Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 8512 2097469 2094615 2026-10-07T11:50:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2097469 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Rojeke Îvan Denîsovîç''' (bi rûsî: Один день Ивана Денисовича, bi latînîkirina rûsî: Odin den' Ivana Denisovicha) romana kurt a nivîskarê rûs Aleksandr Soljenîtsîn e, ku xelata Nobelê wergirtiye. Ev roman cara yekem di mijdara 1962an de di kovara wêjeyî ya Sovyetê Novy Mir (Cîhana Nû) de hat weşandin. Çîrok di kampekî karê zorê ya Sovyetê de, di destpêka salên 1950î de, derbas dibe û rojek ji jiyana girtiyê Îvan Denîsovîç Şuxov vedibêje. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên ku rexneyê li komunîzmê digirin]] [[Kategorî:Pirtûkên sensûrkirî]] [[Kategorî:Romanên Aleksandr Soljenîtsin]] 7jgp2m7lck1qhbyvu6pzp65o1em5xsg 2097470 2097469 2026-10-07T11:53:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2097470 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Rojeke Îvan Denîsovîç''' (bi rûsî: Один день Ивана Денисовича, bi latînîkirina rûsî: Odin den' Ivana Denisovicha) romana kurt a nivîskarê rûs Aleksandr Soljenîtsîn e, ku xelata Nobelê wergirtiye. Ev roman cara yekem di çiriya paşîn 1962an de di kovara wêjeyî ya Sovyetê ''[[Novy Mir]]'' (Cîhana Nû) de hat weşandin. Çîrok di kampekî karê zorê ya Sovyetê de, di destpêka salên 1950î de, derbas dibe û rojek ji jiyana girtiyê Îvan Denîsovîç Şuxov vedibêje. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên ku rexneyê li komunîzmê digirin]] [[Kategorî:Pirtûkên sensûrkirî]] [[Kategorî:Romanên Aleksandr Soljenîtsin]] kxy6ybu4jcouov0cecbbaaz4gw6veer 2097471 2097470 2026-10-07T11:55:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2097471 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Rojeke Îvan Denîsovîç''' (bi rûsî: Один день Ивана Денисовича, bi latînîkirina rûsî: Odin den' Ivana Denisovicha) romana kurt a nivîskarê rûs Aleksandr Soljenîtsîn e, ku xelata Nobelê wergirtiye. Ev roman cara yekem di çiriya paşîn 1962an de di kovara wêjeyî ya Sovyetê ''[[Novy Mir]]'' (Cîhana Nû) de hat weşandin. Çîrok di kampekî karê zorê ya Sovyetê de, di destpêka salên 1950î de, derbas dibe û rojek ji jiyana girtiyê Îvan Denîsovîç Şuxov vedibêje. Weşandina pirtûkê bûyerêkî awarte di dîroka wêjeya Sovyetê de bû, ji ber ku berî wê carê tu raporek li ser represhonên Stalînîstî yên li Yekîtiya Sovyetê bi awayekî vekirî û berfireh nehatibû belavkirin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên ku rexneyê li komunîzmê digirin]] [[Kategorî:Pirtûkên sensûrkirî]] [[Kategorî:Romanên Aleksandr Soljenîtsin]] 9voiuxvlz64b5cuyb1piqt7rlhl6qd9 0 9183 2097374 2096749 2026-10-06T17:37:05Z MikaelF 935 2097374 wikitext text/x-wiki {{xebat|şirove=Ji nû ve tê nivîsandin.|nekat=1}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = <big>Orşelîm</big> | navê_rastî = {{Unbulleted list|{{Navê rastî|he|ירושלים|italics=off}}|{{Navê rastî|ar|<small>القُدس</small>|italics=off}}}} | wêne = [[Wêne:Jerusalem infobox image.JPG|280px]] | alt_wêne = '''Ji serî çeperast''': Nêrîna asoya Orşelîmê ji bakurê [[Mar Elias Monastery|St. Elijah Monastery]], [[souq]] di [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], [[Mamilla Mall]], [[Knesset]], [[Qubeya rock]] serdestî [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], kelha (zanîn wek [[Birca Dawidê]]) û [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]], û [[Sûrên Rojava]]. | wêneya ala = Flag of Jerusalem.svg | wêneya nîşan = Emblem of Jerusalem.svg | mezinahiya_nîşanê = 60px | bernav = ''Ir ha-Kodesh'' (Bajarê Pîroz),<br>''Bayt al-Maqdis'' (Mala Pîrozî),<br>''Bait-ul-Muqaddas''<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books/about/Baitul_Muqaddas.html?id=Q08engEACAAJ&redir_esc=y, |sernav=Baitul Muqaddas |nivîskar= |tarîx=1 kanûna paşîn 2007 |weşanger=Book Home |via=Google Books }}</ref> | nexşeya reptiye = Îsraêl | binnivîsa çespik nexşe = Nexşeya Cihan Îsraêl | koordînat = {{Koord|31|47|N|35|13|E|region:IL|format=dms|display=inline,title}} | dîmena koordînatê = inline,title | koordînata wikidata = yes | formata koordînatê = dms | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = [[Filistîn (herêm)]] | etîketa_binebeşê1 = Rêveberî | navê_binebeşê1 = {{ISR}} | etîketa_binebeşê2 = Îdîakirin | navê_binebeşê2 = [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] û [[Îsraêl]] | etîketa_binebeşê3 = [[Navçeyên Îsraêlê|Navçe]] | navê_binebeşê3 = [[Navçeyên Orşelîmê]] | etîketa_binebeşê4 = [[Wîlayetên Filistînê|Wîlayet]] | navê_binebeşê4 = [[Wîlayetên Orşelîmê]] | sernavê damezrandinê = [[Gihon Spring]] | dema damezrandinê = 4500 BZ | sernavê damezrandinê1 = [[Bajarê Dawidê]] | dema damezrandinê1 = 1010 BZ | etîketa_avakirinê2 = [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]] | dema_avakirinê2 = 1541 | etîketa_avakirinê3 = [[Şerê Orşelîmê]] | dema_avakirinê3 = 18'ê Pûşperê 1948 | etîketa_avakirinê4 = [[Roja Orşelîmê|Jinûve Yekbûn]] | dema_avakirinê4 = 7'ê Pûşperê 1967 | etîketa_avakirinê5 = [[Qanûna Orşelîmê]] | dema_avakirinê5 = 30'ê Tîrmehê 1980 | cureyê_hikûmetê = [[Encûmena Şaredariya Hikûmetê|Encûmena Şaredariyê]] | encumena_îdarî = [[Şaredariya Orşelîmê]] | etîketa_serok = [[Şaredarê Orşelîmê|Şaredar]] | navê_serok = [[Nir Barkat]] | etîketa_serok1 = Şaredarê Filistînê | navê_serok1 = [[Zaki al-Ghul]] | cureyê_demografiyê = Etnîkî (2016)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jerusalem.muni.il/en/Visitors/Facts/Pages/default.aspx |sernav=Facts and Figures |nivîskar= |tarîx= |xebat=jerusalem.muni.il }}</ref> | 1etîketa_demografiyê1 = [[Îsraêlê Cihû|Cihû]] | 1etîketa_demografiyê2 = [[Hemwelatiyên ereb ên Îsraêlê|Ereb]] | 1agahiya_demografiyê1 = 64% | 1agahiya_demografiyê2 = 35% | tercîha_yekeyê = dunam | temamiya_qadê_donim = 125156 | qada_metro_donim = 652000 | bilindahî_m = 754 | gelhe metro = 1,124,300<ref>{{Jêder-malper |sernav=LOCALITIES, POPULATION AND DENSITY PER SQ. KM., BY METROPOLITAN AREA(1) AND SELECTED LOCALITIES |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton66/st02_25.pdf |weşanger=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> | gelhe tîrbûn = 6917.1 | berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_metro_km2 = | demonîm = orşelîmî, qudsî | navçeya demjimêr = +2 | hejmara_utc1 = +3 | koda_postayê = 9XXXXXX | koda_telefonê = +972-2 | malper = [http://www.jerusalem.muni.il/en/Pages/default.aspx jerusalem.muni.il] }} '''Orşelîm'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>Mizgîniya Îsa Mesîh li gor Metta, 2015.</ref><ref>https://www.dengeamerika.com/a/turkish_stabs_israel_police/7591895.html</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref> an '''Quds'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref> an '''Qûdûs''' an jî '''Jerûsalem'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1146|jêgirtin=Qûdûs/Jerûsalem}}</ref> ({{bi-he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}; {{bi-ar|القُدس|al-Quds}}; bi zimanê misrî yê kevin ''Ruşalimum'', bi zimanê asûriyan ê kevin ''Urusalim'' an jî ''Urisalimmu''; bi zimanê yewnanî ê kevin ''Hiyerosolyma'' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}), bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Gola Mirî|Deryaya Mirî]] de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: [[Cihûtî]], [[Xiristiyanî]] û [[Îslam]]ê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku [[Îsraêl]] saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û [[Dewleta Filistînê]] di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraêl û hem jî Filistîn bajarê Orşelîmê wekî paytexta xwe îdîa dikin. Di dema [[Îbrahîm]] de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû ([[Destpêkirin]] 14:18). Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe ,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû. Piştî misriyan û heta dema [[Dawid]] padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan [[Nebûkadnesar]] êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî. 537 berî zayînê padîşahê farisan [[Kîros]] destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin. Di sala 70'ê berî zayînê serleşkerê romayî [[Tîtus]] bi artêşa xwe ve Orşelîm vegirt, şûreyên bajêr hilweşandin û gelek xanî jî xera kirin. Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî ''Eliya Kapîtolîna''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin. 638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin [[Quds]], yanî "pîroz".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Navên cuda yên bajarê Orşelîmê == Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: ''the Holy City''), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (''Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif'') bi nav dikin. == Galerî == <gallery> Wêne:Emblem of Jerusalem.svg|Mertala Orşelîmê Wêne:Flag of Jerusalem.svg|Alaya bajarê Orşelîmê Wêne:Western wall jerusalem night.jpg|Dîwarê rojava yê Orşelîmê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|47|00|N|35|13|00|E|type:city(780200)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Orşelîm| ]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Xakên pîroz]] h3tfyz7e217kc7gparbj7e0e83rq1n1 2097438 2097374 2026-10-06T19:59:53Z MikaelF 935 2097438 wikitext text/x-wiki {{xebat|şirove=Ji nû ve tê nivîsandin.|nekat=1}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = <big>Orşelîm</big> | navê_rastî = {{Unbulleted list|{{Navê rastî|he|ירושלים|italics=off}}|{{Navê rastî|ar|<small>القُدس</small>|italics=off}}}} | wêne = [[Wêne:Jerusalem infobox image.JPG|280px]] | alt_wêne = '''Ji serî çeperast''': Nêrîna asoya Orşelîmê ji bakurê [[Mar Elias Monastery|St. Elijah Monastery]], [[souq]] di [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], [[Mamilla Mall]], [[Knesset]], [[Qubeya rock]] serdestî [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], kelha (zanîn wek [[Birca Dawidê]]) û [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]], û [[Sûrên Rojava]]. | wêneya ala = Flag of Jerusalem.svg | wêneya nîşan = Emblem of Jerusalem.svg | mezinahiya_nîşanê = 60px | bernav = ''Ir ha-Kodesh'' (Bajarê Pîroz),<br>''Bayt al-Maqdis'' (Mala Pîrozî),<br>''Bait-ul-Muqaddas''<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books/about/Baitul_Muqaddas.html?id=Q08engEACAAJ&redir_esc=y, |sernav=Baitul Muqaddas |nivîskar= |tarîx=1 kanûna paşîn 2007 |weşanger=Book Home |via=Google Books }}</ref> | nexşeya reptiye = Îsraêl | binnivîsa çespik nexşe = Nexşeya Cihan Îsraêl | koordînat = {{Koord|31|47|N|35|13|E|region:IL|format=dms|display=inline,title}} | dîmena koordînatê = inline,title | koordînata wikidata = yes | formata koordînatê = dms | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = [[Filistîn (herêm)]] | etîketa_binebeşê1 = Rêveberî | navê_binebeşê1 = {{ISR}} | etîketa_binebeşê2 = Îdîakirin | navê_binebeşê2 = [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] û [[Îsraêl]] | etîketa_binebeşê3 = [[Navçeyên Îsraêlê|Navçe]] | navê_binebeşê3 = [[Navçeyên Orşelîmê]] | etîketa_binebeşê4 = [[Wîlayetên Filistînê|Wîlayet]] | navê_binebeşê4 = [[Wîlayetên Orşelîmê]] | sernavê damezrandinê = [[Gihon Spring]] | dema damezrandinê = 4500 BZ | sernavê damezrandinê1 = [[Bajarê Dawidê]] | dema damezrandinê1 = 1010 BZ | etîketa_avakirinê2 = [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]] | dema_avakirinê2 = 1541 | etîketa_avakirinê3 = [[Şerê Orşelîmê]] | dema_avakirinê3 = 18'ê Pûşperê 1948 | etîketa_avakirinê4 = [[Roja Orşelîmê|Jinûve Yekbûn]] | dema_avakirinê4 = 7'ê Pûşperê 1967 | etîketa_avakirinê5 = [[Qanûna Orşelîmê]] | dema_avakirinê5 = 30'ê Tîrmehê 1980 | cureyê_hikûmetê = [[Encûmena Şaredariya Hikûmetê|Encûmena Şaredariyê]] | encumena_îdarî = [[Şaredariya Orşelîmê]] | etîketa_serok = [[Şaredarê Orşelîmê|Şaredar]] | navê_serok = [[Nir Barkat]] | etîketa_serok1 = Şaredarê Filistînê | navê_serok1 = [[Zaki al-Ghul]] | cureyê_demografiyê = Etnîkî (2016)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jerusalem.muni.il/en/Visitors/Facts/Pages/default.aspx |sernav=Facts and Figures |nivîskar= |tarîx= |xebat=jerusalem.muni.il }}</ref> | 1etîketa_demografiyê1 = [[Îsraêlê Cihû|Cihû]] | 1etîketa_demografiyê2 = [[Hemwelatiyên ereb ên Îsraêlê|Ereb]] | 1agahiya_demografiyê1 = 64% | 1agahiya_demografiyê2 = 35% | tercîha_yekeyê = dunam | temamiya_qadê_donim = 125156 | qada_metro_donim = 652000 | bilindahî_m = 754 | gelhe metro = 1,124,300<ref>{{Jêder-malper |sernav=LOCALITIES, POPULATION AND DENSITY PER SQ. KM., BY METROPOLITAN AREA(1) AND SELECTED LOCALITIES |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton66/st02_25.pdf |weşanger=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> | gelhe tîrbûn = 6917.1 | berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_metro_km2 = | demonîm = orşelîmî, qudsî | navçeya demjimêr = +2 | hejmara_utc1 = +3 | koda_postayê = 9XXXXXX | koda_telefonê = +972-2 | malper = [http://www.jerusalem.muni.il/en/Pages/default.aspx jerusalem.muni.il] }} '''Orşelîm'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>Mizgîniya Îsa Mesîh li gor Metta, 2015.</ref><ref>https://www.dengeamerika.com/a/turkish_stabs_israel_police/7591895.html</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref> an '''Quds'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref> an '''Qidis'''<ref>{{Amîrxan, 1992|r=376|jêgirtin='''Qidis''' Jerusalem}}</ref> an '''Qûdûs''' an jî '''Jerûsalem'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1146|jêgirtin=Qûdûs/Jerûsalem}}</ref> ({{bi-he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}; {{bi-ar|القُدس|al-Quds}}; bi zimanê misrî yê kevin ''Ruşalimum'', bi zimanê asûriyan ê kevin ''Urusalim'' an jî ''Urisalimmu''; bi zimanê yewnanî ê kevin ''Hiyerosolyma'' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}), bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Gola Mirî|Deryaya Mirî]] de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: [[Cihûtî]], [[Xiristiyanî]] û [[Îslam]]ê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku [[Îsraêl]] saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û [[Dewleta Filistînê]] di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraêl û hem jî Filistîn bajarê Orşelîmê wekî paytexta xwe îdîa dikin. Di dema [[Îbrahîm]] de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû ([[Destpêkirin]] 14:18). Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe ,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû. Piştî misriyan û heta dema [[Dawid]] padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan [[Nebûkadnesar]] êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî. 537 berî zayînê padîşahê farisan [[Kîros]] destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin. Di sala 70'ê berî zayînê serleşkerê romayî [[Tîtus]] bi artêşa xwe ve Orşelîm vegirt, şûreyên bajêr hilweşandin û gelek xanî jî xera kirin. Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî ''Eliya Kapîtolîna''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin. 638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin [[Quds]], yanî "pîroz".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Navên cuda yên bajarê Orşelîmê == Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: ''the Holy City''), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (''Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif'') bi nav dikin. == Galerî == <gallery> Wêne:Emblem of Jerusalem.svg|Mertala Orşelîmê Wêne:Flag of Jerusalem.svg|Alaya bajarê Orşelîmê Wêne:Western wall jerusalem night.jpg|Dîwarê rojava yê Orşelîmê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|47|00|N|35|13|00|E|type:city(780200)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Orşelîm| ]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Xakên pîroz]] 23mz4zedly8uxaqdouclny4stek3nge 2097439 2097438 2026-10-06T20:25:15Z MikaelF 935 2097439 wikitext text/x-wiki {{xebat|şirove=Ji nû ve tê nivîsandin.|nekat=1}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = <big>Orşelîm</big> | navê_rastî = {{Unbulleted list|{{Navê rastî|he|ירושלים|italics=off}}|{{Navê rastî|ar|<small>القُدس</small>|italics=off}}}} | wêne = [[Wêne:Jerusalem infobox image.JPG|280px]] | alt_wêne = '''Ji serî çeperast''': Nêrîna asoya Orşelîmê ji bakurê [[Mar Elias Monastery|St. Elijah Monastery]], [[souq]] di [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], [[Mamilla Mall]], [[Knesset]], [[Qubeya rock]] serdestî [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], kelha (zanîn wek [[Birca Dawidê]]) û [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]], û [[Sûrên Rojava]]. | wêneya ala = Flag of Jerusalem.svg | wêneya nîşan = Emblem of Jerusalem.svg | mezinahiya_nîşanê = 60px | bernav = ''Ir ha-Kodesh'' (Bajarê Pîroz),<br>''Bayt al-Maqdis'' (Mala Pîrozî),<br>''Bait-ul-Muqaddas''<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books/about/Baitul_Muqaddas.html?id=Q08engEACAAJ&redir_esc=y, |sernav=Baitul Muqaddas |nivîskar= |tarîx=1 kanûna paşîn 2007 |weşanger=Book Home |via=Google Books }}</ref> | nexşeya reptiye = Îsraêl | binnivîsa çespik nexşe = Nexşeya Cihan Îsraêl | koordînat = {{Koord|31|47|N|35|13|E|region:IL|format=dms|display=inline,title}} | dîmena koordînatê = inline,title | koordînata wikidata = yes | formata koordînatê = dms | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = [[Filistîn (herêm)]] | etîketa_binebeşê1 = Rêveberî | navê_binebeşê1 = {{ISR}} | etîketa_binebeşê2 = Îdîakirin | navê_binebeşê2 = [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] û [[Îsraêl]] | etîketa_binebeşê3 = [[Navçeyên Îsraêlê|Navçe]] | navê_binebeşê3 = [[Navçeyên Orşelîmê]] | etîketa_binebeşê4 = [[Wîlayetên Filistînê|Wîlayet]] | navê_binebeşê4 = [[Wîlayetên Orşelîmê]] | sernavê damezrandinê = [[Gihon Spring]] | dema damezrandinê = 4500 BZ | sernavê damezrandinê1 = [[Bajarê Dawidê]] | dema damezrandinê1 = 1010 BZ | etîketa_avakirinê2 = [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]] | dema_avakirinê2 = 1541 | etîketa_avakirinê3 = [[Şerê Orşelîmê]] | dema_avakirinê3 = 18'ê Pûşperê 1948 | etîketa_avakirinê4 = [[Roja Orşelîmê|Jinûve Yekbûn]] | dema_avakirinê4 = 7'ê Pûşperê 1967 | etîketa_avakirinê5 = [[Qanûna Orşelîmê]] | dema_avakirinê5 = 30'ê Tîrmehê 1980 | cureyê_hikûmetê = [[Encûmena Şaredariya Hikûmetê|Encûmena Şaredariyê]] | encumena_îdarî = [[Şaredariya Orşelîmê]] | etîketa_serok = [[Şaredarê Orşelîmê|Şaredar]] | navê_serok = [[Nir Barkat]] | etîketa_serok1 = Şaredarê Filistînê | navê_serok1 = [[Zaki al-Ghul]] | cureyê_demografiyê = Etnîkî (2016)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jerusalem.muni.il/en/Visitors/Facts/Pages/default.aspx |sernav=Facts and Figures |nivîskar= |tarîx= |xebat=jerusalem.muni.il }}</ref> | 1etîketa_demografiyê1 = [[Îsraêlê Cihû|Cihû]] | 1etîketa_demografiyê2 = [[Hemwelatiyên ereb ên Îsraêlê|Ereb]] | 1agahiya_demografiyê1 = 64% | 1agahiya_demografiyê2 = 35% | tercîha_yekeyê = dunam | temamiya_qadê_donim = 125156 | qada_metro_donim = 652000 | bilindahî_m = 754 | gelhe metro = 1,124,300<ref>{{Jêder-malper |sernav=LOCALITIES, POPULATION AND DENSITY PER SQ. KM., BY METROPOLITAN AREA(1) AND SELECTED LOCALITIES |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton66/st02_25.pdf |weşanger=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> | gelhe tîrbûn = 6917.1 | berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_metro_km2 = | demonîm = orşelîmî, qudsî | navçeya demjimêr = +2 | hejmara_utc1 = +3 | koda_postayê = 9XXXXXX | koda_telefonê = +972-2 | malper = [http://www.jerusalem.muni.il/en/Pages/default.aspx jerusalem.muni.il] }} '''Orşelîm'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>Mizgîniya Îsa Mesîh li gor Metta, 2015.</ref><ref>https://www.dengeamerika.com/a/turkish_stabs_israel_police/7591895.html</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref> an '''Quds'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=785, 886, 928, 1049, 1062, 1081, 1134}}</ref> an '''Qidis'''<ref>{{Amîrxan, 1992|r=376|jêgirtin='''Qidis''' Jerusalem}}</ref> an '''Qûdûs''' an jî '''Jerûsalem'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1146|jêgirtin=Qûdûs/Jerûsalem}}</ref> ({{bi-he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}; {{bi-ar|القُدس|al-Quds}}; bi zimanê misrî yê kevin ''Ruşalimum'', bi zimanê asûriyan ê kevin ''Urusalim'' an jî ''Urisalimmu''; bi zimanê yewnanî ê kevin ''Hiyerosolyma'' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}), bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Gola Mirî|Deryaya Mirî]] de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: [[Cihûtî]], [[Xiristiyanî]] û [[Îslam]]ê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku [[Îsraêl]] saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û [[Dewleta Filistînê]] di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraêl û hem jî Filistîn bajarê Orşelîmê wekî paytexta xwe îdîa dikin. Di dema [[Îbrahîm]] de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû ([[Destpêkirin]] 14:18). Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe ,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû. Piştî misriyan û heta dema [[Dawid]] padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan [[Nebûkadnesar]] êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî. 537 berî zayînê padîşahê farisan [[Kîros]] destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin. Di sala 70'ê berî zayînê serleşkerê romayî [[Tîtus]] bi artêşa xwe ve Orşelîm vegirt, şûreyên bajêr hilweşandin û gelek xanî jî xera kirin. Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî ''Eliya Kapîtolîna''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin. 638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin [[Quds]], yanî "pîroz".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Navên cuda yên bajarê Orşelîmê == Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: ''the Holy City''), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (''Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif'') bi nav dikin. == Galerî == <gallery> Wêne:Emblem of Jerusalem.svg|Mertala Orşelîmê Wêne:Flag of Jerusalem.svg|Alaya bajarê Orşelîmê Wêne:Western wall jerusalem night.jpg|Dîwarê rojava yê Orşelîmê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|47|00|N|35|13|00|E|type:city(780200)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Orşelîm| ]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Xakên pîroz]] 0tuo3vqluhhwe4hl76byzgkdrkrcqgi 0 17218 2097451 1697522 2026-10-07T05:05:16Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2097451 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Rojên Ekînoksa-Merwano.png|thumb|300x300px|Di rojên ekînoksê de pertavên rojê di nîvê çembera ronahiyê de derbas dibe]] '''Ekînoks''' ew dema salê ku roj û şev wekhev dibe ye. '''equinox''' di du wûşeyên [[latînî]] "wekhev" û di "şev" de tê ye. Di rojên ekînoksan de roj 12 seatan, şev jî 12 seatan dajo. An jî di ekînoksan de pertavên roj li ser [[ekwator]]ê çik, ango bi 90° niqira têna dinê. Ekînoks destpêka bihar û payîzê ne. Li salê du ekînoks hêne û ewna nêzî [[21ê adarê]] û [[23ê îlonê]] tê dijîn. {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Dem di stêrnasiyê de]] ej8di8cv9ot751357elqb5pff6xjzub 0 17859 2097452 2083312 2026-10-07T05:51:11Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097452 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Halil Turgut Özal<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Parker |pêşnav1=Mushtak |sernav=Remembering Turgut Özal and his legacy |url=https://www.dailysabah.com/feature/2018/04/27/remembering-turgut-ozal-and-his-legacy |roja-gihiştinê=11 çiriya paşîn 2023 |ajans=Daily Sabah }}</ref>''' (jdb. 13ê cotmeha 1927an, [[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]] - m. 17ê nîsana 1993an, [[Enqere]], [[Tirkiye]]) serokkomar û serokwezîrê Tirkiyeyê bû ku bi eslê xwe [[kurd]] bû. Serdema şeş salan (1983-1989) bi [[Partiya Welatê Dayikê]], ku wî damezrandibû, wekî qonaxek siyaseta aborî ya lîberal û ji nû ve-îslamkirina çandî ya Tirkiyeyê tê hesibandin. Di navbera salên 1989 û 1993an de serokkomarê vî welatî bû, lê di dema erka xwe de bi nakokî mir. Özal di hilbijartina serokkomariyê ya sala 1989an de wek serokkomarê Tirkiyeyê hat hilbijartin û li şûna wî [[Yıldırım Akbulut]] bû serokwezîr. Tevî ku Özal bi erkên siyasî yên hindiktirîn roleke merasîmî girtibû ser xwe, lê bi çalakiyên hikûmetê re mijûl bû, mîna destwerdana li grevên karkerên madenê yên [[Zonguldak]]ê ya sala 1990an. Di dema ku Akbulut wek serokwezîr nêzîkatiyek diltezîn kir, dema ku Süleyman Demirel piştî hilbijartina giştî ya 1991an bû serokwezîr, nakokiyên li ser erkên serokkomar û serokwezîriyê serdest bûn. Projeya geşepêdana Başûrê Rojhilatê Anatolyayê bi çêkirina [[Bendava Rihayê]] dest pê kir, Özal jî di sala 1992an da beşdarî Lûtkeya Yekemîn a Komarên Tirkan bû ku li Enqereyê hat lidarxistin. Wî di dema Şerê Kendavê û dawîhatina [[Şerê Sar]] de bi serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê [[George H. W. Bush]] re peywendiyên xwe yên nêzîk domandin. Özal di sala 1993an de dema li ser wezîfeyê bû bi awayekî neçaverêkirî mir, di sala 2012an de bi derxistina der barê delîlên jehrîbûnê de mir, lê sedema mirinê ne diyar bû. == Jiyana berî == Özal ji malbateke kurdan bû û di 13ê cotmeha 1927an li bajarê [[Meletî|Meletiyê]] a Bakurê Kurdistanê ji karmendê dewletê Mehmet Sıddık Özal ê ji [[Çirmik]]ê û meelmê Hafize Hanım ji [[Melkişî]] hatiye dinê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=20 nîsan 2013 |sernav=Özal Kürt'üm diyemedi |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23081075.asp |roja-gihiştinê=3 adar 2021 |rojname=[[Hürriyet]] |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130622143810/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23081075.asp |roja-arşîvê=2013-06-22 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ilkehaber.com/haber/kurtler-cumhurbaskani-oldu-ama-kurt-olamadi-26228.htm |sernav='Kürtler Cumhurbaşkanı oldu ama Kürt olamadı' |xebat=Evrensel |tarîx=22 gulan 2013 |roja-gihiştinê=3 adar 2021 |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160327165903/http://www.ilkehaber.com/haber/kurtler-cumhurbaskani-oldu-ama-kurt-olamadi-26228.htm |roja-arşîvê=27 adar 2016 }}</ref> Gelek caran ji ber sedemên pîşeyî cihê rûniştina xwe diguherînin; Özal dibistana seretayî li [[Silifke]], navîn li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] û lîse jî li [[Qeyserî (bajar)|Qeyseriyê]] xwend.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Islam in Turkey: Running West, Heading East? |url=https://archive.org/details/politicalislamin0000jenk |paşnav=Jenkins |pêşnav=Gareth |weşanger=[[Palgrave Macmillan]] |sal=2008 |rr=[https://archive.org/details/politicalislamin0000jenk/page/146 146] }}</ref> === Perwerde === Di sala 1958an de Turgut Özal bû serokê sekreteriya Komîsyona Plansaziya Dewletê ya ku nû hatiye damezrandin û alîkariya damezrandina Daîreya Plansaziya Dewletê kir. Di vê demê de, di sala 1960an de li Enqereyê li Ortadoğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ, Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn) dest bi mamostetiyê kir. Di sala 1966an de wek şêwirmendê teknîkî yê serokwezîr û salek şûnde jî dibe serokê Daîreya Plansaziya Dewletê. Piştî derbeya 1971, Özal dev ji ofîsa plansaziya dewletê berda û çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û li wir wek şêwirmendê payebilind ji bo projeyên pîşesazî û madenê li Banka Cîhanê dest bi kar kir. Piştî ku di sala 1973an de vedigere Tirkiyeyê, di sektorên hesin û pola, otomotîv, banking, tekstîl, xurek û rijandinê de di gelek şirketên sektora taybet de wezîfeyên bilind girtiye. Di sala 1977an de ji bo lijneya rêveberiyê ya nûnertiya patronan di pîşesaziya hilberîna metal (MESS) de û wekî serokê wê hate hilbijartin. Di sala 1979an de bû şêwirmendê serokwezîr. Di heman demê de cîgirê serokê ofîsa plansaziya dewletê bû.<ref name="tccb.gov.tr">{{Jêder-malper |url=https://www.tccb.gov.tr/en/past_presidents/turgut-ozal/ |sernav=Official Website of the Presidency of the Republic of Turkey – Turgut Özal |malper=www.tccb.gov.tr |roja-gihiştinê=16 gulan 2017 }}</ref> Di hilbijartinên sala 1977an de weke endamê ''Mili Selamet Partisi'' bû namzedê parlementeriya [[Îzmîr]]ê, lê neket parlamenterê.<ref name="tccb.gov.tr" /> == Kariyera siyasî == [[Wêne:Bush ozal bos.jpg|thumb|Turgut Özal bi [[George H. W. Bush]] re]] ==== Ofîsên siyasî ==== Özal wek endamekî [[Neqşbendî|neqşbendiyan]], hem vebûna aborî ya Tirkiyeyê û hem jî ji nû ve îslamîkirina wê pêş xist. Ji bo Tirkiyeyê, Özal ku ji Meletiya Bakurê Kurdistanê hatibû û serokê “[[Partiya Welatê Dayikê]]" bû, di salên 1980 û destpêka salên 1990an de, di serî de serokwezîr û piştre jî weke serokê dewletê, kesayeta siyasî ya serdest bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isres.org/books/chapters/58-72_12-12-2020.pdf |sernav=Turgut Özal and Anavatan Partisi (The Motherland Party) |malper=[[Adiyaman University]] |paşnav=Aydemir |pêşnav=Sefa Salih |rûpel=60 }}</ref> Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] ya 12ê îlona 1980an, Özal di hikûmeta Bülent Ulusu de cîgirê serokwezîr bû û berpirsê aborî bû.<ref name="Atlı2011">{{Jêder-malper |url=http://www.bujournal.boun.edu.tr/docs/13330943188.pdf |sernav=From the 'Özal Model' to the AKP period |malper=Boğaziçi Journal |tarîx=2011 |roja-gihiştinê= |paşnav=Atlı |pêşnav=Altay |rr=178–179 |roja-arşîvê=2018-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180601232937/http://www.bujournal.boun.edu.tr/docs/13330943188.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 20ê gulana 1983an de weke serokê partiya Anavatan Partisi (Partiya Welatê Dayikê, ANAP) ya ku wî damezrandibû hat hilbijartin û piştî hilbijartinên 6ê mijdara 1983an ji bo avakirina hikûmetê hat wezîfedarkirin, ku heta 1989an serokwezîrtiyê kir.<ref name="Atlı2011" /> ANAPê di hilbijartinên 29ê cotmeha 1987an de %36,3 (ji sedî 8,8 pûanan) stend, lê dîsa jî ji 450 kursiyên parlamentê 292 kursî ji ber benda ji sedî 10 wergirt. Di dema wezîfeya xwe de, wî gelek caran artêşa tirk provoke kir, ku di wê demê de hîn jî rêgezên siyasî bê rikber diyar dikirin.<ref name="Atlı2011" /> Di 18ê hezîrana 1988an de di kongreya partiya desthilatdar de sûîqesta li dijî Özal bi ser neket. [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Neteweyî]] di 31ê cotmeha 1989an de Özal wek serok hilbijart (di 9ê mijdara 1989an de dest bi wezîfeyê kir).<ref name="Atlı2011" /> ==== Siyaseta çandî û îslamîkirina gel ==== Siyaseta çandî ya sentezên tirk û îslamiyê ya ku di sala 1981an de di bin cuntaya leşkerî de hat avakirin, ji aliyê Özal ve her ku çû dewam kir.<ref name=":1">[http://www.eurasiareview.com/05092015-the-naqshbandi-khalidi-order-and-political-islam-in-turkey-analysis/ Eurasia Review: "The Naqshbandi-Khalidi Order And Political Islam In Turkey – Analysis" By Hudson Institute] 5 September 2015</ref> Bi Özal re di siyasetê de qonaxeke oldariya medyayî ya bi bandor dest pê kir.<ref name="Henriksen2022">{{Jêder-kitêb |sernav=America's Wars: Interventions, Regime Change, and Insurgencies after the Cold War |paşnav=Henriksen |pêşnav=Thomas H. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=31 kanûna paşîn 2022 |isbn=978-1-009-05324-2 |çap=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781009053242/type/book |doi=10.1017/9781009053242.003 |s2cid=245293332 }}</ref> Ew bi wezîrên xwe re li mizgeftan xuya bû, ekîbeke televizyonê wî di dema hecê de li [[Meke]]yê bi zindî tomar kir û li stadyuman merasîmên fitarê an jî merasîmên sunetkirinê yên girseyî organîze kir.<ref name="Henriksen2022" /> Nêzîkatî û nîşandana teqwayê ya medyayî ji hêla derdorên [[Laîsîzm|laîk]] ve wekî nîşaneya mezinbûna îslamiyetê hate dîtin û di karîkaturan de wekî teqwayê hate hesibandin.<ref name="Henriksen2022" /> Özal di niqaşa sersaxiyê de li dijî sazûmana laîk helwest nîşan da û bang li Meclîsa Zanîngeha tirk kir ku destûr bide ketina zanîngehan bi çarşef.<ref name="Henriksen2022" /> Digel dîndariya wî, jina wî şapik li xwe nedikir, wê hez dikir cixare û wîskiyê vexwe li ber çavên milet û her du jî destê hev li ber kamerayan dimeşiyan, ku beşek ji hilbijêrên [[Muhafizekarî|muhafizekar]] ev yek rexne dikirin.<ref name=":1" /> Di dema Özal de îqtîdara olî ya Diyanetê pir berfireh bû, avakirina mizgeftan hîn zêdetir bû û hejmara qursên Quranê û hejmara xwendekaran pir zêde bû.<ref name=":3">[http://file.insightturkey.com/Files/Pdf/15_2_2013_heper.pdf Insight Turkey: "Islam, Conservatism, and Democracy in Turkey: Comparing Turgut Özal and Recep Tayyip Erdoğan" by METİN HEPER] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095616/http://file.insightturkey.com/Files/Pdf/15_2_2013_heper.pdf|date=4 March 2016}} 15 February 2013</ref> Wezîrê Perwerdeyê Vehbi Dinçerler bang li dibistanan kir ku dev ji hînkirina teoriya peresînê berdin.<ref name=":1" /> Cara yekem, helwestên afirîneriyê her ku diçe zêdetir di nav materyalên hînkirinê de peyda bûne.<ref name=":3" /> Dema Özal jî dest bi televizyona taybet a tirkan kir.<ref name=":3" /> ==== Siyaseta aboriyê ==== Destpêka polîtîkaya aborî ya bazar-lîberal a li Tirkiyeyê bernameya îstiqrarê ye ku di 24ê çileya 1980an de bi hevkariya Özalê û di bin serokatiya hikûmeta [[Süleyman Demirel]] de di bin zexta IMFê de hat amadekirin. Derbeya di heman salê de zerar neda projeya serbestiya bazarê. Özal di hikûmeta veguhêz a ku ji aliyê cûntaya leşkerî ve hatibû avakirin de wezîfeya wezîrê aboriyê qebûl kir û di sala 1983an de siyaseta xwe berdewam kir, vê carê wek serokwezîr hat hilbijartin. Kiryarên artêşê li dijî partî, siyasetmedar, sendîkayan û qanûnên awarte pêkanîna reformên bazarê-lîberal hêsantir kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dündar |pêşnav=Can |lînka-nivîskar=Can Dündar |tarîx=8 kanûna paşîn 2002 |sernav='Özel Harp'çinin tırmanış öyküsü |url=http://www.milliyet.com.tr/2006/01/08/yazar/dundar.html |roja-gihiştinê=28 kanûna paşîn 2006 |xebat=[[Milliyet]] |ziman=tr }}</ref> Gav bi gav, di dîroka komarê de cara ewil qedexeyên diravî, qanûnên biha û faîzê hatin rakirin, arizîkirina şirketên dewletê hat astengkirin û aboriyê îxracat kirin.<ref>[[Today's Zaman]], 24 April 2013, [http://todayszaman.com/news-313599-ozals-little-known-near-plane-crash-finds-way-into-indictment.html Özal's little known near plane crash finds way into indictment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113341/http://www.todayszaman.com/news-313599-ozals-little-known-near-plane-crash-finds-way-into-indictment.html|date=4 March 2016}}</ref> Bazara krediyê ji veberhênerên biyanî re hat vekirin û veberhênana rasterast a biyanî destûr hat dayîn.<ref name="20yil2">{{Jêder-nûçe |tarîx=31 kanûna pêşîn 2008 |sernav=Kartal Demirağ'a 20 yıl hapis cezası |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10679039.asp |roja-gihiştinê=4 kanûna paşîn 2009 |xebat=[[Hürriyet]] |ziman=tr |ajans=[[Anadolu Agency]] }}</ref> Polîtîkaya yekem a aborî ya îxracatê xwe dispêre alîkariya îxracatê û daketina nirxê [[Lîraya tirkî|lîrayê]]. Lêbelê, ji bilî zêdebûna hinardekirinê, ev yek dîsa jî bû sedema zêdebûna enflasyonê (30% di 1983an de 80% di 1987an de).<ref name="Henriksen2022" /> Rewşa paşîn bû sedema zêdebûna nerazîbûnê di nav hilbijêrên wî de, ku ev yek jî di kêmbûna rêjeya dengên partiya wî de xuya bû.<ref name="Henriksen2022" /> Demeke kin piştî destbikarbûna wek serokwezîr, wî çarçoveyeke qanûnî ji bo bankayên îslamî li Tirkiyeyê ava kir. Armanc ew bû ku sermayê ji dewletên Kendavê bikişîne û ji aliyê din ve, sermaya rizgarkirî ya li malê ji beşên îslamî-muhafizekar ên nifûsê ku bi kevneşopî rexne li pergala bankingê dikirin, bikişîne.<ref name="Henriksen2022" /> Lêbelê, ev forma bankingê tenê beşek piçûk di sektora bankingê ya Tirkiyeyê ya wê demê de bû.<ref name="Henriksen2022" /> Di çarçoveya siyaseta civak û aborî de, çîna navîn a îslamî-muhafizekar bi hêdî derketa holê, ku ev yek di damezrandina rêxistina MÜSIADê de di sala 1990an de xuya bû.<ref name="Henriksen2022" /> ==== Siyaseta navîn ==== Özal ji bo avakirina sîstema serokatiyê kampanya da meşandin. Wî proseya qanûnî ya parlamenterê astengdar dît, ji ber vê yekê her ku dibe bila bibe bi biryarnameyên xwe hikûm dike, ji parlemanê dûr dixe. Mijara [[Nîjadkujiya ermeniyan]] di rojeva Turgut Özal de bû, ku xema wî ew bû ku bi ermeniyan re lihevkirinek çêbibe û bi tawîzan bi lez û bez pirsgirêk çareser bibe.<ref name="Cheterian">{{Jêder-kovar |paşnav1=Cheterian |pêşnav1=Vicken |tarîx=2017 |sernav=The Last Closed Border of the Cold War: Turkey–Armenia |kovar=Journal of Borderlands Studies |cild=32 |hejmar=1 |rr=71–90 |doi=10.1080/08865655.2016.1226927 |s2cid=151513871 }}</ref><ref name="zaman">[http://www.todayszaman.com/news-278371-late-president-turgut-ozal-worked-to-solve-armenian-genocide-dispute.html Late President Turgut Özal worked to solve ‘So-called Armenian genocide’ dispute] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221606/http://www.todayszaman.com/news-278371-late-president-turgut-ozal-worked-to-solve-armenian-genocide-dispute.html|date=4 March 2016}}. [[Today's Zaman]]. 23 April 2012. Retrieved 4 November 2013</ref> Di sala 1984an de şêwirmendên Özal hatin wezîfedarkirin ku senaryoyên muhtemel ên çawaniya ku Tirkiye bi diyaspora ermeniyan re lihev bike û qirkirinê nas bike, biafirînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-278371-late-president-turgut-ozal-worked-to-solve-armenian-genocide-dispute.html |sernav=Late President Turgut Özal worked to solve 'Armenian genocide' dispute |roja-gihiştinê=9 sibat 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304221606/http://www.todayszaman.com/news-278371-late-president-turgut-ozal-worked-to-solve-armenian-genocide-dispute.html |roja-arşîvê=4 adar 2016 }}</ref> Ji bo çareseriya pirsgirêka ermeniyan gelek projeyên cûda dihatin xwestin. Bi navê "Projeya Wanê" dihat xwestin ku ermenî vegerin ser axa Wanê, lê rewşa kurdan li ser ve erdnîgariyê ne hatiye behskirin.<ref name="zaman" /> Partiya Welatê Dayîkê (ANAP), beşek ji artêşa Tirkiyeyê û beşek ji xelkê Tirkiyeyê bi tundî li dijî niyeta Özal derketin û ev danûstandin û projeyên ku nayên qebûlkirin an jî nayê fikirîn bi nav kirin. Piştî mirina Özal, polîtîkaya wî ya çareserkirina kêşeyên li ser qirkirina ermeniyan hat rawestandin.<ref name="zaman" /> ==== Siyaseta derve ==== [[Wêne: Andreas Papandreou and Turgut Özal 1986.jpg|thumb|Serokwezîrê yewnan Andreas Papandreou û Turgut Özal, 1986an]] Karê siyaseta derve ya Turgut Özal bi nêzîkbûna Tirkiyeyê bi cîvaka ewropî re (serlêdana endametiyê di 1987an de) û başkirina têkiliyên bi [[Yewnanistan]]ê re.<ref name="afterkemal">{{Jêder-nûçe |paşnav=Anderson |pêşnav=Perry |lînka-nivîskar=Perry Anderson |tarîx=25 îlon 2008 |sernav=After Kemal |url=http://www.lrb.co.uk/v30/n18/ande01_.html |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2008 |xebat=[[London Review of Books]] }}</ref> Di salên 1990an de piştî hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]], bandorek zêde li ser dewletên [[Asyaya Navendî]] zêde bû û bi serokên eşîrên kurd ên [[Başûrê Kurdistanê]] re têkilî danîn. Piştî Şerê Kendavê yê duyemîn di sala 1991an de û reva bi sed hezaran kurdan ber bi sînorê Tirkiyeyê ve, Özal ji bo avakirina herêmeke navneteweyî li [[Iraq]]ê ji bo peydakirina alîkariyên mirovî ji bo penaberan kampanyayek kir.<ref name="afterkemal" /> Her wiha di navbera Enqere û serokên kurdan [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de diyalog vekirin.<ref name="afterkemal" /> Ji bo ku pirsgirêka kurd li welatê xwe çareser bike, bi [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] re li ser agirbestê muzakere kir.<ref name="afterkemal" /> Di dema erka xwe de 21 girtî efû kirin.<ref name=":4">{{Jêder-magazîn |nivîskar=Purvis, Andrew |lînka-nivîskar=Andrew Purvis |tarîx=27 tîrmeh 2003 |sernav=Not Just Business As Usual |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901030804-471150-1,00.html |rewşa-urlyê=mirî |magazîn=Time |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070429024922/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901030804-471150-1,00.html |roja-arşîvê=29 nîsan 2007 |roja-gihiştinê=14 tebax 2008 }}</ref> Karkerên mêvan ên tirkî ku li derveyî welat in jî ketin ber çavê siyaseta derve. Yekitiya tirk û îslamê ya Saziya Diyanetê li Almanyayê hat avakirin. Li seranserê cîhanê, hejmara îmamên ku ji hêla dewletê ve têne fînanse kirin li derveyî welat ji 270 gihîştê 628 di heyama şeş-salî wî de wekî serokwezîr.<ref name=":4" /> == Mirin û guman == Özal di 17ê nîsana 1993an de mir.<ref name="zaman108714">{{Jêder-nûçe |nivîskar=Soncan, Emre |nivîskar2=Çelen, Nergihan |tarîx=18 nîsan 2007 |sernav='People's president Özal' commemorated at his grave |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108714 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071228233919/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108714 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2007 |roja-gihiştinê=14 tebax 2008 |xebat=[[Today's Zaman]] }}</ref><ref>"Tirkiye serîkî xwe yê mezin winda kir.", Welat, 62:1993, r. 5.</ref> Özal hevjîna Semra Özal û bavê sê zarokan bû. Sedema fermî ya mirinê têkçûna dil bû;<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=735236 |sernav=ZAMAN |roja-gihiştinê=24 gulan 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120217064631/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=735236 |roja-arşîvê=17 sibat 2012 }}</ref> Gumanek heye ku ji ber siyaseta xwe ya kurdewarî hatiye jehrkirin.<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-president-ozals-death-suspicious-state-audit-board-.aspx?pageID=238&nID=23053&NewsCatID=338.html |sernav=Turkish President Özal's death suspicious: State Audit Board – POLITICS |roja-gihiştinê=24 gulan 2016 }}</ref> Jinebiya Özal û kurê wî [[Ahmet Özal]] jî ev guman anîn ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=http://todayszaman.com/news-297131-ozal-was-poisoned-over-a-long-period-of-time-says-chief-aide.html |sernav=Özal was poisoned over a long period of time, says chief aide |roja-gihiştinê=19 tîrmeh 2013 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121106230846/http://todayszaman.com/news-297131-ozal-was-poisoned-over-a-long-period-of-time-says-chief-aide.html |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2012 }}</ref> Di rapora ku di hezîrana 2012an de hat weşandin de, lêpirsînerên taybet ên serokatiya sererkaniyê mirina wî wekî "gumandar" binav kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkish ex-leader's body shows poison, death cause unclear: media |url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-president-autopsy-idUSBRE8BB09E20121212 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2012 |rojname=U.S. |ajans=Reuters }}</ref> Di roja mirinê de “kombûnek berbiçav a rewşên xerîb; wek mînak Doktorê şexsî wê rojê ne li koşka serokatiyê bû, li wir jî kêmasiya alavên alîkariya pêşîn hebû.<ref>[[Today's Zaman]], 20 June 2013, [http://todayszaman.com/news-318830-independent-expert-evaluation-casts-doubt-on-ozal-report.html Independent expert evaluation casts doubt on Özal report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021305/http://www.todayszaman.com/news-318830-independent-expert-evaluation-casts-doubt-on-ozal-report.html|date=5 March 2016}}</ref> Tê gotin ku ambûlansa lezgîn ji ber 'zehmetiyên mekanîkî' amade nebûye tavilê were bikaranîn.” Berevajî her carê, piştî mirina wî di sala 1993an de biryara otopsiyê nehat dayîn.<ref name=":5">[[Today's Zaman]], 11 September 2013, [http://todayszaman.com/news-326102-trial-into-suspicious-death-of-late-president-ozal-begins.html Trial into suspicious death of late president Özal begins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015710/http://www.todayszaman.com/news-326102-trial-into-suspicious-death-of-late-president-ozal-begins.html|date=5 March 2016}}</ref> Doktorê Özal wê demê îdia kiribû ku malbata mirî daxwaza otopsiyê nekiriye; Malbat heta îro vê gotinê red dike.<ref name=":5" /> Di îlona 2012an de - piştî rapora lêkolînerên taybet hat weşandin - Serdozgeriya Komarê ya Enqereyê biryara otopsiyê da.<ref name="zaman108536">{{Jêder-nûçe |tarîx=17 nîsan 2007 |sernav=Press Roundup |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108536 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071228233914/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108536 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2007 |roja-gihiştinê=14 tebax 2008 |xebat=[[Today's Zaman]] }}</ref> Di 18ê îlona 2012an de, wê daxuyand ku wê plan dike ku demê Özal derxînin da ku li delîlên jehrîbûnê bigerin. Di 2ê cotmehê de kolandinê dest pê kir. Di 2ê mijdara 2012an de rojnameya ''Bugün'' ragihandibû ku di otopsiya cenazeyê Özal de, di mejiyê hestiyê cesedê de jî "şopên strîknîn" hatine dîtin.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=http://mwcnews.net/news/europe/21908-ozals-remains.html |sernav=Turkey exhumes ex-President Ozal's remains |roja-gihiştinê=24 gulan 2016 |nivîskar=Agencies }}</ref> Di dozên piçûk de jî, strîknîn jehrê dibe sedema hişkbûna masûlkan; berê jî wek jehra mişkan dihat bikaranîn.<ref name=":6" /> Di rojnameyê de çavkaniyên fermî hatine destnîşankirin. Bi tevahî xebatkarên Saziya Tiba Edli ya Dewletê ya Adli Tip Kurumu ku ji otopsiyê berpirsyar bû, di termê Özal de 4 jehr dîtin, di nav wan de jehra DDT deh qat zêde bû û şopa madeya radyoaktîf [[polonyûm]] jî heye.<ref>[http://www.zaman.com.tr/politika/doktorlarinin-ve-ailesinin-agir-ihmalleri-var/2020834.html Doktorlarının ve ailesinin ağır ihmalleri var] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610130920/http://www.zaman.com.tr/politika/doktorlarinin-ve-ailesinin-agir-ihmalleri-var/2020834.html|date=10 June 2016}} in [[Zaman (newspaper)|Zaman]] 26 November 2012</ref> Lêbelê, raporê her weha eşkere kir ku îhtîmala pîsbûna jîngehê jî gengaz e û jehrîkirina armanckirî ya bi dozê nehatiye îsbat kirin encamên raporê bi berfirehî hatin nîqaşkirin. Serdozgeriya Komarê ya Enqereyê di nîsana 2013an de fermandara berê Levent Ersöz sûcdar kiribû ku di sala 1993ab de Özal bi aliyê jehrê hatiye kuştin. Ersöz wê demê wek endamekî rêxistina nepenî ya rastgir [[Ergenekon|Ergenokonê]] di girtîgehê de bû. Di 16ê nîsana 2013an de dadgehê ev doz qebûl kir.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.diepresse.com/1390412/fall-oezal-mordanklage-gegen-general |sernav=Fall Özal: Mordanklage gegen General |malper=Die Presse |tarîx=2013-04-17 |roja-gihiştinê=2024-12-11 |ziman=de |paşnav=Güsten |pêşnav=17 04 2013 um 19:40 von unserer Korrespondentin Susanne }}</ref> Rûniştin bi beraetê qediya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hukukhaber.com.tr/turgut-ozalin-olumu-davasinda-levent-ersozun-beraatine-onama-113275.html |sernav=Turgut Özal'ın Ölümü Davasında Levent Ersöz'ün Beraatine Onama {{!}} Hukuk Haber |malper=web.archive.org |tarîx=2016-06-24 |roja-gihiştinê=2024-12-11 |roja-arşîvê=2016-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160624211704/https://www.hukukhaber.com.tr/turgut-ozalin-olumu-davasinda-levent-ersozun-beraatine-onama-113275.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Dîroka hilbijartinên wî == === Parlementerî === {| class="wikitable" style="font-size:0.906em; width:100%; text-align:center;" ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Tarîxa hilbijartinê ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Dengdan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Sêdiyên ji dengdan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Kursiyên bi ser ketin ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Partiya siyasî ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Nexşe |- |1983 |7,833,148 |45.14% |{{Composition bar|211|400|hex=#EFA300}} | rowspan="2" |[[Partiya Welatê Dayikê]] |[[Wêne:1983_Türkiye_Milletvekili_Seçimleri.png|150x150px]] |- |1987 |8,704,335 |36.31% |{{Composition bar|292|450|hex=#EFA300}} | |} === Komûnî === {| class="wikitable" style="font-size:0.906em; width:100%; text-align:center;" ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Tarîxa hilbijartinê ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Dengdan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Sêdiyên ji Dengdan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Partiya siyasî ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Nexşe |- |1984 |7,355,796 |41.52% | rowspan="2" |[[Partiya Welatê Dayikê]] |[[Wêne:1984 Mahalli İdareler Seçimleri BB.png|150x150px]] |- |1989 |4,828,164 |21.80% |[[Wêne:1989 Mahalli İdareler Seçimleri BB.png|150x150px]] |} == Wêje == * Metin Heper: ''Islam, Conservatism, and Democracy in Turkey: Comparing Turgut Özal and Recep Tayyip Erdoğan.'' Insight Turkey Band 15, No. 2, SETA Foundation (Hrsg.), 2013, S. 141–156.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repository.bilkent.edu.tr/bitstream/handle/11693/20995/Islam,%20conservatism,%20and%20democracy%20in%20Turkey%20Comparing%20Turgut%20%C3%96zal%20and%20Recep%20Tayyip%20Erdo%C7%A7an.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Bilkent Literatur on Turgut Özal‘s biography |malper=repository.bilkent.edu.tr |roja-gihiştinê=2024-12-11 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212101519/http://repository.bilkent.edu.tr/bitstream/handle/11693/20995/Islam,%20conservatism,%20and%20democracy%20in%20Turkey%20Comparing%20Turgut%20%C3%96zal%20and%20Recep%20Tayyip%20Erdo%C7%A7an.pdf?sequence=1&isAllowed=y |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi inglîzî) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * [http://www.biyografi.info/kisi/turgut-ozal Turgut Özal, Biyografi] {{Serokwezîrên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Ozal, Turgut}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 44an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 45an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 46an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 17an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1927]] [[Kategorî:Kesên ji Meletiyê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 1993]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] [[Kategorî:Nûsazîparêzên tirk]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] 4c7f3i7d172dag5777czrlutc0nhz24 0 26238 2097417 1913846 2026-10-06T19:40:08Z Avestaboy 34898 2097417 wikitext text/x-wiki {{Etîketa ref tine|tarîx=kanûna paşîn 2025}} {{Agahîdank mirov | nav = Xwarezmî - الخوارزمي | navê_rastî = Ebû Ebdullah Muhemmed bin Mûsa Xwarezmî | bernav = Xwarezmî | wêne = 1983 CPA 5426 (1).png | sernavê_wêne = Pûlekî ji bo Xwarezmî ku ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|YKSS]] ve hate çêkirin. | roja_jidayikbûnê = 780 | cihê_jidayikbûnê = [[Xwarezm]], [[Ûzbêkistan]] | roja_mirinê = 835-850 | cihê_mirinê = [[Bexda]], [[Iraq]] | dîn = [[Îslam]] | zarok = Ehmed, Muhemmed, Hesen | dê = | bav = | malper = | salên_çalak = Sedsala 9an | serdem = [[Serdema zêrîn a îslamê]] | netewe = [[Fars]] | hevwelatî = | bandorbar = [[Betlemyûs]] | perwerde = Medrese | pîşe = [[Stêrnasî]], [[matematîk]] û [[erdnîgarî]] | bandorker = [[Ebû Kamil Şuca]] | xebat = •[[Algorîtma]]yê dît,<br>•0 (x)'ê herî pêşîn wî xebitand | xebatên_navdar = }} [[Wêne:Image-Al-Kitāb_al-muḫtaṣar_fī_ḥisāb_al-ğabr_wa-l-muqābala.jpg|thumb|Rûpeleke pirtûka Xwarezmî ya ''el-Kitab el-muxteser fî hîsab el-cebr we'l-muqabele''.]] '''Xwarezmî''' an jî '''Ebû Ebdullah Muhemmed bin Mûsa Xwarezmî''' ({{bi-ar|أبو عبد الله محمد بن موسى الخوارزمي|Abū ʿAbdallāh Muḥammad bin Mūsā al-Khwārizmī}}; z. dora 780 - m. dora 835 (?) ta 850) [[Stêrnasî|stêrnas]], [[matematîknas]] û [[erdnîgarî]]nasekî [[faris]] e ku navê beşa matematîkê "[[Algorîtma]]" ji navê wî hatiye afirandin. == Jiyan == Dema jidayikbûna wî ne vebirî ye. Lê texmînî ew di salên dora 780an de li [[Xwarezm]]ê (îroj bajarê [[Xiva]] li [[Ûzbêkistan]]ê) hatiye dinê û di salên dora 850an de jî çûye rihmetê. Ew nêzî temamiyê jiyana xwe li paytexta [[Ebasî]] ya [[Bexda]]yê derbaz dike. Ew bi taybetî, di navbera salên 813 û 833an de, wexta ko di medreseya [[xelîfe]] [[Me'mûn]] ya Mala Hîkmetê an jî ''Beyt el-Hikme'' de çalak bû û berhemên xwe bi piranî di wê wextê de nivisîbûn. Dîroknasê erebî et-[[Teberî]] wî wek [[zerdeştî]] dida zanîn; lê li gorî berhema xwe ya bingehîn, [[el-Cebr]] jî wek misilman xuye dibe. Ew yek ji matematîknasên herî mezin ê ko bi xebatên xwe yên ser [[arîtmetîk]] û [[cebîr]]ê têye zanîn. == Berhem == Di berhema xwe ya bi navê ''[[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê (pirtûk)|Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê]]'' (bi erebî: ''[[el-Kitab el-muxteser fî hisab el-cebr we'l-muqabele]]'') sala 825an de ew hesabê bi [[hejmarên dehanî]] pêşve dixe û sifrê ji Hindistanê têdixe hesaba erebî û hejmarên modern dike. Ev berhema Xwarezmî di 1145an de bi navê ''Liber algebrae et almucabala'' ji aliyê wergerê îngilîzî [[Robert Chester]] (navê wî bi latînî ''Robertus Castrensis'' bû) ve tê wergerandin zimanê [[latînî]]. Orîjînalê wê pirtûkê winda bûye û îroj encax wergerên xwe yên kewn ên latînî mane. Dîsa ew di pirtûka xwe ya ''el-Kitab el-muxteser fî hisab el-cebr we'l-muqabele'' de li ser [[mentiq]]ê û arîtmetîkê dişuxule û [[hevkêşeyên lîner]] (wek ax+c=0) û hevkêşeyên kuadratîk an çarkunc (wek ax²+bx+c=0) dixebite. Bi daxwaza [[xelîfe]] re ew li ser [[astronomî]] dişuxule û astronomiya [[Betlemyûs]] (Ptolemaios) şirove dike. Wî berhemeke bi navê [[Pirtûka rûyê erdê]] (''Kitab sûret el-erz'') a ko wek nexşeya dinê bû, berhev kiribû. Ew bi hin berhemên xwe li ser [[Salnameya Julien]] (''Risala fî istixrac terîx el-yahûd''), [[salname]]yên bi gelemperî (''Kitab et-terîx'') û li ser hesabkirina saetên rojê (''Kitab er-ruxame'') jî xebitîbû. Ew li ser [[trîgonometrî|trîgonometriyê]] jî şuxuliye. * El- Kîtab'ul Muhtasar fîl Hesab'îl Cebrî we'l Mukabele * Kitab al-Muhtasar fîl Hisab el-Hînd. * El-Mesahat * Zîc-ul Harezmî * Kîtab al-Amal bi'l Usturlab * Kîtab'ul Ruhname * Kîtab surat al-arz * Kîtab'ul Tarîx == Ferhengok == * [[Hejmara dehanî]] (bi [[îngilîzî]]: ''decimal'') * [[Hevkêşeya kuadratîk]] an [[hevkêşeya çarkunc]] (''quadratic equation'') * [[Hevkêşeya lîner]] (''linear equation'') * [[Mentiq]] (''logic'') == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 * Springer Reference Biographical Encyclopedia of Astronomers. r. 631. {{Astronomên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] [[Kategorî:Fîlozofên faris]] [[Kategorî:Fîlozofên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 8an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 780]] [[Kategorî:Matematîknas]] [[Kategorî:Matematîknasên faris]] [[Kategorî:Mirin sedsala 9an]] [[Kategorî:Mirin 850]] [[Kategorî:Nivîskarên faris]] [[Kategorî:Stêrnasên faris]] [[Kategorî:Stêrnasên îranî yên sedsala 8an]] [[Kategorî:Zanyarên misilman]] 4yp1qntd77g7h1nnjulv7n1xb8j7chd 0 34669 2097372 1949016 2026-10-06T17:02:35Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Safavid_Flag.svg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]] 2097372 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Dewleta Sefewiyan | nav = مملکت ایران | nav ziman = [[Zimanê farsî]] | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | nav4 = | nav4 ziman = | nav5 = | nav5 ziman = | sal destpêk = 1501 | sal dawî = 1736 | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = | al lînk = 1576 - 1732 | nîşan = Lion and Sun Emblem of Persia.svg | nîşan lînk = [[Şêr û Roj]] | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = Map Safavid persia.png | binnexşe = Dewleta Sefewiyan | hikûmet = Xanedan | paytext = [[Tehran]]<br>[[Qazwên]]<br>[[Îsfehan]] | sernav paytext = | ziman = [[Farsî]] • [[kurdî]] • [[azerî]] | ol = [[Îslam]] • [[şiîtî]] | tbh = | bûyer1 = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer2 sal = | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | bûyer5 sal = | bûyer6 = | bûyer6 sal = | bûyer7 = | bûyer7 sal = | bûyer8 = | bûyer8 sal = | bûyer9 = | bûyer9 sal = | bûyer10 = | bûyer10 sal = | bûyer11 = | bûyer11 sal = | bûyer12 = | bûyer12 sal = | sernav serokA = [[Wekîl]] | serokA1 sal = 1501 - 1524 | serokA1 = [[Şah Îsmaîl]] (yekem) | serokA2 sal = 1732–1736 | serokA2 = [[Abbas III]] (dawî) | serokA3 sal = | serokA3 = | serokA4 sal = | serokA4 = | serokA5 sal = | serokA5 = | … | sernav serokE = | serokE1 sal = | serokE1 = | serokE2 sal = | serokE2 = | serokE3 sal = | serokE3 = | serokE4 sal = | serokE4 = | serokE5 sal = | serokE5 = | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | cure_perleman4 = | perleman4 = | cure_perleman5 = | perleman5 = | berê1 = [[Aq qoyunlû]] | berê1_rûpel = Dûgela Aq qoyunlû | berê1 al = Map Aq Qoyunlu 1478-en.png | berê2 = [[Dewleta Şirvanşahê]] | berê2_rûpel = Dûgela Şirvanşahê | berê2 al = Shirvan gerb.png | berê3 = | berê3_rûpel = | berê3 al = | berê4 = | berê4 al = | paşê1 = [[Xanedana Efşaran]] | paşê1_rûpel = Dûgela Efşaran | paşê1 al = Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg | paşê2 = | paşê2_rûpel = | paşê2 al = | paşê3 = | paşê3_rûpel = | paşê3 al = | paşê4 = | paşê4 al = }} '''Dewleta Sefewiyan''' an jî '''Dewleta Sefewî''' ({{bi-fa|صفویان}}), dewleteke dîrokî ye ku di navbera salên 1501 û 1736an de [[Azerbaycan]], [[Îran]], [[Ermenistan]], [[Îraq]], [[Efxanistan]], [[Tirkmenistan]] û beşek ji [[Kurdistan]]ê di nav sînorê xwe mezin kiriye. Xanedana Sefewiyan de [[fars]], [[azerî]] û [[kurd]]an xwe cih girtiye. Şahê Sefewî yê mezin [[Şah Îsmaîl]]ê Yekem di 17 'ê Tîrmeha 1487'an de li Erdebîlê li Merta û Şêx Haydar ji dayik bû. Bavê wî Haydar, şêxê tariqa/rêbaza Sefewî û rasterast neviyê damezrênerê wê yê [[kurd]] Safî-ad-din Erdebîlî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=uAzGTtWlp7gC&redir_esc=y |sernav=Frontier Nomada of İran : A political and Social History of the shahsevan |paşnav=Tapper |pêşnav=Richard |weşanger=Oxford Universty Press. p.39. |sal=1997 |isbn=978-0521583367 |jêgirtin=The Safavid Shahs who ruled Iran between 1501 and 1722 descended from Sheikh Safi ad-Din of Ardabil (1252–1334). Sheikh Safi and his immediate successors were renowned as holy ascetics Sufis. Their own origins were obscure; probably of Kurdish or Iranian extraction ... }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=EwB7Zo7lVp0C&redir_esc=y |sernav=Mulla Sadra's Transcendent Philosophy |paşnav=Kamal |pêşnav=Muhammad |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. p. 24. |sal=2006 |isbn=978-0754652717 |jêgirtin=The Safawid was originally a Sufi order whose founder, Shaykh Safi al-Din, a Sunni Sufi master descended from a Kurdish family ... }}</ref> == Danasîna malbatê == Dewleta Sefewiyan navê xwe ji [[Sefiyedînê Erdebîlî]] hildigire. Sêx Safiyedîn, xwediyê rêbazeke cuda ya dînî di nav sunîtiyê de. Kurdbûna vê malbatê ji Şêx Safiyedîn destpê dike ku tê îdia kirin bi eslê xwe Şêx Safiyedîn ji [[Kurdistan]]ê çûye Azerbaycanê û li wir maye. Her wiha wek tirkmenekî jiyaye. Kurê neviyê Şêx Safiyedîn, Şêx Cineyd e. Di postê şêxitiyê de serdikeve û gelek mirîdan li derdora xwe kom dike. Heta ku êdî tesîreke mezin li dewletên wî wextî dike. Yek ji van dewletan Aqoyunlî bûne ku dixwast Şêx Cineyd vekêşe aliyê xwe. Bi peydabûna vê tifaqê Şêx Cineyd li gel xwîşka serokê Aqoyunliyan, Hesenê Dirêj, bi Halime Begum re dizewice. Kurê Şêx Cineyd, Şêx Heyder jî li gel keça Hesenê Dirêj Halime Begum Alemşah re dizewice. Di vê zewacê de [[Şah Îsmaîl]] çêdibe. == Xanedaniya Sefewî == Yek ji xanedanên serdest ên herî giring ya Îranê ji salên 1501 heta 1736an bû.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |paşnav= |pêşnav= |sernav=SAFAVID DYNASTY |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/safavids }}</ref> Xanedanîya Sefewîyan resenîya xwe ji Sofîtî ya rêbaza/terîqeta Sefewî digirt, ku di bajarê Erdebîl ya herêma [[Azerbaycan]] a [[Îran]]ê hate damezrandin. Ew xanedanîyek Îranî/Êranî ya bi eslê xwe [[Kurd]] bû,<ref>*Matthee, Rudi. (2005). ''The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500-1900''. Princeton University Press. p. 18; "''The Safavids, as Iranians of Kurdish ancestry and of nontribal background (...)"''. * Savory, Roger. (2008). ''EBN BAZZĀZ''. ''Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 1''. p. 8.</ref> lê di dema fermandarîya wan de ew bi payebilindên Tirkmen,<ref>Roemer, H.R. (1986). "The Safavid Period" in Jackson, Peter; Lockhart, Laurence. ''The Cambridge History of Iran, Vol. 6: The Timurid and Safavid Periods''. Cambridge University Press. pp. 214, 229 Blow, David (2009). ''Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend''. I.B.Tauris. p. 3 Savory, Roger M.; Karamustafa, Ahmet T. (1998) ''ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ''. ''Encyclopaedia Iranica Vol. VIII, Fasc. 6'', pp. 628-636 Ghereghlou, Kioumars (2016). ''ḤAYDAR ṢAFAVI''. ''Encyclopaedia Iranica''</ref> Gurcî,<ref>Aptin Khanbaghi (2006) ''The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early''. London & New York. IB Tauris. {{ISBN|1-84511-056-0}}, pp. 130–1</ref> Çerkez,{{Sfn|Yarshater|2001|p=493}}{{Sfn|Khanbaghi|2006|p=130}} û Yewnaniyên pontî<ref name="Anthony Bryer 1975">Anthony Bryer. "Greeks and Türkmens: The Pontic Exception", ''Dumbarton Oaks Papers, Vol. 29'' (1975), Appendix II "Genealogy of the Muslim Marriages of the Princesses of Trebizond"</ref> re zewicîn. Sefewiyan ji bingeha xwe li [[Erdebîl (parêzgeh)|Erdebîl]], kontrola xwe li ser beşên Îrana Mezin ava kir û nasnameya îranî ya herêmê piştrast kirin, <ref>''Why is there such confusion about the origins of this important dynasty, which reasserted Iranian identity and established an independent Iranian state after eight and a half centuries of rule by foreign dynasties?'' RM Savory, ''Iran under the Safavids'' (Cambridge University Press, Cambridge, 1980), p. 3.</ref> ji Împeratoriya Sasanî ve, bi vî rengî, bûn yekemîn xanedana xwecihî ku dewletek neteweyî wek Îran tê naskirin bi fermî ava kirin.<ref>Alireza Shapur Shahbazi (2005), "The History of the Idea of Iran", in Vesta Curtis ed., Birth of the Persian Empire, IB Tauris, London, p. 108: "Similarly the collapse of Sassanian Eranshahr in AD 650 did not end Iranians' national idea. The name "Iran" disappeared from official records of the Saffarids, Samanids, Buyids, Saljuqs and their successor. But one unofficially used the name Iran, Eranshahr, and similar national designations, particularly Mamalek-e Iran or "Iranian lands", which exactly translated the old Avestan term Ariyanam Daihunam. On the other hand, when the Safavids (not Reza Shah, as is popularly assumed) revived a national state officially known as Iran, bureaucratic usage in the Ottoman empire and even Iran itself could still refer to it by other descriptive and traditional appellations".</ref> [[Wêne:گستره_سلطنت_صفویان_و_پرچمهایشان.jpg|thumb|Mezinbûna Dewleta Sefewiyan ]] Sefewî ji sala 1501 heya 1722an piştî zayînê fermandar bûn (nûjenkirinekî kurt serborî dibe ji 1729 heya 1736) û li bilindahiyê xwe, ewan hemû [[Îran|Irana]] îro, Komara [[Azerbaycan]], [[Behreyn]], [[Ermenistan]], Rojhilata [[Gurcistan]]ê, hin beşên Bakûrê [[Qefqasya|Qefqazê]], [[Iraq]], [[Efxanistan]] û her weha hin deverên [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Pakistan]], [[Tirkmenistan]] û [[Ûzbêkistan]] kontrol kirin. Tevî bi têkçûna wan di sala 1736an de, mîrata ku wan li paş de hiştin vejîna Îranê bû, ku wekî asêgeha aborî di navbera Rojhilat û Rojava de dimaya, damezrandina dewletek bi bandor û bîrokrasî li ser bingeha "kontrol û hevsengî", dahênanên wan ên mîmarî û çavdêriya/patronaja wan ji bo hunerên bedew. Her weha sefewiyan bi belavkirina [[Şiîtî|şiîtiyê]] diwazdehî ya îslamî li Îranê û li beşên mezin ên Qefqazê, li [[Anatolya]] û [[Mezopotamya]]yê, heta serdema îro jî şopa xwe hiştine.<ref> https://en.wikipedia.org/wiki/Safavid_dynasty </ref> === Serdema Şah Îsmaîlê Sefewî === [[Şah Îsmaîl]] damezrînerê dewleta Sefewiyan e. === Serdema Mihemed Xodabende === === Serdema Şah Ebasê Mezin === === Serdema Hisên Sefewî === == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Dîroka Îranê]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] * [[Şah Îsmaîl]] == Çavkanî == # Richard Tapper, Frontier nomads of Iran: a political and social history of the Shahsevan, Cambridge University Press, 1997, ISBN 9780521583367, p. 39 {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * {{Jêder |paşnav=Yarshater |pêşnav=Ehsan |sernav=Encyclopædia Iranica |weşanger=Routledge & Kegan Paul |sal=2001 |isbn=978-0933273566 }} * {{Jêder |paşnav=Khanbaghi |pêşnav=Aptin |sernav=The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran |weşanger=I.B. Tauris |sal=2006 |isbn=978-1845110567 }} [[Kategorî:Avabûnên 1501ê li Asyayê]] [[Kategorî:Dewleta Sefewiyan| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1736an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1501ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] o837tv8gacfva4eqhibp03bkfzzupq4 0 42509 2097373 1875978 2026-10-06T17:24:38Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Corên ARN-yê */ 2097373 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Rîbonukleotîdên ARN-yê ku.svg|thumb|321x321px]] '''Asîda rîbonukleyî (ARN)''' yek ji du corên asîdên nukleyî yên xaneyên zîndeweran e. Di xaneyan de li gel ARN-yê, [[Asîda deoksîrîbonukleyî|asîda deoksîrîbonukleyî (ADN)]] jî cih digire. Hemû zanyariyên bomaweyî di ADN-yê de embarkirî nê. Ango çalakiyên [[xane]]yê li gor ADN-yê tê rêvebirin. ADN jî ji bo birêverina çalakiyên xaneyê, ARN-yê bi kar tîne. ARN (bi înglîzî: ''ribonucleic acid (RNA)'') di xaneyê de ji bo çêkirina [[proteîn]]an tê bikaranîn. Herwiha hin vîrus li dewsa ADN, ARN-yê wekî depoya zanyariyên bomaweyî bî kar tînîn, ji van vîrusan re vîrusên ARN-yî tê gotîn. <ref>Wan, Yao and Chatterjee, Kunal. "RNA". ''Encyclopedia Britannica'', 19 Sep. 2023, [https://www.britannica.com/science/RNA]. Accessed 19 September 2023.</ref> Hin corên ARN-yê jî wekî [[enzîm]] kar dikin. == Pêkhateya ARN-yê == ARN ji zincîrek nukleotîdan pêk tê.[[Nukleotîd]] bi bendê fosfodîesterê bi hev girêdayî ne. Ango nukleotîd yekeyên asîda rîbonukleyî ne. Nukleotîd ji sê beşên sereke pêk tê, koma fosfatî, şekirê pênckarbonî û baza nîtrojenî.<ref name="VILLEE"/> ARN bi gelemperî ji tek şerîdek pêk tê, lê hin corên vîrusên ko li dewsa ADN-yê, ARN-yê wekî molekula embara zanyariyên bomaweyî bi kar tînin de, ARN ji du şerîdan pêk tê.<ref name=":0">Wang D, Farhana A. Biochemistry, RNA Structure. [Updated 2023 Jul 29]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK558999]</ref>. Di xaneyek asayî de heşt cor nukleotîd heye. ADN û ARN her yek çar cor nukleotîd lixwe digirin. Nukleotîdên ARN-yê [[Adenîn]], Guanîn, [[Sîtozîn]] û Urasîl in. Nukleotîdên ADN-yê Adenîn, Tîmîn, Guanîn û Sîtozîn in. Di şekirê pênckarbonî yê nuklotîdên ADN-yê de di karbona duyemîn de oksîjenek kêm e loma ev [[şekir]] wekî şekirê kêmoksîjenî (deoksîrîboz) tê navkirin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Şekirê ARN-yê wekî rîboz tê navkirin. Di hin beşên ARN-yê de di navbera bazên heman zincîrê de bendên hîdrojenê tên avakirin. Di navbera Adenîn û Urasîlê de bendên duyanî, di navbera Guanîn û Sîtozînê de bendên seyanî çêdibe. Di navbera bazên nîtrojenî de avakirina bendên hîdrojenê dibe sedema çêbûna pekhateya duyemî ya ARN-yê, badanên zincîra ARN-yê pêkhateya seyemî ya ARN-yê pêk tîne. == Çêbûna ARN-yê == ARN molekulek firenukleotîdî (polînukleotîdî) ye. Di ARN-yê de nukleotîd bi bendên hevbeş (kovalent) bi hev re girê dibin. Girêdan di navbera rîboza nukleotîdek û fosfata nukleotîda din ve ava dibe. Bi vî awayî stûna zincîra ARN-yê ji dubarebûna girêdana şekir û fosfatan pêk tê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Di Zincîra ARN-yê de di navbera nukleotîdên li pêyhev de bendê hevbeş (kovelendî) ê bi navê '''bendê fosfodîester''' ava dibe. Di bendê fosfodîester de, koma fosfata serê 5ê (5’) ya nukletîdek bi koma hîdroksîl a karbona seyemîna rîboza nukleotîda pêş xwe ve tê girêdan.[[Wêne:Nukleotîd ku.png|thumb|283x283px|Nukleotîd yekeya asîdên nukleyî ne.]]Zanyariyên bomaweyî yên zîndeweran li asîda deoksîrîbonukleyî (ADN) ya zîndeweran de bi şêweyê gen cih digirin. Bi qonaxa libergirtinê (kopîkirin), zanyariyên ADN-yê wekî ARN tê kopîkirin.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Ji ber ko ADN du şerîd e û ARN jî tek şerîd e, ARN tenê yek ji du şerîdên ADN-yê tê kopîkirin. Şerîda ko ARN jê tê kopîkirin wekî '''zincîra qalib''' (bi înglîzî: ''template strand'') tê navkirin. Şerîda ko di çêbûna ARN-yê de cih nagire, wekî '''zincîra kodkirinê''' (bi înglîzî: ''coding strand'') tê navkirin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Hemû corên ARN-yê bi navbeynkariya enzîma ARN-polîmeraz, ji aliyê ADN-yê ve tê çêkirin, ev kar wekî libergirtin (kopîkirin) tê navkirin. Di xaneyên navikseretayî (prokaryot) de corek ARN-polîmeraz kar dike ji bo çêkirina hemû corên ARN-yan. Di xaneyên navikrasteqîn (êkaryot) de ji bo çêkirina her corek ARN, corek ARN-polîmeraz kar dike. ARN-polîmeraz I ji bo çêbûna ARN ya rîbozomî kar dike. Bi çalakiya ARN-polîmeraz II, ARN ya peyamber tê çêkirin. ARN ya guhêzer jî bi navbeynkariya ARN-polîmeraz III ve tê çêkirin.<ref name="Nature Education"> Clancy, S. (2008) DNA transcription. ''Nature Education'' 1(1):41</ref> Ji bo destpêkirina libergirtinê, enzîma ARN-polîmeraz bi beşa promotor a ADN-yê ve dibeste, ADN-ya lûlpeça hevcot vedibe û du zincîr ji hev cihê dibin, zincîra ko nukleotîdên wê temamkerên nukleotîdên ARN-yê ye û ji bo çêkirina ARN-yê kar dike, wekî zîncîra qalip tê navkirin. Zincîra (şerîd) qalip şîfre nade ARN-yê loma hin caran wekî zîncîra nekodkirinê jî tê navkirin. Dema libergirtinê de ARN-polîmeraz zincîra qalib bi aresteya serê 3 ber bi serê 5 ve (3’-5’) bi kar tîne û şerîdek ARN-ya ko nukleotîdên wê temamkerên nûkleotîdên ADN-ya qalip e çêdike. Rêza nukleotîdên ARN-ya nûçêbûyî û ya zincîra kodkirinê heman in. Loma ev zincîra ADN-yê wekî zincîra kodkirinê tê navkirin. Lê li dewsa Tîmîn, li zincîra ARN-yê de Urasîl heye.<ref name="Nature Education"/> == Corên ARN-yê == Gelek corên ARN-yê hene, lê ji vana sê corên sereke, di xaneyên hemû zîndeweran de cih digirin û kar dikin ji bo çêkirina proteînan<ref name="VILLEE"/>. Di xaneyên navikrasteqîn de hemû corên ARN-yê di [[navik]]a xaneyê de bi rêberiya zanyariyên ADN-yê tên çêkirin.<ref name=" Human Physiology">Fox, Stuart Ira.Human Physiology. McGraw-Hill Education, 2016.</ref>[[Wêne:DNA transcription ku.png|thumb|281x281px|Rêza nukleotîdên ARN-ya nûçêbûyî û ya zincîra kodkirinê heman in. Loma ev zincîra ADN-yê wekî zincîra kodkirinê tê navkirin. Lê li dewsa Tîmîn, li zincîra ARN-yê de Urasîl heye]][[ARN-peyamber]] ARN-guhêzer ARN- rîbozomî Ji bilî van ARN-yan di xaneyên navikrasteqîn de du cor ARN-yê din jî kar dikin ji bo rêkxistina zincîra ARN-yan. ARN-ya piçûk a navikê (bi înglîzî: ''small nuclear RNA (snRNA'')) zincîra pêşîn a ARN-ya peyamberê rêk dixe<ref name="Fundamental Molecular Biology">Allison, L. (2007). Fundamental Molecular Biology. Blackwell Publishing Limited.</ref>. ARN-ya piçûk a navikokê (bi înglîzî: ''small nucleolar RNA (snoRNA)'') kar dikin ji bo rêkxistina rêza zincîra ARN-ya rîbozomî.<ref>Kiss, T. (2001), Small nucleolar RNA-guided post-transcriptional modification of cellular RNAs. The EMBO Journal, 20: 3617-3622. [https://doi.org/10.1093/emboj/20.14.3617]</ref> Di xaneyek memikdar de %80yê ARN-ya xaneyê ji ARN-ya rîbozomî pêk tê. Bi qasî %4ê ARN-ya xaneyê ji ARN-ya peyamber pêk tê.%15-16 yê ARN-ya xaneyê jî ARN-ya guhêzer e.<ref>Jiayan Wu, Jingfa Xiao, Zhang Zhang, Xumin Wang, Songnian Hu, Jun Yu,Ribogenomics: the Science and Knowledge of RNA,Genomics, Proteomics & Bioinformatics,Volume 12, Issue 2, 2014, ISSN 1672-0229, [https://doi.org/10.1016/j.gpb.2014.04.002].</ref> === ARN-peyamber (ARN-p) === ARN-peyamber (bi înglîzî: ''messenger RNA (mRNA)'' ) tek şerîd e, ji bo çêkirina proteînan, zanyariyên bomaweyî ji ADN-yê kopî dike û dibe [[rîbozom]]ê, di rîbozomê de li gor zanyariyên ji ADN yê hatinê şandin, proteîn tê çêkirin. Di xaneyê de bi qasî corên proteînan, corên ARN-peyamber tê çêkirin.<ref name="VILLEE"/> Di xaneyên bakteriyan de, ARN-peyamber a nûçebûyî rasterast ji bo çêkirina proteînan tê bikaranîn. Di xaneyên navikrasteqînan (êkaryot) de ARN-ya nûçêbûyî wekî '''ARN-peyamber a destpêk''' (bi înglîzî: ''pre-mRNA'') tê navkirin. Di zincîra ARN-ya destpêk de beşên nekodkirinê heye ji van beşan re tê gotin întron (bi înglîzî: ''introns''), beşên kodkirinê yên ARN-ya despêk jî wekî egzon (bi înglîzî: ''exons'') tê navkirin. Ji ARN-ya destpêk beşên întron bi alîkariya ARN-ya piçûk a navikê (snRNA) tên jêkirin û beşên kodkirinê (egzon) bi hevre tên girêdan, bi vî awayî ARN-peyamber peyda dibe. ARN-peyamber ji navikê derbasî nav sîtoplazmayê dibe û xwe digihîne rîbozomê.<ref name=":0"/> Koma nukleotîdên sêyanî yên ARN-peyamber wekî '''kodon''' tê navkirin. Her kodonek (ji bilî kodonên westanê) ango her sê nukleotîdek, şîfre ye ji bo asîdek amînî. Di rîbozomê de kodonên ARN-peyamber tê xwendin, li gor rêza kodonan, asîdên amînî tên rêzkirin û poroteîn tê çêkirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> === ARN-guhêzer (ARN-g) === ARN-guhêzer (bi înglîzî: ''transfer RNA (tRNA'')) jî pêkhateyek tek şerîdî ye û bi qasî 80 nûkleotîdan lixwe digire.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY">Clark, D. P. (2005). Molecular biology. Elsevier Academic Press.ISBN: 0-12-175551-7 </ref> Di hin beşên ARN-guhêzer de di navbera bazên heman zincîrê de bendên hîdrojenê tên avakirin. Di navbera Adenîn û Urasîlê de bendên duyanî, di navbera Guanîn û Sîtozînê de bendên seyanî çêdibe. Ji ber avabûna bendên hîdrojenê, zincîra nûkletîdên şerîda ARN-yê di hin beşan de çêminî ye û sê badokên xelekî pêk aniye. Bi vî awayî şêweyê taybet ê ARN-guhêzer peyda dibe. Pêkhateya duyemî ya ARN-guhêzer dişibe pelê nefelê<ref name="Cell Biology and Histology">Cell biology and histology / Leslie P. Gartner, James L. Hiatt, Judy M. Strum. — 6th ed. </ref>, pêkhateya seyemî ya wê dişibe “L” ya serberjêr. Di kotahiya serê 3 (3’) yê zîncîra ARN-guhêzer de ji bo girêdana [[asîda amînî]] beşek heye, bi vî awayê ji [[sîtoplazma]]yê asîda amînî hildigire û diguhazîne rîbozomê. Kotahiyek ARN-guhêzer '''dijekodon''' (bi înglîzî: ''anticodon'') lixwe digire. Dijekodon ji sê nukleotîdan pêk tê û tevavkerê kodona ARN-peyamberê ye.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Heke dema dirustkirina proteînê de dijekodon û kodon lihev biguncin, asîda amînî ya li ser ARN-guhêzer bi bendê peptîdê, di zîncîra polîpeptîdê de tê zêdekirin.<ref name="Cell Biology and Histology"/> Her corek ARN-ya guhêzer tenê bi corek asîda amînî ve girê dibe û wê diguhazîne rîbozomê. Ji ber ko hêjmara corên ARN-guhêzer ji hêjmara corên asîdên amînî zêdetir e, gelek asîdên amînî ji aliyê du an jî zêdetir corên ARN-guhêzer ve tê guhaztin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di xaneyek de herî zêde 61 cor ARN-guhêzer cih digire.<ref>Ganesh RB, Maerkl SJ. Biochemistry of Aminoacyl tRNA Synthetase and tRNAs and Their Engineering for Cell-Free and Synthetic Cell Applications. Front Bioeng Biotechnol. 2022 Jul 1;10:918659. doi: 10.3389/fbioe.2022.918659. PMID: 35845409; PMCID: PMC9283866.</ref> === ARN-rîbozomî (ARN-r) === ARN-rîbozomî (bi înglîzî: ''ribosomal RNA(rRNA)'') bi şêweyî gogî ye û di pêkhateya rîbozomê de cih digire. Herwisa dema çêkirina proteînê de wekî enzîm kar dike.<ref name="VILLEE"/> Molekulên ARN-rîbozomî di navikoka xaneyê de tên çêkirin. Li gor qebareya xwe du cor ARN-rîbozomî tê çêkirin, ARN-ya gir û ARN-ya piçûk. Di navikokê de ev herdû beş bi proteînên rîbozomê ve yek dibin û binebeşa piçûk û binebeşa gewre ya rîbozomê pêk tînin. ARN-rîbozomî kar dike ji bo nasîna RNA-peyamber û ARN-guhêzer.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "ribosomal RNA". ''Encyclopedia Britannica'', 20 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/ribosomal-RNA]. Accessed 25 September 2023.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asîdên nukleîk]] [[Kategorî:ARN| ]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Biyoteknolojî]] [[Kategorî:Genetîk]] 3l4cuge1qwijtae9fjjajti7ms5jz9z 2097376 2097373 2026-10-06T18:03:17Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* ARN-peyamber (ARN-p) */ 2097376 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Rîbonukleotîdên ARN-yê ku.svg|thumb|321x321px]] '''Asîda rîbonukleyî (ARN)''' yek ji du corên asîdên nukleyî yên xaneyên zîndeweran e. Di xaneyan de li gel ARN-yê, [[Asîda deoksîrîbonukleyî|asîda deoksîrîbonukleyî (ADN)]] jî cih digire. Hemû zanyariyên bomaweyî di ADN-yê de embarkirî nê. Ango çalakiyên [[xane]]yê li gor ADN-yê tê rêvebirin. ADN jî ji bo birêverina çalakiyên xaneyê, ARN-yê bi kar tîne. ARN (bi înglîzî: ''ribonucleic acid (RNA)'') di xaneyê de ji bo çêkirina [[proteîn]]an tê bikaranîn. Herwiha hin vîrus li dewsa ADN, ARN-yê wekî depoya zanyariyên bomaweyî bî kar tînîn, ji van vîrusan re vîrusên ARN-yî tê gotîn. <ref>Wan, Yao and Chatterjee, Kunal. "RNA". ''Encyclopedia Britannica'', 19 Sep. 2023, [https://www.britannica.com/science/RNA]. Accessed 19 September 2023.</ref> Hin corên ARN-yê jî wekî [[enzîm]] kar dikin. == Pêkhateya ARN-yê == ARN ji zincîrek nukleotîdan pêk tê.[[Nukleotîd]] bi bendê fosfodîesterê bi hev girêdayî ne. Ango nukleotîd yekeyên asîda rîbonukleyî ne. Nukleotîd ji sê beşên sereke pêk tê, koma fosfatî, şekirê pênckarbonî û baza nîtrojenî.<ref name="VILLEE"/> ARN bi gelemperî ji tek şerîdek pêk tê, lê hin corên vîrusên ko li dewsa ADN-yê, ARN-yê wekî molekula embara zanyariyên bomaweyî bi kar tînin de, ARN ji du şerîdan pêk tê.<ref name=":0">Wang D, Farhana A. Biochemistry, RNA Structure. [Updated 2023 Jul 29]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK558999]</ref>. Di xaneyek asayî de heşt cor nukleotîd heye. ADN û ARN her yek çar cor nukleotîd lixwe digirin. Nukleotîdên ARN-yê [[Adenîn]], Guanîn, [[Sîtozîn]] û Urasîl in. Nukleotîdên ADN-yê Adenîn, Tîmîn, Guanîn û Sîtozîn in. Di şekirê pênckarbonî yê nuklotîdên ADN-yê de di karbona duyemîn de oksîjenek kêm e loma ev [[şekir]] wekî şekirê kêmoksîjenî (deoksîrîboz) tê navkirin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Şekirê ARN-yê wekî rîboz tê navkirin. Di hin beşên ARN-yê de di navbera bazên heman zincîrê de bendên hîdrojenê tên avakirin. Di navbera Adenîn û Urasîlê de bendên duyanî, di navbera Guanîn û Sîtozînê de bendên seyanî çêdibe. Di navbera bazên nîtrojenî de avakirina bendên hîdrojenê dibe sedema çêbûna pekhateya duyemî ya ARN-yê, badanên zincîra ARN-yê pêkhateya seyemî ya ARN-yê pêk tîne. == Çêbûna ARN-yê == ARN molekulek firenukleotîdî (polînukleotîdî) ye. Di ARN-yê de nukleotîd bi bendên hevbeş (kovalent) bi hev re girê dibin. Girêdan di navbera rîboza nukleotîdek û fosfata nukleotîda din ve ava dibe. Bi vî awayî stûna zincîra ARN-yê ji dubarebûna girêdana şekir û fosfatan pêk tê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Di Zincîra ARN-yê de di navbera nukleotîdên li pêyhev de bendê hevbeş (kovelendî) ê bi navê '''bendê fosfodîester''' ava dibe. Di bendê fosfodîester de, koma fosfata serê 5ê (5’) ya nukletîdek bi koma hîdroksîl a karbona seyemîna rîboza nukleotîda pêş xwe ve tê girêdan.[[Wêne:Nukleotîd ku.png|thumb|283x283px|Nukleotîd yekeya asîdên nukleyî ne.]]Zanyariyên bomaweyî yên zîndeweran li asîda deoksîrîbonukleyî (ADN) ya zîndeweran de bi şêweyê gen cih digirin. Bi qonaxa libergirtinê (kopîkirin), zanyariyên ADN-yê wekî ARN tê kopîkirin.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Ji ber ko ADN du şerîd e û ARN jî tek şerîd e, ARN tenê yek ji du şerîdên ADN-yê tê kopîkirin. Şerîda ko ARN jê tê kopîkirin wekî '''zincîra qalib''' (bi înglîzî: ''template strand'') tê navkirin. Şerîda ko di çêbûna ARN-yê de cih nagire, wekî '''zincîra kodkirinê''' (bi înglîzî: ''coding strand'') tê navkirin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Hemû corên ARN-yê bi navbeynkariya enzîma ARN-polîmeraz, ji aliyê ADN-yê ve tê çêkirin, ev kar wekî libergirtin (kopîkirin) tê navkirin. Di xaneyên navikseretayî (prokaryot) de corek ARN-polîmeraz kar dike ji bo çêkirina hemû corên ARN-yan. Di xaneyên navikrasteqîn (êkaryot) de ji bo çêkirina her corek ARN, corek ARN-polîmeraz kar dike. ARN-polîmeraz I ji bo çêbûna ARN ya rîbozomî kar dike. Bi çalakiya ARN-polîmeraz II, ARN ya peyamber tê çêkirin. ARN ya guhêzer jî bi navbeynkariya ARN-polîmeraz III ve tê çêkirin.<ref name="Nature Education"> Clancy, S. (2008) DNA transcription. ''Nature Education'' 1(1):41</ref> Ji bo destpêkirina libergirtinê, enzîma ARN-polîmeraz bi beşa promotor a ADN-yê ve dibeste, ADN-ya lûlpeça hevcot vedibe û du zincîr ji hev cihê dibin, zincîra ko nukleotîdên wê temamkerên nukleotîdên ARN-yê ye û ji bo çêkirina ARN-yê kar dike, wekî zîncîra qalip tê navkirin. Zincîra (şerîd) qalip şîfre nade ARN-yê loma hin caran wekî zîncîra nekodkirinê jî tê navkirin. Dema libergirtinê de ARN-polîmeraz zincîra qalib bi aresteya serê 3 ber bi serê 5 ve (3’-5’) bi kar tîne û şerîdek ARN-ya ko nukleotîdên wê temamkerên nûkleotîdên ADN-ya qalip e çêdike. Rêza nukleotîdên ARN-ya nûçêbûyî û ya zincîra kodkirinê heman in. Loma ev zincîra ADN-yê wekî zincîra kodkirinê tê navkirin. Lê li dewsa Tîmîn, li zincîra ARN-yê de Urasîl heye.<ref name="Nature Education"/> == Corên ARN-yê == Gelek corên ARN-yê hene, lê ji vana sê corên sereke, di xaneyên hemû zîndeweran de cih digirin û kar dikin ji bo çêkirina proteînan<ref name="VILLEE"/>. Di xaneyên navikrasteqîn de hemû corên ARN-yê di [[navik]]a xaneyê de bi rêberiya zanyariyên ADN-yê tên çêkirin.<ref name=" Human Physiology">Fox, Stuart Ira.Human Physiology. McGraw-Hill Education, 2016.</ref>[[Wêne:DNA transcription ku.png|thumb|281x281px|Rêza nukleotîdên ARN-ya nûçêbûyî û ya zincîra kodkirinê heman in. Loma ev zincîra ADN-yê wekî zincîra kodkirinê tê navkirin. Lê li dewsa Tîmîn, li zincîra ARN-yê de Urasîl heye]][[ARN-peyamber]] ARN-guhêzer ARN- rîbozomî Ji bilî van ARN-yan di xaneyên navikrasteqîn de du cor ARN-yê din jî kar dikin ji bo rêkxistina zincîra ARN-yan. ARN-ya piçûk a navikê (bi înglîzî: ''small nuclear RNA (snRNA'')) zincîra pêşîn a ARN-ya peyamberê rêk dixe<ref name="Fundamental Molecular Biology">Allison, L. (2007). Fundamental Molecular Biology. Blackwell Publishing Limited.</ref>. ARN-ya piçûk a navikokê (bi înglîzî: ''small nucleolar RNA (snoRNA)'') kar dikin ji bo rêkxistina rêza zincîra ARN-ya rîbozomî.<ref>Kiss, T. (2001), Small nucleolar RNA-guided post-transcriptional modification of cellular RNAs. The EMBO Journal, 20: 3617-3622. [https://doi.org/10.1093/emboj/20.14.3617]</ref> Di xaneyek memikdar de %80yê ARN-ya xaneyê ji ARN-ya rîbozomî pêk tê. Bi qasî %4ê ARN-ya xaneyê ji ARN-ya peyamber pêk tê.%15-16 yê ARN-ya xaneyê jî ARN-ya guhêzer e.<ref>Jiayan Wu, Jingfa Xiao, Zhang Zhang, Xumin Wang, Songnian Hu, Jun Yu,Ribogenomics: the Science and Knowledge of RNA,Genomics, Proteomics & Bioinformatics,Volume 12, Issue 2, 2014, ISSN 1672-0229, [https://doi.org/10.1016/j.gpb.2014.04.002].</ref> === ARN-peyamber (ARN-p) === ARN-peyamber (bi înglîzî: ''messenger RNA (mRNA)'' ) tek şerîd e, ji bo çêkirina proteînan, zanyariyên bomaweyî ji ADN-yê kopî dike û dibe [[rîbozom]]ê, di rîbozomê de li gor zanyariyên ji ADN yê hatinê şandin, proteîn tê çêkirin. Di xaneyê de bi qasî corên proteînan, corên ARN-peyamber tê çêkirin.<ref name="VILLEE"/> Di xaneyên bakteriyan de, ARN-peyamber a nûçebûyî rasterast ji bo çêkirina proteînan tê bikaranîn. Di xaneyên navikrasteqînan (êkaryot) de ARN-ya nûçêbûyî wekî '''ARN-peyamber a destpêk''' (bi înglîzî: ''pre-mRNA'') tê navkirin. Di zincîra ARN-ya destpêk de beşên nekodkirinê heye ji van beşan re tê gotin întron (bi înglîzî: ''introns''), beşên kodkirinê yên ARN-ya despêk jî wekî egzon (bi înglîzî: ''exons'') tê navkirin. Ji ARN-ya destpêk beşên întron bi alîkariya ARN-ya piçûk a navikê (snRNA) tên jêkirin û beşên kodkirinê (egzon) bi hevre tên girêdan, bi vî awayî ARN-peyamber peyda dibe. ARN-peyamber ji navikê derbasî nav sîtoplazmayê dibe û xwe digihîne rîbozomê.<ref name=":0"/> Koma nukleotîdên sêyanî yên ARN-peyamberê wekî '''kodon''' tê navkirin. Her kodonek (ji bilî kodonên westanê) ango her sê nukleotîdek, şîfre ye ji bo asîdek amînî. Di rîbozomê de kodonên ARN-peyamberê tê xwendin, li gor rêza kodonan, asîdên amînî tên rêzkirin û poroteîn tê çêkirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> === ARN-guhêzer (ARN-g) === ARN-guhêzer (bi înglîzî: ''transfer RNA (tRNA'')) jî pêkhateyek tek şerîdî ye û bi qasî 80 nûkleotîdan lixwe digire.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY">Clark, D. P. (2005). Molecular biology. Elsevier Academic Press.ISBN: 0-12-175551-7 </ref> Di hin beşên ARN-guhêzerê de di navbera bazên heman zincîrê de bendên hîdrojenê tên avakirin. Di navbera Adenîn û Urasîlê de bendên duyanî, di navbera Guanîn û Sîtozînê de bendên seyanî çêdibe. Ji ber avabûna bendên hîdrojenê, zincîra nukleotîdên şerîda ARN-yê di hin beşan de çêminî ye û sê badokên xelekî pêk aniye. Bi vî awayî şêweyî taybet ê ARN-guhêzerê peyda dibe. Pêkhateya duyemî ya ARN-guhêzer dişibe pelê nefelê<ref name="Cell Biology and Histology">Cell biology and histology / Leslie P. Gartner, James L. Hiatt, Judy M. Strum. — 6th ed. </ref>, pêkhateya seyemî ya wê dişibe “L” ya serberjêr. Di kotahiya serê 3 (3’) yê zincîra ARN-guhêzerê de ji bo girêdana [[asîda amînî]] beşek heye, bi vî awayê ji [[sîtoplazma]]yê asîda amînî hildigire û diguhazîne rîbozomê. Kotahiyek ARN-guhêzerê '''dijekodon''' (bi înglîzî: ''anticodon'') lixwe digire. Dijekodon ji sê nukleotîdan pêk tê û tevavkerê kodona ARN-peyamberê ye.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Heke dema çêkirina proteînê de dijekodon û kodon lihev biguncin, asîda amînî ya li ser ARN-guhêzerê bi bendê peptîdê, di zîncîra polîpeptîdê de tê zêdekirin.<ref name="Cell Biology and Histology"/> Her corek ARN-guhêzer tenê bi corek asîda amînî ve girê dibe û wê diguhazîne rîbozomê. Ji ber ko hejmara corên ARN-guhêzer ji hejmara corên asîdên amînî zêdetir e, gelek asîdên amînî ji aliyê du an jî zêdetir corên ARN-guhêzer ve tê guhaztin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di xaneyek de herî zêde 61 cor ARN-guhêzer cih digire.<ref>Ganesh RB, Maerkl SJ. Biochemistry of Aminoacyl tRNA Synthetase and tRNAs and Their Engineering for Cell-Free and Synthetic Cell Applications. Front Bioeng Biotechnol. 2022 Jul 1;10:918659. doi: 10.3389/fbioe.2022.918659. PMID: 35845409; PMCID: PMC9283866.</ref> === ARN-rîbozomî (ARN-r) === ARN-rîbozomî (bi înglîzî: ''ribosomal RNA(rRNA)'') bi şêweyî gogî ye û di pêkhateya rîbozomê de cih digire. Herwisa dema çêkirina proteînê de wekî enzîm kar dike.<ref name="VILLEE"/> Molekulên ARN-rîbozomî di navikoka xaneyê de tên çêkirin. Li gor qebareya xwe du cor ARN-rîbozomî tê çêkirin, ARN-ya gir û ARN-ya piçûk. Di navikokê de ev herdu beş bi proteînên rîbozomê ve yek dibin û binebeşa piçûk û binebeşa gewre ya rîbozomê pêk tînin. ARN-rîbozomî kar dike ji bo nasîna ARN-peyamber û ARN-guhêzer.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "ribosomal RNA". ''Encyclopedia Britannica'', 20 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/ribosomal-RNA]. Accessed 25 September 2023.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asîdên nukleîk]] [[Kategorî:ARN| ]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Biyoteknolojî]] [[Kategorî:Genetîk]] scx0us4834tqv7ib25ud7hqn2pv8bce 2097377 2097376 2026-10-06T18:11:12Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* ARN-guhêzer (ARN-g) */ 2097377 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Rîbonukleotîdên ARN-yê ku.svg|thumb|321x321px]] '''Asîda rîbonukleyî (ARN)''' yek ji du corên asîdên nukleyî yên xaneyên zîndeweran e. Di xaneyan de li gel ARN-yê, [[Asîda deoksîrîbonukleyî|asîda deoksîrîbonukleyî (ADN)]] jî cih digire. Hemû zanyariyên bomaweyî di ADN-yê de embarkirî nê. Ango çalakiyên [[xane]]yê li gor ADN-yê tê rêvebirin. ADN jî ji bo birêverina çalakiyên xaneyê, ARN-yê bi kar tîne. ARN (bi înglîzî: ''ribonucleic acid (RNA)'') di xaneyê de ji bo çêkirina [[proteîn]]an tê bikaranîn. Herwiha hin vîrus li dewsa ADN, ARN-yê wekî depoya zanyariyên bomaweyî bî kar tînîn, ji van vîrusan re vîrusên ARN-yî tê gotîn. <ref>Wan, Yao and Chatterjee, Kunal. "RNA". ''Encyclopedia Britannica'', 19 Sep. 2023, [https://www.britannica.com/science/RNA]. Accessed 19 September 2023.</ref> Hin corên ARN-yê jî wekî [[enzîm]] kar dikin. == Pêkhateya ARN-yê == ARN ji zincîrek nukleotîdan pêk tê.[[Nukleotîd]] bi bendê fosfodîesterê bi hev girêdayî ne. Ango nukleotîd yekeyên asîda rîbonukleyî ne. Nukleotîd ji sê beşên sereke pêk tê, koma fosfatî, şekirê pênckarbonî û baza nîtrojenî.<ref name="VILLEE"/> ARN bi gelemperî ji tek şerîdek pêk tê, lê hin corên vîrusên ko li dewsa ADN-yê, ARN-yê wekî molekula embara zanyariyên bomaweyî bi kar tînin de, ARN ji du şerîdan pêk tê.<ref name=":0">Wang D, Farhana A. Biochemistry, RNA Structure. [Updated 2023 Jul 29]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK558999]</ref>. Di xaneyek asayî de heşt cor nukleotîd heye. ADN û ARN her yek çar cor nukleotîd lixwe digirin. Nukleotîdên ARN-yê [[Adenîn]], Guanîn, [[Sîtozîn]] û Urasîl in. Nukleotîdên ADN-yê Adenîn, Tîmîn, Guanîn û Sîtozîn in. Di şekirê pênckarbonî yê nuklotîdên ADN-yê de di karbona duyemîn de oksîjenek kêm e loma ev [[şekir]] wekî şekirê kêmoksîjenî (deoksîrîboz) tê navkirin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Şekirê ARN-yê wekî rîboz tê navkirin. Di hin beşên ARN-yê de di navbera bazên heman zincîrê de bendên hîdrojenê tên avakirin. Di navbera Adenîn û Urasîlê de bendên duyanî, di navbera Guanîn û Sîtozînê de bendên seyanî çêdibe. Di navbera bazên nîtrojenî de avakirina bendên hîdrojenî dibe sedema çêbûna pekhateya duyemî ya ARN-yê, badanên zincîra ARN-yê pêkhateya seyemî ya ARN-yê pêk tîne. == Çêbûna ARN-yê == ARN molekulek firenukleotîdî (polînukleotîdî) ye. Di ARN-yê de nukleotîd bi bendên hevbeş (kovalent) bi hev re girê dibin. Girêdan di navbera rîboza nukleotîdek û fosfata nukleotîda din ve ava dibe. Bi vî awayî stûna zincîra ARN-yê ji dubarebûna girêdana şekir û fosfatan pêk tê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Di Zincîra ARN-yê de di navbera nukleotîdên li pêyhev de bendê hevbeş (kovelendî) ê bi navê '''bendê fosfodîester''' ava dibe. Di bendê fosfodîester de, koma fosfata serê 5ê (5’) ya nukletîdek bi koma hîdroksîl a karbona seyemîna rîboza nukleotîda pêş xwe ve tê girêdan.[[Wêne:Nukleotîd ku.png|thumb|283x283px|Nukleotîd yekeya asîdên nukleyî ne.]]Zanyariyên bomaweyî yên zîndeweran li asîda deoksîrîbonukleyî (ADN) ya zîndeweran de bi şêweyê gen cih digirin. Bi qonaxa libergirtinê (kopîkirin), zanyariyên ADN-yê wekî ARN tê kopîkirin.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Ji ber ko ADN du şerîd e û ARN jî tek şerîd e, ARN tenê yek ji du şerîdên ADN-yê tê kopîkirin. Şerîda ko ARN jê tê kopîkirin wekî '''zincîra qalib''' (bi înglîzî: ''template strand'') tê navkirin. Şerîda ko di çêbûna ARN-yê de cih nagire, wekî '''zincîra kodkirinê''' (bi înglîzî: ''coding strand'') tê navkirin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Hemû corên ARN-yê bi navbeynkariya enzîma ARN-polîmeraz, ji aliyê ADN-yê ve tê çêkirin, ev kar wekî libergirtin (kopîkirin) tê navkirin. Di xaneyên navikseretayî (prokaryot) de corek ARN-polîmeraz kar dike ji bo çêkirina hemû corên ARN-yan. Di xaneyên navikrasteqîn (êkaryot) de ji bo çêkirina her corek ARN, corek ARN-polîmeraz kar dike. ARN-polîmeraz I ji bo çêbûna ARN ya rîbozomî kar dike. Bi çalakiya ARN-polîmeraz II, ARN ya peyamber tê çêkirin. ARN ya guhêzer jî bi navbeynkariya ARN-polîmeraz III ve tê çêkirin.<ref name="Nature Education"> Clancy, S. (2008) DNA transcription. ''Nature Education'' 1(1):41</ref> Ji bo destpêkirina libergirtinê, enzîma ARN-polîmeraz bi beşa promotor a ADN-yê ve dibeste, ADN-ya lûlpeça hevcot vedibe û du zincîr ji hev cihê dibin, zincîra ko nukleotîdên wê temamkerên nukleotîdên ARN-yê ye û ji bo çêkirina ARN-yê kar dike, wekî zîncîra qalip tê navkirin. Zincîra (şerîd) qalip şîfre nade ARN-yê loma hin caran wekî zîncîra nekodkirinê jî tê navkirin. Dema libergirtinê de ARN-polîmeraz zincîra qalib bi aresteya serê 3 ber bi serê 5 ve (3’-5’) bi kar tîne û şerîdek ARN-ya ko nukleotîdên wê temamkerên nûkleotîdên ADN-ya qalip e çêdike. Rêza nukleotîdên ARN-ya nûçêbûyî û ya zincîra kodkirinê heman in. Loma ev zincîra ADN-yê wekî zincîra kodkirinê tê navkirin. Lê li dewsa Tîmîn, li zincîra ARN-yê de Urasîl heye.<ref name="Nature Education"/> == Corên ARN-yê == Gelek corên ARN-yê hene, lê ji vana sê corên sereke, di xaneyên hemû zîndeweran de cih digirin û kar dikin ji bo çêkirina proteînan<ref name="VILLEE"/>. Di xaneyên navikrasteqîn de hemû corên ARN-yê di [[navik]]a xaneyê de bi rêberiya zanyariyên ADN-yê tên çêkirin.<ref name=" Human Physiology">Fox, Stuart Ira.Human Physiology. McGraw-Hill Education, 2016.</ref>[[Wêne:DNA transcription ku.png|thumb|281x281px|Rêza nukleotîdên ARN-ya nûçêbûyî û ya zincîra kodkirinê heman in. Loma ev zincîra ADN-yê wekî zincîra kodkirinê tê navkirin. Lê li dewsa Tîmîn, li zincîra ARN-yê de Urasîl heye]][[ARN-peyamber]] ARN-guhêzer ARN- rîbozomî Ji bilî van ARN-yan di xaneyên navikrasteqîn de du cor ARN-yê din jî kar dikin ji bo rêkxistina zincîra ARN-yan. ARN-ya piçûk a navikê (bi înglîzî: ''small nuclear RNA (snRNA'')) zincîra pêşîn a ARN-ya peyamberê rêk dixe<ref name="Fundamental Molecular Biology">Allison, L. (2007). Fundamental Molecular Biology. Blackwell Publishing Limited.</ref>. ARN-ya piçûk a navikokê (bi înglîzî: ''small nucleolar RNA (snoRNA)'') kar dikin ji bo rêkxistina rêza zincîra ARN-ya rîbozomî.<ref>Kiss, T. (2001), Small nucleolar RNA-guided post-transcriptional modification of cellular RNAs. The EMBO Journal, 20: 3617-3622. [https://doi.org/10.1093/emboj/20.14.3617]</ref> Di xaneyek memikdar de %80yê ARN-ya xaneyê ji ARN-ya rîbozomî pêk tê. Bi qasî %4ê ARN-ya xaneyê ji ARN-ya peyamber pêk tê.%15-16 yê ARN-ya xaneyê jî ARN-ya guhêzer e.<ref>Jiayan Wu, Jingfa Xiao, Zhang Zhang, Xumin Wang, Songnian Hu, Jun Yu,Ribogenomics: the Science and Knowledge of RNA,Genomics, Proteomics & Bioinformatics,Volume 12, Issue 2, 2014, ISSN 1672-0229, [https://doi.org/10.1016/j.gpb.2014.04.002].</ref> === ARN-peyamber (ARN-p) === ARN-peyamber (bi înglîzî: ''messenger RNA (mRNA)'' ) tek şerîd e, ji bo çêkirina proteînan, zanyariyên bomaweyî ji ADN-yê kopî dike û dibe [[rîbozom]]ê, di rîbozomê de li gor zanyariyên ji ADN yê hatinê şandin, proteîn tê çêkirin. Di xaneyê de bi qasî corên proteînan, corên ARN-peyamber tê çêkirin.<ref name="VILLEE"/> Di xaneyên bakteriyan de, ARN-peyamber a nûçebûyî rasterast ji bo çêkirina proteînan tê bikaranîn. Di xaneyên navikrasteqînan (êkaryot) de ARN-ya nûçêbûyî wekî '''ARN-peyamber a destpêk''' (bi înglîzî: ''pre-mRNA'') tê navkirin. Di zincîra ARN-ya destpêk de beşên nekodkirinê heye ji van beşan re tê gotin întron (bi înglîzî: ''introns''), beşên kodkirinê yên ARN-ya despêk jî wekî egzon (bi înglîzî: ''exons'') tê navkirin. Ji ARN-ya destpêk beşên întron bi alîkariya ARN-ya piçûk a navikê (snRNA) tên jêkirin û beşên kodkirinê (egzon) bi hevre tên girêdan, bi vî awayî ARN-peyamber peyda dibe. ARN-peyamber ji navikê derbasî nav sîtoplazmayê dibe û xwe digihîne rîbozomê.<ref name=":0"/> Koma nukleotîdên sêyanî yên ARN-peyamberê wekî '''kodon''' tê navkirin. Her kodonek (ji bilî kodonên westanê) ango her sê nukleotîdek, şîfre ye ji bo asîdek amînî. Di rîbozomê de kodonên ARN-peyamberê tê xwendin, li gor rêza kodonan, asîdên amînî tên rêzkirin û poroteîn tê çêkirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> === ARN-guhêzer (ARN-g) === ARN-guhêzer (bi înglîzî: ''transfer RNA (tRNA'')) jî pêkhateyek tek şerîdî ye û bi qasî 80 nûkleotîdan lixwe digire.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY">Clark, D. P. (2005). Molecular biology. Elsevier Academic Press.ISBN: 0-12-175551-7 </ref> Di hin beşên ARN-guhêzerê de di navbera bazên heman zincîrê de bendên hîdrojenê tên avakirin. Di navbera Adenîn û Urasîlê de bendên duyanî, di navbera Guanîn û Sîtozînê de bendên seyanî çêdibe. Ji ber avabûna bendên hîdrojenê, zincîra nukleotîdên şerîda ARN-yê di hin beşan de çêminî ye û sê badokên xelekî pêk aniye. Bi vî awayî şêweyî taybet ê ARN-guhêzerê peyda dibe. Pêkhateya duyemî ya ARN-guhêzer dişibe pelê nefelê<ref name="Cell Biology and Histology">Cell biology and histology / Leslie P. Gartner, James L. Hiatt, Judy M. Strum. — 6th ed. </ref>, pêkhateya seyemî ya wê dişibe “L” ya serberjêr. Di kotahiya serê 3 (3’) yê zincîra ARN-guhêzerê de ji bo girêdana [[asîda amînî]] beşek heye, bi vî awayê ji [[sîtoplazma]]yê asîda amînî hildigire û diguhazîne rîbozomê. Kotahiyek ARN-guhêzerê '''dijekodon''' (bi înglîzî: ''anticodon'') lixwe digire. Dijekodon ji sê nukleotîdan pêk tê û tevavkerê kodona ARN-peyamberê ye.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Heke dema çêkirina proteînê de dijekodon û kodon lihev biguncin, asîda amînî ya li ser ARN-guhêzerê bi bendê peptîdê, di zincîra polîpeptîdê de tê zêdekirin.<ref name="Cell Biology and Histology"/> Her corek ARN-guhêzer tenê bi corek asîda amînî ve girê dibe û wê diguhazîne rîbozomê. Ji ber ko hejmara corên ARN-guhêzer ji hejmara corên asîdên amînî zêdetir e, gelek asîdên amînî ji aliyê du an jî zêdetir corên ARN-guhêzer ve tê guhaztin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di xaneyek de herî zêde 61 cor ARN-guhêzer cih digire.<ref>Ganesh RB, Maerkl SJ. Biochemistry of Aminoacyl tRNA Synthetase and tRNAs and Their Engineering for Cell-Free and Synthetic Cell Applications. Front Bioeng Biotechnol. 2022 Jul 1;10:918659. doi: 10.3389/fbioe.2022.918659. PMID: 35845409; PMCID: PMC9283866.</ref> === ARN-rîbozomî (ARN-r) === ARN-rîbozomî (bi înglîzî: ''ribosomal RNA(rRNA)'') bi şêweyî gogî ye û di pêkhateya rîbozomê de cih digire. Herwisa dema çêkirina proteînê de wekî enzîm kar dike.<ref name="VILLEE"/> Molekulên ARN-rîbozomî di navikoka xaneyê de tên çêkirin. Li gor qebareya xwe du cor ARN-rîbozomî tê çêkirin, ARN-ya gir û ARN-ya piçûk. Di navikokê de ev herdu beş bi proteînên rîbozomê ve yek dibin û binebeşa piçûk û binebeşa gewre ya rîbozomê pêk tînin. ARN-rîbozomî kar dike ji bo nasîna ARN-peyamber û ARN-guhêzer.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "ribosomal RNA". ''Encyclopedia Britannica'', 20 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/ribosomal-RNA]. Accessed 25 September 2023.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asîdên nukleîk]] [[Kategorî:ARN| ]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Biyoteknolojî]] [[Kategorî:Genetîk]] tr003a88qrisfpivjmanrkjii2e1pzg 0 44097 2097448 2097239 2026-10-07T04:41:37Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 25 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097448 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360|sernav=Okyanûsya}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |roja-arşîvê=2017-02-04 |url-status=dead}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |roja-arşîvê=2017-02-04 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2014-08-21 |url-status=bot: unknown}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201125203/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |roja-arşîvê=2020-12-01 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201020150104/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2020-10-20 |url-status=dead}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2017-09-16 |url-status=bot: unknown}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=10 December 2019 |url-status=bot: unknown}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |roja-arşîvê=2011-10-05 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2010-09-08 |url-status=dead}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye.<ref>{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-15 |url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn |sernav=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-10-05}}</ref> Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92,<ref>{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-15 |url-status=bot: unknown}}</ref> li Mîkronezyayê ji %93<ref>{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-15 |url-status=bot: unknown}}</ref> û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin.<ref>{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-15 |url-status=bot: unknown}}</ref> Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Messengers of the gods: tribal elders reveal the ancient wisdom of the earth |paşnav=Cowan |pêşnav=James |weşanger=Bell Tower |tarîx=1993 |isbn=978-0-517-58757-7 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=2018 Census totals by topic national highlights |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2020-04-13 |url-status=bot: unknown}}</ref> Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye".<ref>{{Cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |sernav=Cultural diversity in Australia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160425232111/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2016-04-25 |url-status=bot: unknown}}</ref> Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e.<ref>{{Cite web |url=http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |sernav=Mosque soon to open in Uliga |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130813171435/http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-13 |url-status=bot: unknown}}</ref> Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e.<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/FIJI-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=International Religious Freedom Report}}</ref> Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/media-centre/media-releases/2021-census-shows-changes-australias-religious-diversity |sernav=2021 Census shows changes in Australia's religious diversity {{!}} Australian Bureau of Statistics}}</ref> Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=Table 26, 2018 Census Data – Tables}}</ref> Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/21867 |sernav=God is inside, says Hindu}}</ref> Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya Zelandaya Nû wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |sernav=First Australian-born governor-genera |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220301202007/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2022-03-01 |url-status=bot: unknown}}</ref> Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/10/prince-philip-south-sea-island-god-duke-of-edinburgh |sernav=Prince Philip: the unlikely but willing Pacific deity {{!}} Prince Philip}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56713953 |sernav=Prince Philip: The Vanuatu tribes mourning the death of their 'god' |malper=www.bbc.com |tarîx=2021-04-12 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en-GB}}</ref> === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=Main Features - Cultural Diversity in Australia |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2012-06-21 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |weşanger=Australian Bureau of Statistics |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=}}</ref> Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com.au/books/edition/Island_Realm/gcEJAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&dq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&printsec=frontcover |sernav=Island Realm: A Pacific Panorama |malper=www.google.com.au |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en}}</ref> û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=lYouAAAAMAAJ&q=%22multitude%22+oceania+%22linguistics%22 |sernav=Current Trends in Linguistics: Linguistics in Oceania}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbosa da Silva |pêşnav=Diego |tarîx=2019 |sernav=Language policy in Oceania |url=https://www.scielo.br/j/alfa/a/YPntRnVWDW5F8P8PYfJGPKd/?lang=en |kovar=Alfa: Revista de Linguística (São José do Rio Preto) |ziman=en |weşanger=Universidade Estadual Paulista Júlio de Mesquita Filho |cild=63 |rr=317–347 |doi=10.1590/1981-5794-1909-4 |issn=0002-5216}}</ref> Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî.<ref>{{Cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3412.0Main+Features52015-16?opendocument&tabname=Summary&prodno=3412.0&issue=2015-16&num=&view= |sernav=Main Features – Net Overseas Migration |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010010130/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3412.0Main+Features52015-16?opendocument&tabname=Summary&prodno=3412.0&issue=2015-16&num=&view= |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2017-10-10 |url-status=bot: unknown}}</ref> Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanûsyaye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin.<ref>{{Cite web |url=http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages |sernav=Sydney's melting pot of language |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140923055934/http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2014-09-23 |url-status=dead}}</ref> Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/news/inquirer/census-2016-migrants-make-a-cosmopolitan-country/news-story/da01bec138fc8600ea7bb84d1844ea80 |sernav=Census 2016: Migrants make a cosmopolitan country}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://profile.id.com.au/sydney/population |sernav=Population, dwellings, and ethnicity |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140824072945/http://profile.id.com.au/sydney/population |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2014-08-24 |url-status=dead}}</ref> Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê<ref>{{Cite web |url=http://www.oecd.org/gov/regional-policy/50242959.pdf |sernav=Map of greek Islands}}</ref> û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn.<ref>{{Cite web |url=http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/indian/ |sernav=Vicnet Directory Indian Community |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080928011559/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/indian/ |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2008-09-28 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/srilankan/ |sernav=Vicnet Directory Sri Lankan Community |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081016054206/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/srilankan/ |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2008-10-16 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.yarranet.net.au/~acacia/vietcom.htm |sernav=Vietnamese Community Directory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080724113628/http://www.yarranet.net.au/~acacia/vietcom.htm |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2008-07-24 |url-status=dead}}</ref> Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne.<ref>{{Cite web |url=http://www.parliament.nz/en-nz/parl-support/research-papers/00PLSocRP08011/immigration-chronology-selected-events-1840-2008 |sernav=Immigration chronology: selected events 1840–2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.teara.govt.nz/en/immigration-regulation/page-1 |sernav=Immigration regulation |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160604170659/http://www.teara.govt.nz/en/immigration-regulation/page-1 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2016-06-04 |url-status=bot: unknown}}</ref> Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene.<ref>{{Cite web |url=http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |sernav=2013 Census QuickStats about culture and identity – data tables |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140524102811/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2014-05-24 |url-status=dead}}</ref> Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-population-california-idUSBRE91006920130201 |sernav=California's Hispanic population projected to outnumber white in 2014}}</ref> Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=V6YNAAAAQAAJ&pg=PA42 |sernav=The missionary gazetteer: comprising a geographical and statistical account}}</ref> Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffman |pêşnav=Frederic L. |tarîx=1899-09-01 |sernav=The Portuguese Population in the United States |url=https://doi.org/10.1080/15225437.1899.10504125 |kovar=Publications of the American Statistical Association |weşanger=Taylor & Francis |cild=6 |hejmar=47 |rr=327–336 |doi=10.1080/15225437.1899.10504125 |issn=1522-5437}}</ref> Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Puerto Rican diaspora: historical perspectives |weşanger=Temple University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59213-412-0 |cih=Philadelphia |paşnavê-edîtor=Whalen |pêşnavê-edîtor=Carmen Teresa |paşnavê-edîtor2=Vázquez-Hernández |pêşnavê-edîtor2=Víctor}}</ref> Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Borderline: Australia's Response to Refugees and Asylum Seekers in the Wake of the Tampa |paşnav=Mares |pêşnav=Peter |weşanger=UNSW Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-86840-789-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiPAMuTaQFEC}}</ref> === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsyayê bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.survivalinternational.org/news/2191 |sernav=BBC: First contact with isolated tribes? |malper=www.survivalinternational.org |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en |paşnav=International |pêşnav=Survival}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] azorho74ly2mpse5wz0vsyi8qwpvup1 0 46333 2097443 2025963 2026-10-07T01:40:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097443 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Ehvaz''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: اهواز) bajarê herî mezin û navenda îdarî a [[Xûzistan (parêzgeh)|parêzgeha Xûzistan]] a [[Îran]]ê ye.<ref name="Khuzestan Province Structure">{{cite report|title=Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the national divisions of Khuzestan province, centered in the city of Ahvaz|language=fa|website=rc.majlis.ir|via=Islamic Parliament Research Center|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113029|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717093724/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113029|publisher=Ministry of the Interior, Political and Defense Commission of the Government Board|last=Habibi|first=Hassan|archive-date=17 July 2014|date=26 July 2014|orig-date=Approved 21 June 1369|id=Proposal 3233.1.5.53; Letter 907-93808; Notification 82830/T126K|access-date=25 January 2024}}</ref> Li bajêr bi piranî [[Gelê Farsê|fars]] dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=http://anthropologyandculture.com/fa/easyblog/1656-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%8C-%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%A7%D8%B2 |sernav=برگه داده های شهری(10)، اهواز - انسان شناسی و فرهنگ |malper=web.archive.org |tarîx=2019-07-22 |roja-gihiştinê=2025-02-14 |roja-arşîvê=2019-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190722062246/http://anthropologyandculture.com/fa/easyblog/1656-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%8C-%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%A7%D8%B2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> lê hindikahiyên mezin weke [[ereb]], [[kurd]] an [[qaşqayî]] jî tên dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes |sernav=Kurdish Tribes |malper=Encyclopaedia Iranica |tarîx=20 tîrmeh 2004 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715149/%da%a9%d8%b1%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%ae%d9%88%d8%b2%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d9%87-%d9%85%d8%ab%d8%a7%d8%a8%d9%87-%d9%be%d9%84-%d8%a7%d8%b1%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b7%db%8c-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d8%ac%d9%86%d9%88%d8%a8-%d8%b9%d8%b1%d8%a7%d9%82 |sernav=کردهای خوزستان به مثابه پل ارتباطی ایران و جنوب عراق |tercimeya-sernav=The Kurds of Khuzestan as a bridge between Iran and southern Iraq |malper=noormags.ir |ziman=fa |roja-gihiştinê=2025-03-05 |roja-arşîvê=2025-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250303223234/https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715149/%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D9%84-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ehvaz di nav devera metropolê de zêdetirî 1.3 milyon mirovî ye. Encamên serjimariyê zêdebûnek domdar a nifûsê destnîşan dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21482/ahvaz/population |sernav=Ahvaz, Iran Metro Area Population 1950-2025 |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2025-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250516054349/https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21482/ahvaz/population |roja-arşîvê=2025-05-16 |url-status=dead }}</ref> Wekî çemê herî avî li Îranê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://water.fanack.com/iran/water-resources-in-iran/ |sernav=Water Resources and Quality in Iran |malper=Fanack Water |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en-US }}</ref> çemê Karûnê di navenda bajêr re diherike, ku yek ji du çemên gemarî yên Îranê ye, li kêleka [[Şetelereb]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/php/iran-khuzestan.php |sernav=Khuzestan (Iran): Counties & Cities - Population Statistics, Charts and Map |malper=www.citypopulation.de }}</ref> Ehvazê ji ber gelek pirên mezin ên ku li ser çemê Karûnê ji bo hêsankirina çûnûhatina di navbera rojhilat û rojavayê bajêr de hatine çêkirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mehrnews.com/news/3581140/%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%BE%D9%84-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%DB%B9-%D9%BE%D9%84-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86 |sernav=اهواز شهر پل‌های زیبا/ وجود ۹ پل بر رودخانه کارون |malper=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |tarîx=2016-03-16 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=fa }}</ref> wekê bajarê pîran hatiye binavkirin. Li gel bajarên din ên Parêzgeha Xûzistanê Evhaz ji sedsala 20an vir ve wekê paytexta [[neft]]ê ya Îranê tê zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hein |pêşnav=Carola |paşnav2=Sedighi |pêşnav2=Mohamad |tarîx=2016-09-01 |sernav=Iran’s Global Petroleumscape: The Role of Oil in Shaping Khuzestan and Tehran |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13264826.2018.1379110 |kovar=Architectural Theory Review |cild=21 |hejmar=3 |rr=349–374 |doi=10.1080/13264826.2018.1379110 |issn=1326-4826 }}</ref> == Erdnîgarî == === Cih û rê === Ahvaz 100 kîlometre li bakur-rojhilatê [[Abadan]]ê ye û ji bilî firokexaneyek yek rêgezê bi rêyên jêrîn ve tê gihîştin: * [[Tehran]]-[[Xoremşehr]] Riya hesinî a netewî * [[Wêne:Iran First Level Road 39.png|18px|link=Road 39 (Iran)]] Ahvaz-[[Abadan, Iran|Abadan]] Otoban (145 kîlometre) * [[Wêne:Iran First Level Road 37.png|18px|link=Road 37 (Iran)]] Ahvaz-[[Andimeshk]] Otoban (150 kîlometre) * [[Wêne:Road5.png|13px|link=Freeway 5 (Iran)]] Ahvaz-[[Bandar Imam Khomeini]] Şahrê (175 kîlometre) Ehwaz ku mezintirîn bajarê parêzgehê ye, ji du navçeyên cihê pêk tê: beşa nû ya Ehvazê ku navenda îdarî û pîşesazî ye, ku li rexê rastê çemê Karûnê hatiye avakirin û deverên niştecihbûnê li beşa kevn a bajêr, li rexê çepê têne dîtin. === Avhewa === Ehvaz xwedan avhewa çolê ya jêr-tropîkal a germ e, bi havînên dirêj, pir germ û zivistanên sar û kurt. Germahiya havînê bi rêkûpêk herî kêm 45&nbsp;°C, carinan ji 50&nbsp;°C derbas dibe,<ref name="hottest">{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/cities/2015/jul/22/where-world-hottest-city-kuwait-karachi-ahvaz |sernav=Where is the world's hottest city? |malper=the Guardian |tarîx=22 tîrmeh 2015 |roja-gihiştinê=3 adar 2016 }}</ref> bi gelek bahoz û tozê re ku di heyama havînê de hevpar in. Lêbelê, di zivistanan de, germahiya herî kêm dikare li dora 5&nbsp;°C dakeve. Zivistanan li Ehvazê berf nema. Rêjeya barana salane dora 230 mm e. Di 29ê hezîrana 2017an de germahî gihîşt 54&nbsp;°C.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=30 hezîran 2017 |sernav=Temperatures in Iranian city of Ahvaz hit 129.2F (54C), near hottest on Earth in modern measurements |url=https://www.independent.co.uk/Weather/iran-ahvaz-hottest-temperature-ever-recorded-world-record-extreme-death-valley-california-a7815771.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170630170040/http://www.independent.co.uk/Weather/iran-ahvaz-hottest-temperature-ever-recorded-world-record-extreme-death-valley-california-a7815771.html |roja-arşîvê=30 hezîran 2017 |roja-gihiştinê=30 hezîran 2017 |xebat=The Independent }}</ref> Wekî din, xala dewê di 23&nbsp;°C de derketiye ku ji bo germahiya hişk a gelemperî şil e. Digel ku li Ehvazê qet berf nebariyaye jî, di her mehên zivistanê de, di destpêka biharê û dawiya payîzê de serma tê tomarkirin û berê jî daketiye -7,0&nbsp;°C. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Ahvaz}} {{Navenda parêzgehên Îranê}} {{Parêzgeha Xûzistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Xûzistanê]] [[Kategorî:Ehvaz| ]] [[Kategorî:Erdeşêrê Yekê]] [[Kategorî:Paytextên parêzgehên îranî]] b4h4uzus95pm5lkmyjprahftbvv6i04 0 52670 2097416 1970700 2026-10-06T19:29:21Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2097416 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Ereşkîgal''', xwedaya jin ya cîhana binêard bû. Navê wê weke "[[Kî]], ku wergera wê [[Erd]] û [[Ax]] e . Jê re "xatûna binê erdê" jî hatiye gotin. ereşkîgal, weke "[[xwîşk]]a [[Îştar]]" hatiye tefsîrkirin. [[Irkalla]], ku weke cîhana binêardê ye jî, dem bi dem weke navê xwedayeke jin ya cîhana binêard jî hatiye ziman . Ereşkîgal xwedaya jin ya sereke ya [[Kutha]](Kutha, Cuthah, an jî Cutha), bû. Kutha di demên sumerîyan de bi navê [[Gudua]] hatîya bi navî kirin. Li gorî, hin lêkolînna hatîya kifşkirin ku [[Kutha]], piştre bûya "Kuthah, kurdaxa, kurdha, kurda". Piştre, gotina "kurdistan"ê jî ji wê hatîya afirandin. Ereşkîgal, weke sembola, guharînên di demsalan de jî hatîya ser ziman. Li ser wê re pirr hizir û bawerî hatina afirandin. Wan hizir û bawerîyan, bi awayekî temenê hemû pêşketin û afirandinê mîtolojiya Sumerîyan û Mezopotamya çêkirina. Erekîgal, di vegotina wê ya ku tê ziman de, dunya binêardê, ku "Irkalla" û "Aralu" ku weke nav jê re tê gotin, wê bê xwediyê serwqerîyê. Îştar jî li dunya ser wê bibe xwediyê serwerîyê. di tefsîran de wê piştî serkevtinê dunya were rastkirin. Wê bihûşt, were ava kirin. Ereşkîgal, ku di dema sumerîyan di kêvalbaran bi navê "Allat" jî were seer ziman, wê were dewetkirin li wir. Ereşkîgal, dayika [[Nungal]] e jî. [[Namtar]], weke Nungal, bi [[Enlîl]] re yê wê ya. Weki din jî ereşkîgal bi [[Gugalana]] re kurekî wê yê bi navê [[Ninazu]] bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Mît-şitil}} [[Kategorî:Hekatê]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Xwedabanûyên efsûnî]] [[Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê]] qfyz92bodv3kn027ddr567fm5za64yg 0 64548 2097444 2064213 2026-10-07T02:38:44Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097444 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Jeton Kelmendi | wêne = | sernavê_wêne = Helbestvanê albanîaxiv Jeton Kelmendi | roja_jidayikbûnê = 1978 | cihê_jidayikbûnê = Peja, Kosovo (Serbistana berê) | ziman = [[Albanî]] | malper = {{URL|www.iwabogdani.org/president}} | şanenav = Signature jeton kelmendi.jpg | zarok = Fjala Kelmendi, Noid Kelmendi }} '''Jeton Kelmendi''', [[helbestvan]] û [[rojnamevan]]ekî [[albanî]]axiv e ku di sala 1978an de li bajarê [[Peja]] yê [[Kosovo]]yê ji dayik bûye. Jeton Kelmendi li bajarê xwe dibistan qedand û xwendina xwe ya bilind jî li zanîngeha [[Prîştîna]]yê qedand û piştre hate [[Belçîka]] û niha li [[Bruksel]]ê dijî û kar dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Ew helbestvan û çîroknivîs û rojnamevan e. Helbestên wî wergerîne 22 zimanan û di pir antolojiyan de jî hatine belav kirin. Ew di cihanê de weke balyozxanê helbesta albanî xuya dike. Hêjayî gotinê ye jî ku ew di şerê rizgarkirina Kosovoyê de beşdar bûbû û xebat ji bo wê kiriye. == Helbestên wî == * Sedsaliya sozan (Shekulli i Premtimeve) Helbest 1999 <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jetonkelmendi.page.tl/Books.htm |sernav=Books |weşanger=Jeton Kelmendi |tarîx=2009-07-15 |tarîxa-gihiştinê=2013-07-10 }}</ref> * Li paş bêdengiyê (Përtej Heshtjes) Helbest 2002 * Ku dem piştî nîvro be (if it is afternoon) Helbest 2004 * Li min bibore welato (Më fal pak Atdhe) Helbest 2005 * Penaber Bi kûve diçin (Ku shkojnë ardhjet) Helbest 2007 * Tu gihîştî pêjnên ba (Erdhe për gjurmë të erës) Helbest 2008 * Ji demê re dem nema (Koha kurë të ketë kohë) Helbest 2009 <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unitedworldpoets.com/picture/koha-kure-te-kete-kohe |sernav=Koha kure te kete kohe - Picture |weşanger=Unitedworldpoets.com |tarîx=2013-06-24 |tarîxa-gihiştinê=2013-07-10 |tarîxa-arşîvê=2013-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131005015718/http://www.unitedworldpoets.com/picture/koha-kure-te-kete-kohe |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Gerra ramanan (Rrugëtimi i mendimeve) Helbest 2010 <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amazon.com/RRUG%C3%80TIMI-MENDIMEVE-Poezi-Albanian-Edition/dp/1446672603/ref=sr_1_3?ie=UTF8&qid=1363435079&sr=8-3&keywords=jeton+kelmendi |sernav=RRUGÀTIMI I MENDIMEVE |tarîxa-gihiştinê=2010 }}</ref> * Pîroziya giyan (Pagezimi I shpirtit) Helbest 2012 * Bang ji ramanên jibîr kirî re (Thërras gjërat e harruara) Helbest 2013 == Çîrokên wî == * Keça gotin 2007 <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amazon.com/ZONJA-FJAL%C3%80-DRAM%C3%80-Albanian-Edition/dp/1446688720/ref=sr_1_2?ie=UTF8&qid=1363435079&sr=8-2&keywords=jeton+kelmendi |sernav=ZONJA FJALÀ - DRAMÀ |tarîxa-gihiştinê=2007 }}</ref> * Lîstik û newenka wê 2011 == Nivîsên wî yên siyasî == * Karûbarên Yekîtiya Ewropayê li Kosovo piştî rêzgargirnê 2010/ USA <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amazon.fr/The-Eu-Mission-Kosovo-Post-Independence/dp/1447839102/ref=sr_1_6?ie=UTF8&qid=1408363018&sr=8-6&keywords=jeton+kelmendi |sernav=The Eu Mission In Kosovo Post-Independence }}</ref> * Demek ne baş ji zanînê re 2011/ USA <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amazon.fr/Misionet-Bashkimit-Evropian-konkurruese-bashk%C3%ABpunuese/dp/1291199764/ref=sr_1_4?ie=UTF8&qid=1408363018&sr=8-4&keywords=jeton+kelmendi |sernav=Misionet e Bashkimit Evropian dhe NATO-s, konkurruese apo bashkëpunuese }}</ref> * Karûbarên Nato- Yekîtiya Ewropa, ma ew hevalbende yan jî gavberî ye 2012/ Tîrana/ Albanya. == Wergerên bo zimanên din == * Çiqas bi hêz in ew pelên tenik (Ce mult s-au rãrit scrisorile) bi Romanî * Hilmkişandin (A respiration) bi Hindî * Keça gotin (Dame parol) bi Feransî * Aramiya destpêkê (COMME LE COMMENCEMENT EST SILENCIEUX) bi Feransî <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.harmattan.fr/ |sernav=harmattan.fr |weşanger=harmattan.fr |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2013-07-10 }}</ref> * Penaber bi kûve diçin (ΠΟΥ ΠΑΝΕ ΟΙ ΕΡΧΟΜΟΙ) bi Yonanî * Çawa hez dike (Wie wollen) bi Almanî * Keça gotin (Frau Wor) bi Almanî <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amazon.com/Frau-Drama-German-Jeton-Kelmendi/dp/1471669327/ref=sr_1_1/188-2669009-0068715?s=books&ie=UTF8&qid=1379516833&sr=1-1 |sernav=Frau Wort }}</ref> * Çawa hez dike (Nasil sevmeli) bi Tirkî * Gava destpêkirina demê (НА ВЕРХІВ’Ї ЧАСУ) bi Ukranî <ref>{{Jêder-malper |url=http://botasot.info/kultura/216332/arberia-bredheritese-e-jeton-kelmendit/ |sernav=НА ВЕРХІВ'Ї ЧАСУ }}</ref> * Çawa tuyî bighîje canê xwe (How to reach yourself) bi îngilîzî, li USA * Li ser tepelka dema buhurî (в зените времени истлевшего) bi Rûsi * 34 helbest (首封面) bi Çînî <ref>{{Jêder-malper |url=http://blog.sina.com.cn/s/blog_5f9f84d80102e1jg.html |sernav=The Earth Culture Pres }}</ref> * Bêhnokên ji bo jêbirinê (فواصل للحذف) bi Erebî <ref>{{Jêder-malper |url=http://darsharqiyat.com/about.asp |sernav=دار شرقيات للنشر و التوزيع |weşanger=Darsharqiyat.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2013-07-10 |tarîxa-arşîvê=2013-07-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130715111729/http://darsharqiyat.com/about.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aleftoday.info/article.php?id=8770 |sernav=aleftoday.com |weşanger=Darsharqiyat.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2013-07-10 |tarîxa-arşîvê=2018-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180105011848/http://www.aleftoday.info/article.php?id=8770 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Bîrhatinên giyan (Pensamientos del Alma) bi Spanî 2014 <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amazon.ca/Pensamientos-del-Alma-Jeton-Kelmendi/dp/1291814329 |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2014-03-09 |sernav=Pensamientos del Alma }}</ref> == Karûbarên rewşenbîrî == * Endamê koma rojnamevanên Awropî ye/ Broksêl/ Belcîka. * Endamê Akedîmiya zanist û hunera Awropî ye/ Parîs/ Feransa <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.europeanacademysciencesartsandletters.com/sciences__arts___lettres.ws |sernav=EUROPEAN ACADEMY SCIENCES ARTS LETTERS |tarîxa-gihiştinê=2014-11-18 |tarîxa-arşîvê=2014-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141016171859/http://www.europeanacademysciencesartsandletters.com/sciences__arts___lettres.ws |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Endamê Akedîmiya zanist û hunera Awropî ye/ Kiev/ Ukraine <ref name="bukvoid.com.ua">{{Jêder-malper |url=http://bukvoid.com.ua/events/premii/2014/03/05/081509.html |sernav=Названо лауреатів міжнародної літературної премії «Тріумф» за рік }}</ref> * Endamê Akedîmiya zanist û xwendina bilind li Kiev/ Ukraine * Endamê Pen a axaftina bi zimanê Fernasî / Broksel/ Belcîka.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pen-belgique.org/devenir-membre |sernav=Pen Club Francophone de Belgique |tarîxa-gihiştinê=2014-11-18 |tarîxa-arşîvê=2014-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141016083853/http://pen-belgique.org/devenir-membre |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Xelat == * Xelata SOLENZARA, Parîs/ Feransa <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.institutcultureldesolenzara.org/index.php?option=com_content&view=article&id=21:jeton-kelmendi&catid=2:beneficiaires&Itemid=6/ |sernav=Jeton Kelmendi |ziman=fr |weşanger=Institutcultureldesolenzara.org |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2013-07-10 |tarîxa-arşîvê=2016-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160312032018/http://institutcultureldesolenzara.org/index.php?catid=2%3Abeneficiaires&id=21%3Ajeton-kelmendi&itemid=6%2F&option=com_content&view=article |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Xelata MITINGU, Gjakova/ Kosovo * Xelata Doctor Honoris Causa, Kiev/ Ukraine <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sho.kiev.ua/news/1440?page=0%2C0%2C4 |sernav=Єтон Келменді |tarîxa-gihiştinê=2014-11-18 |tarîxa-arşîvê=2014-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141022210605/http://sho.kiev.ua/news/1440?page=0,0,4 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Xelata Nikolaj Gogol, Ukraine <ref name="bukvoid.com.ua"/> * Xelata Alexander the Great, Yonanistan <ref>{{Jêder-malper |url=http://gazeta-nacional.com/?p=5562/ |sernav=Gazeta Nacional |tarîxa-gihiştinê=2021-01-22 |tarîxa-arşîvê=2016-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160306193550/http://gazeta-nacional.com/?p=5562%2F |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Xelata siyem ya World Poetry, Sarajevo/ Bosnia û Herzegovina <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diogenpro.com/2-seeking-for-a-poem-international-poetry-competition-2012.html |sernav="Under The Shade of Memory" Poem }} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Xelata baştirîn wergervan, Chîna 2013 <ref>{{Jêder-malper |url=http://blog.sina.com.cn/s/blog_65faab7a0101cl8x.html/ |sernav=Translator of the year |tarîxa-gihiştinê=2014-11-18 |tarîxa-arşîvê=2014-08-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140812211151/http://blog.sina.com.cn/s/blog_65faab7a0101cl8x.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Xelata Dayik Tîrêze ya ji bo helbesta mirovahiyê/ Kosovo <ref>{{Jêder-malper |url=http://koha.net/index.php/repository/docs/repository/pytjet/pdf/40pytje.pdf?id=4&l=9455 |sernav=Koha ditore |tarîxa-gihiştinê=2014-11-18 |tarîxa-arşîvê=2014-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105183939/http://koha.net/index.php/repository/docs/repository/pytjet/pdf/40pytje.pdf?id=4&l=9455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Xelata Ludwig Nobel ya girêdayî Udmurtian PEN Clubm/ Rûsia <ref>{{Jêder-malper |url=http://ukrainka.org.ua/node/3206/ |sernav=Ludwig Nobel |roja-gihiştinê=2014-11-18 |roja-arşîvê=2014-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105180715/http://ukrainka.org.ua/node/3206/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pik.cn.ua/print/9884/ |sernav=Чернігівське подружжя – лауреати Малої Нобелівської нагороди }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Helbestvanên kosovoyî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1978]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2141uw21x08wtt1sqlvecljku85fajl 0 65769 2097449 1770215 2026-10-07T04:48:30Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2097449 wikitext text/x-wiki '''Ebû Seîd Zarîr Gurganî''' (bi farisî: ابوسعيد ضرير گرگانی) hema bi kurtî "Gurganî" dibêjin, [[matematîknas]] û [[stêrnas]]ekî bi koka xwe [[fars]] yê sedsala 9'an e. Ew li [[Gurgan]]ê ji dayik bûye. Wî li ser xêza meridyena stêrnasîyê berhemekî geometrîkî nivîsandiye. == Berhemên Gurganî == == Çavkanî == {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên faris]] [[Kategorî:Kesên sedsala 9an]] [[Kategorî:Mirin 845]] [[Kategorî:Stêrnasên faris]] [[Kategorî:Zanyarên misilman]] [[Kategorî:Stêrnasên îranî yên serdema navîn]] s2gulcbquzoh13r0e9b0c6lsmrftohd 0 65976 2097450 1765549 2026-10-07T04:59:39Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2097450 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Ehmed Nihawendî''' ({{Bi-fa|أحمد بن محمد النهاوندي}}) [[astronom|stêrnasekî]] [[fars]] ê [[Îran]]ê ye. bixwe di sedsala 8´an de jiyaye.<ref>H. Suter: Die Mathematiker und Astronomen der Araber (l0, 1900)</ref> Di çavdêriya xwe tevgerên rojê lêkolîn kiriye. == Berhem == * ''Ez-Zîcu’l-muştemil'' * ''El-Mudhal ila ilmi’l-hey'e'' * ''Kitâbu’l Mudhal ila ilmi’n-nucum'' * ''Kitabul Cem wet-tefrîk'' * ''Kitab ilâ Muhammed bin Mûsâ fi’n-Nîl'' == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya zanyarên misilman]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Astronomên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{stêrnas-şitil}} [[Kategorî:Kesên sedsala 8an]] [[Kategorî:Stêrnasên faris]] [[Kategorî:Zanyarên misilman]] [[Kategorî:Stêrnasên îranî yên serdema navîn]] 91wdsrxffsb3o3i6y73wnldccfualkx 0 67890 2097455 1846832 2026-10-07T07:15:58Z Avestaboy 34898 /* A */ 2097455 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Lîsteya [[stêrnas]] an yên herî navdar. == A == * [[Marc Aaronson]] [[1950]] – [[1987]]) * [[George Ogden Abell]] [[1927]] – [[1983]]) * [[Antonio Abetti]] ([[Îtalya]], [[1846]] – [[1928]]) * [[Giorgio Abetti]] ([[Îtalya]], [[1882]] – [[1982]]) * [[Charles Greeley Abbot]] ( [[1872]] – [[1973]]) * [[Charles Hitchcock Adams]] ([[1868]] – [[1951]]) * [[John Couch Adams]] [[1819]] – [[1892]]) * [[Walter Sydney Adams]] [[1876]] – [[1956]]) * [[Saul Adelman]] ([[1944]] -) * [[Paul Oswald Ahnert]] ([[Almanya]], [[1897]] – [[1989]]) * [[Eva Ahnert-Rohlfs]] ([[Almanya]], [[1912]] – [[1954]]) * [[George Biddell Airy]], ([[Îngilîzî]], [[1801]] – [[1892]]) * [[Robert Grant Aitken|Robert Aitken]], [[1864]] – [[1951]]) * [[Betanî]] ([[Iraq]], [[850]] – [[929]]) * [[Vladimir Aleksandrovich Albitzky]] ([[Rusya]]) * [[Ebû Maşer Belxî]] ([[Îran]] [[787]] - [[886]]) * [[George Alcock]] ([[1913]] – [[2000]]) * [[Harold Alden]] ([[1890]] – [[1964]]) * [[Hannes Alfvén]] [[1908]] – [[1995]]) * [[Lawrence H. Aller]] ([[1913]] – [[2003]]) * [[Ebdurehman Sûfî]], ( [[903]] – [[986]]) * [[Viktor Amazaspovich Ambartsumian]], ([[Ermenistan]], [[1912]] – [[1996]]) * [[John August Anderson]], ( [[1876]] – [[1959]]) * [[Andronicus of Cyrrhus]] * [[Anders Jonas Ångström]] ([[1814]] – [[1874]]) * [[Eugène Michel Antoniadi]] ([[Yewnanî]], [[Fransa]], [[1870]] – [[1944]]) * [[Petrus Apianus]] ([[Almanya]], [[1495]] – [[1557]]) * [[François Arago]] ([[Fransa]], [[1786]] – [[1853]]) * [[Sylvain Julien Victor Arend|Sylvain Arend]] ([[Belçika]], [[1902]] – [[1992]]) * [[Friedrich Wilhelm Argelander]] ([[Almanya]], [[1799]] – [[1875]]) * [[Christoph Arnold]] ([[Almanya]], [[1650]] – [[1695]]) * [[Svante Arrhenius]] ([[İsveç]], [[1859]] – [[1927]]) * [[Arzachel]] (, [[1028]] – [[1087]]) * [[Goryu Asada]] ([[Japonya]], [[1734]] –[[1799]]) * [[Giuseppe Asclepi]] ([[Îtalya]], [[1706]] – [[1776]]) * [[Joseph Ashbrook]] ( [[1918]] – [[4 Ağustos]] [[1980]]) * [[Arthur Auwers]] ([[Almanya]], [[1838]] – [[1915]]) * [[Adrien Auzout]] ([[Fransa]], [[1622]] – [[1691]]) * [[Evdirehmanê Axtepî]] ([[Kurdistan]] 1850 - 1905) == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Lîste]] [[Kategorî:Stêrnas]] [[Kategorî:Stêrnasî]] mcbn3435hwp4qttywpo1p6res87n0wb 2097456 2097455 2026-10-07T07:16:24Z Avestaboy 34898 /* A */ 2097456 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Lîsteya [[stêrnas]] an yên herî navdar. == A == * [[Marc Aaronson]] [[1950]] – [[1987]]) * [[George Ogden Abell]] [[1927]] – [[1983]]) * [[Antonio Abetti]] ([[Îtalya]], [[1846]] – [[1928]]) * [[Giorgio Abetti]] ([[Îtalya]], [[1882]] – [[1982]]) * [[Charles Greeley Abbot]] ( [[1872]] – [[1973]]) * [[Charles Hitchcock Adams]] ([[1868]] – [[1951]]) * [[John Couch Adams]] [[1819]] – [[1892]]) * [[Walter Sydney Adams]] [[1876]] – [[1956]]) * [[Saul Adelman]] ([[1944]] -) * [[Paul Oswald Ahnert]] ([[Almanya]], [[1897]] – [[1989]]) * [[Eva Ahnert-Rohlfs]] ([[Almanya]], [[1912]] – [[1954]]) * [[George Biddell Airy]], ([[Îngilîzî]], [[1801]] – [[1892]]) * [[Robert Grant Aitken|Robert Aitken]], [[1864]] – [[1951]]) * [[Betanî]] ([[Iraq]], [[850]] – [[929]]) * [[Vladimir Aleksandrovich Albitzky]] ([[Rusya]]) * [[Ebû Maşer Belxî]] ([[Îran]] [[787]] - [[886]]) * [[Ali Kuşçu]] [[1403]] - [[1474]]) * [[George Alcock]] ([[1913]] – [[2000]]) * [[Harold Alden]] ([[1890]] – [[1964]]) * [[Hannes Alfvén]] [[1908]] – [[1995]]) * [[Lawrence H. Aller]] ([[1913]] – [[2003]]) * [[Ebdurehman Sûfî]], ( [[903]] – [[986]]) * [[Viktor Amazaspovich Ambartsumian]], ([[Ermenistan]], [[1912]] – [[1996]]) * [[John August Anderson]], ( [[1876]] – [[1959]]) * [[Andronicus of Cyrrhus]] * [[Anders Jonas Ångström]] ([[1814]] – [[1874]]) * [[Eugène Michel Antoniadi]] ([[Yewnanî]], [[Fransa]], [[1870]] – [[1944]]) * [[Petrus Apianus]] ([[Almanya]], [[1495]] – [[1557]]) * [[François Arago]] ([[Fransa]], [[1786]] – [[1853]]) * [[Sylvain Julien Victor Arend|Sylvain Arend]] ([[Belçika]], [[1902]] – [[1992]]) * [[Friedrich Wilhelm Argelander]] ([[Almanya]], [[1799]] – [[1875]]) * [[Christoph Arnold]] ([[Almanya]], [[1650]] – [[1695]]) * [[Svante Arrhenius]] ([[İsveç]], [[1859]] – [[1927]]) * [[Arzachel]] (, [[1028]] – [[1087]]) * [[Goryu Asada]] ([[Japonya]], [[1734]] –[[1799]]) * [[Giuseppe Asclepi]] ([[Îtalya]], [[1706]] – [[1776]]) * [[Joseph Ashbrook]] ( [[1918]] – [[4 Ağustos]] [[1980]]) * [[Arthur Auwers]] ([[Almanya]], [[1838]] – [[1915]]) * [[Adrien Auzout]] ([[Fransa]], [[1622]] – [[1691]]) * [[Evdirehmanê Axtepî]] ([[Kurdistan]] 1850 - 1905) == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Lîste]] [[Kategorî:Stêrnas]] [[Kategorî:Stêrnasî]] s18ww8r6289dssfithtirqtm2njohzg 2097457 2097456 2026-10-07T07:16:48Z Avestaboy 34898 /* A */ Rastnivîs 2097457 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Lîsteya [[stêrnas]] an yên herî navdar. == A == * [[Marc Aaronson]] [[1950]] – [[1987]]) * [[George Ogden Abell]] [[1927]] – [[1983]]) * [[Antonio Abetti]] ([[Îtalya]], [[1846]] – [[1928]]) * [[Giorgio Abetti]] ([[Îtalya]], [[1882]] – [[1982]]) * [[Charles Greeley Abbot]] ( [[1872]] – [[1973]]) * [[Charles Hitchcock Adams]] ([[1868]] – [[1951]]) * [[John Couch Adams]] [[1819]] – [[1892]]) * [[Walter Sydney Adams]] [[1876]] – [[1956]]) * [[Saul Adelman]] ([[1944]] -) * [[Paul Oswald Ahnert]] ([[Almanya]], [[1897]] – [[1989]]) * [[Eva Ahnert-Rohlfs]] ([[Almanya]], [[1912]] – [[1954]]) * [[George Biddell Airy]], ([[Îngilîzî]], [[1801]] – [[1892]]) * [[Robert Grant Aitken|Robert Aitken]], [[1864]] – [[1951]]) * [[Betanî]] ([[Iraq]], [[850]] – [[929]]) * [[Vladimir Aleksandrovich Albitzky]] ([[Rusya]]) * [[Ebû Maşer Belxî]] ([[Îran]] [[787]] - [[886]]) * [[Elî Qûşcî]] [[1403]] - [[1474]]) * [[George Alcock]] ([[1913]] – [[2000]]) * [[Harold Alden]] ([[1890]] – [[1964]]) * [[Hannes Alfvén]] [[1908]] – [[1995]]) * [[Lawrence H. Aller]] ([[1913]] – [[2003]]) * [[Ebdurehman Sûfî]], ( [[903]] – [[986]]) * [[Viktor Amazaspovich Ambartsumian]], ([[Ermenistan]], [[1912]] – [[1996]]) * [[John August Anderson]], ( [[1876]] – [[1959]]) * [[Andronicus of Cyrrhus]] * [[Anders Jonas Ångström]] ([[1814]] – [[1874]]) * [[Eugène Michel Antoniadi]] ([[Yewnanî]], [[Fransa]], [[1870]] – [[1944]]) * [[Petrus Apianus]] ([[Almanya]], [[1495]] – [[1557]]) * [[François Arago]] ([[Fransa]], [[1786]] – [[1853]]) * [[Sylvain Julien Victor Arend|Sylvain Arend]] ([[Belçika]], [[1902]] – [[1992]]) * [[Friedrich Wilhelm Argelander]] ([[Almanya]], [[1799]] – [[1875]]) * [[Christoph Arnold]] ([[Almanya]], [[1650]] – [[1695]]) * [[Svante Arrhenius]] ([[İsveç]], [[1859]] – [[1927]]) * [[Arzachel]] (, [[1028]] – [[1087]]) * [[Goryu Asada]] ([[Japonya]], [[1734]] –[[1799]]) * [[Giuseppe Asclepi]] ([[Îtalya]], [[1706]] – [[1776]]) * [[Joseph Ashbrook]] ( [[1918]] – [[4 Ağustos]] [[1980]]) * [[Arthur Auwers]] ([[Almanya]], [[1838]] – [[1915]]) * [[Adrien Auzout]] ([[Fransa]], [[1622]] – [[1691]]) * [[Evdirehmanê Axtepî]] ([[Kurdistan]] 1850 - 1905) == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Lîste]] [[Kategorî:Stêrnas]] [[Kategorî:Stêrnasî]] qsc7vm9hh6o55j2jms73bhlbbehfs2j 2097458 2097457 2026-10-07T07:17:47Z Avestaboy 34898 /* A */ Rastnivîs 2097458 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Lîsteya [[stêrnas]] an yên herî navdar. == A == * [[Marc Aaronson]] [[1950]] – [[1987]]) * [[George Ogden Abell]] [[1927]] – [[1983]]) * [[Antonio Abetti]] ([[Îtalya]], [[1846]] – [[1928]]) * [[Giorgio Abetti]] ([[Îtalya]], [[1882]] – [[1982]]) * [[Charles Greeley Abbot]] ( [[1872]] – [[1973]]) * [[Charles Hitchcock Adams]] ([[1868]] – [[1951]]) * [[John Couch Adams]] [[1819]] – [[1892]]) * [[Walter Sydney Adams]] [[1876]] – [[1956]]) * [[Saul Adelman]] ([[1944]] -) * [[Paul Oswald Ahnert]] ([[Almanya]], [[1897]] – [[1989]]) * [[Eva Ahnert-Rohlfs]] ([[Almanya]], [[1912]] – [[1954]]) * [[George Biddell Airy]], ([[Îngilîzî]], [[1801]] – [[1892]]) * [[Robert Grant Aitken|Robert Aitken]], [[1864]] – [[1951]]) * [[Betanî]] ([[Iraq]], [[850]] – [[929]]) * [[Vladimir Aleksandrovich Albitzky]] ([[Rusya]]) * [[Ebû Maşer Belxî]] ([[Îran]] [[787]] - [[886]]) * [[Elî Qûşcî]] [[1403]] - [[1474]]) * [[George Alcock]] ([[1913]] – [[2000]]) * [[Harold Alden]] ([[1890]] – [[1964]]) * [[Hannes Alfvén]] [[1908]] – [[1995]]) * [[Lawrence H. Aller]] ([[1913]] – [[2003]]) * [[Ebdurehman Sûfî]], ( [[903]] – [[986]]) * [[Viktor Amazaspovich Ambartsumian]], ([[Ermenistan]], [[1912]] – [[1996]]) * [[John August Anderson]], ( [[1876]] – [[1959]]) * [[Andronicus of Cyrrhus]] * [[Anders Jonas Ångström]] ([[1814]] – [[1874]]) * [[Eugène Michel Antoniadi]] ([[Yewnanî]], [[Fransa]], [[1870]] – [[1944]]) * [[Petrus Apianus]] ([[Almanya]], [[1495]] – [[1557]]) * [[François Arago]] ([[Fransa]], [[1786]] – [[1853]]) * [[Sylvain Julien Victor Arend|Sylvain Arend]] ([[Belçika]], [[1902]] – [[1992]]) * [[Friedrich Wilhelm Argelander]] ([[Almanya]], [[1799]] – [[1875]]) * [[Christoph Arnold]] ([[Almanya]], [[1650]] – [[1695]]) * [[Svante Arrhenius]] ([[İsveç]], [[1859]] – [[1927]]) * [[Arzachel]] (, [[1028]] – [[1087]]) * [[Goryu Asada]] ([[Japon]], [[1734]] –[[1799]]) * [[Giuseppe Asclepi]] ([[Îtalya]], [[1706]] – [[1776]]) * [[Joseph Ashbrook]] ( [[1918]] – [[4 Ağustos]] [[1980]]) * [[Arthur Auwers]] ([[Almanya]], [[1838]] – [[1915]]) * [[Adrien Auzout]] ([[Fransa]], [[1622]] – [[1691]]) * [[Evdirehmanê Axtepî]] ([[Kurdistan]] 1850 - 1905) == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Lîste]] [[Kategorî:Stêrnas]] [[Kategorî:Stêrnasî]] 0j0782kz0p7mhqnj63uw3dihvsjb18e 0 75598 2097459 2097289 2026-10-07T07:24:20Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Polîsakkarîd]] weke [[Polîsakarîd]] guhart 2097289 wikitext text/x-wiki '''Polîsakkarîd''' cureyek [[karbohîdrad]] e. Ji monomera glukozê pêk tê. '''n(Monosakkarîd) → Polîsakkarîd + n-1(H₂O)''' [[Monosakkarîd]] bi bendên glîkozîdî bi hev tên girêdan û dibin zincîrek dirêj a polîsakkarîd. Dibe ku polîsakkarîdek ji deh hezaran pirtir monosakkarîdan çêbûyî be. Di [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] zîndeweran de çar cureyên polîsakkarîdan heye. Ji vana nîşa û glîkojen polîsakkarîden ji boy enbar kirina adanên karbohîdradî(bi karbohîdrad) ne. Seluloz û kîtîn jî polîsakkarîdên binyadî ne. == Nîşa == [[Wêne:Amylopektin_Haworth.svg|thumb|250px|Amîlopektîn]] [[Wêne:Amylose2.svg|thumb|250px|Amîloz]] Ji du molekula polîmerên [[glukoz]]ê, amîloz û amîlopektîn pêk tê. [[Riwek]] xurekê wekî hebikên nîşayê di xaneyên xwe de enbar dikin. Ku di nav xaneyek de molekulên nîşa hebe, bê şik ev xane xaneya riwekê ye. Riwek bi [[fotosentez]]ê glukozê çêdikin, paşê vî glukozê di xaneyên reh û qurmê xwe de bi şiklê nîşa embar dikin.Nîşaya riwekan, %15-25an ji amîlozê û %85-75an ji amîlopektînê pêk tê. Amîloz û amîlopektîn polimerên glukozê ne. Zincîra amîlozê ne şaxdayî ye,molekulên glukozê bi hevdu re bi bendên glîkozîdî yen α(alfa) 1,4 tên girêdanê. Zincira xêzikî ya amîlozê di nav giraweya avî de şeklê lûlpêçê digire. Bi gelemperî molekulek amîlozê ji 500- 10000an molekulên glukozê pêk tê .Amîloz di nav avê de nabihuje (nahele). Molekula I₂(Îyod) bi rengê sor e. Dema dilopek îyodê li ser nîşa bên dilop kirin,îyot dikeve nav zîncîra lulpêçî ya amîlozê û rengê nîşa dibe şîn-lacîwerd. Amîlopektîn ji amîlozê girtir e. Molekulek amîlopektînê bi gelemperî ji 2000-200000an molekulên glîkozê pêk tê. Zincîra amîlopektîn şaxdayî ye. Glîkoz bi bendên α 1,4 û bendên α 1,6 ê bi hev girêdayî ne. Amîlopektîn bi îyodê rengê binevşî digire. Li gor amîlozê, amîlopektîn di nav avê de hin bêhtir dibihuje. Ji bo ku nîşa ji [[parzûna xaneyê]] derbas bibe, divê bên herisandin. [[Enzîm]]a amîlazê nîşayê bi hîdrolîzê parçeyê [[maltoz]]ê dike. Maltoz jî bi enzîma maltazê hîdrolîz dibe û glîkoz çêdibe. Dema mirov adanên bi nîşa dixwe, nîşa bi alikariya enzîman tê herisandinê û bi şiklê glukozê dikeve nav xaneyan. == Glîkojen == [[Wêne:Glicogeno_ramificato.gif|thumb|250px|Glîkojen]] Ji xeynî riwekan, hemû zîndewer ên prokaryotî û yên eukaryotî adan bi şiklê glîkojenê di nav xaneyên xwe de enbar dikin. Glîkojen polîmera glukozê ye. Ango molekulên glukozê bi reaksiyona dehîdrasyonê bi hevre tên girêdanê û dibin glîkojen. Glukoza zêde, bi alîkariya [[hormona însûlînê]] di xaneyên [[kezeb]]ê û masûlkeyên mîrovan de wekî glîkojen tê enbar kirin. Ne bi qasî kezeb û masûlkeyan be jî, xaneyên [[gûrçik]]ê û xaneyên leukosîtan jî glîkojen dihûndirînin. Dema asta şekirê xwînê dadikeve, glîkojena kezebê bi navbeynkariya [[hormona glukagonê]], hîdrolîz dibe û glîkoz ji kezebê derbasê nav xwînê dibe. Glukoz bi gera xwînê belavê hemû şane û xaneyan dibe. Glîkojena masûlkeyan tenê ji bo xaneyên masûlkeyan dibe çavkaniya glukozê. Molekula glîkojenê dişibe molekula amîlopektînê,lê glîkojen girtir e û hê pirtir şaxdayî ye. Ji boy peydakirina [[Adenozîna trîfosfat|ATP]], çavkaniya yekemîn a xaneyê glukoz, a duyemîn jî glîkojen e. Ku di xaneyêk de glîkojen hebe, bi dilopa iyotê pirtikên glîkojenê rengê sor an jî qehweyî digire. == Seluloz == [[Wêne:HaworthStrukturCellulose.jpg|thumb|250px|Seluloz]] Molekulên glukoz lê pey hev rêz dibin û selulozê çêdikin. Di molekula selulozê de molekulên glukozê bi 180° ji hev badayî bi hev hatinê girêdanê. Ji ber wê sedemê, her çiqas ku monomerên seluloz û nîşayê glukoz bin jî, molekula selulozê ji ya nîşayê cuda ye. Dibe ku molekula selulozê ji sedan an jî bi hezaran molekulên glukozê çêbûyî be. Berevajiyê nîşayê, seluloz molekulek neşaxdayî ye. Molekulên selulozê li ber hev dirêj dibin û mîkrofîbrîl(hûrrîşal)an çêdikin. [[Dîwarê xaneyê]]n riwekan û ên kevzên avê ji selulozê pêk tê. Loma li derdora dinyê de molekula organîk a herî zêde belavbûyî seluloz e. Mîkrofîbrîlên selulozê xurtayî didin dîwarê xaneyên riwekan. Seluloz bêbêhn û bêtehm e, di nav avê de nabihuje.Seluloz karbohîdrada binyadî ye, ajal nikarin selulozê biherisînin(hîdrolîz bikin) û jê glukoz derxin. Ajalên [[giyaxur]] bi alikariya bakteriyan selulozê parçê dikin. Ajalên wekî çêlek ,mîh, bizin, hêştîr ajalên hûrdar in. Di ûrê van ajalên giyaxur de bakteriyên ku selulozê diherisîn hene. [[Bakterî]] selulozê diherisînin nav molekulên piçûktir, an jî heta glukozê parçe dikin. Ajal bi vî awayê parçeyên selulozê an jî glukoza selulozê wekî adan digirin. Ajalên wekî kergoşk, hesp, kusî ajalên giyaxur ên bêhûr in. Di rûviya kor ên van zîndeweran de bakterîyên selulozê hene. Seluloz bi kêra van bakterîyan tê herisandinê. Loma rûviya kor a van ajalan ji ya ajalên din girtir e. Ji xeynî bakteriyan,hin cureyên [[karok]] jî selulozê diherisînin. Bi vî awayê riwek pûç dibin, dirizin û tevê xweliyê dibin. == Kîtîn == [[Wêne:Chitin Haworth.svg|thumb|250px| Kîtîn]] Dîwarên xaneyên karok û qalikên artiropodan ji kîtînê çêbûyî ye .Di cîhana ajalan da, ajalên wekî dûpişik, kêzik, kulî, pîrik zîvzîve ajalên ji çîna artiropodan e. Kîtîn di qalikê artiropodan de erka kakûtê dike. Wekî hemû polîsakkaridan, kîtîn jî ji monomeran pêk tê,lê monomera kîtîn ne glukoza asayî ye. Glukoza di nav kîtînê di pekhateya xwe de ji xeynî atomên karbon, hîdrojen û oksîjenê, atoma azote jî li xwe digire. Molekula kîtînê dişibe molekula selulozê,lê her monomerên kîtînê de komek hîdroksîle bi komek amîn asetîlê cih guheriye. Monomerên kîtînê ne wekî glîkoz lê wekî glîkozamîna asetîl-N tên bi nav kirin. [[Wêne:Androctonus_australis_qtl1.jpg|thumb|çep|200px| Kalika dûpişkê ji kîtînê pêk tê.]] Kîtîn di nav avê de nabihuje(nahele). Herisîna kîtînê gelek zor e. Piraniya ajal ji enzîma kîtînê, kîtînazê bêpar e. Bi gelemperî kîtîn wekî madeyek nayê herisandin tê qebul kirin. Kîtîn madeyek qaîşokî û zexm e. Ji boy birînên laşê mirov zû baş bibe,li nexweşxaneyan pizîşk kîtînê wekî tayê nîşdarî( tayên emelîyatê) bi kar tînin. == Girêdanên derve == * [https://www.britannica.com/science/polysaccharide] * [http://www.biologydiscussion.com/carbohydrates/polysaccharides/types-of-polysaccharides-3-types/44929] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018143326/https://www.biologydiscussion.com/carbohydrates/polysaccharides/types-of-polysaccharides-3-types/44929 |date=2021-10-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 4izyvrqe1ohvxmbmimcml8pqoeua1pg 2097461 2097459 2026-10-07T07:26:43Z MikaelF 935 Gotareke bi navê Monosakarîd jî heye 2097461 wikitext text/x-wiki '''Polîsakarîd''' cureyek [[karbohîdrad]] e. Ji monomera glukozê pêk tê. '''n(Monosakarîd) → Polîsakkarîd + n-1(H₂O)''' [[Monosakarîd]] bi bendên glîkozîdî bi hev tên girêdan û dibin zincîrek dirêj a polîsakarîd. Dibe ku polîsakarîdek ji deh hezaran pirtir monosakarîdan çêbûyî be. Di [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] zîndeweran de çar cureyên polîsakarîdan heye. Ji vana nîşa û glîkojen polîsakarîden ji boy enbar kirina adanên karbohîdradî (bi karbohîdrad) ne. Seluloz û kîtîn jî polîsakarîdên binyadî ne. == Nîşa == [[Wêne:Amylopektin_Haworth.svg|thumb|250px|Amîlopektîn]] [[Wêne:Amylose2.svg|thumb|250px|Amîloz]] Ji du molekula polîmerên [[glukoz]]ê, amîloz û amîlopektîn pêk tê. [[Riwek]] xurekê wekî hebikên nîşayê di xaneyên xwe de enbar dikin. Ku di nav xaneyek de molekulên nîşa hebe, bê şik ev xane xaneya riwekê ye. Riwek bi [[fotosentez]]ê glukozê çêdikin, paşê vî glukozê di xaneyên reh û qurmê xwe de bi şiklê nîşa embar dikin.Nîşaya riwekan, %15-25an ji amîlozê û %85-75an ji amîlopektînê pêk tê. Amîloz û amîlopektîn polimerên glukozê ne. Zincîra amîlozê ne şaxdayî ye,molekulên glukozê bi hevdu re bi bendên glîkozîdî yen α(alfa) 1,4 tên girêdanê. Zincira xêzikî ya amîlozê di nav giraweya avî de şeklê lûlpêçê digire. Bi gelemperî molekulek amîlozê ji 500- 10000an molekulên glukozê pêk tê .Amîloz di nav avê de nabihuje (nahele). Molekula I₂(Îyod) bi rengê sor e. Dema dilopek îyodê li ser nîşa bên dilop kirin,îyot dikeve nav zîncîra lulpêçî ya amîlozê û rengê nîşa dibe şîn-lacîwerd. Amîlopektîn ji amîlozê girtir e. Molekulek amîlopektînê bi gelemperî ji 2000-200000an molekulên glîkozê pêk tê. Zincîra amîlopektîn şaxdayî ye. Glîkoz bi bendên α 1,4 û bendên α 1,6 ê bi hev girêdayî ne. Amîlopektîn bi îyodê rengê binevşî digire. Li gor amîlozê, amîlopektîn di nav avê de hin bêhtir dibihuje. Ji bo ku nîşa ji [[parzûna xaneyê]] derbas bibe, divê bên herisandin. [[Enzîm]]a amîlazê nîşayê bi hîdrolîzê parçeyê [[maltoz]]ê dike. Maltoz jî bi enzîma maltazê hîdrolîz dibe û glîkoz çêdibe. Dema mirov adanên bi nîşa dixwe, nîşa bi alikariya enzîman tê herisandinê û bi şiklê glukozê dikeve nav xaneyan. == Glîkojen == [[Wêne:Glicogeno_ramificato.gif|thumb|250px|Glîkojen]] Ji xeynî riwekan, hemû zîndewer ên prokaryotî û yên eukaryotî adan bi şiklê glîkojenê di nav xaneyên xwe de enbar dikin. Glîkojen polîmera glukozê ye. Ango molekulên glukozê bi reaksiyona dehîdrasyonê bi hevre tên girêdanê û dibin glîkojen. Glukoza zêde, bi alîkariya [[hormona însûlînê]] di xaneyên [[kezeb]]ê û masûlkeyên mîrovan de wekî glîkojen tê enbar kirin. Ne bi qasî kezeb û masûlkeyan be jî, xaneyên [[gûrçik]]ê û xaneyên leukosîtan jî glîkojen dihûndirînin. Dema asta şekirê xwînê dadikeve, glîkojena kezebê bi navbeynkariya [[hormona glukagonê]], hîdrolîz dibe û glîkoz ji kezebê derbasê nav xwînê dibe. Glukoz bi gera xwînê belavê hemû şane û xaneyan dibe. Glîkojena masûlkeyan tenê ji bo xaneyên masûlkeyan dibe çavkaniya glukozê. Molekula glîkojenê dişibe molekula amîlopektînê,lê glîkojen girtir e û hê pirtir şaxdayî ye. Ji boy peydakirina [[Adenozîna trîfosfat|ATP]], çavkaniya yekemîn a xaneyê glukoz, a duyemîn jî glîkojen e. Ku di xaneyêk de glîkojen hebe, bi dilopa iyotê pirtikên glîkojenê rengê sor an jî qehweyî digire. == Seluloz == [[Wêne:HaworthStrukturCellulose.jpg|thumb|250px|Seluloz]] Molekulên glukoz lê pey hev rêz dibin û selulozê çêdikin. Di molekula selulozê de molekulên glukozê bi 180° ji hev badayî bi hev hatinê girêdanê. Ji ber wê sedemê, her çiqas ku monomerên seluloz û nîşayê glukoz bin jî, molekula selulozê ji ya nîşayê cuda ye. Dibe ku molekula selulozê ji sedan an jî bi hezaran molekulên glukozê çêbûyî be. Berevajiyê nîşayê, seluloz molekulek neşaxdayî ye. Molekulên selulozê li ber hev dirêj dibin û mîkrofîbrîl(hûrrîşal)an çêdikin. [[Dîwarê xaneyê]]n riwekan û ên kevzên avê ji selulozê pêk tê. Loma li derdora dinyê de molekula organîk a herî zêde belavbûyî seluloz e. Mîkrofîbrîlên selulozê xurtayî didin dîwarê xaneyên riwekan. Seluloz bêbêhn û bêtehm e, di nav avê de nabihuje.Seluloz karbohîdrada binyadî ye, ajal nikarin selulozê biherisînin(hîdrolîz bikin) û jê glukoz derxin. Ajalên [[giyaxur]] bi alikariya bakteriyan selulozê parçê dikin. Ajalên wekî çêlek ,mîh, bizin, hêştîr ajalên hûrdar in. Di ûrê van ajalên giyaxur de bakteriyên ku selulozê diherisîn hene. [[Bakterî]] selulozê diherisînin nav molekulên piçûktir, an jî heta glukozê parçe dikin. Ajal bi vî awayê parçeyên selulozê an jî glukoza selulozê wekî adan digirin. Ajalên wekî kergoşk, hesp, kusî ajalên giyaxur ên bêhûr in. Di rûviya kor ên van zîndeweran de bakterîyên selulozê hene. Seluloz bi kêra van bakterîyan tê herisandinê. Loma rûviya kor a van ajalan ji ya ajalên din girtir e. Ji xeynî bakteriyan,hin cureyên [[karok]] jî selulozê diherisînin. Bi vî awayê riwek pûç dibin, dirizin û tevê xweliyê dibin. == Kîtîn == [[Wêne:Chitin Haworth.svg|thumb|250px| Kîtîn]] Dîwarên xaneyên karok û qalikên artiropodan ji kîtînê çêbûyî ye .Di cîhana ajalan da, ajalên wekî dûpişik, kêzik, kulî, pîrik zîvzîve ajalên ji çîna artiropodan e. Kîtîn di qalikê artiropodan de erka kakûtê dike. Wekî hemû polîsakkaridan, kîtîn jî ji monomeran pêk tê,lê monomera kîtîn ne glukoza asayî ye. Glukoza di nav kîtînê di pekhateya xwe de ji xeynî atomên karbon, hîdrojen û oksîjenê, atoma azote jî li xwe digire. Molekula kîtînê dişibe molekula selulozê,lê her monomerên kîtînê de komek hîdroksîle bi komek amîn asetîlê cih guheriye. Monomerên kîtînê ne wekî glîkoz lê wekî glîkozamîna asetîl-N tên bi nav kirin. [[Wêne:Androctonus_australis_qtl1.jpg|thumb|çep|200px| Kalika dûpişkê ji kîtînê pêk tê.]] Kîtîn di nav avê de nabihuje(nahele). Herisîna kîtînê gelek zor e. Piraniya ajal ji enzîma kîtînê, kîtînazê bêpar e. Bi gelemperî kîtîn wekî madeyek nayê herisandin tê qebul kirin. Kîtîn madeyek qaîşokî û zexm e. Ji boy birînên laşê mirov zû baş bibe,li nexweşxaneyan pizîşk kîtînê wekî tayê nîşdarî( tayên emelîyatê) bi kar tînin. == Girêdanên derve == * [https://www.britannica.com/science/polysaccharide] * [http://www.biologydiscussion.com/carbohydrates/polysaccharides/types-of-polysaccharides-3-types/44929] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018143326/https://www.biologydiscussion.com/carbohydrates/polysaccharides/types-of-polysaccharides-3-types/44929 |date=2021-10-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] bpjs0p8k728ypbbcerxtl5uprob91p2 2097462 2097461 2026-10-07T07:28:34Z MikaelF 935 2097462 wikitext text/x-wiki '''Polîsakarîd''' cureyek [[karbohîdrad]] e. Ji monomera glukozê pêk tê. '''n(Monosakarîd) → Polîsakkarîd + n-1(H₂O)''' [[Monosakarîd]] bi bendên glîkozîdî bi hev tên girêdan û dibin zincîrek dirêj a polîsakarîd. Dibe ku polîsakarîdek ji deh hezaran pirtir monosakarîdan çêbûyî be. Di [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] zîndeweran de çar cureyên polîsakarîdan heye. Ji vana nîşa û glîkojen polîsakarîden ji boy enbarkirina adanên karbohîdradî (bi karbohîdrad) ne. Seluloz û kîtîn jî polîsakarîdên binyadî ne. == Nîşa == [[Wêne:Amylopektin_Haworth.svg|thumb|250px|Amîlopektîn]] [[Wêne:Amylose2.svg|thumb|250px|Amîloz]] Ji du molekula polîmerên [[glukoz]]ê, amîloz û amîlopektîn pêk tê. [[Riwek]] xurekê wekî hebikên nîşayê di xaneyên xwe de enbar dikin. Ku di nav xaneyek de molekulên nîşa hebe, bê şik ev xane xaneya riwekê ye. Riwek bi [[fotosentez]]ê glukozê çêdikin, paşê vî glukozê di xaneyên reh û qurmê xwe de bi şiklê nîşa embar dikin.Nîşaya riwekan, %15-25an ji amîlozê û %85-75an ji amîlopektînê pêk tê. Amîloz û amîlopektîn polimerên glukozê ne. Zincîra amîlozê ne şaxdayî ye,molekulên glukozê bi hevdu re bi bendên glîkozîdî yen α(alfa) 1,4 tên girêdanê. Zincira xêzikî ya amîlozê di nav giraweya avî de şeklê lûlpêçê digire. Bi gelemperî molekulek amîlozê ji 500- 10000an molekulên glukozê pêk tê .Amîloz di nav avê de nabihuje (nahele). Molekula I₂(Îyod) bi rengê sor e. Dema dilopek îyodê li ser nîşa bên dilop kirin,îyot dikeve nav zîncîra lulpêçî ya amîlozê û rengê nîşa dibe şîn-lacîwerd. Amîlopektîn ji amîlozê girtir e. Molekulek amîlopektînê bi gelemperî ji 2000-200000an molekulên glîkozê pêk tê. Zincîra amîlopektîn şaxdayî ye. Glîkoz bi bendên α 1,4 û bendên α 1,6 ê bi hev girêdayî ne. Amîlopektîn bi îyodê rengê binevşî digire. Li gor amîlozê, amîlopektîn di nav avê de hin bêhtir dibihuje. Ji bo ku nîşa ji [[parzûna xaneyê]] derbas bibe, divê bên herisandin. [[Enzîm]]a amîlazê nîşayê bi hîdrolîzê parçeyê [[maltoz]]ê dike. Maltoz jî bi enzîma maltazê hîdrolîz dibe û glîkoz çêdibe. Dema mirov adanên bi nîşa dixwe, nîşa bi alikariya enzîman tê herisandinê û bi şiklê glukozê dikeve nav xaneyan. == Glîkojen == [[Wêne:Glicogeno_ramificato.gif|thumb|250px|Glîkojen]] Ji xeynî riwekan, hemû zîndewer ên prokaryotî û yên eukaryotî adan bi şiklê glîkojenê di nav xaneyên xwe de enbar dikin. Glîkojen polîmera glukozê ye. Ango molekulên glukozê bi reaksiyona dehîdrasyonê bi hevre tên girêdanê û dibin glîkojen. Glukoza zêde, bi alîkariya [[hormona însûlînê]] di xaneyên [[kezeb]]ê û masûlkeyên mîrovan de wekî glîkojen tê enbar kirin. Ne bi qasî kezeb û masûlkeyan be jî, xaneyên [[gûrçik]]ê û xaneyên leukosîtan jî glîkojen dihûndirînin. Dema asta şekirê xwînê dadikeve, glîkojena kezebê bi navbeynkariya [[hormona glukagonê]], hîdrolîz dibe û glîkoz ji kezebê derbasê nav xwînê dibe. Glukoz bi gera xwînê belavê hemû şane û xaneyan dibe. Glîkojena masûlkeyan tenê ji bo xaneyên masûlkeyan dibe çavkaniya glukozê. Molekula glîkojenê dişibe molekula amîlopektînê,lê glîkojen girtir e û hê pirtir şaxdayî ye. Ji boy peydakirina [[Adenozîna trîfosfat|ATP]], çavkaniya yekemîn a xaneyê glukoz, a duyemîn jî glîkojen e. Ku di xaneyêk de glîkojen hebe, bi dilopa iyotê pirtikên glîkojenê rengê sor an jî qehweyî digire. == Seluloz == [[Wêne:HaworthStrukturCellulose.jpg|thumb|250px|Seluloz]] Molekulên glukoz lê pey hev rêz dibin û selulozê çêdikin. Di molekula selulozê de molekulên glukozê bi 180° ji hev badayî bi hev hatinê girêdanê. Ji ber wê sedemê, her çiqas ku monomerên seluloz û nîşayê glukoz bin jî, molekula selulozê ji ya nîşayê cuda ye. Dibe ku molekula selulozê ji sedan an jî bi hezaran molekulên glukozê çêbûyî be. Berevajiyê nîşayê, seluloz molekulek neşaxdayî ye. Molekulên selulozê li ber hev dirêj dibin û mîkrofîbrîl(hûrrîşal)an çêdikin. [[Dîwarê xaneyê]]n riwekan û ên kevzên avê ji selulozê pêk tê. Loma li derdora dinyê de molekula organîk a herî zêde belavbûyî seluloz e. Mîkrofîbrîlên selulozê xurtayî didin dîwarê xaneyên riwekan. Seluloz bêbêhn û bêtehm e, di nav avê de nabihuje.Seluloz karbohîdrada binyadî ye, ajal nikarin selulozê biherisînin(hîdrolîz bikin) û jê glukoz derxin. Ajalên [[giyaxur]] bi alikariya bakteriyan selulozê parçê dikin. Ajalên wekî çêlek ,mîh, bizin, hêştîr ajalên hûrdar in. Di ûrê van ajalên giyaxur de bakteriyên ku selulozê diherisîn hene. [[Bakterî]] selulozê diherisînin nav molekulên piçûktir, an jî heta glukozê parçe dikin. Ajal bi vî awayê parçeyên selulozê an jî glukoza selulozê wekî adan digirin. Ajalên wekî kergoşk, hesp, kusî ajalên giyaxur ên bêhûr in. Di rûviya kor ên van zîndeweran de bakterîyên selulozê hene. Seluloz bi kêra van bakterîyan tê herisandinê. Loma rûviya kor a van ajalan ji ya ajalên din girtir e. Ji xeynî bakteriyan,hin cureyên [[karok]] jî selulozê diherisînin. Bi vî awayê riwek pûç dibin, dirizin û tevê xweliyê dibin. == Kîtîn == [[Wêne:Chitin Haworth.svg|thumb|250px| Kîtîn]] Dîwarên xaneyên karok û qalikên artiropodan ji kîtînê çêbûyî ye .Di cîhana ajalan da, ajalên wekî dûpişik, kêzik, kulî, pîrik zîvzîve ajalên ji çîna artiropodan e. Kîtîn di qalikê artiropodan de erka kakûtê dike. Wekî hemû polîsakkaridan, kîtîn jî ji monomeran pêk tê,lê monomera kîtîn ne glukoza asayî ye. Glukoza di nav kîtînê di pekhateya xwe de ji xeynî atomên karbon, hîdrojen û oksîjenê, atoma azote jî li xwe digire. Molekula kîtînê dişibe molekula selulozê,lê her monomerên kîtînê de komek hîdroksîle bi komek amîn asetîlê cih guheriye. Monomerên kîtînê ne wekî glîkoz lê wekî glîkozamîna asetîl-N tên bi nav kirin. [[Wêne:Androctonus_australis_qtl1.jpg|thumb|çep|200px| Kalika dûpişkê ji kîtînê pêk tê.]] Kîtîn di nav avê de nabihuje(nahele). Herisîna kîtînê gelek zor e. Piraniya ajal ji enzîma kîtînê, kîtînazê bêpar e. Bi gelemperî kîtîn wekî madeyek nayê herisandin tê qebul kirin. Kîtîn madeyek qaîşokî û zexm e. Ji boy birînên laşê mirov zû baş bibe,li nexweşxaneyan pizîşk kîtînê wekî tayê nîşdarî( tayên emelîyatê) bi kar tînin. == Girêdanên derve == * [https://www.britannica.com/science/polysaccharide] * [http://www.biologydiscussion.com/carbohydrates/polysaccharides/types-of-polysaccharides-3-types/44929] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018143326/https://www.biologydiscussion.com/carbohydrates/polysaccharides/types-of-polysaccharides-3-types/44929 |date=2021-10-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] mge48a8wsbre6lj45pwjlw97xsy2999 2097463 2097462 2026-10-07T07:29:42Z MikaelF 935 2097463 wikitext text/x-wiki '''Polîsakarîd''' cureyek [[karbohîdrad]] e. Ji monomera glukozê pêk tê. '''n(Monosakarîd) → Polîsakkarîd + n-1(H₂O)''' [[Monosakarîd]] bi bendên glîkozîdî bi hev tên girêdan û dibin zincîrek dirêj a polîsakarîd. Dibe ku polîsakarîdek ji deh hezaran pirtir monosakarîdan çêbûyî be. Di [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] zîndeweran de çar cureyên polîsakarîdan heye. Ji vana nîşa û glîkojen polîsakarîden ji boy enbarkirina adanên karbohîdratî (bi karbohîdrat) ne. Seluloz û kîtîn jî polîsakarîdên binyadî ne. == Nîşa == [[Wêne:Amylopektin_Haworth.svg|thumb|250px|Amîlopektîn]] [[Wêne:Amylose2.svg|thumb|250px|Amîloz]] Ji du molekula polîmerên [[glukoz]]ê, amîloz û amîlopektîn pêk tê. [[Riwek]] xurekê wekî hebikên nîşayê di xaneyên xwe de enbar dikin. Ku di nav xaneyek de molekulên nîşa hebe, bê şik ev xane xaneya riwekê ye. Riwek bi [[fotosentez]]ê glukozê çêdikin, paşê vî glukozê di xaneyên reh û qurmê xwe de bi şiklê nîşa embar dikin.Nîşaya riwekan, %15-25an ji amîlozê û %85-75an ji amîlopektînê pêk tê. Amîloz û amîlopektîn polimerên glukozê ne. Zincîra amîlozê ne şaxdayî ye,molekulên glukozê bi hevdu re bi bendên glîkozîdî yen α(alfa) 1,4 tên girêdanê. Zincira xêzikî ya amîlozê di nav giraweya avî de şeklê lûlpêçê digire. Bi gelemperî molekulek amîlozê ji 500- 10000an molekulên glukozê pêk tê .Amîloz di nav avê de nabihuje (nahele). Molekula I₂(Îyod) bi rengê sor e. Dema dilopek îyodê li ser nîşa bên dilop kirin,îyot dikeve nav zîncîra lulpêçî ya amîlozê û rengê nîşa dibe şîn-lacîwerd. Amîlopektîn ji amîlozê girtir e. Molekulek amîlopektînê bi gelemperî ji 2000-200000an molekulên glîkozê pêk tê. Zincîra amîlopektîn şaxdayî ye. Glîkoz bi bendên α 1,4 û bendên α 1,6 ê bi hev girêdayî ne. Amîlopektîn bi îyodê rengê binevşî digire. Li gor amîlozê, amîlopektîn di nav avê de hin bêhtir dibihuje. Ji bo ku nîşa ji [[parzûna xaneyê]] derbas bibe, divê bên herisandin. [[Enzîm]]a amîlazê nîşayê bi hîdrolîzê parçeyê [[maltoz]]ê dike. Maltoz jî bi enzîma maltazê hîdrolîz dibe û glîkoz çêdibe. Dema mirov adanên bi nîşa dixwe, nîşa bi alikariya enzîman tê herisandinê û bi şiklê glukozê dikeve nav xaneyan. == Glîkojen == [[Wêne:Glicogeno_ramificato.gif|thumb|250px|Glîkojen]] Ji xeynî riwekan, hemû zîndewer ên prokaryotî û yên eukaryotî adan bi şiklê glîkojenê di nav xaneyên xwe de enbar dikin. Glîkojen polîmera glukozê ye. Ango molekulên glukozê bi reaksiyona dehîdrasyonê bi hevre tên girêdanê û dibin glîkojen. Glukoza zêde, bi alîkariya [[hormona însûlînê]] di xaneyên [[kezeb]]ê û masûlkeyên mîrovan de wekî glîkojen tê enbar kirin. Ne bi qasî kezeb û masûlkeyan be jî, xaneyên [[gûrçik]]ê û xaneyên leukosîtan jî glîkojen dihûndirînin. Dema asta şekirê xwînê dadikeve, glîkojena kezebê bi navbeynkariya [[hormona glukagonê]], hîdrolîz dibe û glîkoz ji kezebê derbasê nav xwînê dibe. Glukoz bi gera xwînê belavê hemû şane û xaneyan dibe. Glîkojena masûlkeyan tenê ji bo xaneyên masûlkeyan dibe çavkaniya glukozê. Molekula glîkojenê dişibe molekula amîlopektînê,lê glîkojen girtir e û hê pirtir şaxdayî ye. Ji boy peydakirina [[Adenozîna trîfosfat|ATP]], çavkaniya yekemîn a xaneyê glukoz, a duyemîn jî glîkojen e. Ku di xaneyêk de glîkojen hebe, bi dilopa iyotê pirtikên glîkojenê rengê sor an jî qehweyî digire. == Seluloz == [[Wêne:HaworthStrukturCellulose.jpg|thumb|250px|Seluloz]] Molekulên glukoz lê pey hev rêz dibin û selulozê çêdikin. Di molekula selulozê de molekulên glukozê bi 180° ji hev badayî bi hev hatinê girêdanê. Ji ber wê sedemê, her çiqas ku monomerên seluloz û nîşayê glukoz bin jî, molekula selulozê ji ya nîşayê cuda ye. Dibe ku molekula selulozê ji sedan an jî bi hezaran molekulên glukozê çêbûyî be. Berevajiyê nîşayê, seluloz molekulek neşaxdayî ye. Molekulên selulozê li ber hev dirêj dibin û mîkrofîbrîl(hûrrîşal)an çêdikin. [[Dîwarê xaneyê]]n riwekan û ên kevzên avê ji selulozê pêk tê. Loma li derdora dinyê de molekula organîk a herî zêde belavbûyî seluloz e. Mîkrofîbrîlên selulozê xurtayî didin dîwarê xaneyên riwekan. Seluloz bêbêhn û bêtehm e, di nav avê de nabihuje.Seluloz karbohîdrada binyadî ye, ajal nikarin selulozê biherisînin(hîdrolîz bikin) û jê glukoz derxin. Ajalên [[giyaxur]] bi alikariya bakteriyan selulozê parçê dikin. Ajalên wekî çêlek ,mîh, bizin, hêştîr ajalên hûrdar in. Di ûrê van ajalên giyaxur de bakteriyên ku selulozê diherisîn hene. [[Bakterî]] selulozê diherisînin nav molekulên piçûktir, an jî heta glukozê parçe dikin. Ajal bi vî awayê parçeyên selulozê an jî glukoza selulozê wekî adan digirin. Ajalên wekî kergoşk, hesp, kusî ajalên giyaxur ên bêhûr in. Di rûviya kor ên van zîndeweran de bakterîyên selulozê hene. Seluloz bi kêra van bakterîyan tê herisandinê. Loma rûviya kor a van ajalan ji ya ajalên din girtir e. Ji xeynî bakteriyan,hin cureyên [[karok]] jî selulozê diherisînin. Bi vî awayê riwek pûç dibin, dirizin û tevê xweliyê dibin. == Kîtîn == [[Wêne:Chitin Haworth.svg|thumb|250px| Kîtîn]] Dîwarên xaneyên karok û qalikên artiropodan ji kîtînê çêbûyî ye .Di cîhana ajalan da, ajalên wekî dûpişik, kêzik, kulî, pîrik zîvzîve ajalên ji çîna artiropodan e. Kîtîn di qalikê artiropodan de erka kakûtê dike. Wekî hemû polîsakkaridan, kîtîn jî ji monomeran pêk tê,lê monomera kîtîn ne glukoza asayî ye. Glukoza di nav kîtînê di pekhateya xwe de ji xeynî atomên karbon, hîdrojen û oksîjenê, atoma azote jî li xwe digire. Molekula kîtînê dişibe molekula selulozê,lê her monomerên kîtînê de komek hîdroksîle bi komek amîn asetîlê cih guheriye. Monomerên kîtînê ne wekî glîkoz lê wekî glîkozamîna asetîl-N tên bi nav kirin. [[Wêne:Androctonus_australis_qtl1.jpg|thumb|çep|200px| Kalika dûpişkê ji kîtînê pêk tê.]] Kîtîn di nav avê de nabihuje(nahele). Herisîna kîtînê gelek zor e. Piraniya ajal ji enzîma kîtînê, kîtînazê bêpar e. Bi gelemperî kîtîn wekî madeyek nayê herisandin tê qebul kirin. Kîtîn madeyek qaîşokî û zexm e. Ji boy birînên laşê mirov zû baş bibe,li nexweşxaneyan pizîşk kîtînê wekî tayê nîşdarî( tayên emelîyatê) bi kar tînin. == Girêdanên derve == * [https://www.britannica.com/science/polysaccharide] * [http://www.biologydiscussion.com/carbohydrates/polysaccharides/types-of-polysaccharides-3-types/44929] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018143326/https://www.biologydiscussion.com/carbohydrates/polysaccharides/types-of-polysaccharides-3-types/44929 |date=2021-10-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] st384nf7vl82ycale5e0l8u1nh9mst1 1 77216 2097336 2097326 2026-10-06T13:15:23Z Avestaboy 34898 /* Gotûbêj */ Bersiv 2097336 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) eudddfuzoqimz1bevp01t7l4kj1aaju 2097338 2097336 2026-10-06T13:29:13Z Kurê Acemî 105128 /* Gotûbêj */ Bersiv 2097338 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], kurd navê '''Amîda''' bo '''Amed''' adaptekirin, bo ku cih û warê kurdan jî Amed e. Bi qasî 200.000 heta 300.000 hezar yahûdiyên kurd hene erê, lê piriya kurdan îro, mîna berê jî, ne cihû ne. Bi sed hezaran tirkên cihû jî li Îsraêlê ne, yanî mane wê bi kurdên me re tune. Yewnan, navê '''Konstantinoúpoli''' bikar tînin, ew jî warê wan bi hezar salan bû, di hezar û hezar belgeyên tarîxî de, piriya wan jî heta îro ne memnûn e ku Stembol girêdaya Tirkiyeyê e. PDFên ku tê nimand, tabî '''Orşelîm''' tê nivîsîn, navê Quds yê ereb û misilmanan e. ;) Ji min re gelek giring e ku ka gelê me çi dibêjî, biçê Bakur û Rojavaya Kurdistanê, her kes ji wê re '''Quds''' ê bêje. Kultur û dînê piriya kurdan bi adetên misilmanan pêk jî tê, çima em kelîmeyên din bikar bînin, xwe durbixin? Tama her kes me fehm dike? Quds/Orşelîm ne Kurdistan e an bû. Ji farisiya kevnare ve (berî îslamiyetê), faris wê herêmê îşxal kirin, navê Orşelîm bi belgeyan adapte kirin. Wekî kurdek alaqe min tune ye ku ez navekî bikarbînim ku piriya kesan nas nakin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:29, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 2p5j1qzduzjaz6o352nj0aau2k1evkv 2097339 2097338 2026-10-06T13:30:59Z Kurê Acemî 105128 /* Gotûbêj */ 2097339 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], kurd navê '''Amîda''' bo '''Amed''' adaptekirin, bo ku cih û warê kurdan jî Amed e. Bi qasî 200.000 heta 300.000 hezar yahûdiyên kurd hene erê, lê piriya kurdan îro, mîna berê jî, ne cihû ne. Bi sed hezaran tirkên cihû jî li Îsraêlê ne, yanî mane wê bi kurdên me re tune. Yewnan, navê '''Konstantinoúpoli''' bikar tînin, ew jî warê wan bi hezar salan bû, di hezar û hezar belgeyên tarîxî de, piriya wan jî heta îro ne memnûn e ku Stembol girêdaya Tirkiyeyê e. PDFên ku tê nimand (tercimeyên xiristiyanî), tabî '''Orşelîm''' tê nivîsîn, navê Quds yê ereb û misilmanan e. ;) Xiristiyanek ne dibêje Quds. Ji min re gelek giring e ku ka gelê me çi dibêjî, biçê Bakur û Rojavaya Kurdistanê, her kes ji wê re '''Quds''' ê bêje. Kultur û dînê piriya kurdan ji adetên misilmanan pêk jî tê, çima em kelîmeyên din bikar bînin, xwe durbixin? Tama her kes me fehm dike? Quds/Orşelîm ne Kurdistan e an bû. Ji farisiya kevnare ve (berî îslamiyetê), faris wê herêmê îşxal kirin, navê Orşelîm bi belgeyan adapte kirin. Wekî kurdek alaqe min tune ye ku ez navekî bikarbînim ku piriya kesan nas nakin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:29, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) joglg4ldcpzqa0cw9l0z6lhet15tepi 2097340 2097339 2026-10-06T13:31:31Z Kurê Acemî 105128 /* Gotûbêj */ 2097340 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], kurd navê '''Amîda''' bo '''Amed''' adaptekirin, bo ku cih û warê kurdan jî Amed e. Bi qasî 200.000 heta 300.000 hezar yahûdiyên kurd hene erê, lê piriya kurdan îro, mîna berê jî, ne cihû ne. Bi sed hezaran tirkên cihû jî li Îsraêlê ne, yanî mane wê bi kurdên me re tune. Yewnan, navê '''Konstantinoúpoli''' bikar tînin, ew jî warê wan bi hezar salan bû, di hezar û hezar belgeyên tarîxî de, piriya wan jî heta îro ne memnûn e ku Stembol girêdaya Tirkiyeyê e. PDFên ku tê nimand (tercimeyên xiristiyanî), tabî '''Orşelîm''' tê nivîsîn, navê Quds yê ereb û misilmanan e. ;) Xiristiyanek ne dibêje Quds. Ji min re gelek giring e ku ka gelê me çi dibêjî, biçê Bakur û Rojavaya Kurdistanê, her kes ji wê re '''Quds''' ê bêje. Kultur û dînê piriya kurdan ji adetên misilmanan pêk jî tê, çima em kelîmeyên din bikar bînin, xwe durbixin? Tama her kes me fehm dike? Quds/Orşelîm ne Kurdistan e an bû. Ji farisiya kevnare ve (berî îslamiyetê), faris wê herêmê îşxal kirin, navê Orşelîm bi belgeyan adapte kirin. Wekî kurdek alaqe min tune ye ku ez navekî bikarbînim ku piriya kesên min nas nakin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:29, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 9l7nrwbedi2dd76ih11rqm61ch1xow1 2097341 2097340 2026-10-06T14:10:54Z Avestaboy 34898 /* Gotûbêj */ Bersiv 2097341 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], kurd navê '''Amîda''' bo '''Amed''' adaptekirin, bo ku cih û warê kurdan jî Amed e. Bi qasî 200.000 heta 300.000 hezar yahûdiyên kurd hene erê, lê piriya kurdan îro, mîna berê jî, ne cihû ne. Bi sed hezaran tirkên cihû jî li Îsraêlê ne, yanî mane wê bi kurdên me re tune. Yewnan, navê '''Konstantinoúpoli''' bikar tînin, ew jî warê wan bi hezar salan bû, di hezar û hezar belgeyên tarîxî de, piriya wan jî heta îro ne memnûn e ku Stembol girêdaya Tirkiyeyê e. PDFên ku tê nimand (tercimeyên xiristiyanî), tabî '''Orşelîm''' tê nivîsîn, navê Quds yê ereb û misilmanan e. ;) Xiristiyanek ne dibêje Quds. Ji min re gelek giring e ku ka gelê me çi dibêjî, biçê Bakur û Rojavaya Kurdistanê, her kes ji wê re '''Quds''' ê bêje. Kultur û dînê piriya kurdan ji adetên misilmanan pêk jî tê, çima em kelîmeyên din bikar bînin, xwe durbixin? Tama her kes me fehm dike? Quds/Orşelîm ne Kurdistan e an bû. Ji farisiya kevnare ve (berî îslamiyetê), faris wê herêmê îşxal kirin, navê Orşelîm bi belgeyan adapte kirin. Wekî kurdek alaqe min tune ye ku ez navekî bikarbînim ku piriya kesên min nas nakin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:29, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] :::::Pêşî ez dixwazim bibêjim ku Wîkîpediya ensîklopediyeke laîk û bêalî ye. Em li vir wekî [[kurd]] dinivîsin, ne wekî [[misilman]], [[Elewîtî|elewî]], [[Êzdîtî|êzidî]] hwd. Her wiha [[Zimanê erebî|erebî]] ziman e, ne [[dîn]] û ol e. Di nav gelê ereb de jî gelek [[Xiristiyanî|xiristiyan]], [[Cihûtî|cihû]], [[durzî]] hwd. hene. Welatê ku gelhe û nifûsa misilmanan lê herî zêde ye, [[Îndonezya]] ye, ne yek ji welatên erebî ye. Alman û îtalî jî bi piranî xiristiyan in. Digel vê yekê, di navbera van her du gelan de cûdahiyên çandî hene. Nivîskarekî alman ê bi baweriya cihû ye, hîn jî wekî nivîskarekî alman tê hesibandin, ne wekî nivîskarekî îsraêlî. Mînakî, [[Qanatê Kurdo]] berhemên xwe ji bo tevahiya gelê kurd nivîsandiye, ne tenê ji bo êzîdiyan. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:10, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) mqczbwnl3wypho9tvrw8vh1zfq5kgex 2097342 2097341 2026-10-06T14:23:18Z Kurê Acemî 105128 /* Gotûbêj */ Bersiv 2097342 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], kurd navê '''Amîda''' bo '''Amed''' adaptekirin, bo ku cih û warê kurdan jî Amed e. Bi qasî 200.000 heta 300.000 hezar yahûdiyên kurd hene erê, lê piriya kurdan îro, mîna berê jî, ne cihû ne. Bi sed hezaran tirkên cihû jî li Îsraêlê ne, yanî mane wê bi kurdên me re tune. Yewnan, navê '''Konstantinoúpoli''' bikar tînin, ew jî warê wan bi hezar salan bû, di hezar û hezar belgeyên tarîxî de, piriya wan jî heta îro ne memnûn e ku Stembol girêdaya Tirkiyeyê e. PDFên ku tê nimand (tercimeyên xiristiyanî), tabî '''Orşelîm''' tê nivîsîn, navê Quds yê ereb û misilmanan e. ;) Xiristiyanek ne dibêje Quds. Ji min re gelek giring e ku ka gelê me çi dibêjî, biçê Bakur û Rojavaya Kurdistanê, her kes ji wê re '''Quds''' ê bêje. Kultur û dînê piriya kurdan ji adetên misilmanan pêk jî tê, çima em kelîmeyên din bikar bînin, xwe durbixin? Tama her kes me fehm dike? Quds/Orşelîm ne Kurdistan e an bû. Ji farisiya kevnare ve (berî îslamiyetê), faris wê herêmê îşxal kirin, navê Orşelîm bi belgeyan adapte kirin. Wekî kurdek alaqe min tune ye ku ez navekî bikarbînim ku piriya kesên min nas nakin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:29, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] :::::Pêşî ez dixwazim bibêjim ku Wîkîpediya ensîklopediyeke laîk û bêalî ye. Em li vir wekî [[kurd]] dinivîsin, ne wekî [[misilman]], [[Elewîtî|elewî]], [[Êzdîtî|êzidî]] hwd. Her wiha [[Zimanê erebî|erebî]] ziman e, ne [[dîn]] û ol e. Di nav gelê ereb de jî gelek [[Xiristiyanî|xiristiyan]], [[Cihûtî|cihû]], [[durzî]] hwd. hene. Welatê ku gelhe û nifûsa misilmanan lê herî zêde ye, [[Îndonezya]] ye, ne yek ji welatên erebî ye. Alman û îtalî jî bi piranî xiristiyan in. Digel vê yekê, di navbera van her du gelan de cûdahiyên çandî hene. Nivîskarekî alman ê bi baweriya cihû ye, hîn jî wekî nivîskarekî alman tê hesibandin, ne wekî nivîskarekî îsraêlî. Mînakî, [[Qanatê Kurdo]] berhemên xwe ji bo tevahiya gelê kurd nivîsandiye, ne tenê ji bo êzîdiyan. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:10, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tê xwend ku min çi dinîvîsî? Li vir cihê laîk û bêalî ye? Yanî Orşelîma xiristiyanan laîk û bêalî ye, lê navlêkirina Quds yê misilman na ye, bo ku erebî an yê misilmanan e? Sêdî 85 yê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûn, navê wê herêmê jî bo wê yeke wekî Quds nas dikin. Sebeb ne ew e ku çi dîn an çi ne kî çi bawer dikî, çi jî ne, ez ji tê re sebeba bikaranîna navê Quds bi meselayan didim tu jî dibêjî nivîskarê alman yê cihû dîsa jî wekî alman tên qebûl kirin, kî got ku ne wiha ye? Îsraêl netewe dibe, cihûtî dîn dibe, alman etnîk an netewe jî dibe, lê çi alaqe. Kî pirs kir ku li ku piriya misilmanan jî dijîn? Quds navê ye ku piriya me fehm dikin, xiristiyanan li herdîro Dunyayê Quds ne dibêjin, bo ku ew navê misilman û kultura wan e, ew nav jî ku ji piriya kurdan hatiye adaptekirin (Bakur û Rojavaya Kurdistanê, kurmanc). [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 14:23, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 6psazuj414t0gyt349dfdskhs8aanql 2097343 2097342 2026-10-06T14:57:23Z Avestaboy 34898 /* Gotûbêj */ Bersiv 2097343 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], kurd navê '''Amîda''' bo '''Amed''' adaptekirin, bo ku cih û warê kurdan jî Amed e. Bi qasî 200.000 heta 300.000 hezar yahûdiyên kurd hene erê, lê piriya kurdan îro, mîna berê jî, ne cihû ne. Bi sed hezaran tirkên cihû jî li Îsraêlê ne, yanî mane wê bi kurdên me re tune. Yewnan, navê '''Konstantinoúpoli''' bikar tînin, ew jî warê wan bi hezar salan bû, di hezar û hezar belgeyên tarîxî de, piriya wan jî heta îro ne memnûn e ku Stembol girêdaya Tirkiyeyê e. PDFên ku tê nimand (tercimeyên xiristiyanî), tabî '''Orşelîm''' tê nivîsîn, navê Quds yê ereb û misilmanan e. ;) Xiristiyanek ne dibêje Quds. Ji min re gelek giring e ku ka gelê me çi dibêjî, biçê Bakur û Rojavaya Kurdistanê, her kes ji wê re '''Quds''' ê bêje. Kultur û dînê piriya kurdan ji adetên misilmanan pêk jî tê, çima em kelîmeyên din bikar bînin, xwe durbixin? Tama her kes me fehm dike? Quds/Orşelîm ne Kurdistan e an bû. Ji farisiya kevnare ve (berî îslamiyetê), faris wê herêmê îşxal kirin, navê Orşelîm bi belgeyan adapte kirin. Wekî kurdek alaqe min tune ye ku ez navekî bikarbînim ku piriya kesên min nas nakin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:29, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] :::::Pêşî ez dixwazim bibêjim ku Wîkîpediya ensîklopediyeke laîk û bêalî ye. Em li vir wekî [[kurd]] dinivîsin, ne wekî [[misilman]], [[Elewîtî|elewî]], [[Êzdîtî|êzidî]] hwd. Her wiha [[Zimanê erebî|erebî]] ziman e, ne [[dîn]] û ol e. Di nav gelê ereb de jî gelek [[Xiristiyanî|xiristiyan]], [[Cihûtî|cihû]], [[durzî]] hwd. hene. Welatê ku gelhe û nifûsa misilmanan lê herî zêde ye, [[Îndonezya]] ye, ne yek ji welatên erebî ye. Alman û îtalî jî bi piranî xiristiyan in. Digel vê yekê, di navbera van her du gelan de cûdahiyên çandî hene. Nivîskarekî alman ê bi baweriya cihû ye, hîn jî wekî nivîskarekî alman tê hesibandin, ne wekî nivîskarekî îsraêlî. Mînakî, [[Qanatê Kurdo]] berhemên xwe ji bo tevahiya gelê kurd nivîsandiye, ne tenê ji bo êzîdiyan. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:10, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tê xwend ku min çi dinîvîsî? Li vir cihê laîk û bêalî ye? Yanî Orşelîma xiristiyanan laîk û bêalî ye, lê navlêkirina Quds yê misilman na ye, bo ku erebî an yê misilmanan e? Sêdî 85 yê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûn, navê wê herêmê jî bo wê yeke wekî Quds nas dikin. Sebeb ne ew e ku çi dîn an çi ne kî çi bawer dikî, çi jî ne, ez ji tê re sebeba bikaranîna navê Quds bi meselayan didim tu jî dibêjî nivîskarê alman yê cihû dîsa jî wekî alman tên qebûl kirin, kî got ku ne wiha ye? Îsraêl netewe dibe, cihûtî dîn dibe, alman etnîk an netewe jî dibe, lê çi alaqe. Kî pirs kir ku li ku piriya misilmanan jî dijîn? Quds navê ye ku piriya me fehm dikin, xiristiyanan li herdîro Dunyayê Quds ne dibêjin, bo ku ew navê misilman û kultura wan e, ew nav jî ku ji piriya kurdan hatiye adaptekirin (Bakur û Rojavaya Kurdistanê, kurmanc). [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 14:23, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez gotinên xwe dubare bikim ?Min çend caran nûçeyên Rûdawê temaşe kir û ji devê Dilbixwîn Dara navê [[Orşelîm|Orşelîmê]] bihîst. Aniha [[Rûdaw]] û [[Dilbixwîn Dara]] jî li gorî mantiqa te cihû an xiristiyan in? Wîkîpediyaya bi zazakî '''Urşelim''' jî dinivîse. [[Zaza]] jî [[Elewîtî|elewî]] an [[Sunîtî|sûnî]] ne, ne xiristiyan an cihû yin. Wîkîpediyaya bi farisî jî wekî nav 'Orşalîm' bi kar tîne. Piraniya farisan misilmanên [[Şiîtî|şîî]] ne. Te nivîsî ku sedî 85ê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûne, ji ber wê yekê navê wê herêmê wekî '''Quds''' nas dikin. Bi rastî çêtir bû te tiştekî weha binivîsanda: :::::::Gelek kurd asîmîle bûne, di saziyên tirkan de perwerde bûne û lewma ew texlîda tirkan dikin. :::::::Navê '''Diyar-i Bekr''' mînak navê xwe ji eşîra erebî Bakr deyn kiriye. [[Kemalîzm|Kemalîstan]] paşê navê bajêr bi awayekî sexte kirin '''Diyarbakır''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:57, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) g8d01nthsf56jbi0wwwgvmnee666jtd 2097344 2097343 2026-10-06T15:00:26Z Avestaboy 34898 2097344 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], kurd navê '''Amîda''' bo '''Amed''' adaptekirin, bo ku cih û warê kurdan jî Amed e. Bi qasî 200.000 heta 300.000 hezar yahûdiyên kurd hene erê, lê piriya kurdan îro, mîna berê jî, ne cihû ne. Bi sed hezaran tirkên cihû jî li Îsraêlê ne, yanî mane wê bi kurdên me re tune. Yewnan, navê '''Konstantinoúpoli''' bikar tînin, ew jî warê wan bi hezar salan bû, di hezar û hezar belgeyên tarîxî de, piriya wan jî heta îro ne memnûn e ku Stembol girêdaya Tirkiyeyê e. PDFên ku tê nimand (tercimeyên xiristiyanî), tabî '''Orşelîm''' tê nivîsîn, navê Quds yê ereb û misilmanan e. ;) Xiristiyanek ne dibêje Quds. Ji min re gelek giring e ku ka gelê me çi dibêjî, biçê Bakur û Rojavaya Kurdistanê, her kes ji wê re '''Quds''' ê bêje. Kultur û dînê piriya kurdan ji adetên misilmanan pêk jî tê, çima em kelîmeyên din bikar bînin, xwe durbixin? Tama her kes me fehm dike? Quds/Orşelîm ne Kurdistan e an bû. Ji farisiya kevnare ve (berî îslamiyetê), faris wê herêmê îşxal kirin, navê Orşelîm bi belgeyan adapte kirin. Wekî kurdek alaqe min tune ye ku ez navekî bikarbînim ku piriya kesên min nas nakin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:29, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] :::::Pêşî ez dixwazim bibêjim ku Wîkîpediya ensîklopediyeke laîk û bêalî ye. Em li vir wekî [[kurd]] dinivîsin, ne wekî [[misilman]], [[Elewîtî|elewî]], [[Êzdîtî|êzidî]] hwd. Her wiha [[Zimanê erebî|erebî]] ziman e, ne [[dîn]] û ol e. Di nav gelê ereb de jî gelek [[Xiristiyanî|xiristiyan]], [[Cihûtî|cihû]], [[durzî]] hwd. hene. Welatê ku gelhe û nifûsa misilmanan lê herî zêde ye, [[Îndonezya]] ye, ne yek ji welatên erebî ye. Alman û îtalî jî bi piranî xiristiyan in. Digel vê yekê, di navbera van her du gelan de cûdahiyên çandî hene. Nivîskarekî alman ê bi baweriya cihû ye, hîn jî wekî nivîskarekî alman tê hesibandin, ne wekî nivîskarekî îsraêlî. Mînakî, [[Qanatê Kurdo]] berhemên xwe ji bo tevahiya gelê kurd nivîsandiye, ne tenê ji bo êzîdiyan. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:10, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tê xwend ku min çi dinîvîsî? Li vir cihê laîk û bêalî ye? Yanî Orşelîma xiristiyanan laîk û bêalî ye, lê navlêkirina Quds yê misilman na ye, bo ku erebî an yê misilmanan e? Sêdî 85 yê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûn, navê wê herêmê jî bo wê yeke wekî Quds nas dikin. Sebeb ne ew e ku çi dîn an çi ne kî çi bawer dikî, çi jî ne, ez ji tê re sebeba bikaranîna navê Quds bi meselayan didim tu jî dibêjî nivîskarê alman yê cihû dîsa jî wekî alman tên qebûl kirin, kî got ku ne wiha ye? Îsraêl netewe dibe, cihûtî dîn dibe, alman etnîk an netewe jî dibe, lê çi alaqe. Kî pirs kir ku li ku piriya misilmanan jî dijîn? Quds navê ye ku piriya me fehm dikin, xiristiyanan li herdîro Dunyayê Quds ne dibêjin, bo ku ew navê misilman û kultura wan e, ew nav jî ku ji piriya kurdan hatiye adaptekirin (Bakur û Rojavaya Kurdistanê, kurmanc). [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 14:23, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez gotinên xwe dubare bikim ?Min çend caran nûçeyên Rûdawê temaşe kir û ji devê Dilbixwîn Dara navê [[Orşelîm|Orşelîmê]] bihîst. Aniha [[Rûdaw]] û [[Dilbixwîn Dara]] jî li gorî mantiqa te cihû an xiristiyan in? Wîkîpediyaya bi zazakî '''Urşelim''' jî dinivîse. [[Zaza]] jî [[Elewîtî|elewî]] an [[Sunîtî|sûnî]] ne, ne xiristiyan an cihû yin. Wîkîpediyaya bi farisî jî wekî nav 'Orşalîm' bi kar tîne. Piraniya farisan misilmanên [[Şiîtî|şîî]] ne.Te nivîsî ku sedî 85ê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûne, ji ber wê yekê navê wê herêmê wekî '''Quds''' nas dikin. Bi rastî çêtir bû te tiştekî weha binivîsanda: :::::::Gelek kurd asîmîle bûne, di saziyên tirkan de perwerde bûne û lewma ew texlîda tirkan dikin. :::::::Navê '''Diyar-i Bekr''' mînak navê xwe ji eşîra erebî Bakr deyn kiriye. [[Kemalîzm|Kemalîstan]] paşê navê bajêr bi awayekî sexte kirin '''Diyarbakır''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:57, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) e08vwnrq7amg6atr4atg4nvrw60f7lg 2097345 2097344 2026-10-06T15:02:14Z Avestaboy 34898 2097345 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], kurd navê '''Amîda''' bo '''Amed''' adaptekirin, bo ku cih û warê kurdan jî Amed e. Bi qasî 200.000 heta 300.000 hezar yahûdiyên kurd hene erê, lê piriya kurdan îro, mîna berê jî, ne cihû ne. Bi sed hezaran tirkên cihû jî li Îsraêlê ne, yanî mane wê bi kurdên me re tune. Yewnan, navê '''Konstantinoúpoli''' bikar tînin, ew jî warê wan bi hezar salan bû, di hezar û hezar belgeyên tarîxî de, piriya wan jî heta îro ne memnûn e ku Stembol girêdaya Tirkiyeyê e. PDFên ku tê nimand (tercimeyên xiristiyanî), tabî '''Orşelîm''' tê nivîsîn, navê Quds yê ereb û misilmanan e. ;) Xiristiyanek ne dibêje Quds. Ji min re gelek giring e ku ka gelê me çi dibêjî, biçê Bakur û Rojavaya Kurdistanê, her kes ji wê re '''Quds''' ê bêje. Kultur û dînê piriya kurdan ji adetên misilmanan pêk jî tê, çima em kelîmeyên din bikar bînin, xwe durbixin? Tama her kes me fehm dike? Quds/Orşelîm ne Kurdistan e an bû. Ji farisiya kevnare ve (berî îslamiyetê), faris wê herêmê îşxal kirin, navê Orşelîm bi belgeyan adapte kirin. Wekî kurdek alaqe min tune ye ku ez navekî bikarbînim ku piriya kesên min nas nakin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:29, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] :::::Pêşî ez dixwazim bibêjim ku Wîkîpediya ensîklopediyeke laîk û bêalî ye. Em li vir wekî [[kurd]] dinivîsin, ne wekî [[misilman]], [[Elewîtî|elewî]], [[Êzdîtî|êzidî]] hwd. Her wiha [[Zimanê erebî|erebî]] ziman e, ne [[dîn]] û ol e. Di nav gelê ereb de jî gelek [[Xiristiyanî|xiristiyan]], [[Cihûtî|cihû]], [[durzî]] hwd. hene. Welatê ku gelhe û nifûsa misilmanan lê herî zêde ye, [[Îndonezya]] ye, ne yek ji welatên erebî ye. Alman û îtalî jî bi piranî xiristiyan in. Digel vê yekê, di navbera van her du gelan de cûdahiyên çandî hene. Nivîskarekî alman ê bi baweriya cihû ye, hîn jî wekî nivîskarekî alman tê hesibandin, ne wekî nivîskarekî îsraêlî. Mînakî, [[Qanatê Kurdo]] berhemên xwe ji bo tevahiya gelê kurd nivîsandiye, ne tenê ji bo êzîdiyan. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:10, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tê xwend ku min çi dinîvîsî? Li vir cihê laîk û bêalî ye? Yanî Orşelîma xiristiyanan laîk û bêalî ye, lê navlêkirina Quds yê misilman na ye, bo ku erebî an yê misilmanan e? Sêdî 85 yê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûn, navê wê herêmê jî bo wê yeke wekî Quds nas dikin. Sebeb ne ew e ku çi dîn an çi ne kî çi bawer dikî, çi jî ne, ez ji tê re sebeba bikaranîna navê Quds bi meselayan didim tu jî dibêjî nivîskarê alman yê cihû dîsa jî wekî alman tên qebûl kirin, kî got ku ne wiha ye? Îsraêl netewe dibe, cihûtî dîn dibe, alman etnîk an netewe jî dibe, lê çi alaqe. Kî pirs kir ku li ku piriya misilmanan jî dijîn? Quds navê ye ku piriya me fehm dikin, xiristiyanan li herdîro Dunyayê Quds ne dibêjin, bo ku ew navê misilman û kultura wan e, ew nav jî ku ji piriya kurdan hatiye adaptekirin (Bakur û Rojavaya Kurdistanê, kurmanc). [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 14:23, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez gotinên xwe dubare bikim ?Min çend caran nûçeyên Rûdawê temaşe kir û ji devê Dilbixwîn Dara navê [[Orşelîm|Orşelîmê]] bihîst. Aniha [[Rûdaw]] û [[Dilbixwîn Dara]] jî li gorî mantiqa te cihû an xiristiyan in? Wîkîpediyaya bi zazakî '''Urşelim''' jî dinivîse. [[Zaza]] jî [[Elewîtî|elewî]] an [[Sunîtî|sûnî]] ne, ne xiristiyan an cihû yin. Wîkîpediyaya bi farisî jî wekî nav 'Orşalîm' bi kar tîne. Piraniya farisan misilmanên [[Şiîtî|şîî]] ne.Te nivîsî ku sedî 85ê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûne, ji ber wê yekê navê wê herêmê wekî '''Quds''' nas dikin. Bi rastî çêtir bû te tiştekî wiha binivîsanda: :::::::Gelek kurd asîmîle bûne, di saziyên tirkan de perwerde bûne û lewma ew texlîda tirkan dikin. :::::::Navê '''Diyar-i Bekr''' mînak navê xwe ji eşîra erebî Bakr deyn kiriye. [[Kemalîzm|Kemalîstan]] paşê navê bajêr bi awayekî sexte kirin '''Diyarbakır''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:57, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) b1hv36pdxtggy6os5omsdwea7l3yphc 2097346 2097345 2026-10-06T15:13:19Z Kurê Acemî 105128 /* Gotûbêj */ Bersiv 2097346 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], kurd navê '''Amîda''' bo '''Amed''' adaptekirin, bo ku cih û warê kurdan jî Amed e. Bi qasî 200.000 heta 300.000 hezar yahûdiyên kurd hene erê, lê piriya kurdan îro, mîna berê jî, ne cihû ne. Bi sed hezaran tirkên cihû jî li Îsraêlê ne, yanî mane wê bi kurdên me re tune. Yewnan, navê '''Konstantinoúpoli''' bikar tînin, ew jî warê wan bi hezar salan bû, di hezar û hezar belgeyên tarîxî de, piriya wan jî heta îro ne memnûn e ku Stembol girêdaya Tirkiyeyê e. PDFên ku tê nimand (tercimeyên xiristiyanî), tabî '''Orşelîm''' tê nivîsîn, navê Quds yê ereb û misilmanan e. ;) Xiristiyanek ne dibêje Quds. Ji min re gelek giring e ku ka gelê me çi dibêjî, biçê Bakur û Rojavaya Kurdistanê, her kes ji wê re '''Quds''' ê bêje. Kultur û dînê piriya kurdan ji adetên misilmanan pêk jî tê, çima em kelîmeyên din bikar bînin, xwe durbixin? Tama her kes me fehm dike? Quds/Orşelîm ne Kurdistan e an bû. Ji farisiya kevnare ve (berî îslamiyetê), faris wê herêmê îşxal kirin, navê Orşelîm bi belgeyan adapte kirin. Wekî kurdek alaqe min tune ye ku ez navekî bikarbînim ku piriya kesên min nas nakin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:29, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] :::::Pêşî ez dixwazim bibêjim ku Wîkîpediya ensîklopediyeke laîk û bêalî ye. Em li vir wekî [[kurd]] dinivîsin, ne wekî [[misilman]], [[Elewîtî|elewî]], [[Êzdîtî|êzidî]] hwd. Her wiha [[Zimanê erebî|erebî]] ziman e, ne [[dîn]] û ol e. Di nav gelê ereb de jî gelek [[Xiristiyanî|xiristiyan]], [[Cihûtî|cihû]], [[durzî]] hwd. hene. Welatê ku gelhe û nifûsa misilmanan lê herî zêde ye, [[Îndonezya]] ye, ne yek ji welatên erebî ye. Alman û îtalî jî bi piranî xiristiyan in. Digel vê yekê, di navbera van her du gelan de cûdahiyên çandî hene. Nivîskarekî alman ê bi baweriya cihû ye, hîn jî wekî nivîskarekî alman tê hesibandin, ne wekî nivîskarekî îsraêlî. Mînakî, [[Qanatê Kurdo]] berhemên xwe ji bo tevahiya gelê kurd nivîsandiye, ne tenê ji bo êzîdiyan. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:10, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tê xwend ku min çi dinîvîsî? Li vir cihê laîk û bêalî ye? Yanî Orşelîma xiristiyanan laîk û bêalî ye, lê navlêkirina Quds yê misilman na ye, bo ku erebî an yê misilmanan e? Sêdî 85 yê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûn, navê wê herêmê jî bo wê yeke wekî Quds nas dikin. Sebeb ne ew e ku çi dîn an çi ne kî çi bawer dikî, çi jî ne, ez ji tê re sebeba bikaranîna navê Quds bi meselayan didim tu jî dibêjî nivîskarê alman yê cihû dîsa jî wekî alman tên qebûl kirin, kî got ku ne wiha ye? Îsraêl netewe dibe, cihûtî dîn dibe, alman etnîk an netewe jî dibe, lê çi alaqe. Kî pirs kir ku li ku piriya misilmanan jî dijîn? Quds navê ye ku piriya me fehm dikin, xiristiyanan li herdîro Dunyayê Quds ne dibêjin, bo ku ew navê misilman û kultura wan e, ew nav jî ku ji piriya kurdan hatiye adaptekirin (Bakur û Rojavaya Kurdistanê, kurmanc). [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 14:23, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez gotinên xwe dubare bikim ?Min çend caran nûçeyên Rûdawê temaşe kir û ji devê Dilbixwîn Dara navê [[Orşelîm|Orşelîmê]] bihîst. Aniha [[Rûdaw]] û [[Dilbixwîn Dara]] jî li gorî mantiqa te cihû an xiristiyan in? Wîkîpediyaya bi zazakî '''Urşelim''' jî dinivîse. [[Zaza]] jî [[Elewîtî|elewî]] an [[Sunîtî|sûnî]] ne, ne xiristiyan an cihû yin. Wîkîpediyaya bi farisî jî wekî nav 'Orşalîm' bi kar tîne. Piraniya farisan misilmanên [[Şiîtî|şîî]] ne.Te nivîsî ku sedî 85ê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûne, ji ber wê yekê navê wê herêmê wekî '''Quds''' nas dikin. Bi rastî çêtir bû te tiştekî wiha binivîsanda: :::::::Gelek kurd asîmîle bûne, di saziyên tirkan de perwerde bûne û lewma ew texlîda tirkan dikin. :::::::Navê '''Diyar-i Bekr''' mînak navê xwe ji eşîra erebî Bakr deyn kiriye. [[Kemalîzm|Kemalîstan]] paşê navê bajêr bi awayekî sexte kirin '''Diyarbakır''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:57, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::::Amed ne eynî mijar e, Diyar-i Bekr ne navekî îslamî ye, di çaxa xelîfeyan bajar wekî Amîda hatiye naskirin. Navê Diyarbekir sedsalan paşê hatiye. Ne îslamî ye, têne erebî. Amîda jî navêkî suryanî ye, em niha suryanî ne? Na, em kurd in û kelîmeyan bikar tînin ku gelê me jî fehm dike. ::::::::Herwiha, navên coxrafyaya Kurdistanê ne eynî mijar e wekî yê cihên derveyî Kurdistanê, lê dîsa mesela te alaqe nîne. ::::::::Rûdaw û Dilbixwîn Dara li Başûrê Kurdistanê dijîn. Li Behdînanê lehçeyeke kurmancî te axivtin, ne temanî eynî ye ku em li Bakur û Rojavaya Kurdistanê diaxivin, bo ku wan nêziktirî bi kelîmeyên soraniyê dişuxilin, ew mesela bê alaqe ye ku ez navêkî naskirî jê bikim, bo ku Rûdaw û Dilbixwîn Dara jî wiha dikin, Dilbixwîn Dara mecbûr e ku bibêjê çi Rûdaw TV dide ber wî, ew mesleka wî ye. ::::::::Bi mesela te ya asîmîle kirin.. çi alaqe? Çi alaqe ye ku em di nav du kelîmeyên ne kurdî nîqaş dikin, yek girêdayî kultur û zimanê gelê me ye (Quds), yê din jî dûrxistina bêsebeb (Orşelîm) e. Yanî ez niqte te têr fehm nakin, miletê me Quds dibêjî kekê, Orşelîm nayê bikaranîn, an jî zanin. ::::::::Bi mesela te bi wîkiya zazakî… Yanî wîkiya zazakî, ango bikarhêner Mirzali, çavkaniya tê ye niha? Ez bêhtir li ser wê yekê nedixwazim nîqaş bikim. Têne dixwazim bêm ku Mirzali ew kes e ku tîpên tirkî bo wîkiya zazakî serbest kir, yanî ku tu behsa asîmîlê kirine dikî… [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:13, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) jol64zw7hidn2q70x94ba0f3j4t5brt 2097375 2097346 2026-10-06T17:49:01Z Avestaboy 34898 /* Gotûbêj */ Bersiv 2097375 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], kurd navê '''Amîda''' bo '''Amed''' adaptekirin, bo ku cih û warê kurdan jî Amed e. Bi qasî 200.000 heta 300.000 hezar yahûdiyên kurd hene erê, lê piriya kurdan îro, mîna berê jî, ne cihû ne. Bi sed hezaran tirkên cihû jî li Îsraêlê ne, yanî mane wê bi kurdên me re tune. Yewnan, navê '''Konstantinoúpoli''' bikar tînin, ew jî warê wan bi hezar salan bû, di hezar û hezar belgeyên tarîxî de, piriya wan jî heta îro ne memnûn e ku Stembol girêdaya Tirkiyeyê e. PDFên ku tê nimand (tercimeyên xiristiyanî), tabî '''Orşelîm''' tê nivîsîn, navê Quds yê ereb û misilmanan e. ;) Xiristiyanek ne dibêje Quds. Ji min re gelek giring e ku ka gelê me çi dibêjî, biçê Bakur û Rojavaya Kurdistanê, her kes ji wê re '''Quds''' ê bêje. Kultur û dînê piriya kurdan ji adetên misilmanan pêk jî tê, çima em kelîmeyên din bikar bînin, xwe durbixin? Tama her kes me fehm dike? Quds/Orşelîm ne Kurdistan e an bû. Ji farisiya kevnare ve (berî îslamiyetê), faris wê herêmê îşxal kirin, navê Orşelîm bi belgeyan adapte kirin. Wekî kurdek alaqe min tune ye ku ez navekî bikarbînim ku piriya kesên min nas nakin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:29, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] :::::Pêşî ez dixwazim bibêjim ku Wîkîpediya ensîklopediyeke laîk û bêalî ye. Em li vir wekî [[kurd]] dinivîsin, ne wekî [[misilman]], [[Elewîtî|elewî]], [[Êzdîtî|êzidî]] hwd. Her wiha [[Zimanê erebî|erebî]] ziman e, ne [[dîn]] û ol e. Di nav gelê ereb de jî gelek [[Xiristiyanî|xiristiyan]], [[Cihûtî|cihû]], [[durzî]] hwd. hene. Welatê ku gelhe û nifûsa misilmanan lê herî zêde ye, [[Îndonezya]] ye, ne yek ji welatên erebî ye. Alman û îtalî jî bi piranî xiristiyan in. Digel vê yekê, di navbera van her du gelan de cûdahiyên çandî hene. Nivîskarekî alman ê bi baweriya cihû ye, hîn jî wekî nivîskarekî alman tê hesibandin, ne wekî nivîskarekî îsraêlî. Mînakî, [[Qanatê Kurdo]] berhemên xwe ji bo tevahiya gelê kurd nivîsandiye, ne tenê ji bo êzîdiyan. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:10, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tê xwend ku min çi dinîvîsî? Li vir cihê laîk û bêalî ye? Yanî Orşelîma xiristiyanan laîk û bêalî ye, lê navlêkirina Quds yê misilman na ye, bo ku erebî an yê misilmanan e? Sêdî 85 yê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûn, navê wê herêmê jî bo wê yeke wekî Quds nas dikin. Sebeb ne ew e ku çi dîn an çi ne kî çi bawer dikî, çi jî ne, ez ji tê re sebeba bikaranîna navê Quds bi meselayan didim tu jî dibêjî nivîskarê alman yê cihû dîsa jî wekî alman tên qebûl kirin, kî got ku ne wiha ye? Îsraêl netewe dibe, cihûtî dîn dibe, alman etnîk an netewe jî dibe, lê çi alaqe. Kî pirs kir ku li ku piriya misilmanan jî dijîn? Quds navê ye ku piriya me fehm dikin, xiristiyanan li herdîro Dunyayê Quds ne dibêjin, bo ku ew navê misilman û kultura wan e, ew nav jî ku ji piriya kurdan hatiye adaptekirin (Bakur û Rojavaya Kurdistanê, kurmanc). [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 14:23, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez gotinên xwe dubare bikim ?Min çend caran nûçeyên Rûdawê temaşe kir û ji devê Dilbixwîn Dara navê [[Orşelîm|Orşelîmê]] bihîst. Aniha [[Rûdaw]] û [[Dilbixwîn Dara]] jî li gorî mantiqa te cihû an xiristiyan in? Wîkîpediyaya bi zazakî '''Urşelim''' jî dinivîse. [[Zaza]] jî [[Elewîtî|elewî]] an [[Sunîtî|sûnî]] ne, ne xiristiyan an cihû yin. Wîkîpediyaya bi farisî jî wekî nav 'Orşalîm' bi kar tîne. Piraniya farisan misilmanên [[Şiîtî|şîî]] ne.Te nivîsî ku sedî 85ê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûne, ji ber wê yekê navê wê herêmê wekî '''Quds''' nas dikin. Bi rastî çêtir bû te tiştekî wiha binivîsanda: :::::::Gelek kurd asîmîle bûne, di saziyên tirkan de perwerde bûne û lewma ew texlîda tirkan dikin. :::::::Navê '''Diyar-i Bekr''' mînak navê xwe ji eşîra erebî Bakr deyn kiriye. [[Kemalîzm|Kemalîstan]] paşê navê bajêr bi awayekî sexte kirin '''Diyarbakır''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:57, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::::Amed ne eynî mijar e, Diyar-i Bekr ne navekî îslamî ye, di çaxa xelîfeyan bajar wekî Amîda hatiye naskirin. Navê Diyarbekir sedsalan paşê hatiye. Ne îslamî ye, têne erebî. Amîda jî navêkî suryanî ye, em niha suryanî ne? Na, em kurd in û kelîmeyan bikar tînin ku gelê me jî fehm dike. ::::::::Herwiha, navên coxrafyaya Kurdistanê ne eynî mijar e wekî yê cihên derveyî Kurdistanê, lê dîsa mesela te alaqe nîne. ::::::::Rûdaw û Dilbixwîn Dara li Başûrê Kurdistanê dijîn. Li Behdînanê lehçeyeke kurmancî te axivtin, ne temanî eynî ye ku em li Bakur û Rojavaya Kurdistanê diaxivin, bo ku wan nêziktirî bi kelîmeyên soraniyê dişuxilin, ew mesela bê alaqe ye ku ez navêkî naskirî jê bikim, bo ku Rûdaw û Dilbixwîn Dara jî wiha dikin, Dilbixwîn Dara mecbûr e ku bibêjê çi Rûdaw TV dide ber wî, ew mesleka wî ye. ::::::::Bi mesela te ya asîmîle kirin.. çi alaqe? Çi alaqe ye ku em di nav du kelîmeyên ne kurdî nîqaş dikin, yek girêdayî kultur û zimanê gelê me ye (Quds), yê din jî dûrxistina bêsebeb (Orşelîm) e. Yanî ez niqte te têr fehm nakin, miletê me Quds dibêjî kekê, Orşelîm nayê bikaranîn, an jî zanin. ::::::::Bi mesela te bi wîkiya zazakî… Yanî wîkiya zazakî, ango bikarhêner Mirzali, çavkaniya tê ye niha? Ez bêhtir li ser wê yekê nedixwazim nîqaş bikim. Têne dixwazim bêm ku Mirzali ew kes e ku tîpên tirkî bo wîkiya zazakî serbest kir, yanî ku tu behsa asîmîlê kirine dikî… [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:13, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Min negotiye ku Wîkîpediyaya zazakî çavkaniya min e. Min tenê got ku Wîkîpediyaya zazakî jî '''Urşelim''' û çend Wîkîpediyên din jî '''Quds''' wekî nav nedinivîsin. :::::::::Ji ber ku tu her tim îslamê tînî nav gotûbêjê. :::::::::[[Zaza]] jî ne cihû û ne jî xiristiyan in. Her wiha tu dipirsî 'Gelo çavkaniya te Wîkîpediyaya zazakî ye?'. Li gorî vê mantiqê ez jî dikarim bipirsim: Gelo çavkaniya te zimanên tirkî û erebî ne? Her wiha navên Stenbol, Stembol, Îstenbol, Istanbul (eis tḕn pólin), Trabzon (Trapezunt), Trablus (Trîpolîs) jî yewnanî ne. Lê ti kes nabêje Stenbola xiristiyanan, Trabzona xiristiyanan, Trablusa xiristiyanan (ji ber ku te li jorê nivîsîbû: Yanî Orşelîma xiristiyan). Her wiha Rûdaw ji bilî [[soranî]] û [[Badînî (devok)|behdînî]], bi [[Kurmancî|kurmanciya]] standard jî diweşîne. [[Dilbixwîn Dara]] jî bi eslê xwe ne behdînî ye, kurdê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye. Di dawiyê de: ez nabêjim ku '''Quds''' çewt û xelet e. Ji bo navê Orşelîm û varyantên Qudsê çavkanî hene. Heke ez şaş nebim [[Lîsteya ferhengên kurdî|ferhenga Amîrxan]] di çapa yekem de Qidis dinivîse (lê mixabin ez ne xwediyê vê ferhengê me û min tenê ji pirtûkxaneyê deyn kiribû). [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:49, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) mto2g1bmacw5iakuqtm0238qn63g33m 0 84158 2097441 2042853 2026-10-06T22:28:02Z ~2026-53754-77 186025 /* Berhem */ 2097441 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Salih Demîcer | pîşe = Nivîskar, rojnamevan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|8|3|1972|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]], [[Heleb]] | hevwelatî = [[Sûrî]], [[DYA]] | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]] | şêwe = Çîrok, helbest | berhem = {{Lîsteya sade| * ''[[Sozne ji Berfê]]'' (çîrok, 2002) * ''[[Dilkoçerê Sirûcê]]'' (çîrok, 2006) * ''[[Baskên Şikestî]]'' (Werger ji erebî, 2019)}} }} '''Salih Demîcer''' (jdb. 1972), çîroknivîs, [[rojnamevan]], [[Werger|wergêr]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di 8ê adara sala 1972an de li gundê [[Şêran]]ê yê ku bi [[Kobaniyê]] ve girêdayî ye hatiye dinyayê. Wî xwendina xwe ya seretayî û navendî li gundê Şêranê û lîseya xwe jî li bajarê Kobaniyê bi dawî kir. Li dawiya sala 1991ê de, Demîcer berî xwe da [[Libnan]]ê û li zanîngeha wê dest bi xwendina zanista siyasî kir. Di destpêka sala 2007an de ta sala 2012an jî, wî karê pêşkêşkevaniyê di bernameya ''Down Town'' a kenala [[Kurdistan TV]] kir. Ji sala [[2012]]an ve ew li Amerîkayê dimîne. Niha jî di Radyoya [[Dengê Amerîka]] de karê xwe yê rojnemavaniyê dike. Salih Demîcer di sala 1990î de dest bi nivîsîna helbestê kir, lê piştî demeke ne dirêj wî berê xwe da nivîsîna kurteçîrokan. == Berhem == Di sala 2002an de, wî berhevoka xwe ya yekem a kurteçîrokan bi navê [[Sozne ji Berfê]] li Beyrûtê çap kir. Berhevoka duyem jî, di sala 2006an de bi navnîşana [[Dilkoçerê Sirûcê]] li Şamê hate çapkirin. Salih Demîcer xwe ji wergerê jî bê par nehêlaye. Wî li dawiya sala rabirdûyî 2019an de pirtûka nivîskarê ereb ê navdar [[Cibran Xelîl Cibra]] a bi navnîşana [[Baskên Şikestî]] wergerandiye kurdî.<ref>[[Imer Kalo]] (2011). Hevpeyvînek li gel nivîskar Salih Demîcer. [[Dilname]], 8:2011, r. 19-22.</ref> Di sala 2020an de jî berhevoka helbestên xwe bi navê ''Kobanîya Min'' nivîsand û belav kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fourier Transform Applications |weşanger=InTech |tarîx=2012-04-25 |isbn=978-953-51-0518-3 |paşnavê-edîtor=Salih |pêşnavê-edîtor=Salih |url=https://doi.org/10.5772/2658}}</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1972]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Kobaniyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd|Damîcer, Salih]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] ob7lfro6hnf2lsbi5hryrwl4up8nwvn 2097442 2097441 2026-10-06T22:30:17Z ~2026-53754-77 186025 /* Çavkanî */ 2097442 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Salih Demîcer | pîşe = Nivîskar, rojnamevan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|8|3|1972|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]], [[Heleb]] | hevwelatî = [[Sûrî]], [[DYA]] | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]] | şêwe = Çîrok, helbest | berhem = {{Lîsteya sade| * ''[[Sozne ji Berfê]]'' (çîrok, 2002) * ''[[Dilkoçerê Sirûcê]]'' (çîrok, 2006) * ''[[Baskên Şikestî]]'' (Werger ji erebî, 2019)}} }} '''Salih Demîcer''' (jdb. 1972), çîroknivîs, [[rojnamevan]], [[Werger|wergêr]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di 8ê adara sala 1972an de li gundê [[Şêran]]ê yê ku bi [[Kobaniyê]] ve girêdayî ye hatiye dinyayê. Wî xwendina xwe ya seretayî û navendî li gundê Şêranê û lîseya xwe jî li bajarê Kobaniyê bi dawî kir. Li dawiya sala 1991ê de, Demîcer berî xwe da [[Libnan]]ê û li zanîngeha wê dest bi xwendina zanista siyasî kir. Di destpêka sala 2007an de ta sala 2012an jî, wî karê pêşkêşkevaniyê di bernameya ''Down Town'' a kenala [[Kurdistan TV]] kir. Ji sala [[2012]]an ve ew li Amerîkayê dimîne. Niha jî di Radyoya [[Dengê Amerîka]] de karê xwe yê rojnemavaniyê dike. Salih Demîcer di sala 1990î de dest bi nivîsîna helbestê kir, lê piştî demeke ne dirêj wî berê xwe da nivîsîna kurteçîrokan. == Berhem == Di sala 2002an de, wî berhevoka xwe ya yekem a kurteçîrokan bi navê [[Sozne ji Berfê]] li Beyrûtê çap kir. Berhevoka duyem jî, di sala 2006an de bi navnîşana [[Dilkoçerê Sirûcê]] li Şamê hate çapkirin. Salih Demîcer xwe ji wergerê jî bê par nehêlaye. Wî li dawiya sala 2019an de pirtûka nivîskarê ereb ê navdar [[Cibran Xelîl Cibra]] a bi navnîşana [[Baskên Şikestî]] wergerandiye kurdî.<ref>[[Imer Kalo]] (2011). Hevpeyvînek li gel nivîskar Salih Demîcer. [[Dilname]], 8:2011, r. 19-22.</ref> Di sala 2020an de jî berhevoka helbestên xwe bi navê ''Kobanîya Min'' nivîsand û belav kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fourier Transform Applications |weşanger=InTech |tarîx=2012-04-25 |isbn=978-953-51-0518-3 |paşnavê-edîtor=Salih |pêşnavê-edîtor=Salih |url=https://doi.org/10.5772/2658}}</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1972]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Kobaniyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd|Damîcer, Salih]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] mehp2awxj9xpsrygujtlhhqwls9j0n6 0 85004 2097371 1760763 2026-10-06T17:02:32Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Safavid_Flag.svg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]] 2097371 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Dûgela Efşariyan | nav = | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | nav4 = | nav4 ziman = | nav5 = | nav5 ziman = | sal destpêk = 1736 | sal dawî = 1802 | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = Afsharid State Flag.svg | al lînk = Ala | nîşan = Nadir Shah-seal-lion and sun.png | nîşan lînk = [[Şêr û Roj]] | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = Afsharid (1736-1802)-de.svg | binnexşe = | hikûmet = | paytext = [[Meşhed]] | sernav paytext = | ziman = [[Farsi]] • [[Azerî]] | ol = Îslam | tbh = | tbh kes = | dirav = | dem = | nîşana înternetê = | koda telefonê = | agahîgelemp1 = | agahîgelemp1 sernav = | agahîgelemp2 = | agahîgelemp2 sernav = | agahîgelemp3 = | agahîgelemp3 sernav = | agahîgelemp4 = | agahîgelemp4 sernav = | agahîgelemp5 = | agahîgelemp5 sernav = | gelhe sal = | gelhe = | berbelavî = | sernav serokA = Wekîl | serokA1 sal = 1736-1747 | serokA1 = Nadir Şah (yekem) | serokA2 sal = 1794 - 1802 | serokA2 = II. Nadir Şah (dawî) | serokA3 sal = | serokA3 = | serokA4 sal = | serokA4 = | serokA5 sal = | serokA5 = | … | berê1 = [[Dewleta Sefewiyan]] | berê1_rûpel = Dûgela Sefewiyan | berê1 al = | berê2 = | paşê1 = [[Xanedana Zendan]] | paşê1_rûpel = Dûgela Zendan | paşê1 al = Zand Dynasty flag.svg | paşê2 = | nîşe = }} '''Xanedana Efşaran''' ({{bi-fa|افشاریان}}) xanedaneke îranî<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sal=2012 |pêşnavê-edîtor3=Denis |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/afsharids-COM_23659?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&s.q=afsharids |weşanger=Brill Online |pêşnavê-edîtor5=Everett |paşnavê-edîtor5=Rowson |pêşnavê-edîtor4=John |paşnavê-edîtor4=Nawas |paşnavê-edîtor3=Matringe |pêşnavê-edîtor2=Gudrun |ensîklopedî=Encyclopaedia of Islam, THREE |paşnavê-edîtor2=Krämer |sernav=Afshārids |jêgirtin=The Afshārids (r. 1149–1210/1736–96) were a Persian dynasty founded by Nādir Shāh Afshār, replacing the Ṣafavid dynasty. |issn=1873-9830 |pêşnavê-edîtor1=Kate |paşnavê-edîtor1=Fleet |pêşnav=Ernest |paşnav=Tucker |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> bû ku ji aliyê êşîra tirkmen<ref>Lockhart, L., "Nadir Shah: A Critical Study Based Mainly upon Contemporary Sources", London: Luzac & Co., 1938, 21 :''"Nadir Shah was from '''a Turkmen tribe''' and probably raised as a Shiʿa, though his views on religion were complex and often pragmatic"''</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Vol.1 |paşnav=Mikaberidze |pêşnav=Alexander |tarîx=2011 |weşanger=ABC Clio, LLC |isbn=978-1-59884-336-1 |rûpel=408 }}</ref> a efşaran ve li parêzgeha [[Xorasan]] hatiye avakirin û di nîvê sedsala 18an de li [[Îran|Iranê]] hikûm kiriye. [[Nadir Şah]] piştî [[Dewleta Sefewiyan|xanedana Sefewîyan]] têk bir, di 1736an de xanedan damezrandiye û xwe wek [[Şah]]ê Îranê îlan kiriye. == Hikûmdar == [[Wêne: Nader Shah Afshar.jpg|thumb|çep|150px|Nadir Şah]] * [[Nadir Şah]], 1736–1747 * [[Adil Şah]], 1747–1748 * [[Ebrāhim Şah Afschār]], 1748–1750 * [[Şah Rûx]], 1750 û 1755–1796 {{Çepê paqij bike}} == Mijaren tekildar == * [[Dîroka Îranê]] * [[Xanedana Zendan]] * [[Nadir Şah]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Xanedana Efşaran| ]] [[Kategorî:1730î li Îranê]] [[Kategorî:1740î li Îranê]] [[Kategorî:1750î li Îranê]] [[Kategorî:1760î li Îranê]] [[Kategorî:1770î li Îranê]] [[Kategorî:1780î li Îranê]] [[Kategorî:1790î li Îranê]] [[Kategorî:1800î li Îranê]] asv2xnsc9s9midkvvwxm7es5fr85w5q 0 88865 2097333 2097331 2026-10-06T12:50:17Z MikaelF 935 Vandalîzm. Guhartoya [[Special:Diff/2097331|2097331]] yê [[Special:Contributions/~2026-53636-31|~2026-53636-31]] ([[User talk:~2026-53636-31|gotûbêj]]) şûnde kir 2097333 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = Osmanlı | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Dîlok]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Şahînbeg]] | nahiye = | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | gundistan = | hejmara_mezrayan = | demonîm = Bebirgî | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 27xxx | koda_telefonê = 342 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = erê <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Bebirge''' ({{1946|Babilge}}, bi tirkî: ''Osmanlı''), gundekî bi ser navçeya [[Şahînbeg]]a [[Dîlok]]ê ve ye.<ref>[https://nisanyanmap.com/?y=&t=%C5%9Eahinbey Navên gund û bajarokên navçeya Şahûnbegê]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Tax û gundên Şahînbegê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahînbegê]] maiih5iuzv9i1nccp1di2tfa8xi5j5o 0 96516 2097370 2044733 2026-10-06T17:02:29Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Safavid_Flag.svg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]] 2097370 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Xanedana Xoyê | berê1 al = | sal destpêk = 1731 | sal dawî = 1813 | paşê1 al = State flag of Persia (1907–1933).svg | nexşe = Khoy Khanate.png | paytext = [[Xoy]] | ziman = [[Kurdî]] û [[Farisî]] | serokA1 = [[Şahbaz Xan Donbolî]] (yekemîn) | serokA2 = [[Mihemed Sadiq Xan]] (dawîn) | berê1 = [[Dewleta Sefewiyan]] | paşê1 = [[Dewleta Qacariyan]] }} '''Xanedana Xoyê''' (1747-1813) Xanedanekî [[kurd]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopædia Iranica". |paşnav=Donboli name of a turkicized Kurdish tribe in the Ḵoy and Salmās regions of northwestern Azerbaijan and of the leading family of Ḵoy since the 16th century." -Encyclopædia Iranica". |pêşnav= |weşanger= |sal= |isbn= |cih= |rr= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://static.dergipark.org.tr/article-download/06b3/3347/eb7e/5e0c6f03dfe4a.pdf? |sernav=Xanedana xoy u Donboli |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210111081310/http://static.dergipark.org.tr/article-download/06b3/3347/eb7e/5e0c6f03dfe4a.pdf |tarîxa-arşîvê=2021-01-11 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/*-COM_8485 |sernav=Enciclopèdia iranica |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210115023333/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/*-COM_8485 |tarîxa-arşîvê=2021-01-15 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Li xaka bakurê rojavayê Azerbaycanê ([[Îrana Sefewî]] û [[Îrana Qacarî]]) ava bû yeç Bajarên [[Xoy]], [[Ûrmiye]], [[Makû]], [[Tewrêz]] û [[Naxçivan]] di nav tixûbên xanedaniyê e bûn. == Dîrok == Xanedana Xoy, ji hêla serokê eşîrên [[Dimilî|Donbilî]] Şahbaz Xan ve hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/donboli-1 |sernav=Enciclopèdia |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Eşîra ku bi eslê xwe [[kurd]] e, bi demê re li herêmê bi [[Tirk]]an re bûye yek. Donbilî yekemcar di vegotinên erdnîgarên [[ereb]] ên sedsala 11an de di derbarê Sûriyê de tê behs kirin. Ferhenga ensîklopedîkî ya navdar a [[Firûzabadî]] El-Kamusu'l-Mûhît jî dinivîse: Donbilî navê eşîreke kurd e ku li derdora [[Mûsil]]ê dijî û navê hiqûqnasê şafii Ehmed b. Nasr û hedîsîst Ali b. Ebû Bekir b. Silêman donbiliye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=5 |paşnav=دُنْبُل كفنْفُذٍ قَبِيلَةٌ مِن الأَكراد بنَواحِي المَوصِل منهم أحمدُ بنُ نصر الفقيه الشافِعي وعليّ بن أبي بكر بن سُلَيمانَ المُحَدِّثُ الدُّنْبُلِيّان Mecdeddîn Yakûb Fîrûzabadî, El-Qamusu'l-Mûhît, C. 3, Mısır 1979, s. 366. |pêşnav= |weşanger= |sal= |isbn= |cih= |rr= }}</ref> Pirtûka [[Şerefname]] vê eşîrê wekî "Dunbuliye Bohtî" (Dunbuli ya Botan) bi nav dike. Li gorî [[Şerefxanê Bidlîsî|Şerefxan]], ew eşir [[Êzdîtî|Êzîdiyan]] bûn ku dûv re ola Îslamê pejirandin û li gorî wî, eşîra Dunbuli Mîrîtiya Sekmanabad birêve dibir. Û Carek , wan Mîrektiya Hekariyê bi alîkariya Sefewiyan girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=. |paşnav=Şerefhan, Şerefname (çev. Mehmet Emin Bozarslan), İstanbul 1971. |pêşnav= |weşanger= |sal= |isbn= |cih= |rr= }}</ref> Ev xanedanî heya sala 1799 jiyaye. Xanedana Xoyê carinan serbixwe, carinan jî bi otonomî dihat birêvebirin. Di nav de sererastkirina dîwarên keleha Tebrîzê, Xanedan li heremên heyx Hoy, Çors, Selmas, rumiye, Tebrîz û Ganja gelek imaret ava kirin. == Mîrên xanedanê == * Şahbaz Xan<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1 |paşnav=Veysel Başçı, “Dunbulî Beyliği Tarihi ve Tarihi Kronikleri [XIII-XVIII. YY.]”, Kadim Akademi SBD, C. 3, S. 2, 2019, |pêşnav= |weşanger= |sal= |isbn= |cih= |rr= }}</ref> * Ehmed Xan * Hisên Kulxan * Cefer Kulxan == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1210an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1799an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Xanedana Xoyê| ]] [[Kategorî:Xanedanên kurdan]] [[Kategorî:Xoy (navçe)]] 66vdnav3hq8q5tuefc7hgzxwyn58nrf 0 118931 2097369 2091607 2026-10-06T17:02:26Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Safavid_Flag.svg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]] 2097369 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Dewleta Şirvanşahê | nav = Şirvanşah | nav ziman = [[Azerî]] | nav2 = شروانشاه | nav2 ziman = [[Farsî]] | berê1_rûpel = Dûgela Ebasiyan | berê1 al = Abbasid banner.svg | sal destpêk = 861 | sal dawî = 1538 | paşê1_rûpel = Dûgela Sefewiyan | paşê1 al = | al = Shirvan gerb.png | nexşe = Caucasus 1090 AC de.png | binnexşe = nexşeya Qefqasyayê di sala 1090 | paytext = [[Bakû]] | ziman = [[Erebî]], [[Farsî]] | hikûmet = Xanedan | dîn = [[Islam]] | serokA1 = Yazid b. Mazyad al-Shaybani | serokA2 = Abu Bakr Mirza | serokA1 sal = 779-801 | serokA2 sal = 1522-1538 | berê1 = [[Xanedana Ebasiyan]] | paşê1 = [[Dewleta Sefewiyan]] }} '''Dewleta Şirvanşahê''' ({{bi-fa|شروانشاه}}) dewletekî li [[Azerbaycan]]ê îroyîn e ku di navbera salên 861 û 1538an de serweriyê kiriye. Navenda dewletê bi gelemperî li deverên bakurê Azerbaycanê û başûrê [[Daxistan]]ê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/31776666 |sernav=Russia and Azerbaijan : a borderland in transition |paşnav=Swietochowski |pêşnav=Tadeusz |tarîx=1995 |weşanger=Columbia University Press |isbn=0-231-07068-3 |cih=New York |rûpel=2 |ziman= |oclc=31776666 |jêgirtin=In the fifteenth century a native Azeri state of Shirvanshahs flourished north of the Araxes }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Xanedana Şedadiyan]] * [[Xanedana Rewadiyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Xanedanên ereban]] 3u8heuc8i7t71gykn97os6t74lgyhay 0 122841 2097368 1843841 2026-10-06T17:02:23Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Safavid_Flag.svg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]] 2097368 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mîr | nav = Îsmaîl II | sernav = | wêne = Shah Ismayil I.jpg | wêne sernav = Şah Îsmaîl II (temsîlî) | serwerî = [[1576]] – [[1577]] | tackirin = | yê pêşî = [[Tahmasp I]] | yê paşî = [[Muhemmed Hûdabende]] | navê rastî = İsmail bin Tahmasb bin İsmail bin Haydar bin Cuneyd es-Safevi | roja zayînê = [[28ê gulanê]] 1537 | cihê zayînê = [[Qum]], [[Îran]] | roja mirinê = {{mirin|24|11|1577|31|5|1537|temen=erê}} | cihê mirinê = [[Qazvîn]], [[Îran]], [[Dewleta Sefewiyan]] | keybanû = | dîn = [[Îslam]] | esil = [[Kurd]] | xanedan = [[Xanedana Sefewiyan]] | bav = [[Tahmasp I]] | dayik = [[Sultanum Begum]] | zarok = }} '''Îsmaîl Mîrza''', paşê bi navê xwe yê xanedanî yê '''Îsmaîl II''' hatiye nasîn, ({{Jidayikbûn|31|gulan|1537|j=1}} - {{mirin|24|çiriya paşîn|1577|m=1}}), sêyemîn şahê [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyên]] Îranê bû, ku ji 1576an heya 1577an hikûm kiriye. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Şahên sefewiyan]] mq9gynvihajjuzxa3hkpom54kz9fnma 0 122920 2097391 1969356 2026-10-06T18:48:18Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2097391 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Wergerîne|en|ziman2=de|ziman3=fr}} {{Agahîdank xwedawend | cure = yewnan | navê_rastî = Περσεφόνη }} '''Persefonê''' ({{Bi-grc|Περσεφόνη|Persephónē}}; {{Bi-la|Persephone}}) an '''Korê''' ({{Bi-grc|Κόρη|Kórē}}; {{Bi-la|Cora}}) xwedawendek e di [[mîtolojiya yewnanî]] de. Bi taybetî ji dexl re tê têkildar kirin û xatûna dinyaya binerdê ye. Persefonê keça [[Dêmêtêr]] û [[Zeus]], jina [[Hadês]] bû. [[Hêsîodos]] di pirtûka xwe [[Teogonîa]]yê de derheqê wê dibêje ; " Persefonêyê Tirsehêz" lê di mîtolojiya yewnanî de ew piranî wek rizgarkerekî derdikeve holê. Dinyaya binerdê ji hêla wê û Hadêsê dihat bi rê ve birin. == Persefonê û Hadês == Çaxê Persefonê sosina berhev dikir, Hadês wê dît û dilê wî kete wê. Hadês wê bi zorê xiste erebeya xwe û wê revand. Dera revandina wê hin çavkaniyan de [[Sîsîlya]], yên din de jî [[Asya]] bû.<ref name=":0">https://www.worldhistory.org/persephone/</ref> Dêmêtêr ji bo dîtina keça xwe dinyayê hemû heta [[Eleusis]]ê gera. [[Hêlios]] qedera wê gotibû lê ew bawer nekir dîsa jî gera. Piştê hin serpêhatiyên Dêmêtêr yeqîn kir ku Persefonê ji jêla Hadêsê hatiye revandin. [[Hekata]] di her du destê xwe de pêtal rastê wê hat û cihê Persefonê ji wê re got. Heman demê Dêmêtêr xwedawenda bereketê bû , ji bo xwedawendên din jî bikişîne aliyên xwe xela anî ser rûyê erdê. Xela zindiyên ser ruyê erdê pêrîşan kir, dawiyê de Zeus, [[Hermês]]ê şand ba Hadêsê ku Persefonêyê berde.<ref name=":0"/> Hadês neçar ma Persefonê berda lê beriya berdanê libek fêkiyê hinarê avête devê wê. Persefonê tu car vê tema yezdanî bîr nekir, ji ber wê şeş mehê salê Persefon li bin erdê ba Hadêsê bû, şeş mehên din jî ba diya xwe bû. Li [[Yewnanistana kevnare]] de dihat bawerkirin ku ew çaxê ba diya xwe diya wê kêfxweş dibûya bereket li rûyê erdê belav dikir lê çaxê ew diçûya ba Hadêsê diya wê xemgîn dibûya bereket diçûya lewma şeş mehên salê mirovan dikariya çandinî bike , şeş mehên din mirovan nedikariya. <ref>https://www.greeka.com/greece-myths/persephone/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Demsal]] [[Kategorî:Keçên Zeus]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Persefonê| ]] [[Kategorî:Xwedabanûyên adaniyê]] [[Kategorî:Xwedabanûyên xwezayê]] [[Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî]] [[Kategorî:Xwedawendên biharê]] [[Kategorî:Xwedawendên yewnanî]] [[Kategorî:​Zarokên Dêmêtêrê]] 9df6dae6qxc7sktzjv2hwjfz09qdfd6 0 134043 2097447 1952083 2026-10-07T04:14:46Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097447 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''#MeToo'''{{Efn|<nowiki>#MeToo</nowiki> has various related local or international names.<br>The omission of the [[Number sign|#]] in this article's title is due to [[Wîkîpediya:Naming conventions (technical restrictions)|technical restrictions]].}} tevgereke civakî ya li dijî îstîsmara zayendî, tacîza zayendî, û çanda destavêtinê ye, ku tê de mirov serpêhatiyên xwe yên îstismara zayendî an tacîza zayendî eşkere dikin.<ref name=":65" /><ref name="time17">{{Jêder-nûçe |url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-silence-breakers/ |sernav=TIME Person of the Year 2018: The Silence Breakers |paşnav=Edwards |pêşnav=Stephanie Zacharek, Eliana Dockterman, Haley Sweetland |roja-gihiştinê=14 nîsan 2018 |magazîn=Time |roja-arşîvê=2018-12-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226082635/http://time.com/time-person-of-the-year-2017-silence-breakers/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Strause" /> Gotina "Ez jî" di destpêkê de di vê çarçoveyê de di medyaya civakî de di sala 2006 de, li Myspace, ji hêla rizgariya destdirêjiya seksî û çalakvan Tarana Burke ve hate bikar anîn.<ref name=":1" /> [[Zanîngeha Harvardê]] lêkolînek li ser Burke weşand, bi navê "Rêberiya bi Empatiyê: Tarana Burke û Making of the Me Too Movement".<ref>{{Jêder-malper |url=https://case.hks.harvard.edu/leading-with-empathy-tarana-burke-and-the-making-of-the-me-too-movement/ |sernav=Leading with Empathy: Tarana Burke and the Making of the Me Too Movement |malper=HKS Case Program |ziman=en |roja-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2021 }}</ref> Armanca "Me Too", wekî ku di destpêkê de ji hêla Burke ve û hem jî yên ku paşê taktîk pejirandibûn, ew e ku mirovên destdirêjiya seksî (bi taybetî jinên ciwan û xizan) bi riya empatî, hevgirtin û hêza di hejmar de, bi eşkere nîşan bide ku çawa gelekan rastî destdirêjî û tacîzên seksî hatine, nemaze li cihê kar.<ref name=":12" /><ref name="LA" /><ref name="WorkplaceForbes">{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/forbeshumanresourcescouncil/2017/12/20/sexual-harassment-in-the-workplace-in-a-metoo-world/ |sernav=Sexual Harassment in the Workplace in A #MeToo World |paşnav=Smartt |pêşnav=Nicole |malper=Forbes |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116193245/https://www.forbes.com/sites/forbeshumanresourcescouncil/2017/12/20/sexual-harassment-in-the-workplace-in-a-metoo-world/#7c439e1e5a42 |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=16 kanûna paşîn 2018 }}</ref> Piştî eşkerekirina gelek îdiayên îstîsmara zayendî ya li dijî Harvey Weinstein di Cotmeha 2017an de, <ref name="Chuck">{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/metoo-hashtag-becomes-anti-sexual-harassment-assault-rallying-cry-n810986 |sernav=#MeToo: Alyssa Milano promotes hashtag that becomes anti-harassment rallying cry |paşnav=Chuck |pêşnav=Elizabeth |tarîx=16 çiriya pêşîn 2017 |weşanger=[[NBC News]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171016153401/https://www.nbcnews.com/news/us-news/metoo-hashtag-becomes-anti-sexual-harassment-assault-rallying-cry-n810986 |roja-arşîvê=16 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=16 çiriya pêşîn 2017 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/film/weinstein/ |sernav=Weinstein |xebat=FRONTLINE |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2018 |roja-arşîvê=26 adar 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326221707/https://www.pbs.org/wgbh/frontline/film/weinstein/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> tevger dest pê kir ku bi vî rengî wekî hashtag li ser medyaya civakî belav bibe.<ref name="WorkplaceForbes2" /><ref>{{Jêder-magazîn |url=https://time.com/time-person-of-the-year-2017-silence-breakers-choice/ |sernav=Why the Silence Breakers Are TIME's Person of the Year 2017 |pêşnav=Edward |paşnav=Felsenthal |magazîn=Time }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/10/23/us/metoo-replacements.html?nl=top-stories&nlid=72995439ries&ref=cta |sernav=#MeToo Brought Down 201 Powerful Men. Nearly Half of Their Replacements are Women. |paşnav1=Carlsen |pêşnav1=Audrey |roja-gihiştinê=23 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> Di 16ê Cotmeha 2017an de, lîstikvana amerîkî [[Alyssa Milano]] li ser Twitterê nivîsandibû, "Eger hemû jinên ku rastî tacîz û destdirêjiya seksî hatine, 'Ez jî' wek statûyekê binivîsînin, dibe ku em mezinahiya pirsgirêkê bidin mirovan." ku wê fikir ji hevalekî xwe girt.<ref name="twitter.com">{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/Alyssa_Milano/status/919659438700670976 |sernav=If you've been sexually harassed or assaulted write 'me too' as a reply to this tweet.pic.twitter.com/k2oeCiUf9n |paşnav=Milano |pêşnav=Alyssa |tarîx=15 çiriya pêşîn 2017 }}</ref><ref name="yahoo.com">{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/lifestyle/alyssa-milanos-metoo-hashtag-proves-shocking-amount-women-sexually-harassed-assaulted-154249582.html |sernav=Alyssa Milano's #MeToo hashtag proves shocking number of women have been sexually harassed and assaulted |malper=yahoo.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/20/women-worldwide-use-hashtag-metoo-against-sexual-harassment |sernav=#MeToo: how a hashtag became a rallying cry against sexual harassment |paşnav=Khomami |pêşnav=Nadia |tarîx=20 çiriya pêşîn 2017 |xebat=The Guardian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171121021556/https://www.theguardian.com/world/2017/oct/20/women-worldwide-use-hashtag-metoo-against-sexual-harassment |roja-arşîvê=21 çiriya paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="Guerra">{{Jêder-malper |url=https://www.bostonglobe.com/lifestyle/2017/10/17/alyssa-milano-credits-activist-tarana-burke-with-founding-metoo-movement-years-ago/o2Jv29v6ljObkKPTPB9KGP/story.html |sernav=Where'd the "Me Too" initiative really come from? Activist Tarana Burke, long before hashtags – The Boston Globe |paşnav=Guerra |pêşnav=Cristela |tarîx=17 çiriya pêşîn 2017 |malper=Boston Globe |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171017232531/https://www.bostonglobe.com/lifestyle/2017/10/17/alyssa-milano-credits-activist-tarana-burke-with-founding-metoo-movement-years-ago/o2Jv29v6ljObkKPTPB9KGP/story.html |roja-arşîvê=17 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=18 çiriya pêşîn 2017 }}</ref> Gelek post û bersivên navdar ên amerîkî [[Gwyneth Paltrow]], <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vogue.com/article/alyssa-milano-metoo-sexual-assault-campaign |sernav=Celebrities Share Stories of Sexual Assault for #MeToo Campaign |tarîx=16 çiriya pêşîn 2017 |malper=Vogue |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229073735/https://www.vogue.com/article/alyssa-milano-metoo-sexual-assault-campaign |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=4 kanûna paşîn 2018 }}</ref> [[Ashley Judd]], <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/news/soloish/wp/2017/10/19/not-everyone-with-a-metoo-is-posting-their-story-heres-why-some-are-refraining/ |sernav=Analysis {{!}} Not everyone with a #MeToo is posting their story. Here's why some are refraining |paşnav=Bonos |pêşnav=Lisa |tarîx=19 çiriya pêşîn 2017 |issn=0190-8286 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171220043921/https://www.washingtonpost.com/news/soloish/wp/2017/10/19/not-everyone-with-a-metoo-is-posting-their-story-heres-why-some-are-refraining/ |roja-arşîvê=20 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=4 kanûna paşîn 2018 |rojname=The Washington Post }}</ref> [[Jennifer Lawrence]], <ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2017/film/news/jennifer-lawrence-naked-lineup-harvey-weinstein-me-too-1202592207/ |sernav=Jennifer Lawrence Says Producer Put Her in 'Naked Lineup,' Told Her to Lose Weight |paşnav=Fernandez |pêşnav=Matt |tarîx=17 çiriya pêşîn 2017 |malper=Variety |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171026181153/http://variety.com/2017/film/news/jennifer-lawrence-naked-lineup-harvey-weinstein-me-too-1202592207/ |roja-arşîvê=26 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=4 kanûna paşîn 2018 }}</ref> û [[Uma Thurman]], di nav yên din de, di demek kurt de peyda bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=http://www.newsweek.com/what-happened-uma-thurman-kill-bill-actor-blasts-harvey-weinstein-declares-721303 |sernav=Uma Thurman channels 'Kill Bill' character, says Harvey Weinstein doesn't even "deserve a bullet" |tarîx=24 çiriya paşîn 2017 |malper=Newsweek |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171213055646/http://www.newsweek.com/what-happened-uma-thurman-kill-bill-actor-blasts-harvey-weinstein-declares-721303 |roja-arşîvê=13 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=4 kanûna paşîn 2018 }}</ref> Ragihandina medyaya berbelav û nîqaşa destdirêjiya seksî, nemaze li [[Hollywood]], bû sedema qedandina payebilind ji postên ku hatine girtin, û her weha rexne û bertek.<ref name=":17" /><ref name="Livsey13jan18" /><ref name="Williams4jan18" /> Piştî ku bi mîlyonan kesan di îngilîzî de bi vî rengî hevok û hashtag bikar anîn, bi dehan zimanên din jî belav bû. Lêbelê, bi vê berfirehbûnê re çarçove hinekî berfirehtir bû û Burke vê dawiyê wekî tevgerek navneteweyî ya dadmendiya mirovên marjînal bi nav kir.<ref name=":5" /> Piştî ku hashtag #MeToo di dawiya sala 2017-an de belav bû, [[Facebook]] ragihand ku hema nîvê bikarhênerên wê yên amerîkî bi yekî re heval bûn ku hest dikirin ku ew rastî destdirêjiya seksî an tacîz hatiye kirin.<ref>Ashwini Tambe, "Reckoning with the Silences of #MeToo." ''Feminist studies'' 44.1 (2018): 197-203 [http://www.feministstudies.org/pdf/40-49/44-1-10-News_And_Views_(Tambe).pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221008112931/http://www.feministstudies.org/pdf/40-49/44-1-10-News_And_Views_(Tambe).pdf |date=2022-10-08 }}.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bêkategorî|tarîx=adar 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} s3j48vrr321k4gcmyxnx5jryfe06pxp 0 140723 2097379 1970701 2026-10-06T18:30:55Z Avestaboy 34898 2097379 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedawend | cure = yewnan }} '''Hekatê''' yan '''Hekata''' (bi [[yewnanî]]: Ἑκατη, ''Hekatê'' yan jî Ἑκατα, ''Hekata'', [[latînî]]: ''Hecata'') di [[mîtolojiya yewnanî]] û [[mîtolojiya romayî]] de xwedawenda sêrbaz, sêrbazî, şev, heyv, spêleyê ye. Ew keça [[Persês]] û [[Asterya]]yê ye. Navekî wê jî "Hekataya porbirqok" e. [[Wêne:Hecate_(Detail_of_Gustave_Moreau's_Jupiter_and_Semele).jpg|220x124px|thumb|rast|Hekata di berhema [[Jupîter]] and [[Semele]]yê de hurgiliyek - [https://en.wikipedia.org/wiki/en:Gustave_Moreau] (1894-1895)]] === Etîmolojî === Wateya navê wê "li dûr dixebite" ye. Dîsa peyva Hekatosê jî navekî [[Apolon]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theoi.com/Khthonios/Hekate.html |sernav=HECATE (Hekate) - Greek Goddess of Witchcraft, Magic & Ghosts |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2023-09-26 }}</ref> Çeka Hekatayê piranî sêrbazî û Apolonê jî tirkevan e ji ber vê yekê tê texmînkirin ku ev nav ji wan re hatiye dayîn. == Mîtolojî == {{Jêgirtin|Ku rojekî Perses bir li qesra xwe Bu jina wî ya dildar(Asterya) Û za Hekatayê Asterya: [[Zeus]], Kurê [[Kronos]]ê wê ji herkesî çêtir dît . . . . . .Li erdê, li asîmanê û li deryayê bê behr nema (410)-(425)|çavkanî= [[Teogonîa]] - [[Hêsîodos]]}} Hekata di nav hemû tîtan û xwedawendan de xwediyê cihekî serbixwe ye. Hemû kesayetên mîtolojiya xwe de pir qîmet dibîne. Nemiran pir hurmet diden ji wê re.<ref>(414) Teogonîa - Hêsîodos</ref> Ew bi kêfa dilê dikarî alikariyan bide her kesî. Hekata di çaxê [[şerê tîtanan]] de yek ji hevalbendên Zeusên ku ji [[Tîtan (mîtolojî)|Tîtanan]] bû. Beriya şer çi di destê de hebû ew dîsa di destê wê de ma û Zeus diyariyên din jî da ji wê re. Hekata di dema [[şerê devan]] de jî li hemberî devan şer kir, ew li ser hinek vazoyên kevnar de her du destên xwe de petal girtî û li hemberî devan hatiye teswîrkirin. == Persefonê û Hekatê == Di dema [[Hadês]] [[Persefonê]]yê revandî bû. Persefonê zehf hawar kir. Lê di nav dinyaya binerdî bû ji ber vê yekê kes dengê wê nebîhîst ji xeynî Hekatayê. Hekata dengê wê seh kir, hate şikefta ew mayî. Agahiyan da diya wê [[Dêmêtêr]] û [[Hêlios]]ê piştî deh rojên girtî Persefonê azad ma. Persefonê û Hekata bûn hevalên hev yên qenc. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Mît-yewnan-şitil}} [[Kategorî:Hekatê| ]] [[Kategorî:Hevjinên Hermês]] [[Kategorî:Keçên Zeus]] [[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Xwedabanûyên efsûnî]] [[Kategorî:Xwedabanûyên şevê]] [[Kategorî:Xwedawendên Anatolyayê]] 41c43yuoc2pyo60vtextf5samroe9q1 2097392 2097379 2026-10-06T18:49:12Z Avestaboy 34898 2097392 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedawend | cure = yewnan }} '''Hekatê''' yan '''Hekata''' (bi [[yewnanî]]: Ἑκατη, ''Hekatê'' yan jî Ἑκατα, ''Hekata'', [[latînî]]: ''Hecata'') di [[mîtolojiya yewnanî]] û [[mîtolojiya romayî]] de xwedawenda sêrbaz, sêrbazî, şev, heyv, spêleyê ye. Ew keça [[Persês]] û [[Asterya]]yê ye. Navekî wê jî "Hekataya porbirqok" e. [[Wêne:Hecate_(Detail_of_Gustave_Moreau's_Jupiter_and_Semele).jpg|220x124px|thumb|rast|Hekata di berhema [[Jupîter]] and [[Semele]]yê de hurgiliyek - [https://en.wikipedia.org/wiki/en:Gustave_Moreau] (1894-1895)]] === Etîmolojî === Wateya navê wê "li dûr dixebite" ye. Dîsa peyva Hekatosê jî navekî [[Apolon]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theoi.com/Khthonios/Hekate.html |sernav=HECATE (Hekate) - Greek Goddess of Witchcraft, Magic & Ghosts |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2023-09-26 }}</ref> Çeka Hekatayê piranî sêrbazî û Apolonê jî tirkevan e ji ber vê yekê tê texmînkirin ku ev nav ji wan re hatiye dayîn. == Mîtolojî == {{Jêgirtin|Ku rojekî Perses bir li qesra xwe Bu jina wî ya dildar(Asterya) Û za Hekatayê Asterya: [[Zeus]], Kurê [[Kronos]]ê wê ji herkesî çêtir dît . . . . . .Li erdê, li asîmanê û li deryayê bê behr nema (410)-(425)|çavkanî= [[Teogonîa]] - [[Hêsîodos]]}} Hekata di nav hemû tîtan û xwedawendan de xwediyê cihekî serbixwe ye. Hemû kesayetên mîtolojiya xwe de pir qîmet dibîne. Nemiran pir hurmet diden ji wê re.<ref>(414) Teogonîa - Hêsîodos</ref> Ew bi kêfa dilê dikarî alikariyan bide her kesî. Hekata di çaxê [[şerê tîtanan]] de yek ji hevalbendên Zeusên ku ji [[Tîtan (mîtolojî)|Tîtanan]] bû. Beriya şer çi di destê de hebû ew dîsa di destê wê de ma û Zeus diyariyên din jî da ji wê re. Hekata di dema [[şerê devan]] de jî li hemberî devan şer kir, ew li ser hinek vazoyên kevnar de her du destên xwe de petal girtî û li hemberî devan hatiye teswîrkirin. == Persefonê û Hekatê == Di dema [[Hadês]] [[Persefonê]]yê revandî bû. Persefonê zehf hawar kir. Lê di nav dinyaya binerdî bû ji ber vê yekê kes dengê wê nebîhîst ji xeynî Hekatayê. Hekata dengê wê seh kir, hate şikefta ew mayî. Agahiyan da diya wê [[Dêmêtêr]] û [[Hêlios]]ê piştî deh rojên girtî Persefonê azad ma. Persefonê û Hekata bûn hevalên hev yên qenc. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Mît-yewnan-şitil}} [[Kategorî:Hekatê| ]] [[Kategorî:Hevjinên Hermês]] [[Kategorî:Keçên Zeus]] [[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Xwedabanûyên efsûnî]] [[Kategorî:Xwedabanûyên şevê]] [[Kategorî:Xwedawendên Anatolyayê]] [[Kategorî:​Zarokên Dêmêtêrê]] lu1k21ngre7xop2a6gw0zljo7av783c 2097393 2097392 2026-10-06T18:51:34Z Avestaboy 34898 2097393 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedawend | cure = yewnan }} '''Hekatê''' yan '''Hekata''' (bi [[yewnanî]]: Ἑκατη, ''Hekatê'' yan jî Ἑκατα, ''Hekata'', [[latînî]]: ''Hecata'') di [[mîtolojiya yewnanî]] û [[mîtolojiya romayî]] de xwedawenda sêrbaz, sêrbazî, şev, heyv, spêleyê ye. Ew keça [[Persês]] û [[Asterya]]yê ye. Navekî wê jî "Hekataya porbirqok" e. [[Wêne:Hecate_(Detail_of_Gustave_Moreau's_Jupiter_and_Semele).jpg|220x124px|thumb|rast|Hekata di berhema [[Jupîter]] and [[Semele]]yê de hurgiliyek - [https://en.wikipedia.org/wiki/en:Gustave_Moreau] (1894-1895)]] === Etîmolojî === Wateya navê wê "li dûr dixebite" ye. Dîsa peyva Hekatosê jî navekî [[Apolon]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theoi.com/Khthonios/Hekate.html |sernav=HECATE (Hekate) - Greek Goddess of Witchcraft, Magic & Ghosts |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2023-09-26 }}</ref> Çeka Hekatayê piranî sêrbazî û Apolonê jî tirkevan e ji ber vê yekê tê texmînkirin ku ev nav ji wan re hatiye dayîn. == Mîtolojî == {{Jêgirtin|Ku rojekî Perses bir li qesra xwe Bu jina wî ya dildar(Asterya) Û za Hekatayê Asterya: [[Zeus]], Kurê [[Kronos]]ê wê ji herkesî çêtir dît . . . . . .Li erdê, li asîmanê û li deryayê bê behr nema (410)-(425)|çavkanî= [[Teogonîa]] - [[Hêsîodos]]}} Hekata di nav hemû tîtan û xwedawendan de xwediyê cihekî serbixwe ye. Hemû kesayetên mîtolojiya xwe de pir qîmet dibîne. Nemiran pir hurmet diden ji wê re.<ref>(414) Teogonîa - Hêsîodos</ref> Ew bi kêfa dilê dikarî alikariyan bide her kesî. Hekata di çaxê [[şerê tîtanan]] de yek ji hevalbendên Zeusên ku ji [[Tîtan (mîtolojî)|Tîtanan]] bû. Beriya şer çi di destê de hebû ew dîsa di destê wê de ma û Zeus diyariyên din jî da ji wê re. Hekata di dema [[şerê devan]] de jî li hemberî devan şer kir, ew li ser hinek vazoyên kevnar de her du destên xwe de petal girtî û li hemberî devan hatiye teswîrkirin. == Persefonê û Hekatê == Di dema [[Hadês]] [[Persefonê]]yê revandî bû. Persefonê zehf hawar kir. Lê di nav dinyaya binerdî bû ji ber vê yekê kes dengê wê nebîhîst ji xeynî Hekatayê. Hekata dengê wê seh kir, hate şikefta ew mayî. Agahiyan da diya wê [[Dêmêtêr]] û [[Hêlios]]ê piştî deh rojên girtî Persefonê azad ma. Persefonê û Hekata bûn hevalên hev yên qenc. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Mît-yewnan-şitil}} [[Kategorî:Hekatê| ]] [[Kategorî:Hevjinên Hermês]] [[Kategorî:Keçên Zeus]] [[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Xwedabanûyên efsûnî]] [[Kategorî:Xwedabanûyên heyvê]] [[Kategorî:Xwedabanûyên şevê]] [[Kategorî:Xwedawendên Anatolyayê]] [[Kategorî:​Zarokên Dêmêtêrê]] ilflvz65qj0wcfnc6egq3kdne3xp1d5 1 206427 2097468 1506405 2026-10-07T10:37:54Z Avestaboy 34898 /* Rastnivîs */ beşeke nû 2097468 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|bingehîn=erê}} == Rastnivîs == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] Aniha sernavê gotarê wek [[Mentiq]] û sernavê kategoriyê wek '''Mantiq''' hatiye nivîsandin . Pêwîst e em rastnivîsê standard bikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:37, 7 çiriya pêşîn 2026 (UTC) jwmv0id2v1bg4n8kyq4f4csca1kzlx9 14 243844 2097400 1714698 2026-10-06T18:58:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2097400 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Xwedabanû]] [[Kategorî:Xwedabanû li gorî pêwendiyê|şevê]] [[Kategorî:Xwedawendên şevê]] 99zd44j50vgakz2q6vtordp7sn6ha8w 2097401 2097400 2026-10-06T18:59:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2097401 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Xwedabanû]] [[Kategorî:Xwedabanû li gorî pêwendiyê|şevê]] [[Kategorî:Xwedawendên şevê| ]] 50tqln9oslnzn71s8mqbpyv40xyvh2s 14 258167 2097389 1969353 2026-10-06T18:45:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2097389 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keçên Zeus]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Xwedabanûyên adaniyê]] [[Kategorî:Xwedabanûyên tenduristiyê]] [[Kategorî:Xwedabanûyên xwezayê]] [[Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî]] [[Kategorî:Xwedawendên biharê]] [[Kategorî:Zarokên Dêmêtêrê]] 30or6ywbvhbrsg0xjon2e41rqsr8zv9 2097390 2097389 2026-10-06T18:45:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2097390 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keçên Zeus]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Xwedabanûyên adaniyê]] [[Kategorî:Xwedabanûyên tenduristiyê]] [[Kategorî:Xwedabanûyên xwezayê]] [[Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî]] [[Kategorî:Xwedawendên biharê]] [[Kategorî:​Zarokên Dêmêtêrê]] ldkytgcsyor097d2txwgy19ojr1sf51 14 308081 2097378 1934845 2026-10-06T18:26:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2097378 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Fîrewnên jin]] [[Kategorî:Fîrewnên ptolemeyî]] [[Kategorî:Jinên ji Keyaniya ptolemeyî]] [[Kategorî:Jinên Marcus Antonius]] [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên serdema kevnare]] 1qb6215bxghnv7n27i4tca3pbvdzeu5 0 330239 2097454 2096973 2026-10-07T06:25:01Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2097454 wikitext text/x-wiki '''Zimanê sogdî''' (sogdî: swγδyk)<ref name="Pandey2017">{{cite web |url=https://www.unicode.org/L2/L2016/16371r2-sogdian.pdf |title=Revised proposal to encode the Sogdian script in Unicode |date=25 January 2017 |accessdate=4 December 2019 |last1=Pandey |first1=Anshuman}}</ref> di navbeya sedeya 1ê {{Bz}} û sedeya 1ê {{Pz}} yek ji [[Zimanên îranî yên rojhilatî|zimanên îranî yên rojhilat]] bû ku bi gelemperî li [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]] li herêma tarîxî ya [[Sogdiya|Sogdiyayê]] (îro [[Ûzbêkistan]], [[Tacîkistan]], [[Qazaxistan]] û [[Qirgizistan]])<ref>{{cite web |url=https://sogdians.si.edu/sidebars/sogdian-language/ |title=Sogdian Language and Its Scripts {{!}} The Sogdians |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230629053815/https://sogdians.si.edu/sidebars/sogdian-language/ |roja-gihiştinê=2026-10-03 |roja-arşîvê=2023-06-29 |url-status=dead}}</ref> hatiye xeberdan; ew herwiha jî ji aliyê civateke biçûk a sogdî li Çîna kevnare hatiye xeberdan. Sogdî yek ji zimanên herî giring ên [[Zimanên îranî|zimanên îranî yên merkezî]] bû, tevî [[Zimanê baktrî|baktrî]], [[Zimanê sakayî|sakayî]], [[pehlewî]] û [[Zimanê pehlewî yê eşkanî|partî]]. Ziman xwediyê esereke edebî ya berfireh e. Zimanê sogdî [[Lingua franca|''lingua franca'']] yê herî giring ê Mongolya, Çîn û Asyaya Navxweyî bû. Zimanê sogdî bi gelemperî di nava famîleya zimanên îranî yên bakur-rojhilat de tê bicihkirin. Heta niha ti belgeyeke rasterast derbarê qonaxeke kevntir a wê zimanê ("Sogdiya Kevn") de nehatiye kefş kirin; lêbelê, behskirina wê herêmê di nivîskên [[farisiya kevn]] de temsîl dide ku herêmeke Sogdiyayê ya serbixwe û xwedî nasname, herî kêm ji çaxa [[Împeratoriya Hexamenişî]] (559–323 {{Bz}}) ve hebûye.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Iran. The Seleucid, Parthian and Sassanian periods |last1=Dresden |first1=Mark |publisher=Cambridge University Press |date=1983 |pages=1216–1229 |isbn=978-1-139-05495-9 |chapter=Sogdian Language and Literature |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-iran/sogdian-language-and-literature/65240038E1B1355607F11375F59C0FB8 |doi=10.1017/CHOL9780521246934.022}}</ref> [[Zimanê Yeẍnabî|Zimanê yeẍnabî]] ku zimanekî modern a îraniya rojhilat e, berdewamiya lehçeyeke zimanê sogdî ye; ew lehçe di derdora sedeya 8ê de li [[Osruşana|Osruşanayê]], li başûrê Sogdiyayê, dihat xeberdan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Zimanên îranî]] bcxh7qimkzfahj7actgykg37v44coza 0 330245 2097337 2097310 2026-10-06T13:17:16Z Kurê Acemî 105128 /* Encamgiriya zincîra girtî */ 2097337 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === Di îsbatkirina bi rêya dijberiyê de ku bi hevoka latînî ya [[Reductio ad absurdum|''reductio ad absurdum'']] (ango kêmkirina bo rewşeke bêmane an nemaqûl) jî tê zanin, tê temsîl kirin ku eger îdiyayek wekî rast were qebûlkirin, wê çaxê nakokiyeke mentiqî derdikeve holê; loma divê ew îdiya şaş be. Meselake navdar, îsbatkirina wê yekê ye ku <math>\sqrt{2}</math> [[Hejmarên na aqlî|hejmareke îrasyonel]] e:<blockquote>Bifikirin ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke rasyonel be. Wê çaxê dikare di forma xwe ya herî sade de wekî <math>\sqrt{2} = {a\over b}</math> were nivîsîn ku tê de ''a'' û ''b'' tamhejmar ên ne-sifir in û ti faktoreke wan a hevpar nîne. Bi wî awayî, <math>b\sqrt{2} = a</math>. Heke em her du aliyan bidin dûcaran (bi çargoşeya wan re zêde bikin), em digihîjin encama 2b² = a². Ji ber ku îfadeya li milê çepê piralîkeke tam a 2 ye, li gorî terîfe, îfadeya li milê rastê jî dikare li ser 2 were dabeşkirin. Yanî, a² cot e; ew jî tê wê maneyê ku divê a jî cot be, wekî ku di pêşniyara jorîn de hatiye dîtin. Loma em dikarin binivîsin a = 2c ku tê de ''c'' jî tamhejmar e. Cihgirtina wê di hevkêşeya orîjînal de encama 2b² = (2c)² = 4c² dide. Dabeşkirina her du aliyan li ser 2, encama b² = 2c² dide. Lê paşê, bi heman mentiqê berê, 2 b² dabeş dike, loma divê b jî cot be. Lêbelê, heke hem ''a'' û hem jî ''b'' cot bin, wê çaxê faktoreke wan a hevpar a bi navê 2 heye. Ew yek li dijî îdiaya me ya berê ye ku digot ''a'' û ''b'' ti faktoreke hevpar nînin; loma divê em bigihîjin wê encamê ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e.</blockquote>Bi gotineke din: eger mirov bikariba <math>\sqrt{2}</math> wekî parekê (kesîrekê) binivîse, ew par dê tu carî nedikarîbû bi şêweya xwe ya herî sade were nivîsîn; ji ber ku her tim dê gengaz bûya ku mirov hejmara 2 hem ji jimêr û hem jî ji binêr derxista (wekî faktorekî hevpar). === Îsbata bi avakirinê === Îsbatkirina bi avakirinê (an jî îsbatkirina bi mesela), prosesa avakirina meselake berbiçav a xwediyê taybetmendiyekê ye, bi mebesta temsîl kirina hebûna tiştekî ku xwediyê wê taybetmendiyê ye. Bo nimûne, [[Joseph Liouville]] bi avakirina meselake zelal, hebûna [[hejmarên derbasbûyî]] (''transcendental numbers'') îsbat kir. Herwiha ew metod dikare ji bo avakirina dij-meselake jî were bikaranîn da ku îdiaya ku "hemû element xwediyê taybetmendiyekê ne" were redkirin. === Îsbata bi lêkolîna rewşan === Di îsbatkirina lêkolînê rewşan (''proof by exhaustion'') de, encam bi dabeşkirina meseleyê bo hejmareke sinorkirî ya rewşan û îsbatkirina her yek ji wan bi awayekî serbixwe tê bidestxistin. Carinan dibe ku hejmara wan rewşan pir zêde be. Mesela îsbata ewil a "[[teorema çar rengan]]" bi rêya lêkolîna rewşan hatibû kirin û 1936 rewş tê de hebûn. Ew îsbat bû cihê nîqaşê, ji ber ku piriya rewşan ne bi dest, lê bi rêya programeke komputerê hatibûn kontrolkirin. === Encamgiriya zincîra girtî === Encamgiriya zincîra girtî temsîl dide ku komek îfade bi awayekî cot bi hev re hevmane ne. Ji bo îsbatkirina wê yekê ku îfadeyên <math>\varphi_1,\ldots,\varphi_n</math> bi awayekî cot bi hev re hevmane ne, îsbat ji bo van encamgirtinan tên pêşkêşkirin: <math>\varphi_1\Rightarrow\varphi_2</math>, <math>\varphi_2\Rightarrow\varphi_3</math>, <math>\dots</math>, <math>\varphi_{n-1}\Rightarrow\varphi_n</math> û <math>\varphi_{n}\Rightarrow\varphi_1</math>. Paşê hevmanebûna cot a wan îfadeyan ji taybetmendiya veguhêzbûnê (''transitivity'') ya şertê mentiqî (''material conditional'') derdikeve holê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 8mrad5o9qxcx96f7vkz2hhd1qqpcm8g 2097347 2097337 2026-10-06T16:20:08Z Kurê Acemî 105128 /* Encamgiriya zincîra girtî */ 2097347 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === Di îsbatkirina bi rêya dijberiyê de ku bi hevoka latînî ya [[Reductio ad absurdum|''reductio ad absurdum'']] (ango kêmkirina bo rewşeke bêmane an nemaqûl) jî tê zanin, tê temsîl kirin ku eger îdiyayek wekî rast were qebûlkirin, wê çaxê nakokiyeke mentiqî derdikeve holê; loma divê ew îdiya şaş be. Meselake navdar, îsbatkirina wê yekê ye ku <math>\sqrt{2}</math> [[Hejmarên na aqlî|hejmareke îrasyonel]] e:<blockquote>Bifikirin ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke rasyonel be. Wê çaxê dikare di forma xwe ya herî sade de wekî <math>\sqrt{2} = {a\over b}</math> were nivîsîn ku tê de ''a'' û ''b'' tamhejmar ên ne-sifir in û ti faktoreke wan a hevpar nîne. Bi wî awayî, <math>b\sqrt{2} = a</math>. Heke em her du aliyan bidin dûcaran (bi çargoşeya wan re zêde bikin), em digihîjin encama 2b² = a². Ji ber ku îfadeya li milê çepê piralîkeke tam a 2 ye, li gorî terîfe, îfadeya li milê rastê jî dikare li ser 2 were dabeşkirin. Yanî, a² cot e; ew jî tê wê maneyê ku divê a jî cot be, wekî ku di pêşniyara jorîn de hatiye dîtin. Loma em dikarin binivîsin a = 2c ku tê de ''c'' jî tamhejmar e. Cihgirtina wê di hevkêşeya orîjînal de encama 2b² = (2c)² = 4c² dide. Dabeşkirina her du aliyan li ser 2, encama b² = 2c² dide. Lê paşê, bi heman mentiqê berê, 2 b² dabeş dike, loma divê b jî cot be. Lêbelê, heke hem ''a'' û hem jî ''b'' cot bin, wê çaxê faktoreke wan a hevpar a bi navê 2 heye. Ew yek li dijî îdiaya me ya berê ye ku digot ''a'' û ''b'' ti faktoreke hevpar nînin; loma divê em bigihîjin wê encamê ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e.</blockquote>Bi gotineke din: eger mirov bikariba <math>\sqrt{2}</math> wekî parekê (kesîrekê) binivîse, ew par dê tu carî nedikarîbû bi şêweya xwe ya herî sade were nivîsîn; ji ber ku her tim dê gengaz bûya ku mirov hejmara 2 hem ji jimêr û hem jî ji binêr derxista (wekî faktorekî hevpar). === Îsbata bi avakirinê === Îsbatkirina bi avakirinê (an jî îsbatkirina bi mesela), prosesa avakirina meselake berbiçav a xwediyê taybetmendiyekê ye, bi mebesta temsîl kirina hebûna tiştekî ku xwediyê wê taybetmendiyê ye. Bo nimûne, [[Joseph Liouville]] bi avakirina meselake zelal, hebûna [[hejmarên derbasbûyî]] (''transcendental numbers'') îsbat kir. Herwiha ew metod dikare ji bo avakirina dij-meselake jî were bikaranîn da ku îdiaya ku "hemû element xwediyê taybetmendiyekê ne" were redkirin. === Îsbata bi lêkolîna rewşan === Di îsbatkirina lêkolînê rewşan (''proof by exhaustion'') de, encam bi dabeşkirina meseleyê bo hejmareke sinorkirî ya rewşan û îsbatkirina her yek ji wan bi awayekî serbixwe tê bidestxistin. Carinan dibe ku hejmara wan rewşan pir zêde be. Mesela îsbata ewil a "[[teorema çar rengan]]" bi rêya lêkolîna rewşan hatibû kirin û 1936 rewş tê de hebûn. Ew îsbat bû cihê nîqaşê, ji ber ku piriya rewşan ne bi dest, lê bi rêya programeke komputerê hatibûn kontrolkirin. === Encamgiriya zincîra girtî === Encamgiriya zincîra girtî temsîl dide ku komek îfade bi awayekî cot bi hev re hevmane ne. Ji bo îsbatkirina wê yekê ku îfadeyên <math>\varphi_1,\ldots,\varphi_n</math> bi awayekî cot bi hev re hevmane ne, îsbat ji bo van encamgirtinan tên pêşkêşkirin: <math>\varphi_1\Rightarrow\varphi_2</math>, <math>\varphi_2\Rightarrow\varphi_3</math>, <math>\dots</math>, <math>\varphi_{n-1}\Rightarrow\varphi_n</math> û <math>\varphi_{n}\Rightarrow\varphi_1</math>. Paşê hevmanebûna cot a wan îfadeyan ji taybetmendiya veguhêzbûnê (''transitivity'') ya şertê mentiqî (''material conditional'') derdikeve holê. === Îsbata îhtîmalî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 435rppqqncis5icw0a27kn702uwi4ni 2097348 2097347 2026-10-06T16:26:27Z Kurê Acemî 105128 /* Îsbata îhtîmalî */ 2097348 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === Di îsbatkirina bi rêya dijberiyê de ku bi hevoka latînî ya [[Reductio ad absurdum|''reductio ad absurdum'']] (ango kêmkirina bo rewşeke bêmane an nemaqûl) jî tê zanin, tê temsîl kirin ku eger îdiyayek wekî rast were qebûlkirin, wê çaxê nakokiyeke mentiqî derdikeve holê; loma divê ew îdiya şaş be. Meselake navdar, îsbatkirina wê yekê ye ku <math>\sqrt{2}</math> [[Hejmarên na aqlî|hejmareke îrasyonel]] e:<blockquote>Bifikirin ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke rasyonel be. Wê çaxê dikare di forma xwe ya herî sade de wekî <math>\sqrt{2} = {a\over b}</math> were nivîsîn ku tê de ''a'' û ''b'' tamhejmar ên ne-sifir in û ti faktoreke wan a hevpar nîne. Bi wî awayî, <math>b\sqrt{2} = a</math>. Heke em her du aliyan bidin dûcaran (bi çargoşeya wan re zêde bikin), em digihîjin encama 2b² = a². Ji ber ku îfadeya li milê çepê piralîkeke tam a 2 ye, li gorî terîfe, îfadeya li milê rastê jî dikare li ser 2 were dabeşkirin. Yanî, a² cot e; ew jî tê wê maneyê ku divê a jî cot be, wekî ku di pêşniyara jorîn de hatiye dîtin. Loma em dikarin binivîsin a = 2c ku tê de ''c'' jî tamhejmar e. Cihgirtina wê di hevkêşeya orîjînal de encama 2b² = (2c)² = 4c² dide. Dabeşkirina her du aliyan li ser 2, encama b² = 2c² dide. Lê paşê, bi heman mentiqê berê, 2 b² dabeş dike, loma divê b jî cot be. Lêbelê, heke hem ''a'' û hem jî ''b'' cot bin, wê çaxê faktoreke wan a hevpar a bi navê 2 heye. Ew yek li dijî îdiaya me ya berê ye ku digot ''a'' û ''b'' ti faktoreke hevpar nînin; loma divê em bigihîjin wê encamê ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e.</blockquote>Bi gotineke din: eger mirov bikariba <math>\sqrt{2}</math> wekî parekê (kesîrekê) binivîse, ew par dê tu carî nedikarîbû bi şêweya xwe ya herî sade were nivîsîn; ji ber ku her tim dê gengaz bûya ku mirov hejmara 2 hem ji jimêr û hem jî ji binêr derxista (wekî faktorekî hevpar). === Îsbata bi avakirinê === Îsbatkirina bi avakirinê (an jî îsbatkirina bi mesela), prosesa avakirina meselake berbiçav a xwediyê taybetmendiyekê ye, bi mebesta temsîl kirina hebûna tiştekî ku xwediyê wê taybetmendiyê ye. Bo nimûne, [[Joseph Liouville]] bi avakirina meselake zelal, hebûna [[hejmarên derbasbûyî]] (''transcendental numbers'') îsbat kir. Herwiha ew metod dikare ji bo avakirina dij-meselake jî were bikaranîn da ku îdiaya ku "hemû element xwediyê taybetmendiyekê ne" were redkirin. === Îsbata bi lêkolîna rewşan === Di îsbatkirina lêkolînê rewşan (''proof by exhaustion'') de, encam bi dabeşkirina meseleyê bo hejmareke sinorkirî ya rewşan û îsbatkirina her yek ji wan bi awayekî serbixwe tê bidestxistin. Carinan dibe ku hejmara wan rewşan pir zêde be. Mesela îsbata ewil a "[[teorema çar rengan]]" bi rêya lêkolîna rewşan hatibû kirin û 1936 rewş tê de hebûn. Ew îsbat bû cihê nîqaşê, ji ber ku piriya rewşan ne bi dest, lê bi rêya programeke komputerê hatibûn kontrolkirin. === Encamgiriya zincîra girtî === Encamgiriya zincîra girtî temsîl dide ku komek îfade bi awayekî cot bi hev re hevmane ne. Ji bo îsbatkirina wê yekê ku îfadeyên <math>\varphi_1,\ldots,\varphi_n</math> bi awayekî cot bi hev re hevmane ne, îsbat ji bo van encamgirtinan tên pêşkêşkirin: <math>\varphi_1\Rightarrow\varphi_2</math>, <math>\varphi_2\Rightarrow\varphi_3</math>, <math>\dots</math>, <math>\varphi_{n-1}\Rightarrow\varphi_n</math> û <math>\varphi_{n}\Rightarrow\varphi_1</math>. Paşê hevmanebûna cot a wan îfadeyan ji taybetmendiya veguhêzbûnê (''transitivity'') ya şertê mentiqî (''material conditional'') derdikeve holê. === Îsbata îhtîmalî === Îsbateke îhtimalî ew îsbat e ku tê de meselake bi teqezî bikaranîna metodên [[Îhtîmal|teoriya îhtîmalê]] tê temsîl kirin ku heye. Îsbateke îhtimalî, mîna îsbata avakirinê, yek ji gelek awayan e ji bo îsbatkirina teoremên hebûnê. Di metoda îhtimalî de, însan li tiştekî digere ku xwedî taybetmendiyek diyarkirî ye, bi komek mezin ji namzedan destpê dike. Însan ji bo her namzedekî îhtimaleke diyarkirî temsîl dike ku were hilbijartin, û dûv re îsbat dike ku îhtimaleke ne-sifir heye ku namzedekî bijartî dê xwedî taybetmendiya xwestî be. Ew diyar nake ka kîjan namzed xwedî taybetmendiyê ne, lê îhtimal bêyî herî kêm yek nikare pozîtîf be. Îsbateke îhtîmalî divê bi argumaneke ku dibêje teoremek 'îhtîmal' rast e, 'argumaneke îhtîmalî' neyê tevlihevkirin. Esera li ser [[meseleya Collatz]] temsîl dide ku îhtîmalî çiqas ji îsbata rastîn dûr e, herwiha redkirina [[fikra Mertens]] jî. Herçiqend piriya matematîkzanan nafikirin ku îsbatên îhtîmalî ji bo taybetmendiyên tiştekî diyarkirî wekî îsbateke matematîkî ya rastîn têne hesibandin, çend matematîkzan û fîlozofan arguman kirine ku bi kêmanî hin celeb îsbatên îhtîmalî (wek algorîtmaya îhtîmalî ya Rabin ji bo ceribandina prîmîteyê) bi qasî îsbatên matematîkî yên rastîn baş in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] arh3q4ugx9pxvjgpbjh9gsn5x2om6jc 2097349 2097348 2026-10-06T16:27:14Z Kurê Acemî 105128 /* Îsbata îhtîmalî */ 2097349 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === Di îsbatkirina bi rêya dijberiyê de ku bi hevoka latînî ya [[Reductio ad absurdum|''reductio ad absurdum'']] (ango kêmkirina bo rewşeke bêmane an nemaqûl) jî tê zanin, tê temsîl kirin ku eger îdiyayek wekî rast were qebûlkirin, wê çaxê nakokiyeke mentiqî derdikeve holê; loma divê ew îdiya şaş be. Meselake navdar, îsbatkirina wê yekê ye ku <math>\sqrt{2}</math> [[Hejmarên na aqlî|hejmareke îrasyonel]] e:<blockquote>Bifikirin ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke rasyonel be. Wê çaxê dikare di forma xwe ya herî sade de wekî <math>\sqrt{2} = {a\over b}</math> were nivîsîn ku tê de ''a'' û ''b'' tamhejmar ên ne-sifir in û ti faktoreke wan a hevpar nîne. Bi wî awayî, <math>b\sqrt{2} = a</math>. Heke em her du aliyan bidin dûcaran (bi çargoşeya wan re zêde bikin), em digihîjin encama 2b² = a². Ji ber ku îfadeya li milê çepê piralîkeke tam a 2 ye, li gorî terîfe, îfadeya li milê rastê jî dikare li ser 2 were dabeşkirin. Yanî, a² cot e; ew jî tê wê maneyê ku divê a jî cot be, wekî ku di pêşniyara jorîn de hatiye dîtin. Loma em dikarin binivîsin a = 2c ku tê de ''c'' jî tamhejmar e. Cihgirtina wê di hevkêşeya orîjînal de encama 2b² = (2c)² = 4c² dide. Dabeşkirina her du aliyan li ser 2, encama b² = 2c² dide. Lê paşê, bi heman mentiqê berê, 2 b² dabeş dike, loma divê b jî cot be. Lêbelê, heke hem ''a'' û hem jî ''b'' cot bin, wê çaxê faktoreke wan a hevpar a bi navê 2 heye. Ew yek li dijî îdiaya me ya berê ye ku digot ''a'' û ''b'' ti faktoreke hevpar nînin; loma divê em bigihîjin wê encamê ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e.</blockquote>Bi gotineke din: eger mirov bikariba <math>\sqrt{2}</math> wekî parekê (kesîrekê) binivîse, ew par dê tu carî nedikarîbû bi şêweya xwe ya herî sade were nivîsîn; ji ber ku her tim dê gengaz bûya ku mirov hejmara 2 hem ji jimêr û hem jî ji binêr derxista (wekî faktorekî hevpar). === Îsbata bi avakirinê === Îsbatkirina bi avakirinê (an jî îsbatkirina bi mesela), prosesa avakirina meselake berbiçav a xwediyê taybetmendiyekê ye, bi mebesta temsîl kirina hebûna tiştekî ku xwediyê wê taybetmendiyê ye. Bo nimûne, [[Joseph Liouville]] bi avakirina meselake zelal, hebûna [[hejmarên derbasbûyî]] (''transcendental numbers'') îsbat kir. Herwiha ew metod dikare ji bo avakirina dij-meselake jî were bikaranîn da ku îdiaya ku "hemû element xwediyê taybetmendiyekê ne" were redkirin. === Îsbata bi lêkolîna rewşan === Di îsbatkirina lêkolînê rewşan (''proof by exhaustion'') de, encam bi dabeşkirina meseleyê bo hejmareke sinorkirî ya rewşan û îsbatkirina her yek ji wan bi awayekî serbixwe tê bidestxistin. Carinan dibe ku hejmara wan rewşan pir zêde be. Mesela îsbata ewil a "[[teorema çar rengan]]" bi rêya lêkolîna rewşan hatibû kirin û 1936 rewş tê de hebûn. Ew îsbat bû cihê nîqaşê, ji ber ku piriya rewşan ne bi dest, lê bi rêya programeke komputerê hatibûn kontrolkirin. === Encamgiriya zincîra girtî === Encamgiriya zincîra girtî temsîl dide ku komek îfade bi awayekî cot bi hev re hevmane ne. Ji bo îsbatkirina wê yekê ku îfadeyên <math>\varphi_1,\ldots,\varphi_n</math> bi awayekî cot bi hev re hevmane ne, îsbat ji bo van encamgirtinan tên pêşkêşkirin: <math>\varphi_1\Rightarrow\varphi_2</math>, <math>\varphi_2\Rightarrow\varphi_3</math>, <math>\dots</math>, <math>\varphi_{n-1}\Rightarrow\varphi_n</math> û <math>\varphi_{n}\Rightarrow\varphi_1</math>. Paşê hevmanebûna cot a wan îfadeyan ji taybetmendiya veguhêzbûnê (''transitivity'') ya şertê mentiqî (''material conditional'') derdikeve holê. === Îsbata îhtîmalî === Îsbateke îhtimalî ew îsbat e ku tê de meselake bi teqezî bikaranîna metodên [[Îhtîmal|teoriya îhtîmalê]] tê temsîl kirin ku heye. Îsbateke îhtimalî, mîna îsbata avakirinê, yek ji gelek awayan e ji bo îsbatkirina teoremên hebûnê. Di metoda îhtimalî de, însan li tiştekî digere ku xwedî taybetmendiyek diyarkirî ye, bi komek mezin ji namzedan destpê dike. Însan ji bo her namzedekî îhtimaleke diyarkirî temsîl dike ku were hilbijartin, û dûv re îsbat dike ku îhtimaleke ne-sifir heye ku namzedekî bijartî dê xwedî taybetmendiya xwestî be. Ew diyar nake ka kîjan namzed xwedî taybetmendiyê ne, lê îhtimal bêyî herî kêm yek nikare pozîtîf be. Îsbateke îhtîmalî divê bi argumaneke ku dibêje teoremek 'îhtîmal' rast e, 'argumaneke îhtîmalî' neyê tevlihevkirin. Esera li ser [[meseleya Collatz]] temsîl dide ku îhtîmalî çiqas ji îsbata rastîn dûr e, herwiha redkirina [[fikra Mertens]] jî. Herçiqend piriya matematîkzanan nafikirin ku îsbatên îhtîmalî ji bo taybetmendiyên tiştekî diyarkirî wekî îsbateke matematîkî ya rastîn têne hesibandin, çend matematîkzan û fîlozofan arguman kirine ku bi kêmanî hin celeb îsbatên îhtîmalî (wek algorîtmaya îhtîmalî ya Rabin ji bo ceribandina prîmîteyê) bi qasî îsbatên matematîkî yên rastîn baş in. === Îsbata kombînatorkirî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] e6v0rm51rapmprzft0ouycel4pkq57y 2097350 2097349 2026-10-06T16:29:18Z Kurê Acemî 105128 /* Îsbata kombînatorkirî */ 2097350 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === Di îsbatkirina bi rêya dijberiyê de ku bi hevoka latînî ya [[Reductio ad absurdum|''reductio ad absurdum'']] (ango kêmkirina bo rewşeke bêmane an nemaqûl) jî tê zanin, tê temsîl kirin ku eger îdiyayek wekî rast were qebûlkirin, wê çaxê nakokiyeke mentiqî derdikeve holê; loma divê ew îdiya şaş be. Meselake navdar, îsbatkirina wê yekê ye ku <math>\sqrt{2}</math> [[Hejmarên na aqlî|hejmareke îrasyonel]] e:<blockquote>Bifikirin ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke rasyonel be. Wê çaxê dikare di forma xwe ya herî sade de wekî <math>\sqrt{2} = {a\over b}</math> were nivîsîn ku tê de ''a'' û ''b'' tamhejmar ên ne-sifir in û ti faktoreke wan a hevpar nîne. Bi wî awayî, <math>b\sqrt{2} = a</math>. Heke em her du aliyan bidin dûcaran (bi çargoşeya wan re zêde bikin), em digihîjin encama 2b² = a². Ji ber ku îfadeya li milê çepê piralîkeke tam a 2 ye, li gorî terîfe, îfadeya li milê rastê jî dikare li ser 2 were dabeşkirin. Yanî, a² cot e; ew jî tê wê maneyê ku divê a jî cot be, wekî ku di pêşniyara jorîn de hatiye dîtin. Loma em dikarin binivîsin a = 2c ku tê de ''c'' jî tamhejmar e. Cihgirtina wê di hevkêşeya orîjînal de encama 2b² = (2c)² = 4c² dide. Dabeşkirina her du aliyan li ser 2, encama b² = 2c² dide. Lê paşê, bi heman mentiqê berê, 2 b² dabeş dike, loma divê b jî cot be. Lêbelê, heke hem ''a'' û hem jî ''b'' cot bin, wê çaxê faktoreke wan a hevpar a bi navê 2 heye. Ew yek li dijî îdiaya me ya berê ye ku digot ''a'' û ''b'' ti faktoreke hevpar nînin; loma divê em bigihîjin wê encamê ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e.</blockquote>Bi gotineke din: eger mirov bikariba <math>\sqrt{2}</math> wekî parekê (kesîrekê) binivîse, ew par dê tu carî nedikarîbû bi şêweya xwe ya herî sade were nivîsîn; ji ber ku her tim dê gengaz bûya ku mirov hejmara 2 hem ji jimêr û hem jî ji binêr derxista (wekî faktorekî hevpar). === Îsbata bi avakirinê === Îsbatkirina bi avakirinê (an jî îsbatkirina bi mesela), prosesa avakirina meselake berbiçav a xwediyê taybetmendiyekê ye, bi mebesta temsîl kirina hebûna tiştekî ku xwediyê wê taybetmendiyê ye. Bo nimûne, [[Joseph Liouville]] bi avakirina meselake zelal, hebûna [[hejmarên derbasbûyî]] (''transcendental numbers'') îsbat kir. Herwiha ew metod dikare ji bo avakirina dij-meselake jî were bikaranîn da ku îdiaya ku "hemû element xwediyê taybetmendiyekê ne" were redkirin. === Îsbata bi lêkolîna rewşan === Di îsbatkirina lêkolînê rewşan (''proof by exhaustion'') de, encam bi dabeşkirina meseleyê bo hejmareke sinorkirî ya rewşan û îsbatkirina her yek ji wan bi awayekî serbixwe tê bidestxistin. Carinan dibe ku hejmara wan rewşan pir zêde be. Mesela îsbata ewil a "[[teorema çar rengan]]" bi rêya lêkolîna rewşan hatibû kirin û 1936 rewş tê de hebûn. Ew îsbat bû cihê nîqaşê, ji ber ku piriya rewşan ne bi dest, lê bi rêya programeke komputerê hatibûn kontrolkirin. === Encamgiriya zincîra girtî === Encamgiriya zincîra girtî temsîl dide ku komek îfade bi awayekî cot bi hev re hevmane ne. Ji bo îsbatkirina wê yekê ku îfadeyên <math>\varphi_1,\ldots,\varphi_n</math> bi awayekî cot bi hev re hevmane ne, îsbat ji bo van encamgirtinan tên pêşkêşkirin: <math>\varphi_1\Rightarrow\varphi_2</math>, <math>\varphi_2\Rightarrow\varphi_3</math>, <math>\dots</math>, <math>\varphi_{n-1}\Rightarrow\varphi_n</math> û <math>\varphi_{n}\Rightarrow\varphi_1</math>. Paşê hevmanebûna cot a wan îfadeyan ji taybetmendiya veguhêzbûnê (''transitivity'') ya şertê mentiqî (''material conditional'') derdikeve holê. === Îsbata îhtîmalî === Îsbateke îhtimalî ew îsbat e ku tê de meselake bi teqezî bikaranîna metodên [[Îhtîmal|teoriya îhtîmalê]] tê temsîl kirin ku heye. Îsbateke îhtimalî, mîna îsbata avakirinê, yek ji gelek awayan e ji bo îsbatkirina teoremên hebûnê. Di metoda îhtimalî de, însan li tiştekî digere ku xwedî taybetmendiyek diyarkirî ye, bi komek mezin ji namzedan destpê dike. Însan ji bo her namzedekî îhtimaleke diyarkirî temsîl dike ku were hilbijartin, û dûv re îsbat dike ku îhtimaleke ne-sifir heye ku namzedekî bijartî dê xwedî taybetmendiya xwestî be. Ew diyar nake ka kîjan namzed xwedî taybetmendiyê ne, lê îhtimal bêyî herî kêm yek nikare pozîtîf be. Îsbateke îhtîmalî divê bi argumaneke ku dibêje teoremek 'îhtîmal' rast e, 'argumaneke îhtîmalî' neyê tevlihevkirin. Esera li ser [[meseleya Collatz]] temsîl dide ku îhtîmalî çiqas ji îsbata rastîn dûr e, herwiha redkirina [[fikra Mertens]] jî. Herçiqend piriya matematîkzanan nafikirin ku îsbatên îhtîmalî ji bo taybetmendiyên tiştekî diyarkirî wekî îsbateke matematîkî ya rastîn têne hesibandin, çend matematîkzan û fîlozofan arguman kirine ku bi kêmanî hin celeb îsbatên îhtîmalî (wek algorîtmaya îhtîmalî ya Rabin ji bo ceribandina prîmîteyê) bi qasî îsbatên matematîkî yên rastîn baş in. === Îsbata kombînatorkirî === Îsbateke kombînatorîkî bi rêya temsîl kirina wê yekê ku çendîn awayên cuda hene ji bo hejmartina eynî tiştî, wekheviya di navbera îfadeyên cuda de temsîl dike. Pir caran ji bo temsîla wekheviya îfadeyên mezinahiya du [[Kom|koman]], têkiliyeke [[Fonksiyona bijeksiyon|bijeksiyon]] (yek-bi-yek) di navbeya wan de tê bikaranîn. Wekî alternatîf, metoda "hejmartina ducarî" du îfadeyên cuda ji bo mezinahiya komeke yekane pêşkêş dike û bi wî awayî dîsa temsîl dide ku ew her du îfade wekhev in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] hztcui3gihtevs8h86yett0cs6mtvtn 2097351 2097350 2026-10-06T16:30:15Z Kurê Acemî 105128 /* Îsbata kombînatorkirî */ 2097351 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin, ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn. Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxï, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê. Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû. Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e. [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin. Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike. [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mentiqa matematîkî de resmî ye. Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mentiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e. Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve. Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e: Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}. === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === Di îsbatkirina bi rêya dijberiyê de ku bi hevoka latînî ya [[Reductio ad absurdum|''reductio ad absurdum'']] (ango kêmkirina bo rewşeke bêmane an nemaqûl) jî tê zanin, tê temsîl kirin ku eger îdiyayek wekî rast were qebûlkirin, wê çaxê nakokiyeke mentiqî derdikeve holê; loma divê ew îdiya şaş be. Meselake navdar, îsbatkirina wê yekê ye ku <math>\sqrt{2}</math> [[Hejmarên na aqlî|hejmareke îrasyonel]] e:<blockquote>Bifikirin ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke rasyonel be. Wê çaxê dikare di forma xwe ya herî sade de wekî <math>\sqrt{2} = {a\over b}</math> were nivîsîn ku tê de ''a'' û ''b'' tamhejmar ên ne-sifir in û ti faktoreke wan a hevpar nîne. Bi wî awayî, <math>b\sqrt{2} = a</math>. Heke em her du aliyan bidin dûcaran (bi çargoşeya wan re zêde bikin), em digihîjin encama 2b² = a². Ji ber ku îfadeya li milê çepê piralîkeke tam a 2 ye, li gorî terîfe, îfadeya li milê rastê jî dikare li ser 2 were dabeşkirin. Yanî, a² cot e; ew jî tê wê maneyê ku divê a jî cot be, wekî ku di pêşniyara jorîn de hatiye dîtin. Loma em dikarin binivîsin a = 2c ku tê de ''c'' jî tamhejmar e. Cihgirtina wê di hevkêşeya orîjînal de encama 2b² = (2c)² = 4c² dide. Dabeşkirina her du aliyan li ser 2, encama b² = 2c² dide. Lê paşê, bi heman mentiqê berê, 2 b² dabeş dike, loma divê b jî cot be. Lêbelê, heke hem ''a'' û hem jî ''b'' cot bin, wê çaxê faktoreke wan a hevpar a bi navê 2 heye. Ew yek li dijî îdiaya me ya berê ye ku digot ''a'' û ''b'' ti faktoreke hevpar nînin; loma divê em bigihîjin wê encamê ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e.</blockquote>Bi gotineke din: eger mirov bikariba <math>\sqrt{2}</math> wekî parekê (kesîrekê) binivîse, ew par dê tu carî nedikarîbû bi şêweya xwe ya herî sade were nivîsîn; ji ber ku her tim dê gengaz bûya ku mirov hejmara 2 hem ji jimêr û hem jî ji binêr derxista (wekî faktorekî hevpar). === Îsbata bi avakirinê === Îsbatkirina bi avakirinê (an jî îsbatkirina bi mesela), prosesa avakirina meselake berbiçav a xwediyê taybetmendiyekê ye, bi mebesta temsîl kirina hebûna tiştekî ku xwediyê wê taybetmendiyê ye. Bo nimûne, [[Joseph Liouville]] bi avakirina meselake zelal, hebûna [[hejmarên derbasbûyî]] (''transcendental numbers'') îsbat kir. Herwiha ew metod dikare ji bo avakirina dij-meselake jî were bikaranîn da ku îdiaya ku "hemû element xwediyê taybetmendiyekê ne" were redkirin. === Îsbata bi lêkolîna rewşan === Di îsbatkirina lêkolînê rewşan (''proof by exhaustion'') de, encam bi dabeşkirina meseleyê bo hejmareke sinorkirî ya rewşan û îsbatkirina her yek ji wan bi awayekî serbixwe tê bidestxistin. Carinan dibe ku hejmara wan rewşan pir zêde be. Mesela îsbata ewil a "[[teorema çar rengan]]" bi rêya lêkolîna rewşan hatibû kirin û 1936 rewş tê de hebûn. Ew îsbat bû cihê nîqaşê, ji ber ku piriya rewşan ne bi dest, lê bi rêya programeke komputerê hatibûn kontrolkirin. === Encamgiriya zincîra girtî === Encamgiriya zincîra girtî temsîl dide ku komek îfade bi awayekî cot bi hev re hevmane ne. Ji bo îsbatkirina wê yekê ku îfadeyên <math>\varphi_1,\ldots,\varphi_n</math> bi awayekî cot bi hev re hevmane ne, îsbat ji bo van encamgirtinan tên pêşkêşkirin: <math>\varphi_1\Rightarrow\varphi_2</math>, <math>\varphi_2\Rightarrow\varphi_3</math>, <math>\dots</math>, <math>\varphi_{n-1}\Rightarrow\varphi_n</math> û <math>\varphi_{n}\Rightarrow\varphi_1</math>. Paşê hevmanebûna cot a wan îfadeyan ji taybetmendiya veguhêzbûnê (''transitivity'') ya şertê mentiqî (''material conditional'') derdikeve holê. === Îsbata îhtîmalî === Îsbateke îhtimalî ew îsbat e ku tê de meselake bi teqezî bikaranîna metodên [[Îhtîmal|teoriya îhtîmalê]] tê temsîl kirin ku heye. Îsbateke îhtimalî, mîna îsbata avakirinê, yek ji gelek awayan e ji bo îsbatkirina teoremên hebûnê. Di metoda îhtimalî de, însan li tiştekî digere ku xwedî taybetmendiyek diyarkirî ye, bi komek mezin ji namzedan destpê dike. Însan ji bo her namzedekî îhtimaleke diyarkirî temsîl dike ku were hilbijartin, û dûv re îsbat dike ku îhtimaleke ne-sifir heye ku namzedekî bijartî dê xwedî taybetmendiya xwestî be. Ew diyar nake ka kîjan namzed xwedî taybetmendiyê ne, lê îhtimal bêyî herî kêm yek nikare pozîtîf be. Îsbateke îhtîmalî divê bi argumaneke ku dibêje teoremek 'îhtîmal' rast e, 'argumaneke îhtîmalî' neyê tevlihevkirin. Esera li ser [[meseleya Collatz]] temsîl dide ku îhtîmalî çiqas ji îsbata rastîn dûr e, herwiha redkirina [[fikra Mertens]] jî. Herçiqend piriya matematîkzanan nafikirin ku îsbatên îhtîmalî ji bo taybetmendiyên tiştekî diyarkirî wekî îsbateke matematîkî ya rastîn têne hesibandin, çend matematîkzan û fîlozofan arguman kirine ku bi kêmanî hin celeb îsbatên îhtîmalî (wek algorîtmaya îhtîmalî ya Rabin ji bo ceribandina prîmîteyê) bi qasî îsbatên matematîkî yên rastîn baş in. === Îsbata kombînatorkirî === Îsbateke kombînatorîkî bi rêya temsîl kirina wê yekê ku çendîn awayên cuda hene ji bo hejmartina eynî tiştî, wekheviya di navbera îfadeyên cuda de temsîl dike. Pir caran ji bo temsîla wekheviya îfadeyên mezinahiya du [[Kom|koman]], têkiliyeke [[Fonksiyona bijeksiyon|bijeksiyon]] (yek-bi-yek) di navbeya wan de tê bikaranîn. Wekî alternatîf, metoda "hejmartina ducarî" du îfadeyên cuda ji bo mezinahiya komeke yekane pêşkêş dike û bi wî awayî dîsa temsîl dide ku ew her du îfade wekhev in. === Îsbatên ne-îfadeyî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] qz0www68iv5w7sqccbmcvc5j8vcxo45 3 330260 2097335 2026-10-06T12:56:59Z MikaelF 935 /* Vandalîzm. */ beşeke nû 2097335 wikitext text/x-wiki == Vandalîzm. == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]: Vî bikarînerê bênav betal bike, ji kerema xwe re. Spas. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:56, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) jl4mbfksggj4gfcyweub3siupgd6smv 0 330261 2097352 2026-10-06T16:36:36Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2097352 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2097353 2097352 2026-10-06T16:41:08Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097353 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mario Rainer Lepsius (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Sosyalîzm|sosyolojiyekî]] alman bû. Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû. e19c1ucn1zz5nmr3wrjl7vaos9keib0 2097354 2097353 2026-10-06T16:41:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097354 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mario Rainer Lepsius (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Sosyalîzm|sosyolojiyekî]] alman bû. Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû. == Weşanên wî == m8oimwpdc1rmefe25yjxzi9fxlvpwsx 2097355 2097354 2026-10-06T16:45:07Z Kurê Acemî 105128 /* Weşanên wî */ 2097355 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mario Rainer Lepsius (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Sosyalîzm|sosyolojiyekî]] alman bû. Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû. == Weşanên wî == * Adalbert Hepp, [[Martina Löw]] (eds.): ''M. Rainer Lepsius. Soziologie als Profession.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2008, {{ISBN|3-593-38322-5}}, rr. 161–178 * Steffen Sigmund, Gert Albert, Agathe Bienfait, Mateusz Stachura (eds.) ''Soziale Konstellation und historische Perspektive. Festschrift für M. Rainer Lepsius.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, {{ISBN|3-531-15852-X}}, rr. 468–483. * ''Soziologie und Soziologen. Aufsätze zur Institutionalisierung der Soziologie in Deutschland.'' Edited by Oliver Lepsius. Mohr Siebeck, Tübingen 2017, {{ISBN|3-16-155624-0}} * ''Max Weber und seine Kreise. Essays.'' Tübingen 2016, {{ISBN|3-16-154738-1}} . * ''Soziale Schichtung in der industriellen Gesellschaft.'' With an introduction by [[Wolfgang Schluchter]] . Mohr Siebeck, Tübingen 2015, {{ISBN|3-16-154168-5}} (Habil.-Schr., Munîx 1963). * ''Institutionalisierung politischen Handelns. Analysen zur DDR, Wiedervereinigung und Europäischen Union''. Springer VS, Wiesbaden 2014, {{ISBN|3-658-01325-7}} * ''Demokratie in Deutschland. Soziologisch-historische Konstellationsanalysen. Ausgewählte Aufsätze''. [Selected essays] . Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, {{ISBN|3-525-35763-X}} * ''Interessen, Ideen und Institutionen''. Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, {{ISBN|3-531-11879-X}} (çapa 2em). VS Verlag, Wiesbaden 2009, {{ISBN|3-531-16581-X}} * ''Extremer Nationalismus. Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung''. Kohlhammer, Stuttgart 1966. * "Parteiensystem und Sozialstruktur. Zum Problem der Demokratisierung der deutschen Gesellschaft." In: Wilhelm Abel, Knut Borchardt, Hermann Kellenbenz, Wolfgang Zorn (Hrsg.): ''Wirtschaft, Geschichte und Wirtschaftsgeschichte. Festschrift zum 65. Geburtstag von Friedrich Lütge''. Fischer, Stuttgart 1966, DNB 458669210, pp. 371–393. Reprinted in: [[Gerhard A. Ritter]] (ed.): ''Deutsche Parteien vor 1918''. Kiepenheuer & Witsch, Cologne 1973, {{ISBN|3-462-00958-3}}, rr.&nbsp;56–80. * “Sozialstruktur und soziale Schichtung in der Bundesrepublik Deutschland.” In: ''Die Zweite Republik. 25 Jahre Bundesrepublik Deutschland – Eine Bilanz'', edited by Richard Löwenthal and Hans-Peter Schwarz. Stuttgart: Seewald Verlag, 1974. rr. 272–275. === Eserên tevahî ên Max Weber === [[Horst Baier]], [[Gangolf Hübinger]], M. Rainer Lepsius, [[Wolfgang J. Mommsen]], Wolfgang Schluchter, [[Johannes Winckelmann]] (eds.): ''Max-Weber-Gesamtausgabe (MWG).'' 47 bandan. Mohr-Siebeck, Tübingen 1984–2019. 5628kh40iqpqf10nvrvkh1ubf21ludl 2097356 2097355 2026-10-06T16:45:22Z Kurê Acemî 105128 /* Weşanên wî */ 2097356 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mario Rainer Lepsius (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Sosyalîzm|sosyolojiyekî]] alman bû. Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû. == Weşanên wî == * Adalbert Hepp, [[Martina Löw]] (eds.): ''M. Rainer Lepsius. Soziologie als Profession.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2008, {{ISBN|3-593-38322-5}}, rr. 161–178 * Steffen Sigmund, Gert Albert, Agathe Bienfait, Mateusz Stachura (eds.) ''Soziale Konstellation und historische Perspektive. Festschrift für M. Rainer Lepsius.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, {{ISBN|3-531-15852-X}}, rr. 468–483. * ''Soziologie und Soziologen. Aufsätze zur Institutionalisierung der Soziologie in Deutschland.'' Edited by Oliver Lepsius. Mohr Siebeck, Tübingen 2017, {{ISBN|3-16-155624-0}} * ''Max Weber und seine Kreise. Essays.'' Tübingen 2016, {{ISBN|3-16-154738-1}} . * ''Soziale Schichtung in der industriellen Gesellschaft.'' With an introduction by [[Wolfgang Schluchter]] . Mohr Siebeck, Tübingen 2015, {{ISBN|3-16-154168-5}} (Habil.-Schr., Munîx 1963). * ''Institutionalisierung politischen Handelns. Analysen zur DDR, Wiedervereinigung und Europäischen Union''. Springer VS, Wiesbaden 2014, {{ISBN|3-658-01325-7}} * ''Demokratie in Deutschland. Soziologisch-historische Konstellationsanalysen. Ausgewählte Aufsätze''. [Selected essays] . Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, {{ISBN|3-525-35763-X}} * ''Interessen, Ideen und Institutionen''. Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, {{ISBN|3-531-11879-X}} (çapa 2em). VS Verlag, Wiesbaden 2009, {{ISBN|3-531-16581-X}} * ''Extremer Nationalismus. Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung''. Kohlhammer, Stuttgart 1966. * "Parteiensystem und Sozialstruktur. Zum Problem der Demokratisierung der deutschen Gesellschaft." In: Wilhelm Abel, Knut Borchardt, Hermann Kellenbenz, Wolfgang Zorn (Hrsg.): ''Wirtschaft, Geschichte und Wirtschaftsgeschichte. Festschrift zum 65. Geburtstag von Friedrich Lütge''. Fischer, Stuttgart 1966, DNB 458669210, pp. 371–393. Reprinted in: [[Gerhard A. Ritter]] (ed.): ''Deutsche Parteien vor 1918''. Kiepenheuer & Witsch, Cologne 1973, {{ISBN|3-462-00958-3}}, rr.&nbsp;56–80. * “Sozialstruktur und soziale Schichtung in der Bundesrepublik Deutschland.” In: ''Die Zweite Republik. 25 Jahre Bundesrepublik Deutschland – Eine Bilanz'', edited by Richard Löwenthal and Hans-Peter Schwarz. Stuttgart: Seewald Verlag, 1974. rr. 272–275. === Eserên tevahî ên Max Weber === [[Horst Baier]], [[Gangolf Hübinger]], M. Rainer Lepsius, [[Wolfgang J. Mommsen]], Wolfgang Schluchter, [[Johannes Winckelmann]] (eds.): ''Max-Weber-Gesamtausgabe (MWG).'' 47 bandan. Mohr-Siebeck, Tübingen 1984–2019. == Çavkanî == nlp9dnh9kn42ng66wat24eszskb4qev 2097357 2097356 2026-10-06T16:45:35Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2097357 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mario Rainer Lepsius (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Sosyalîzm|sosyolojiyekî]] alman bû. Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû. == Weşanên wî == * Adalbert Hepp, [[Martina Löw]] (eds.): ''M. Rainer Lepsius. Soziologie als Profession.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2008, {{ISBN|3-593-38322-5}}, rr. 161–178 * Steffen Sigmund, Gert Albert, Agathe Bienfait, Mateusz Stachura (eds.) ''Soziale Konstellation und historische Perspektive. Festschrift für M. Rainer Lepsius.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, {{ISBN|3-531-15852-X}}, rr. 468–483. * ''Soziologie und Soziologen. Aufsätze zur Institutionalisierung der Soziologie in Deutschland.'' Edited by Oliver Lepsius. Mohr Siebeck, Tübingen 2017, {{ISBN|3-16-155624-0}} * ''Max Weber und seine Kreise. Essays.'' Tübingen 2016, {{ISBN|3-16-154738-1}} . * ''Soziale Schichtung in der industriellen Gesellschaft.'' With an introduction by [[Wolfgang Schluchter]] . Mohr Siebeck, Tübingen 2015, {{ISBN|3-16-154168-5}} (Habil.-Schr., Munîx 1963). * ''Institutionalisierung politischen Handelns. Analysen zur DDR, Wiedervereinigung und Europäischen Union''. Springer VS, Wiesbaden 2014, {{ISBN|3-658-01325-7}} * ''Demokratie in Deutschland. Soziologisch-historische Konstellationsanalysen. Ausgewählte Aufsätze''. [Selected essays] . Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, {{ISBN|3-525-35763-X}} * ''Interessen, Ideen und Institutionen''. Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, {{ISBN|3-531-11879-X}} (çapa 2em). VS Verlag, Wiesbaden 2009, {{ISBN|3-531-16581-X}} * ''Extremer Nationalismus. Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung''. Kohlhammer, Stuttgart 1966. * "Parteiensystem und Sozialstruktur. Zum Problem der Demokratisierung der deutschen Gesellschaft." In: Wilhelm Abel, Knut Borchardt, Hermann Kellenbenz, Wolfgang Zorn (Hrsg.): ''Wirtschaft, Geschichte und Wirtschaftsgeschichte. Festschrift zum 65. Geburtstag von Friedrich Lütge''. Fischer, Stuttgart 1966, DNB 458669210, pp. 371–393. Reprinted in: [[Gerhard A. Ritter]] (ed.): ''Deutsche Parteien vor 1918''. Kiepenheuer & Witsch, Cologne 1973, {{ISBN|3-462-00958-3}}, rr.&nbsp;56–80. * “Sozialstruktur und soziale Schichtung in der Bundesrepublik Deutschland.” In: ''Die Zweite Republik. 25 Jahre Bundesrepublik Deutschland – Eine Bilanz'', edited by Richard Löwenthal and Hans-Peter Schwarz. Stuttgart: Seewald Verlag, 1974. rr. 272–275. === Eserên tevahî ên Max Weber === [[Horst Baier]], [[Gangolf Hübinger]], M. Rainer Lepsius, [[Wolfgang J. Mommsen]], Wolfgang Schluchter, [[Johannes Winckelmann]] (eds.): ''Max-Weber-Gesamtausgabe (MWG).'' 47 bandan. Mohr-Siebeck, Tübingen 1984–2019. == Çavkanî == {{Çavkanî}} pmtu0o4mts2kgw2jq0rtircwk0kdw64 2097358 2097357 2026-10-06T16:46:00Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nivîskarên alman]] 2097358 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mario Rainer Lepsius (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Sosyalîzm|sosyolojiyekî]] alman bû. Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû. == Weşanên wî == * Adalbert Hepp, [[Martina Löw]] (eds.): ''M. Rainer Lepsius. Soziologie als Profession.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2008, {{ISBN|3-593-38322-5}}, rr. 161–178 * Steffen Sigmund, Gert Albert, Agathe Bienfait, Mateusz Stachura (eds.) ''Soziale Konstellation und historische Perspektive. Festschrift für M. Rainer Lepsius.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, {{ISBN|3-531-15852-X}}, rr. 468–483. * ''Soziologie und Soziologen. Aufsätze zur Institutionalisierung der Soziologie in Deutschland.'' Edited by Oliver Lepsius. Mohr Siebeck, Tübingen 2017, {{ISBN|3-16-155624-0}} * ''Max Weber und seine Kreise. Essays.'' Tübingen 2016, {{ISBN|3-16-154738-1}} . * ''Soziale Schichtung in der industriellen Gesellschaft.'' With an introduction by [[Wolfgang Schluchter]] . Mohr Siebeck, Tübingen 2015, {{ISBN|3-16-154168-5}} (Habil.-Schr., Munîx 1963). * ''Institutionalisierung politischen Handelns. Analysen zur DDR, Wiedervereinigung und Europäischen Union''. Springer VS, Wiesbaden 2014, {{ISBN|3-658-01325-7}} * ''Demokratie in Deutschland. Soziologisch-historische Konstellationsanalysen. Ausgewählte Aufsätze''. [Selected essays] . Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, {{ISBN|3-525-35763-X}} * ''Interessen, Ideen und Institutionen''. Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, {{ISBN|3-531-11879-X}} (çapa 2em). VS Verlag, Wiesbaden 2009, {{ISBN|3-531-16581-X}} * ''Extremer Nationalismus. Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung''. Kohlhammer, Stuttgart 1966. * "Parteiensystem und Sozialstruktur. Zum Problem der Demokratisierung der deutschen Gesellschaft." In: Wilhelm Abel, Knut Borchardt, Hermann Kellenbenz, Wolfgang Zorn (Hrsg.): ''Wirtschaft, Geschichte und Wirtschaftsgeschichte. Festschrift zum 65. Geburtstag von Friedrich Lütge''. Fischer, Stuttgart 1966, DNB 458669210, pp. 371–393. Reprinted in: [[Gerhard A. Ritter]] (ed.): ''Deutsche Parteien vor 1918''. Kiepenheuer & Witsch, Cologne 1973, {{ISBN|3-462-00958-3}}, rr.&nbsp;56–80. * “Sozialstruktur und soziale Schichtung in der Bundesrepublik Deutschland.” In: ''Die Zweite Republik. 25 Jahre Bundesrepublik Deutschland – Eine Bilanz'', edited by Richard Löwenthal and Hans-Peter Schwarz. Stuttgart: Seewald Verlag, 1974. rr. 272–275. === Eserên tevahî ên Max Weber === [[Horst Baier]], [[Gangolf Hübinger]], M. Rainer Lepsius, [[Wolfgang J. Mommsen]], Wolfgang Schluchter, [[Johannes Winckelmann]] (eds.): ''Max-Weber-Gesamtausgabe (MWG).'' 47 bandan. Mohr-Siebeck, Tübingen 1984–2019. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên alman]] pvn97o519k1up9sfg9ndwi6idxf3vo1 2097359 2097358 2026-10-06T16:46:11Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] 2097359 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mario Rainer Lepsius (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Sosyalîzm|sosyolojiyekî]] alman bû. Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû. == Weşanên wî == * Adalbert Hepp, [[Martina Löw]] (eds.): ''M. Rainer Lepsius. Soziologie als Profession.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2008, {{ISBN|3-593-38322-5}}, rr. 161–178 * Steffen Sigmund, Gert Albert, Agathe Bienfait, Mateusz Stachura (eds.) ''Soziale Konstellation und historische Perspektive. Festschrift für M. Rainer Lepsius.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, {{ISBN|3-531-15852-X}}, rr. 468–483. * ''Soziologie und Soziologen. Aufsätze zur Institutionalisierung der Soziologie in Deutschland.'' Edited by Oliver Lepsius. Mohr Siebeck, Tübingen 2017, {{ISBN|3-16-155624-0}} * ''Max Weber und seine Kreise. Essays.'' Tübingen 2016, {{ISBN|3-16-154738-1}} . * ''Soziale Schichtung in der industriellen Gesellschaft.'' With an introduction by [[Wolfgang Schluchter]] . Mohr Siebeck, Tübingen 2015, {{ISBN|3-16-154168-5}} (Habil.-Schr., Munîx 1963). * ''Institutionalisierung politischen Handelns. Analysen zur DDR, Wiedervereinigung und Europäischen Union''. Springer VS, Wiesbaden 2014, {{ISBN|3-658-01325-7}} * ''Demokratie in Deutschland. Soziologisch-historische Konstellationsanalysen. Ausgewählte Aufsätze''. [Selected essays] . Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, {{ISBN|3-525-35763-X}} * ''Interessen, Ideen und Institutionen''. Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, {{ISBN|3-531-11879-X}} (çapa 2em). VS Verlag, Wiesbaden 2009, {{ISBN|3-531-16581-X}} * ''Extremer Nationalismus. Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung''. Kohlhammer, Stuttgart 1966. * "Parteiensystem und Sozialstruktur. Zum Problem der Demokratisierung der deutschen Gesellschaft." In: Wilhelm Abel, Knut Borchardt, Hermann Kellenbenz, Wolfgang Zorn (Hrsg.): ''Wirtschaft, Geschichte und Wirtschaftsgeschichte. Festschrift zum 65. Geburtstag von Friedrich Lütge''. Fischer, Stuttgart 1966, DNB 458669210, pp. 371–393. Reprinted in: [[Gerhard A. Ritter]] (ed.): ''Deutsche Parteien vor 1918''. Kiepenheuer & Witsch, Cologne 1973, {{ISBN|3-462-00958-3}}, rr.&nbsp;56–80. * “Sozialstruktur und soziale Schichtung in der Bundesrepublik Deutschland.” In: ''Die Zweite Republik. 25 Jahre Bundesrepublik Deutschland – Eine Bilanz'', edited by Richard Löwenthal and Hans-Peter Schwarz. Stuttgart: Seewald Verlag, 1974. rr. 272–275. === Eserên tevahî ên Max Weber === [[Horst Baier]], [[Gangolf Hübinger]], M. Rainer Lepsius, [[Wolfgang J. Mommsen]], Wolfgang Schluchter, [[Johannes Winckelmann]] (eds.): ''Max-Weber-Gesamtausgabe (MWG).'' 47 bandan. Mohr-Siebeck, Tübingen 1984–2019. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] rxs4frbratyimbdv4hoxhvt2n7hleww 2097360 2097359 2026-10-06T16:46:20Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 2014]] 2097360 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mario Rainer Lepsius (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Sosyalîzm|sosyolojiyekî]] alman bû. Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû. == Weşanên wî == * Adalbert Hepp, [[Martina Löw]] (eds.): ''M. Rainer Lepsius. Soziologie als Profession.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2008, {{ISBN|3-593-38322-5}}, rr. 161–178 * Steffen Sigmund, Gert Albert, Agathe Bienfait, Mateusz Stachura (eds.) ''Soziale Konstellation und historische Perspektive. Festschrift für M. Rainer Lepsius.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, {{ISBN|3-531-15852-X}}, rr. 468–483. * ''Soziologie und Soziologen. Aufsätze zur Institutionalisierung der Soziologie in Deutschland.'' Edited by Oliver Lepsius. Mohr Siebeck, Tübingen 2017, {{ISBN|3-16-155624-0}} * ''Max Weber und seine Kreise. Essays.'' Tübingen 2016, {{ISBN|3-16-154738-1}} . * ''Soziale Schichtung in der industriellen Gesellschaft.'' With an introduction by [[Wolfgang Schluchter]] . Mohr Siebeck, Tübingen 2015, {{ISBN|3-16-154168-5}} (Habil.-Schr., Munîx 1963). * ''Institutionalisierung politischen Handelns. Analysen zur DDR, Wiedervereinigung und Europäischen Union''. Springer VS, Wiesbaden 2014, {{ISBN|3-658-01325-7}} * ''Demokratie in Deutschland. Soziologisch-historische Konstellationsanalysen. Ausgewählte Aufsätze''. [Selected essays] . Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, {{ISBN|3-525-35763-X}} * ''Interessen, Ideen und Institutionen''. Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, {{ISBN|3-531-11879-X}} (çapa 2em). VS Verlag, Wiesbaden 2009, {{ISBN|3-531-16581-X}} * ''Extremer Nationalismus. Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung''. Kohlhammer, Stuttgart 1966. * "Parteiensystem und Sozialstruktur. Zum Problem der Demokratisierung der deutschen Gesellschaft." In: Wilhelm Abel, Knut Borchardt, Hermann Kellenbenz, Wolfgang Zorn (Hrsg.): ''Wirtschaft, Geschichte und Wirtschaftsgeschichte. Festschrift zum 65. Geburtstag von Friedrich Lütge''. Fischer, Stuttgart 1966, DNB 458669210, pp. 371–393. Reprinted in: [[Gerhard A. Ritter]] (ed.): ''Deutsche Parteien vor 1918''. Kiepenheuer & Witsch, Cologne 1973, {{ISBN|3-462-00958-3}}, rr.&nbsp;56–80. * “Sozialstruktur und soziale Schichtung in der Bundesrepublik Deutschland.” In: ''Die Zweite Republik. 25 Jahre Bundesrepublik Deutschland – Eine Bilanz'', edited by Richard Löwenthal and Hans-Peter Schwarz. Stuttgart: Seewald Verlag, 1974. rr. 272–275. === Eserên tevahî ên Max Weber === [[Horst Baier]], [[Gangolf Hübinger]], M. Rainer Lepsius, [[Wolfgang J. Mommsen]], Wolfgang Schluchter, [[Johannes Winckelmann]] (eds.): ''Max-Weber-Gesamtausgabe (MWG).'' 47 bandan. Mohr-Siebeck, Tübingen 1984–2019. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2014]] 06u8yjetxo0udawmta1pr67txay1dai 2097361 2097360 2026-10-06T16:46:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097361 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Mario Rainer Lepsius (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Sosyalîzm|sosyolojiyekî]] alman bû. Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû. == Weşanên wî == * Adalbert Hepp, [[Martina Löw]] (eds.): ''M. Rainer Lepsius. Soziologie als Profession.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2008, {{ISBN|3-593-38322-5}}, rr. 161–178 * Steffen Sigmund, Gert Albert, Agathe Bienfait, Mateusz Stachura (eds.) ''Soziale Konstellation und historische Perspektive. Festschrift für M. Rainer Lepsius.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, {{ISBN|3-531-15852-X}}, rr. 468–483. * ''Soziologie und Soziologen. Aufsätze zur Institutionalisierung der Soziologie in Deutschland.'' Edited by Oliver Lepsius. Mohr Siebeck, Tübingen 2017, {{ISBN|3-16-155624-0}} * ''Max Weber und seine Kreise. Essays.'' Tübingen 2016, {{ISBN|3-16-154738-1}} . * ''Soziale Schichtung in der industriellen Gesellschaft.'' With an introduction by [[Wolfgang Schluchter]] . Mohr Siebeck, Tübingen 2015, {{ISBN|3-16-154168-5}} (Habil.-Schr., Munîx 1963). * ''Institutionalisierung politischen Handelns. Analysen zur DDR, Wiedervereinigung und Europäischen Union''. Springer VS, Wiesbaden 2014, {{ISBN|3-658-01325-7}} * ''Demokratie in Deutschland. Soziologisch-historische Konstellationsanalysen. Ausgewählte Aufsätze''. [Selected essays] . Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, {{ISBN|3-525-35763-X}} * ''Interessen, Ideen und Institutionen''. Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, {{ISBN|3-531-11879-X}} (çapa 2em). VS Verlag, Wiesbaden 2009, {{ISBN|3-531-16581-X}} * ''Extremer Nationalismus. Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung''. Kohlhammer, Stuttgart 1966. * "Parteiensystem und Sozialstruktur. Zum Problem der Demokratisierung der deutschen Gesellschaft." In: Wilhelm Abel, Knut Borchardt, Hermann Kellenbenz, Wolfgang Zorn (Hrsg.): ''Wirtschaft, Geschichte und Wirtschaftsgeschichte. Festschrift zum 65. Geburtstag von Friedrich Lütge''. Fischer, Stuttgart 1966, DNB 458669210, pp. 371–393. Reprinted in: [[Gerhard A. Ritter]] (ed.): ''Deutsche Parteien vor 1918''. Kiepenheuer & Witsch, Cologne 1973, {{ISBN|3-462-00958-3}}, rr.&nbsp;56–80. * “Sozialstruktur und soziale Schichtung in der Bundesrepublik Deutschland.” In: ''Die Zweite Republik. 25 Jahre Bundesrepublik Deutschland – Eine Bilanz'', edited by Richard Löwenthal and Hans-Peter Schwarz. Stuttgart: Seewald Verlag, 1974. rr. 272–275. === Eserên tevahî ên Max Weber === [[Horst Baier]], [[Gangolf Hübinger]], M. Rainer Lepsius, [[Wolfgang J. Mommsen]], Wolfgang Schluchter, [[Johannes Winckelmann]] (eds.): ''Max-Weber-Gesamtausgabe (MWG).'' 47 bandan. Mohr-Siebeck, Tübingen 1984–2019. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2014]] rxhoqvzijd4vd83nc25xt6q4nor5nqu 2097362 2097361 2026-10-06T16:47:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097362 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Mario Rainer Lepsius (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Civaknasî|sosyologekî]] alman bû. Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû. == Weşanên wî == * Adalbert Hepp, [[Martina Löw]] (eds.): ''M. Rainer Lepsius. Soziologie als Profession.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2008, {{ISBN|3-593-38322-5}}, rr. 161–178 * Steffen Sigmund, Gert Albert, Agathe Bienfait, Mateusz Stachura (eds.) ''Soziale Konstellation und historische Perspektive. Festschrift für M. Rainer Lepsius.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, {{ISBN|3-531-15852-X}}, rr. 468–483. * ''Soziologie und Soziologen. Aufsätze zur Institutionalisierung der Soziologie in Deutschland.'' Edited by Oliver Lepsius. Mohr Siebeck, Tübingen 2017, {{ISBN|3-16-155624-0}} * ''Max Weber und seine Kreise. Essays.'' Tübingen 2016, {{ISBN|3-16-154738-1}} . * ''Soziale Schichtung in der industriellen Gesellschaft.'' With an introduction by [[Wolfgang Schluchter]] . Mohr Siebeck, Tübingen 2015, {{ISBN|3-16-154168-5}} (Habil.-Schr., Munîx 1963). * ''Institutionalisierung politischen Handelns. Analysen zur DDR, Wiedervereinigung und Europäischen Union''. Springer VS, Wiesbaden 2014, {{ISBN|3-658-01325-7}} * ''Demokratie in Deutschland. Soziologisch-historische Konstellationsanalysen. Ausgewählte Aufsätze''. [Selected essays] . Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, {{ISBN|3-525-35763-X}} * ''Interessen, Ideen und Institutionen''. Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, {{ISBN|3-531-11879-X}} (çapa 2em). VS Verlag, Wiesbaden 2009, {{ISBN|3-531-16581-X}} * ''Extremer Nationalismus. Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung''. Kohlhammer, Stuttgart 1966. * "Parteiensystem und Sozialstruktur. Zum Problem der Demokratisierung der deutschen Gesellschaft." In: Wilhelm Abel, Knut Borchardt, Hermann Kellenbenz, Wolfgang Zorn (Hrsg.): ''Wirtschaft, Geschichte und Wirtschaftsgeschichte. Festschrift zum 65. Geburtstag von Friedrich Lütge''. Fischer, Stuttgart 1966, DNB 458669210, pp. 371–393. Reprinted in: [[Gerhard A. Ritter]] (ed.): ''Deutsche Parteien vor 1918''. Kiepenheuer & Witsch, Cologne 1973, {{ISBN|3-462-00958-3}}, rr.&nbsp;56–80. * “Sozialstruktur und soziale Schichtung in der Bundesrepublik Deutschland.” In: ''Die Zweite Republik. 25 Jahre Bundesrepublik Deutschland – Eine Bilanz'', edited by Richard Löwenthal and Hans-Peter Schwarz. Stuttgart: Seewald Verlag, 1974. rr. 272–275. === Eserên tevahî ên Max Weber === [[Horst Baier]], [[Gangolf Hübinger]], M. Rainer Lepsius, [[Wolfgang J. Mommsen]], Wolfgang Schluchter, [[Johannes Winckelmann]] (eds.): ''Max-Weber-Gesamtausgabe (MWG).'' 47 bandan. Mohr-Siebeck, Tübingen 1984–2019. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2014]] glxg01o7xndje9yeailcm1vex36geam 2097363 2097362 2026-10-06T16:48:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097363 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Mario Rainer Lepsius (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Civaknasî|sosyologekî]] alman bû. Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû. == Weşanên wî == * Adalbert Hepp, [[Martina Löw]] (eds.): ''M. Rainer Lepsius. Soziologie als Profession.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2008, {{ISBN|3-593-38322-5}}, rr. 161–178 * Steffen Sigmund, Gert Albert, Agathe Bienfait, Mateusz Stachura (eds.) ''Soziale Konstellation und historische Perspektive. Festschrift für M. Rainer Lepsius.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, {{ISBN|3-531-15852-X}}, rr. 468–483. * ''Soziologie und Soziologen. Aufsätze zur Institutionalisierung der Soziologie in Deutschland.'' Edited by Oliver Lepsius. Mohr Siebeck, Tübingen 2017, {{ISBN|3-16-155624-0}} * ''Max Weber und seine Kreise. Essays.'' Tübingen 2016, {{ISBN|3-16-154738-1}} . * ''Soziale Schichtung in der industriellen Gesellschaft.'' With an introduction by [[Wolfgang Schluchter]] . Mohr Siebeck, Tübingen 2015, {{ISBN|3-16-154168-5}} (Habil.-Schr., Munîx 1963). * ''Institutionalisierung politischen Handelns. Analysen zur DDR, Wiedervereinigung und Europäischen Union''. Springer VS, Wiesbaden 2014, {{ISBN|3-658-01325-7}} * ''Demokratie in Deutschland. Soziologisch-historische Konstellationsanalysen. Ausgewählte Aufsätze''. [Selected essays] . Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, {{ISBN|3-525-35763-X}} * ''Interessen, Ideen und Institutionen''. Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, {{ISBN|3-531-11879-X}} (çapa 2em). VS Verlag, Wiesbaden 2009, {{ISBN|3-531-16581-X}} * ''Extremer Nationalismus. Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung''. Kohlhammer, Stuttgart 1966. * "Parteiensystem und Sozialstruktur. Zum Problem der Demokratisierung der deutschen Gesellschaft." In: Wilhelm Abel, Knut Borchardt, Hermann Kellenbenz, Wolfgang Zorn (Hrsg.): ''Wirtschaft, Geschichte und Wirtschaftsgeschichte. Festschrift zum 65. Geburtstag von Friedrich Lütge''. Fischer, Stuttgart 1966, DNB 458669210, pp. 371–393. Reprinted in: [[Gerhard A. Ritter]] (ed.): ''Deutsche Parteien vor 1918''. Kiepenheuer & Witsch, Cologne 1973, {{ISBN|3-462-00958-3}}, rr.&nbsp;56–80. * “Sozialstruktur und soziale Schichtung in der Bundesrepublik Deutschland.” In: ''Die Zweite Republik. 25 Jahre Bundesrepublik Deutschland – Eine Bilanz'', edited by Richard Löwenthal and Hans-Peter Schwarz. Stuttgart: Seewald Verlag, 1974. rr. 272–275. === Eserên tevahî ên Max Weber === [[Horst Baier]], [[Gangolf Hübinger]], M. Rainer Lepsius, [[Wolfgang J. Mommsen]], Wolfgang Schluchter, [[Johannes Winckelmann]] (eds.): ''Max-Weber-Gesamtausgabe (MWG).'' 47 bandan. Mohr-Siebeck, Tübingen 1984–2019. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2014]] tjzwhxob5ua0ubzi7ql6gko27qrftb9 2097364 2097363 2026-10-06T16:48:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097364 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mario Rainer Lepsius''' (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Civaknasî|sosyologekî]] alman bû. Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû. == Weşanên wî == * Adalbert Hepp, [[Martina Löw]] (eds.): ''M. Rainer Lepsius. Soziologie als Profession.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2008, {{ISBN|3-593-38322-5}}, rr. 161–178 * Steffen Sigmund, Gert Albert, Agathe Bienfait, Mateusz Stachura (eds.) ''Soziale Konstellation und historische Perspektive. Festschrift für M. Rainer Lepsius.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, {{ISBN|3-531-15852-X}}, rr. 468–483. * ''Soziologie und Soziologen. Aufsätze zur Institutionalisierung der Soziologie in Deutschland.'' Edited by Oliver Lepsius. Mohr Siebeck, Tübingen 2017, {{ISBN|3-16-155624-0}} * ''Max Weber und seine Kreise. Essays.'' Tübingen 2016, {{ISBN|3-16-154738-1}} . * ''Soziale Schichtung in der industriellen Gesellschaft.'' With an introduction by [[Wolfgang Schluchter]] . Mohr Siebeck, Tübingen 2015, {{ISBN|3-16-154168-5}} (Habil.-Schr., Munîx 1963). * ''Institutionalisierung politischen Handelns. Analysen zur DDR, Wiedervereinigung und Europäischen Union''. Springer VS, Wiesbaden 2014, {{ISBN|3-658-01325-7}} * ''Demokratie in Deutschland. Soziologisch-historische Konstellationsanalysen. Ausgewählte Aufsätze''. [Selected essays] . Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, {{ISBN|3-525-35763-X}} * ''Interessen, Ideen und Institutionen''. Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, {{ISBN|3-531-11879-X}} (çapa 2em). VS Verlag, Wiesbaden 2009, {{ISBN|3-531-16581-X}} * ''Extremer Nationalismus. Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung''. Kohlhammer, Stuttgart 1966. * "Parteiensystem und Sozialstruktur. Zum Problem der Demokratisierung der deutschen Gesellschaft." In: Wilhelm Abel, Knut Borchardt, Hermann Kellenbenz, Wolfgang Zorn (Hrsg.): ''Wirtschaft, Geschichte und Wirtschaftsgeschichte. Festschrift zum 65. Geburtstag von Friedrich Lütge''. Fischer, Stuttgart 1966, DNB 458669210, pp. 371–393. Reprinted in: [[Gerhard A. Ritter]] (ed.): ''Deutsche Parteien vor 1918''. Kiepenheuer & Witsch, Cologne 1973, {{ISBN|3-462-00958-3}}, rr.&nbsp;56–80. * “Sozialstruktur und soziale Schichtung in der Bundesrepublik Deutschland.” In: ''Die Zweite Republik. 25 Jahre Bundesrepublik Deutschland – Eine Bilanz'', edited by Richard Löwenthal and Hans-Peter Schwarz. Stuttgart: Seewald Verlag, 1974. rr. 272–275. === Eserên tevahî ên Max Weber === [[Horst Baier]], [[Gangolf Hübinger]], M. Rainer Lepsius, [[Wolfgang J. Mommsen]], Wolfgang Schluchter, [[Johannes Winckelmann]] (eds.): ''Max-Weber-Gesamtausgabe (MWG).'' 47 bandan. Mohr-Siebeck, Tübingen 1984–2019. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2014]] mopv42q8gqepq51h99slyb89ns7zrph 2097365 2097364 2026-10-06T16:49:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097365 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mario Rainer Lepsius''' (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Civaknasî|sosyologekî]] alman bû.<ref name="MRLlautWS">{{cite web |url=https://www.soz.uni-heidelberg.de/wp-content/uploads/2015/11/Prof-Dr-Lepsius_Nachruf_Schluchter.pdf |title=Nachruf auf M. Rainer Lepsius |work=Heidelberger Akademie der Wissenschafter Jahrbuch 2014 |accessdate=12 September 2016 |publisher=Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613185544/https://www.soz.uni-heidelberg.de/wp-content/uploads/2015/11/Prof-Dr-Lepsius_Nachruf_Schluchter.pdf |archive-date=13 June 2018 |author=Wolfgang Schluchter |author-link= |pages=351–356}}</ref> Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû. == Weşanên wî == * Adalbert Hepp, [[Martina Löw]] (eds.): ''M. Rainer Lepsius. Soziologie als Profession.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2008, {{ISBN|3-593-38322-5}}, rr. 161–178 * Steffen Sigmund, Gert Albert, Agathe Bienfait, Mateusz Stachura (eds.) ''Soziale Konstellation und historische Perspektive. Festschrift für M. Rainer Lepsius.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, {{ISBN|3-531-15852-X}}, rr. 468–483. * ''Soziologie und Soziologen. Aufsätze zur Institutionalisierung der Soziologie in Deutschland.'' Edited by Oliver Lepsius. Mohr Siebeck, Tübingen 2017, {{ISBN|3-16-155624-0}} * ''Max Weber und seine Kreise. Essays.'' Tübingen 2016, {{ISBN|3-16-154738-1}} . * ''Soziale Schichtung in der industriellen Gesellschaft.'' With an introduction by [[Wolfgang Schluchter]] . Mohr Siebeck, Tübingen 2015, {{ISBN|3-16-154168-5}} (Habil.-Schr., Munîx 1963). * ''Institutionalisierung politischen Handelns. Analysen zur DDR, Wiedervereinigung und Europäischen Union''. Springer VS, Wiesbaden 2014, {{ISBN|3-658-01325-7}} * ''Demokratie in Deutschland. Soziologisch-historische Konstellationsanalysen. Ausgewählte Aufsätze''. [Selected essays] . Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, {{ISBN|3-525-35763-X}} * ''Interessen, Ideen und Institutionen''. Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, {{ISBN|3-531-11879-X}} (çapa 2em). VS Verlag, Wiesbaden 2009, {{ISBN|3-531-16581-X}} * ''Extremer Nationalismus. Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung''. Kohlhammer, Stuttgart 1966. * "Parteiensystem und Sozialstruktur. Zum Problem der Demokratisierung der deutschen Gesellschaft." In: Wilhelm Abel, Knut Borchardt, Hermann Kellenbenz, Wolfgang Zorn (Hrsg.): ''Wirtschaft, Geschichte und Wirtschaftsgeschichte. Festschrift zum 65. Geburtstag von Friedrich Lütge''. Fischer, Stuttgart 1966, DNB 458669210, pp. 371–393. Reprinted in: [[Gerhard A. Ritter]] (ed.): ''Deutsche Parteien vor 1918''. Kiepenheuer & Witsch, Cologne 1973, {{ISBN|3-462-00958-3}}, rr.&nbsp;56–80. * “Sozialstruktur und soziale Schichtung in der Bundesrepublik Deutschland.” In: ''Die Zweite Republik. 25 Jahre Bundesrepublik Deutschland – Eine Bilanz'', edited by Richard Löwenthal and Hans-Peter Schwarz. Stuttgart: Seewald Verlag, 1974. rr. 272–275. === Eserên tevahî ên Max Weber === [[Horst Baier]], [[Gangolf Hübinger]], M. Rainer Lepsius, [[Wolfgang J. Mommsen]], Wolfgang Schluchter, [[Johannes Winckelmann]] (eds.): ''Max-Weber-Gesamtausgabe (MWG).'' 47 bandan. Mohr-Siebeck, Tübingen 1984–2019. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2014]] 453cjkd5fbc6shbkxf28dsvb7f2dinm 2097366 2097365 2026-10-06T16:49:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097366 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mario Rainer Lepsius''' (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Civaknasî|sosyologekî]] alman bû.<ref name="MRLlautWS">{{cite web |url=https://www.soz.uni-heidelberg.de/wp-content/uploads/2015/11/Prof-Dr-Lepsius_Nachruf_Schluchter.pdf |title=Nachruf auf M. Rainer Lepsius |work=Heidelberger Akademie der Wissenschafter Jahrbuch 2014 |accessdate=12 September 2016 |publisher=Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613185544/https://www.soz.uni-heidelberg.de/wp-content/uploads/2015/11/Prof-Dr-Lepsius_Nachruf_Schluchter.pdf |archive-date=13 June 2018 |author=Wolfgang Schluchter |author-link= |pages=351–356}}</ref> Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû.<ref name="MRLlautJK">{{cite news |author=Jürgen Kaube |date=3 October 2014 |title=Der denkende Bürger: Es gab in der deutschen intellektuellen Landschaft der vergangenen fünfzig Jahre wenig Gelehrte, die ihn in seinem Gedankenreichtum übertroffen haben. Zum Tod des Soziologen M. Rainer Lepsius. |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/zum-tod-von-m-rainer-lepsius-der-denkende-buerger-13187886.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701182343/http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/zum-tod-von-m-rainer-lepsius-der-denkende-buerger-13187886.html |archive-date=1 July 2016 |accessdate=12 September 2016 |newspaper=Faz.net |publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] (online)}}</ref> == Weşanên wî == * Adalbert Hepp, [[Martina Löw]] (eds.): ''M. Rainer Lepsius. Soziologie als Profession.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2008, {{ISBN|3-593-38322-5}}, rr. 161–178 * Steffen Sigmund, Gert Albert, Agathe Bienfait, Mateusz Stachura (eds.) ''Soziale Konstellation und historische Perspektive. Festschrift für M. Rainer Lepsius.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, {{ISBN|3-531-15852-X}}, rr. 468–483. * ''Soziologie und Soziologen. Aufsätze zur Institutionalisierung der Soziologie in Deutschland.'' Edited by Oliver Lepsius. Mohr Siebeck, Tübingen 2017, {{ISBN|3-16-155624-0}} * ''Max Weber und seine Kreise. Essays.'' Tübingen 2016, {{ISBN|3-16-154738-1}} . * ''Soziale Schichtung in der industriellen Gesellschaft.'' With an introduction by [[Wolfgang Schluchter]] . Mohr Siebeck, Tübingen 2015, {{ISBN|3-16-154168-5}} (Habil.-Schr., Munîx 1963). * ''Institutionalisierung politischen Handelns. Analysen zur DDR, Wiedervereinigung und Europäischen Union''. Springer VS, Wiesbaden 2014, {{ISBN|3-658-01325-7}} * ''Demokratie in Deutschland. Soziologisch-historische Konstellationsanalysen. Ausgewählte Aufsätze''. [Selected essays] . Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, {{ISBN|3-525-35763-X}} * ''Interessen, Ideen und Institutionen''. Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, {{ISBN|3-531-11879-X}} (çapa 2em). VS Verlag, Wiesbaden 2009, {{ISBN|3-531-16581-X}} * ''Extremer Nationalismus. Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung''. Kohlhammer, Stuttgart 1966. * "Parteiensystem und Sozialstruktur. Zum Problem der Demokratisierung der deutschen Gesellschaft." In: Wilhelm Abel, Knut Borchardt, Hermann Kellenbenz, Wolfgang Zorn (Hrsg.): ''Wirtschaft, Geschichte und Wirtschaftsgeschichte. Festschrift zum 65. Geburtstag von Friedrich Lütge''. Fischer, Stuttgart 1966, DNB 458669210, pp. 371–393. Reprinted in: [[Gerhard A. Ritter]] (ed.): ''Deutsche Parteien vor 1918''. Kiepenheuer & Witsch, Cologne 1973, {{ISBN|3-462-00958-3}}, rr.&nbsp;56–80. * “Sozialstruktur und soziale Schichtung in der Bundesrepublik Deutschland.” In: ''Die Zweite Republik. 25 Jahre Bundesrepublik Deutschland – Eine Bilanz'', edited by Richard Löwenthal and Hans-Peter Schwarz. Stuttgart: Seewald Verlag, 1974. rr. 272–275. === Eserên tevahî ên Max Weber === [[Horst Baier]], [[Gangolf Hübinger]], M. Rainer Lepsius, [[Wolfgang J. Mommsen]], Wolfgang Schluchter, [[Johannes Winckelmann]] (eds.): ''Max-Weber-Gesamtausgabe (MWG).'' 47 bandan. Mohr-Siebeck, Tübingen 1984–2019. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2014]] h5act9ask3k4qnmfd3kl2jgzuz3nby1 2097367 2097366 2026-10-06T16:50:00Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097367 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mario Rainer Lepsius''' (jdb. 8ê gulana 1928an - m. 2ê cotmeha 2014an) [[Civaknasî|sosyologekî]] alman bû.<ref name="MRLlautWS">{{cite web |url=https://www.soz.uni-heidelberg.de/wp-content/uploads/2015/11/Prof-Dr-Lepsius_Nachruf_Schluchter.pdf |title=Nachruf auf M. Rainer Lepsius |work=Heidelberger Akademie der Wissenschafter Jahrbuch 2014 |accessdate=12 September 2016 |publisher=Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613185544/https://www.soz.uni-heidelberg.de/wp-content/uploads/2015/11/Prof-Dr-Lepsius_Nachruf_Schluchter.pdf |archive-date=13 June 2018 |author=Wolfgang Schluchter |author-link= |pages=351–356}}</ref> Yek ji meseleyên ku eleqeya wî kişand eserên [[Max Weber]] bûn; ew di nav koma wan kesan de ku çapa "[[:de:Max_Weber-Gesamtausgabe|Eserên Tevahî yên Weber]]" (ku di dawiyê de gihîşt 47 cildan) hazir kirin, kesekî berbiçav bû.<ref name="MRLlautJK">{{cite news |author=Jürgen Kaube |date=3 October 2014 |title=Der denkende Bürger: Es gab in der deutschen intellektuellen Landschaft der vergangenen fünfzig Jahre wenig Gelehrte, die ihn in seinem Gedankenreichtum übertroffen haben. Zum Tod des Soziologen M. Rainer Lepsius. |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/zum-tod-von-m-rainer-lepsius-der-denkende-buerger-13187886.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701182343/http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/zum-tod-von-m-rainer-lepsius-der-denkende-buerger-13187886.html |archive-date=1 July 2016 |accessdate=12 September 2016 |newspaper=Faz.net |publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] (online)}}</ref> == Weşanên wî == * Adalbert Hepp, [[Martina Löw]] (eds.): ''M. Rainer Lepsius. Soziologie als Profession.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2008, {{ISBN|3-593-38322-5}}, rr. 161–178 * Steffen Sigmund, Gert Albert, Agathe Bienfait, Mateusz Stachura (eds.) ''Soziale Konstellation und historische Perspektive. Festschrift für M. Rainer Lepsius.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, {{ISBN|3-531-15852-X}}, rr. 468–483. * ''Soziologie und Soziologen. Aufsätze zur Institutionalisierung der Soziologie in Deutschland.'' Edited by Oliver Lepsius. Mohr Siebeck, Tübingen 2017, {{ISBN|3-16-155624-0}} * ''Max Weber und seine Kreise. Essays.'' Tübingen 2016, {{ISBN|3-16-154738-1}} . * ''Soziale Schichtung in der industriellen Gesellschaft.'' With an introduction by [[Wolfgang Schluchter]] . Mohr Siebeck, Tübingen 2015, {{ISBN|3-16-154168-5}} (Habil.-Schr., Munîx 1963). * ''Institutionalisierung politischen Handelns. Analysen zur DDR, Wiedervereinigung und Europäischen Union''. Springer VS, Wiesbaden 2014, {{ISBN|3-658-01325-7}} * ''Demokratie in Deutschland. Soziologisch-historische Konstellationsanalysen. Ausgewählte Aufsätze''. [Selected essays] . Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, {{ISBN|3-525-35763-X}} * ''Interessen, Ideen und Institutionen''. Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, {{ISBN|3-531-11879-X}} (çapa 2em). VS Verlag, Wiesbaden 2009, {{ISBN|3-531-16581-X}} * ''Extremer Nationalismus. Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung''. Kohlhammer, Stuttgart 1966. * "Parteiensystem und Sozialstruktur. Zum Problem der Demokratisierung der deutschen Gesellschaft." In: Wilhelm Abel, Knut Borchardt, Hermann Kellenbenz, Wolfgang Zorn (Hrsg.): ''Wirtschaft, Geschichte und Wirtschaftsgeschichte. Festschrift zum 65. Geburtstag von Friedrich Lütge''. Fischer, Stuttgart 1966, DNB 458669210, pp. 371–393. Reprinted in: [[Gerhard A. Ritter]] (ed.): ''Deutsche Parteien vor 1918''. Kiepenheuer & Witsch, Cologne 1973, {{ISBN|3-462-00958-3}}, rr.&nbsp;56–80. * “Sozialstruktur und soziale Schichtung in der Bundesrepublik Deutschland.” In: ''Die Zweite Republik. 25 Jahre Bundesrepublik Deutschland – Eine Bilanz'', edited by Richard Löwenthal and Hans-Peter Schwarz. Stuttgart: Seewald Verlag, 1974. rr. 272–275. === Eserên tevahî ên Max Weber === [[Horst Baier]], [[Gangolf Hübinger]], M. Rainer Lepsius, [[Wolfgang J. Mommsen]], Wolfgang Schluchter, [[Johannes Winckelmann]] (eds.): ''Max-Weber-Gesamtausgabe (MWG).'' 47 bandan. Mohr-Siebeck, Tübingen 1984–2019. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2014]] 7p62jf4medcjwly12sggy3fbr4g9yuu 14 330262 2097380 2026-10-06T18:31:57Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}}" hat çêkirin 2097380 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2097381 2097380 2026-10-06T18:33:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2097381 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Keçên Zeus]] kogf9l9nwlcqwjnk5ysvtv2u1jziql6 2097382 2097381 2026-10-06T18:35:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2097382 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Keçên Zeus]] [[Kategorî:Xwedabanûyên efsûnî]] pxb55iexfwzufz4t2k2d9g1jhenk93f 2097383 2097382 2026-10-06T18:35:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2097383 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Keçên Zeus]] [[Kategorî:Xwedabanûyên efsûnî]] [[Kategorî:Xwedabanûyên şevê]] e6ddtpin5vsseawbsb1dthfagmh91wt 2097384 2097383 2026-10-06T18:36:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2097384 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Keçên Zeus]] [[Kategorî:Xwedabanûyên efsûnî]] [[Kategorî:Xwedabanûyên şevê]] [[Kategorî:Xwedawendên Anatolyayê]] nziz0ycdw9pgukltwp9deflp3uj2n8v 2097385 2097384 2026-10-06T18:41:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2097385 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Keçên Zeus]] [[Kategorî:Xwedabanûyên efsûnî]] [[Kategorî:Xwedabanûyên şevê]] [[Kategorî:Xwedawendên Anatolyayê]] [[Kategorî:​Zarokên Dêmêtêrê]] 201eb9in2kt8dzz84tpdfm4j4igvqg6 14 330263 2097386 2026-10-06T18:42:19Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2097386 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2097387 2097386 2026-10-06T18:43:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2097387 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Zarokên xwedawendên yewnanî|​Dêmêtêr]] cry7s4yu9h4rf4bxfs2y7w206jao3zl 2097388 2097387 2026-10-06T18:44:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2097388 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dêmêtêr]][[Kategorî:Zarokên xwedawendên yewnanî|​Dêmêtêr]] lkdydc6ahsy5uxihngzfpp6thsjsnyo 14 330264 2097394 2026-10-06T18:52:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2097394 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2097395 2097394 2026-10-06T18:53:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2097395 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Xwedabanû li gorî pêwendiyê|heyvê]] a7xtopadqoixchke91j038k5k9ymg4k 2097396 2097395 2026-10-06T18:54:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2097396 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Xwedabanû li gorî pêwendiyê|heyvê]] [[Kategorî:Xwedawendên heyvê]] gxds12j7bxp6tkoy44znozvextrkk8w 2097397 2097396 2026-10-06T18:55:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2097397 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Xwedabanû li gorî pêwendiyê|heyvê]] [[Kategorî:Xwedawendên heyvê|xwedabanû]] 7kr7m0keoodx92hk9yvh2141job89zw 14 330265 2097398 2026-10-06T18:55:31Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2097398 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2097399 2097398 2026-10-06T18:56:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2097399 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 14 330266 2097402 2026-10-06T18:59:14Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2097402 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2097403 2097402 2026-10-06T19:00:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2097403 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2097404 2097403 2026-10-06T19:01:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2097404 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Şev|Xwedawendên]] 4pw8bzaf90b97ry84rjo3s7exzibg7n 14 330267 2097405 2026-10-06T19:02:10Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}}" hat çêkirin 2097405 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2097406 2097405 2026-10-06T19:04:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2097406 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dem di stêrnasiyê de]] 14vud6jsw40vwlwo1mc00fwmi01ewlc 14 330268 2097407 2026-10-06T19:06:13Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{cat main}} [[Kategorî:Stêrnasî]]" hat çêkirin 2097407 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Kategorî:Stêrnasî]] bctdivklw2jr7ylr3blf77cyo67acbr 2097408 2097407 2026-10-06T19:06:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2097408 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasî]] cb0o2h3gja9gyei3mrkds4vrfnavggn 2097409 2097408 2026-10-06T19:08:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2097409 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dem di zanistê de]] [[Kategorî:Stêrnasî]] eplxg58hmoppd0cliynu9flvk03um5x 2097410 2097409 2026-10-06T19:09:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2097410 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dem di zanistê de|Stêrnasî, dem di]] [[Kategorî:Stêrnasî]] 90vrxzkaq1t6bobl6lis02ldip5xnfx 14 330269 2097411 2026-10-06T19:09:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2097411 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2097412 2097411 2026-10-06T19:10:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2097412 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2097413 2097412 2026-10-06T19:11:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2097413 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zeman]] jff3s2q988xrp0a6kc3b8m7y6gcwge5 2097414 2097413 2026-10-06T19:18:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2097414 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zanist]] [[Kategorî:Zeman]] bjtyn3o6qzyctg86rgh1bpdld89ryv7 2097415 2097414 2026-10-06T19:19:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2097415 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zanist]] [[Kategorî:Zeman|Zanist]] tojffcksjsrymisada1h192ggzv8wtw 14 330270 2097418 2026-10-06T19:40:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2097418 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2097419 2097418 2026-10-06T19:42:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2097419 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên îranî yên serdema navîn]] st8iiwd4rvjrrdd8cj2er5uokapf8gd 2097420 2097419 2026-10-06T19:43:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2097420 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên îranî yên serdema navîn]] [[Kategorî:Stêrnasên îranî]] t4rmebwcs5k7sx4w90ldxyac97sfhvx 14 330271 2097421 2026-10-06T19:43:48Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2097421 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2097422 2097421 2026-10-06T19:44:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2097422 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên îranî]] ob6emosvj5nv05yqicqzgfgsov45140 2097426 2097422 2026-10-06T19:49:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2097426 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên îranî]] [[Kategorî:Stêrnasên serdema navîn li gorî neteweyan]] i91op22b2jphdfl38ih10w9wefmat9m 2097427 2097426 2026-10-06T19:50:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2097427 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên îranî]] [[Kategorî:Stêrnasên serdema navîn li gorî neteweyan|îranî]] rgz2zdn96mj9uzwwek3ek1i1vow8e4x 14 330272 2097423 2026-10-06T19:45:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2097423 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2097424 2097423 2026-10-06T19:47:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2097424 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2097425 2097424 2026-10-06T19:48:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2097425 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Stêrnas |netewe=îranî |dewlet=îran |serkategorî=zanyar}} {{bnr-h kat|stêrnasên faris}} 0nsv23nwff6w7rpxfjgbm2sr7lbxmi2 14 330273 2097428 2026-10-06T19:50:30Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2097428 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2097429 2097428 2026-10-06T19:51:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2097429 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên serdema navîn]] b9wyoik7tdnl2fcnu0ca2se2mqzww8g 2097430 2097429 2026-10-06T19:52:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2097430 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên serdema navîn| neteweyan]] g3f9hwas3nqqflfctgd83dnjc004env 2097431 2097430 2026-10-06T19:53:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2097431 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên serdema navîn| neteweyan]] [[Kategorî:Stêrnas li gorî neteweyan]] 84i0fclgyrdhe1sk001g5owydm1ri56 2097432 2097431 2026-10-06T19:54:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2097432 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên serdema navîn| neteweyan]] [[Kategorî:Stêrnas li gorî neteweyan|:navîn]] 2jmy6ytzz8o3gkup7g6hwfp1klipgqo 2097433 2097432 2026-10-06T19:54:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2097433 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên serdema navîn| neteweyan| neteweyan]] [[Kategorî:Stêrnas li gorî neteweyan|:navîn]] tlzfjgmwx9itcunoxpa3ojt49gnjhmd 14 330274 2097434 2026-10-06T19:55:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2097434 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2097435 2097434 2026-10-06T19:57:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2097435 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnas li gorî serdeman]] 5ws5uacpgirhbomiad1tbvru8o5ciax 14 330275 2097436 2026-10-06T19:58:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2097436 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2097437 2097436 2026-10-06T19:59:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2097437 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnas| Serdem]] f4v42feenyzvtq2hazjk3dy2lxtlfg0 0 330276 2097440 2026-10-06T22:25:58Z ~2026-53754-77 186025 Min berhemek li koma berhemên xwe zêde kir 2097440 wikitext text/x-wiki Salih Demîcer di sala 2020an de berhevokeke Helbestan bi navê "Kobanîya Min" belav kir. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fourier Transform Applications |weşanger=InTech |tarîx=2012-04-25 |isbn=978-953-51-0518-3 |paşnavê-edîtor=Salih |pêşnavê-edîtor=Salih |url=https://doi.org/10.5772/2658}}</ref> 3kk7sace34efar6ztsvruu2v6q8v94w 2097445 2097440 2026-10-07T03:30:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097445 wikitext text/x-wiki Salih Demîcer di sala 2020an de berhevokeke Helbestan bi navê "Kobanîya Min" belav kir. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fourier Transform Applications |weşanger=InTech |tarîx=2012-04-25 |isbn=978-953-51-0518-3 |paşnavê-edîtor=Salih |pêşnavê-edîtor=Salih |url=https://doi.org/10.5772/2658}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 4npeib1f9bfd0i7af8q4171os07vcow 2097446 2097445 2026-10-07T03:30:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097446 wikitext text/x-wiki [[Salih Demîcer]] di sala 2020ê de berhevokeke Helbestan bi navê "Kobanîya Min" belav kir. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fourier Transform Applications |weşanger=InTech |tarîx=2012-04-25 |isbn=978-953-51-0518-3 |paşnavê-edîtor=Salih |pêşnavê-edîtor=Salih |url=https://doi.org/10.5772/2658}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} fdh65x5zy989gp13kjphaq9lttnk9e4 2097453 2097446 2026-10-07T05:56:58Z MikaelF 935 2097453 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Dilname? Kobaniya min? Salih Demîcer? Nayê femkirin.}} [[Salih Demîcer]] di sala 2020ê de berhevokeke Helbestan bi navê "Kobanîya Min" belav kir. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fourier Transform Applications |weşanger=InTech |tarîx=2012-04-25 |isbn=978-953-51-0518-3 |paşnavê-edîtor=Salih |pêşnavê-edîtor=Salih |url=https://doi.org/10.5772/2658}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 0zr88qlx1ytkjcya0q8nyqrkajdu5er 0 330277 2097460 2026-10-07T07:24:20Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Polîsakkarîd]] weke [[Polîsakarîd]] guhart 2097460 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Polîsakarîd]] 3y9t5glt9wf4gaap0v9a8qh9uvzk1pq 0 330278 2097464 2026-10-07T10:26:28Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Çemê Ûralê''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: ''Урал/Ûral''; bi [[Zimanê qazaxî|qazaxî]]: ''Жайық/Jaiyq''; berê bi rûsî wekî ''Yaik'' dihat binavkirin) çemekî [[Ewrasya|Ewrasyayî]] ye ku di [[Rûsya]] û [[Qazaxistan|Qazaxistanê]] re diherike û dirêjahiya wî 2.428 km e. Li gorî pênaseya herî berbelav a sînorê navbera [[Ewropa]] û [[Asya|Asyayê]], çemê Ural wekî beşek ji sînorê navbera her du parzemînan tê hesibandin. Ki..." hat çêkirin 2097464 wikitext text/x-wiki '''Çemê Ûralê''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: ''Урал/Ûral''; bi [[Zimanê qazaxî|qazaxî]]: ''Жайық/Jaiyq''; berê bi rûsî wekî ''Yaik'' dihat binavkirin) çemekî [[Ewrasya|Ewrasyayî]] ye ku di [[Rûsya]] û [[Qazaxistan|Qazaxistanê]] re diherike û dirêjahiya wî 2.428 km e. Li gorî pênaseya herî berbelav a sînorê navbera [[Ewropa]] û [[Asya|Asyayê]], çemê Ural wekî beşek ji sînorê navbera her du parzemînan tê hesibandin. Kinarê wî yê rojava beşek ji Ewropayê û kinarê wî yê rojhilatê beşek ji Asyayê pêk tîne. ke48wnxixbvf2eizif5v1sea5n4l046 2097465 2097464 2026-10-07T10:31:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097465 wikitext text/x-wiki '''Çemê Ûralê''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: ''Урал/Ûral''; bi [[Zimanê qazaxî|qazaxî]]: ''Жайық/Jaiyq''; berê bi rûsî wekî ''Yaik'' dihat binavkirin) çemekî [[Ewrasya|Ewrasyayî]] ye ku di [[Rûsya]] û [[Qazaxistan|Qazaxistanê]] re diherike û dirêjahiya wî 2.428 km e. Li gorî pênaseya herî berbelav a sînorê navbera [[Ewropa]] û [[Asya|Asyayê]], çemê Ural wekî beşek ji sînorê navbera her du parzemînan tê hesibandin. Kinarê wî yê rojava beşek ji Ewropayê û kinarê wî yê rojhilatê beşek ji Asyayê pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} jrkxmy7sqz6oebl59p5g5ntef77nkj0 2097466 2097465 2026-10-07T10:31:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097466 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Çemê Ûralê''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: ''Урал/Ûral''; bi [[Zimanê qazaxî|qazaxî]]: ''Жайық/Jaiyq''; berê bi rûsî wekî ''Yaik'' dihat binavkirin) çemekî [[Ewrasya|Ewrasyayî]] ye ku di [[Rûsya]] û [[Qazaxistan|Qazaxistanê]] re diherike û dirêjahiya wî 2.428 km e. Li gorî pênaseya herî berbelav a sînorê navbera [[Ewropa]] û [[Asya|Asyayê]], çemê Ural wekî beşek ji sînorê navbera her du parzemînan tê hesibandin. Kinarê wî yê rojava beşek ji Ewropayê û kinarê wî yê rojhilatê beşek ji Asyayê pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 15f0r0nzdvuy8lx32wxa3o6tlac724i 2097467 2097466 2026-10-07T10:32:39Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2097467 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Çemê Ûralê''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: ''Урал/Ûral''; bi [[Zimanê qazaxî|qazaxî]]: ''Жайық/Jaiyq''; berê bi rûsî wekî ''Yaik'' dihat binavkirin) çemekî [[Ewrasya|Ewrasyayî]] ye ku di [[Rûsya]] û [[Qazaxistan|Qazaxistanê]] re diherike û dirêjahiya wî 2.428 km e. Li gorî pênaseya herî berbelav a sinorê navbera [[Ewropa]] û [[Asya|Asyayê]], çemê Ûralê wekî beşek ji sinorê navbera her du parzemînan tê hesibandin. Kinarê wî yê rojava beşek ji Ewropayê û kinarê wî yê rojhilatê beşek ji Asyayê pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 0g0jptiurj2k08yz4764psizdfuvu81