Bo Zarok û Ciwanan», Tewrêz; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1337/1958)<ref name="anon4">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Sewxat-e behar: helbesteke dirêj ji bo zarok û ciwanan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|archive-date=25 kanûna paşîn 2020|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Çe kesî der-e qefes ra baz kerd?'' («Kê Deriyê Qefesê Vekir?», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, Tewrêz<ref name="ibna2012" /><ref name="khabar" /> === Rexne û teoriya wêjeyî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="ibna2012" /> * ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê», lêkolîneke rexneyî ya li ser helbesta îro ya Îranê), cild 1 (1376/1997, Narinc); cild 2 (1380/2001, Sepenta); çapa sê cildî (1389/2010, Dîbaye; {{ISBN|9789649961545}})<ref name="ik9094">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozare-ha-ye munferid, sê cild (Dîbaye, 1389/2010, 2.384 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel», 1381/2002, 488 r.) – Wîstar<ref name="ik9101">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se dehe şa'iran-e herfeyî (Wîstar, 1381/2002, 488 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Aşiqane-terîn-ha'' («Yên Herî Evîndarane», hilbijartin û lêkolîna helbestên ji 1300 heta 1380 [1921–2001]; 1384/2005) – Salis * ''Bîrûn perîden ez sef'' («Ji Rêzê Derbazbûn», hevpeyvîn, rexne û gotar, bi berhevkirina Mazyar Neyistanî; 1385/2006, Mifreq-nigar; çapa nû 1397/2018, Patîze) {{ISBN|9786009618446}}<ref name="ik97579">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Bîrûn perîden ez sef (Patîze, 1397/2018, 334 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro», hilbijartin û lêkolîn; 1386/2007, 528 r.) – Wîstar<ref name="ik9100">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz (Wîstar, 1386/2007, 528 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Gozare-ha-ye peywest'' («Pêşniyarên Girêdayî», nod salên helbesta nû ya farisî; 1393/2014, 622 r.) – Dîbaye {{ISBN|9789649961750}}<ref name="ik58674">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozare-ha-ye peywest (Dîbaye, 1393/2014, 622 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Te'emmulat; ez sifr'' («Raman; Ji Sifirê», rexne û gotar; çapa 2an 1398/2019, 255 r.) – Negah {{ISBN|9786003762176}}; li gorî pêşgotina Babaçahî, sernav sernavê rêzenivîsên ku berê bi vî navî di kovareke wêjeyî de hatibûn weşandin û paşê di ''Bîrûn perîden ez sef'' de hatibûn komkirin dubare dike, lê tu ji wan nivîsan di vê pirtûkê de cih nagirin.<ref name="ik9063">{{cite web|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Te'emmulat; ez sifr (Negah, çapa 2an, 1398/2019, 255 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolîn û antolojî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="bbc-obit" /> * ''Şerwe-serayî der cunûb-e Îran'' («Stranbêjiya ''Şerwe''yê li Başûrê Îranê», 1369/1990, Iqbal-e Lahûrî; çapa nû 1396/2017, Patîze) {{ISBN|9786009618422}}; lêkolînek li ser ''şerwe''yê<ref name="ik97695">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Şerwe-serayî der cunûb-e Îran (Patîze, 1396/2017, 306 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên Menûçehr Şeybanî (hilbijartin û lêkolîn; 1373/1994) – Merwarîd * ''In bang-e dilawîz'' («Ev Dengê Dilkêş», jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî; 1380/2001; çapa 2an 1398/2019) – Salis {{ISBN|9789647230018}}<ref name="ik17689">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e dilawîz (Salis, çapa 2an, 1398/2019, 532 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai639927">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz: jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai6012194">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên {{Girêdan|Menûçehr Neyistanî|fa|منوچهر نیستانی}} (1384/2005) – Merwarîd * ''Zîbatir ez cunûn'' («Ji Dînitiyê Bedewtir», jiyan û helbesta Îsmaîl Şahrûdî; 1387/2008; çapa 5em 1403/2024) – Salis {{ISBN|9789643803544}}<ref name="ik17710">{{cite web|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zîbatir ez cunûn (Salis, çapa 5em, 1403/2024, 328 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Gotarên bijartî === * «Pêla Sêyem: Pênaseyeke Nezelal û Sekinî», ''Adîne'', hejmar 24, gulan–hezîran 1988 * «Pêncî û Heft Salên Helbesta Nû ya Farisî», ''Adîne'', hejmar 25, hezîran–tîrmeh 1988 * «Rêbazên Helbestî Ji Salên 1960î Heta Îro», ''Adîne'', hejmar 26, tîrmeh–tebax 1988 * «Kêşa Wêneyan û Kelecana Hestyarî ya Peyvan», ''Adîne'', hejmar 28, îlon–çiriya pêşîn 1988 * «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî», ''Karname'', hejmar 4, adar–gulan 1999 * «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê», ''Ferheng-e tewse'e'', hejmar 49, gulan–hezîran 2001<ref name="nlai189097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=Krîza helbestê û rêya derketina jê / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Hafiz û Çanda Lîstikên Zimanî», ''Salname-ye Hafiz-pejûhî'' («Salnameya Lêkolînên [[Hafizê Şîrazî|Hafiz]]»), hejmar 6, 2003 * «Firehiya Bêsînor a Wateyê», ''Rûdekî'', hejmar 22, 2008<ref name="ensani" /> * «Mîr Carinan Ji Proletaryaya Kedkar Kêmtir Bi Kompleks in», ''Mihrname'', hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012<ref name="mehrnameh1391">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Mîr carinan ji proletaryaya kedkar kêmtir bi kompleks in (Mihrname, hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Li Ser Helbesta 'Bîranînên Min' a Ehmedreza Ehmedî», ''Berg-e hunar'', hejmar 32, zivistana 2021–2022<ref name="bargehonar1400">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=Li ser helbesta «Bîranînên Min» a Ehmedreza Ehmedî (Berg-e hunar, hejmar 32, zivistana 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevpeyvîn === ==== Bi şêweya pirtûkê ==== * ''Tarîx-e şefahî-ye edebiyat-e mu'asir-e Îran'' («Dîroka Devkî ya Wêjeya Hevdem a Îranê»), cild 5 (hevpeyvîna Ebdullah Sadat-Medenî bi Elî Babaçahî re; edîtorê giştî Mihemed-Haşim Ekberiyanî; 1384/2005) – Rûznigar<ref name="oralhist1384">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Elî Babaçahî (amadekirina Ebdullah Sadat-Medenî, bi serperiştiya Mihemed-Haşim Ekberiyanî, Rûznigar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Derî be otaq-e munaqeşe'' («Derek Ber Bi Odeya Gengeşeyê», berhevoka hevpeyvînên ku Babaçahî di nêzîkî sî û pênc salên çalakiya wêjeyî de dane; nêzîkî 500 r.; 1394/2015) – Negah {{ISBN|9786003760547}}<ref name="isna1394">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Elî Babaçahî: rewşa wêjeyê xemgîn e|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=7 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="ibna1395">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babaçahî: di Newrozê de ''Mirin bi Navberan'' a Saramago bixwînin|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=22 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Pirtûka ''Bîrûn perîden ez sef'' (1385/2006), ji bilî rexne û gotaran, çend hevpeyvînên wî jî dihewîne (li [[#Rexne û teoriya wêjeyî|Rexne û teoriya wêjeyî]] binêre). ==== Di kovar û rojnameyan de ==== * «Helbesta Qebareyê: Texmîn Bike Kî Tê Ku 'Qebareyê' Pênase Bike!» (maseya giftûgoyê bi {{Girêdan|Şems Aqacanî|fa|شمس آقاجانی}}, Elî Babaçahî, Muzeffer Royayî û Yezdan Selahşûr re), ''Baya'', hejmar 41, 2006<ref name="baya1385">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Helbesta qebareyê: texmîn bike kî tê ku «qebareyê» pênase bike! (maseya giftûgoyê, Baya, hejmar 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Ava Şêlo ya Helbestê» (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de li ser rewşa helbesta niha, beşa yekem), ''Şerq'', hejmar 1882, 17 çiriya paşîn 2013, r. 9<ref name="shargh1392">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=Ava şêlo ya helbestê (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Rojnameya Şerq|date=17 çiriya paşîn 2013|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126055139/http://sharghdaily.ir:80/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|archive-date=26 çiriya paşîn 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Postmodernîstbûn Ne Xewna Min a Dilsoj e!» (hevpeyvîna {{Girêdan|Elî Ebdullahî|fa|علی عبداللهی}} bi Babaçahî re), ''Sînema û edebiyat'', hejmar 39, zivistana 2013–2014<ref name="abdollahi1392">{{cite web|language=fa|author=Elî Ebdullahî|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Postmodernîstbûn ne xewna min a dilsoj e! Hevpeyvînek bi Elî Babaçahî re (Sînema û edebiyat, hejmar 39, zivistana 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Ajansên nûçeyan, malper û medyayên din ==== * «Eleqeya Helbestvanên Îro bi Struktura Kûr a Derûnî Cureyek Mîstîsîzm e», Ajansa Nûçeyan a Mehr, 17 çiriya pêşîn 2006<ref name="mehr" /> * «Şamlû Helbestên Ku Jê Hez Nedikir Diweşandin / Di Her Kêliyê de Me Dikarî Serobino Bikin!» (hevpeyvîna Şehab Darabiyan bi Babaçahî re li ser pêncî salên wî yên helbestê), ÎBNA, 1 kanûna paşîn 2018<ref name="ibna1396" /> * «Ez Li Fezaya Sîber Wekî ku Li ''Adîne'' Dinêrîm Dinêrim / Ez Hîn Li Ser Piyan im» (hevpeyvîn di 77emîn rojbûna wî de), ÎBNA, 11 çiriya paşîn 2019<ref name="ibna1398" /> * «Hinekan Bi Helbestên 'Bi Şêweya Royayî' re Li Hev Nedikir» (hevpeyvîna Neda Welîpûr bi Babaçahî re li ser Yedullah Royayî), ÎSNA, 17 îlon 2022<ref name="isna1401" /> * «Vegotina Elî Babaçahî ya Rêwîtiya Helbesta Hevdem / Mecbûriya Cuda Nivîsînê» (hevpeyvîna Şîrzad Bestamî bi Babaçahî re ku, li gorî ÎBNAyê, di nîvê salên 2010an de li kêleka kongreyeke helbestê li [[Xurremabad]]ê hatiye kirin û piştî mirina wî hatiye weşandin), ÎBNA, 26 sibat 2026<ref name="ibna547535">{{cite web|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Vegotina Elî Babaçahî ya rêwîtiya helbesta hevdem / Mecbûriya cuda nivîsînê|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Hevpeyvîn û xwendin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de ==== * «Ma Evîndarbûn Tawanbarî ye? Ez Wê Qebûl Dikim» (hevpeyvîna Mucteba Pûrmuhsin bi Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de), Radyo Zemane, 15 sibat 2008<ref name="zamaneh2008" /> * Xwendin ji bo Radyo Zemaneyê: piştî merasîma xelatdayînê ya yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû, Babaçahî du helbest ji berhevoka xwe ya xelatgir ''In keştî-ye pur-esrar'' ji bo vê medyayê xwendin (rapora Mihemed Tengistanî, 10 kanûna paşîn 2016).<ref name="zamaneh2016" /> * «Ey…» û du helbestên din: sê helbest ji berhevoka protestoyê ''Cehan muteweccih şud'' ku, li gorî kovara wêjeyî ''Bang'' (kovareke serbixwe ku li derveyî Îranê ji aliyê Şehriyar Mendenîpûr û Huseyn Nûşazer ve tê weşandin), helbestvan bi xwe ji bo kovarê hilbijartine (20 nîsan 2023).<ref name="baang" /> === Tomar (xwendin) === * ''Imza-ye yadigarî: guzîde-ye eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Îmzeya Bîranînê: Helbestên Bijartî yên Elî Babaçahî», bi dengê helbestvan; 1388/2009) – Tehqîqat-e nezerî, [[Îsfehan]]<ref name="nlai1846576">{{cite web|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Imza-ye yadigarî: helbestên bijartî yên Elî Babaçahî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In-torî fikr mî-kuned'' («Wiha Difikire», bi dengê helbestvan; helbest ji ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars''; 1391/2012) – Mu'essese-ye şebeke-ye sewtî-ye Xoş-beyan * Xwendin di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de (16 çiriya pêşîn 1977; tomara dengî, 3:35), li ser malpera Azadî hatiye weşandin<ref name="azadi-babachahi-audio" /> === Werger === Helbestên Babaçahî bo zimanên wekî îngilîzî, holendî, kurdî û erebî hatine wergerandin.<ref name="artebox" /> * ''In hem yek şûxî bûd'' (''This Too Was a Joke'', «Ev Jî Henekek Bû», hilbijartineke helbestan a duzimanî ku ji aliyê Seîd Seîdpûr ve bo îngilîzî hatiye wergerandin; edîtor Eyûb Sadiqiyanî; 1390/2011; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1389/2010) – Wîstar<ref name="artebox" /><ref name="nlai1975258">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Ez rûz-ha-ye roşen'' («Ji Rojên Ronak», hilbijartineke helbestan ku ji aliyê Babek Sehranewerd ve bo kurdî hatiye wergerandin){{Çavkanî hewce ye}} == Berhemên li ser Babaçahî == === Belgefîlm === * ''In qiyafe-ye meşkûk'' («Ev Rûyê Bi Guman», 2011), belgefîlmeke 90 deqîqeyî ya bi derhêneriya {{Girêdan|Wehîd Elîzade Rezazî|fa|وحید علیزاده رزازی}} li ser helbest û jiyana Babaçahî, ku di havîna 2011an de hatiye kişandin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="zamaneh2023" /><ref name="shargh" /> Hûşeng Çalengî, Mesûd Behnûd, Mihemed Mihemedelî, Mihemed Qayid, Mediya Kaşîger, Ehmed Pûrî, Fethullah Bîniyaz, Ferxunde Hacîzade, Behzad Xacat, Reza Amirî, Erdeşîr Rustemî, Elî Ebdullahî, Elîreza Mucabî û Babek Sehranewerd tê de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh" /> Fîlm cara yekem di 14ê adara 2012an de di merasîma rêzgirtinê de ku koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê li dar xistibû hate nîşandan.<ref name="ibna2012" /> * ''Bawer kunîd în hem yek şûxî bûd'' («Bawer Bikin, Ev Jî Henekek Bû», 2014), belgefîlmeke bi derhêneriya Muhsin Mûsewî Mîrkelayî.<ref name="mahjoubi" /><ref name="tabnak" /> Di sala 1396/2017an de ji aliyê Serzemîn-e Ahurayî ve wekî qutiyeke DVDyê ligel pirtûkeke 66 rûpelî bi sernavê ''Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!'' hate weşandin. {{ISBN|9786006792477}}<ref name="ik110132">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVDya belgefîlma li ser jiyan û berhemên Babaçahî, bi pirtûka «Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!» (Serzemîn-e Ahurayî, 1396/2017, 66 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3969267">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Pirtûk === * ''Kitab-e Dereng'' («Pirtûka Rawestanê», hejmara yekem: helbest û jiyana Elî Babaçahî; amadekirina Mihemed Lûtîc) – Tehqîqat-e nezerî, Îsfehan; danegeha Elmnet vê pirtûkê bi sernavê «Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî» û sala 1387/2008 tomar dike.<ref name="rang1387">{{cite web|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî (amadekirina Mihemed Lûtîc, Tehqîqat-e nezerî, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî der wez'iyet-e dîger'' («Heftê Kulîlkên Zer: Elî Babaçahî di Rewşeke Din de», bi berhevkirina Mihemed Lûtîc; çapa 1em 1393/2014, 240 r.) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792194}}; li gorî danasîna pirtûkê li ser Îran Kitab, ew sê dehsalên pêşîn ên kariyera helbestî ya Babaçahî nagire nav xwe, lê taybetmendiyên helbesta wî ji ''Nem-nem-e baranem'' û pê ve ji nû ve dixwîne û, li şûna dadbarkirina kalîteya helbestan, hewl dide bi analîza hêmanên wan «mifteyên xwendina helbestan» bide xwîner.<ref name="ik9093">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Heftad gul-e zerd (Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014, 240 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="haftad1393">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî di rewşeke din de (bi berhevkirina Mihemed Lûtîc, Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ferrux Letîfnejad, ''Nehwe-ye teşkîl û daryaft-e metn der eş'ar-e mu'asir (Nîma, Sepehrî û Babaçahî)'' («Avabûn û Wergirtina Metnê di Helbesta Hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî»), Suxen, 1396/2017.<ref name="latifbook1396">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=Avabûn û wergirtina metnê di helbesta hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî (pirtûk, Suxen, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî»), Şelek, 1397/2018.<ref name="ramnaram1397" /> * Îbrahîm Muhibbî, ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî: tehlîl-e sebkî-ye eş'ar-e Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî ber esas-e nezeriye-ye şinaxtî'' («Ber Bi Rûyên Cuda: Analîza Şêwazî ya Helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî Li Ser Bingeha Teoriya Mehrîfî»), Patîze, 1400/2021.<ref name="mohebbibook1400" /> * Feyz Şerîfî, ''Elî Babaçahî'', amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021.<ref name="sharifi1400">{{cite web|language=fa|author=Feyz Şerîfî|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Huseyn Baqirî, ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş: şalûde-şikenî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Lêdana Nikilê Teyrê li Nermika Guh: Dekonstruksiyon di Helbestên Elî Babaçahî de», deh berhevokên ku di salên 2010an de hatine weşandin), Patîze, 1402/2023.<ref name="bagheribook1402" /><ref name="nlai9348106">{{cite web|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş / Huseyn Baqirî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ebdullah Suleymanî (amadekar), ''Elî Babaçahî'', Efraz, 1402/2023.<ref name="soleimani1402">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Efraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Cawîd Tekawerân, ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî (ez Nem-nem-e baranem ta Ewra û dîgeran-e men)'' («Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de»), Xired-e Cawîd, 1403/2024.<ref name="takavaran1403" /> === Gotarên lêkolînê === * Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî, «Rêza Demî di Helbestê de ji Perspektîfeke Post-strukturalîst (bi Referansa Helbesta Elî Babaçahî)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', hejmar 13, payîza 2012.<ref name="bahadori1391" /> * Îbrahîm Muhibbî, Mezahir Nîkxah û Mihemed Hekîmazer, «Xwendina Du Helbestên Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Teoriya Şemayê di Stîlnasiya Mehrîfî de», ''Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)'', hejmar 3, payîza 2019.<ref name="mohebbi1398" /> * Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî, «Babaçahî û Hêmanên Zimanî yên Helbesta Postmodern», ''Mutale'at-e belaxî'', cild 12, hejmar 23, bihara 2021.<ref name="ehsani1400" /> * Behzad Xacat, «Lêkolîneke Berawirdî ya Helbesteke Elî Babaçahî û Yeke Şems Lengerûdî Li Ser Bingeha Teoriya Rîzomî ya Gilles Deleuze», ''Qend-e parsî'', cild 4, hejmar 13, zivistana 2021–2022.<ref name="khajat1400" /> * Elî Mihemedî û Tahire Qasimî, «'Sernav' di Helbestên Elî Babaçahî de, ji Realîzmê heta Postmodernîzmê», ''Dehxuda'', cild 14, hejmar 51, bihara 2022.<ref name="mohammadi1401" /> * Mihran Elîwend, Kazim Dizfûliyan û Qudretullah Tahirî, «Analîza Dîmena Rojavabûnê di Helbesta 'Pasingahî 2' ya Elî Babaçahî de li Ber Ronahiya Teoriya Michel Collot a Struktura Asoyê», ''Edebiyat-e parsî-ye mu'asir'', cild 12, hejmar 1, bihar–havîna 2022.<ref name="alivand1401" /> * Zekiye Mihemedlû, Berat Mihemedî û Seyfeddîn Ebbarîn, «Lêkolîn, Rexne û Analîza Şêweyên Lada Wateyî di Helbesta Elî Babaçahî de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 52, havîna 2022.<ref name="mohammadlou1401" /> * Ronak Cewherzade, Şahrux Hikmet û Mecîd Ezîzî, «Analîza Estetîk a Diyardeyên Postmodernîst di Du Berhevokên Elî Babaçahî ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="joharzadeh1401" /> * Mehbûbe Şîrgerdûn, «Diyardeyên Estetîk di Helbestên Elî Babaçahî de (Lêkolîna Heft Berhevokan)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="shirgardoon1401" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Rola Cîhana Deiktîk di Naskirina Cîhana Epîstemîk a Helbesta 'Dûrî û...' ya Babaçahî de, Li Ser Bingeha Helbestnasiya Mehrîfî ya Cîhanên Metnê ya Paul Werth», ''Neqd û nezeriye-ye edebî'', cild 7, hejmar 2, payîz–zivistana 2022–2023.<ref name="latifnejad1401" /> * Asiye Huseynelîzade, Haniye Sedrî Mecd û Şahperek Ferehbexş Isfehan, «Rexneyeke Formalîst a Helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Modela Geoffrey Leech», ''Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî'', cild 2, hejmar 1, bihara 2024.<ref name="hosseinalizadeh1403" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî, «Pirdengî di Helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li Hember Teşbîhê di Hunerên Dîtbarî yên Hevdem de», ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'', cild 21, hejmar 54, havîna 2024.<ref name="amini1403a" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî, «Helbesta Belavker di Salên 1990î de, bi Referansa Helbestên Elî Babaçahî», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 17, hejmar 106, sibat–adar 2025.<ref name="amini1403b" /> * Emîr Selacuqe, Mensûr Nîkpenah û Mistefa Salarî, «Teknîkên Lada Hevoksaziyê ya Piştî-nîmayî di Helbesta Helbestvanên Pêşeng ên Salên 1990î de», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 18, hejmar 113, îlon–çiriya pêşîn 2025.<ref name="salajegheh1404">{{cite journal|language=fa|author1=Emîr Selacuqe|author2=Mensûr Nîkpenah|author3=Mistefa Salarî|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Teknîkên lada hevoksaziyê ya piştî-nîmayî di helbesta helbestvanên pêşeng ên salên 1990î de|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=18|issue=113|date=îlon–çiriya pêşîn 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Rexne di kovarên wêjeyî de === * Nergis Baqirî, «''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' bi Nêrînekê», ''Kitab-e mah-e edebiyat'', hejmar 21 (hejmara rêzê 135), kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009.<ref name="bagheri1387">{{cite journal|language=fa|author1=Nergis Baqirî|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title=«Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz» bi nêrînekê (nirxandina pirtûka Elî Babaçahî)|journal=Kitab-e mah-e edebiyat|issue=21 (135)|date=kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sîmîn Behbehanî, «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="behbahani1401" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ''Cehan-e kitab'', cild 15, hejmar 3–4 (hejmara rêzê 254), gulan–tîrmeh 2010.<ref name="dastgheib1389" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="dastgheib1401" /> === Gotarên konferansan === * Qehreman Şîrî, «Helbesta Axaftinê û Helbesta Piştî-nîmayî», konferansa neteweyî ya ''Efsane'', 1389/2010.<ref name="shiri1389">{{cite web|language=fa|author=Qehreman Şîrî|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Helbesta axaftinê û helbesta piştî-nîmayî (gotar, konferansa neteweyî ya Efsane, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb, «Pêşxistina Zimanî di Helbesta Elî Babaçahî de Li Ser Bingeha Modela Zimanî ya Geoffrey Leech», konferansa Lêkolînê di Ziman û Wêjeya Farisî de, 1394/2015.<ref name="shakeri1394">{{cite web|language=fa|author=Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Pêşxistina zimanî di helbesta Elî Babaçahî de li ser bingeha modela Geoffrey Leech (gotara konferansê, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Cihê Evînê di Helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de», Kongreya Navneteweyî ya Ziman û Wêjeyê, 1395/2016.<ref name="mozaffari1395">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=Cihê evînê di helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Elî Babaçahî û Ramanên Wî yên Li Ser Mirinê», Kongreya 4em a Navneteweyî ya Çand û Ramana Olî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397a">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Elî Babaçahî û ramanên wî yên li ser mirinê (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Lêkolîneke Sosyolojîk a Hunerê di Helbestên Elî Babaçahî de», Kongreya Antropolojiya Biyolojîk û Zanistên Mirovî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397b">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=Lêkolîneke sosyolojîk a hunerê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Cureyên Qetbûna Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de», Konferansa 1em a Neteweyî ya Lêkolînên Wêjeyî bi Nêzîkatiyeke Berawirdî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397a">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Cureyên qetbûna vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de (ji ''Nem-nem-e baranem'' heta ''Ewra û dîgeran-e men'')», Konferansa 2yem a Navneteweyî ya Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397b">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr, «Xwedûrgirtina ji Metaforê di Helbesta Elî Babaçahî de», Civîna 13em a Navneteweyî ya Komeleya Pêşxistina Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="sadeghi1397">{{cite web|language=fa|author=Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Xwedûrgirtina ji metaforê di helbesta Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Tez === * Sara Xezayî, «Pêşxistin di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Erakê, 1389/2010.<ref name="khazaei1389" /> * Tahire Bezzî, «Wêneyê Yarê di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1392/2013.<ref name="bazzi1392" /> * Tahire Haşimî, «Dijberiyên Dualî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="hashemi1393" /><ref name="nlai4085141">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=Lêkolîna dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de / Tahire Haşimî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Mehmûd Palaş, «Lêkolîna Hêmanên Herêmî û Herêmîbûnê di Helbesta Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="palash1393" /><ref name="nlai3897575">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de / Mehmûd Palaş (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sumeye Mihemedînesb, «Lêkolîn û Ravekirina Hêmanên Helbesta Postmodernîst di Helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de», teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014.<ref name="mohammadinasab1393">{{cite web|language=fa|author=Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=Hêmanên helbesta postmodernîst di helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de (teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Emîr Mehdewî Hefşecanî, «Lêkolîneke Analîtîk a Têkiliyên Di Navbera Şekl û Wateyê de di Helbesta Îranî ya Salên 1990î de (Li Ser Bingeha Helbest û Nêrînên Reza Berahenî, Elî Babaçahî, Hafiz Mûsewî, Şems Aqacanî, Mihrdad Fellah, Elî Ebdulrizayî, Mihemed Azerm û Girenaz Mûsewî)», teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014.<ref name="mahdavi1393">{{cite web|language=fa|author=Emîr Mehdewî Hefşecanî|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de (teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3965008">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de / Emîr Mehdewî Hefşecanî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ebdulresûl Turabî, «Bikaranîna Henekê û Şêweyên Wî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 1394/2015.<ref name="torabi1394" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Metnîtî di Helbesta Hevdem de, Li Ser Bingeha Helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî», teza doktorayê, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], 1394/2015.<ref name="latifnejad1394" /> === Nûçe û nirxandin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de === * «Kuştinên Zincîreyî Piştî Heft Salan, Beşa Sêyem: Otobusa Mirinê» (navê Babaçahî di lîsteya rêwiyên otobusa Ermenistanê de cih digire), Radyo Farda, 24 çiriya paşîn 2005.<ref name="radiofarda" /> * Ferec Serkûhî, «Heft Roj, Pirtûk: Helbesta Babaçahî, Şanoyeke Ustad-Mihemed û Helbesta Tirkî ya Selahî» (rexneyek li ser ''Gul-baran-e hezar-rûze''), BBC Farisî, 27 çiriya pêşîn 2011.<ref name="sarkouhi1390" /> * Cemşîd Berzeger, «Salvegera 'Rêwîtiya Mirinê': Otobuseke Ku Êdî Naçe?», BBC Farisî, 6 tebax 2015.<ref name="bbc2015" /> * Îsfendiyar Kûçe, «''Cehan muteweccih şud'': Helbestên Protestoyê yên Elî Babaçahî», Radyo Zemane, 12 gulan 2023.<ref name="zamaneh2023" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», BBC Farisî, 23 sibat 2026.<ref name="bbc-obit" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, di 83 Saliya Xwe de Mir», Radyo Farda, 23 sibat 2026.<ref name="radiofarda2026" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», ''Îran Emrûz'', 23 sibat 2026.<ref name="ie-obit" /> * Hisam Mehcûbî, «Dema Li Dijî Elî Babaçahî Dirûşm Didan: 'Dîktator, Lez Bike, Helbestên Me Çap Bike!'», BBC Farisî, 24 sibat 2026.<ref name="mahjoubi" /> * Huseyn Nûşazer, «''Cehan muteweccih şud'' ya Elî Babaçahî: Dema Mehbûbe Diqîre», Radyo Zemane, 24 sibat 2026.<ref name="noushazar" /> * Komeleya Nivîskarên Îranê, «Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li Ser Mirina Elî Babaçahî» (ji nû ve weşandin), ''Îran Emrûz'', 24 sibat 2026.<ref name="kanoon" /> == Herwiha binêre == * [[Wêjeya farisî]] * [[Helbest]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:شعرخوانی علی باباچاهی از «این کشتی پراسرار»|trans-title=Elî Babaçahî helbestên «Ev Keştiya Bi Raz» dixwîne|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane}} * {{IMDb name|11595433}} * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)}} – poster, tomarên dengî û kopiyeke dîjîtal a pirtûka ''Deh şeb'' * {{Cite AV media|language=fa|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Pelê dengî yê MP3|publisher=Azadî (azadi.art)}} (16 çiriya pêşîn 1977) {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Babaçahî, Elî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1942]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kesên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]] ahuxnbqwoxflq36rs2kbz6nk5nldowp 0 330254 2097309 2097254 2026-10-06T07:53:38Z MikaelF 935 2097309 wikitext text/x-wiki '''Rahşan Anter Yorozlu''', di malbata xwe de bi nasnavê '''Reşê''' jî hatiye nasîn (jdb. 1948 li [[Stembol]]ê, Tirkiyê), keça rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e <ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-anter/7510122.html</ref> ku di 1948an de li taxa [[Suadiye]] ya [[Kadıköy]]ê ya [[Stembol]]ê ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Anterê Lîseya Keçan a Erenköyê qedandiye, dûre di 1983an de li welatê Swêdê bi cih bû. Li Swêdê di warê [[psîkoz]]a zarokan û [[rehabîlîtasyon]]a zarokên astengdar de perwerde dîtiye. Hevjînê wê yê yekem [[Yusuf Çürüklü]] bû, ku yek ji endezyarên pêşîn bû li Tirkiyeyê di warê [[motorên jet]] de dixebitî. Ji vî hevjînê wê du kurên wê hene. Hevjînê wê yê duyem jî resamê tirk [[Şenol Yorozlu]] (1950-2023) bû.<ref> https://www.sabah.com.tr/pazar/2013/09/29/baris-ve-kardeslik-cinari</ref> Anter niha (2024) li [[Îzmîr]]ê dimîne.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-musa-anter-book/6763314.html</ref> == Mijarên têkildar == * [[Anter Anter]] * [[Dîcle Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] bqg754zaru7wsdbkkmvnhtlwgp8yimv 2097311 2097309 2026-10-06T07:54:24Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2097311 wikitext text/x-wiki '''Rahşan Anter Yorozlu''', di malbata xwe de bi nasnavê '''Reşê''' jî hatiye nasîn (jdb. 1948 li [[Stembol]]ê, Tirkiyê), keça rojnamevan û ronakbîrê rehmetî [[Mûsa Anter]] e <ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-anter/7510122.html</ref> ku di 1948an de li taxa [[Suadiye]] ya [[Kadıköy]]ê ya [[Stembol]]ê ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Anterê [[Lîseya Keçan a Erenköyê]] qedandiye, dûre di 1983an de li welatê [[Swêd]]ê bi cih bû. Li Swêdê di warê [[psîkoz]]a zarokan û [[rehabîlîtasyon]]a zarokên astengdar de perwerde dîtiye. Hevjînê wê yê yekem [[Yusuf Çürüklü]] bû, ku yek ji endezyarên pêşîn bû li Tirkiyeyê di warê [[motorên jet]] de dixebitî. Ji vî hevjînê wê du kurên wê hene. Hevjînê wê yê duyem jî resamê tirk [[Şenol Yorozlu]] (1950-2023) bû.<ref> https://www.sabah.com.tr/pazar/2013/09/29/baris-ve-kardeslik-cinari</ref> Anter niha (2024) li [[Îzmîr]]ê dimîne.<ref>https://www.dengeamerika.com/a/rahsan-musa-anter-book/6763314.html</ref> == Mijarên têkildar == * [[Anter Anter]] * [[Dîcle Anter]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kurd]] p8pluukqbwxp520s518ho33woaidh8x 3 330257 2097294 2026-10-06T05:49:24Z İmmortalance 10902 İmmortalanceî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:ᱚᱨᱯᱤᱛᱟ ᱦᱮᱢᱵᱨᱚᱢ]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:ARPITA HEMBRAM]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/ᱚᱨᱯᱤᱛᱟ ᱦᱮᱢᱵᱨᱚᱢ|ᱚᱨᱯᱤᱛᱟ ᱦᱮᱢᱵᱨᱚᱢ]]" to "[[Special:CentralAuth/ARPITA HEMBRAM|ARPITA HEMBRAM]]" 2097294 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja bikarhêner:ARPITA HEMBRAM]] 9jvngf687r9mtf1v8xa6tdnleacfgkw 3 330258 2097304 2026-10-06T07:42:43Z Kurê Acemî 105128 /* Merheba */ beşeke nû 2097304 wikitext text/x-wiki == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:~2026-53665-27|~2026-53665-27]], ez te hişyar dikim ku li vir wîkiya kurdî ye. Platformeke bo zimanê kurdî û hu kirina kultur û cihê coxrafyayî ya me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 07:42, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 10zn7gc0hn6u2skux67uw44120v4oby