Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 4 4082 2099028 2098764 2026-10-16T05:35:34Z Kurê Acemî 105128 2099028 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Karlê Mezin]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Yosîf Stalîn]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Pyotrê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galênos]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Tesla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homêros]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Ewro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebîra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Îhtîmal]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksiyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Findeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya çêkirî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojiya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamesaziyê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Motorê kombustiyona navxweyî]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] ye [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Xanedana Merwanî]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayir]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bengladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japon]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Taylenda]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holenda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kînşasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Cakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Meke]] # [[Mumbaî]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Mosko]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sîdney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Kanala Panamayê]] # [[Kanala Swêşê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} mcs05k1069v7csyazxtv5jycejfbp0y 0 9183 2098982 2097439 2026-10-15T23:38:58Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Orşelîm]] weke [[Quds]] guhart: Bnr. [[Gotûbêj:Orşelîm]] (deng) 2097439 wikitext text/x-wiki {{xebat|şirove=Ji nû ve tê nivîsandin.|nekat=1}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = <big>Orşelîm</big> | navê_rastî = {{Unbulleted list|{{Navê rastî|he|ירושלים|italics=off}}|{{Navê rastî|ar|<small>القُدس</small>|italics=off}}}} | wêne = [[Wêne:Jerusalem infobox image.JPG|280px]] | alt_wêne = '''Ji serî çeperast''': Nêrîna asoya Orşelîmê ji bakurê [[Mar Elias Monastery|St. Elijah Monastery]], [[souq]] di [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], [[Mamilla Mall]], [[Knesset]], [[Qubeya rock]] serdestî [[Bajarê kevn (Orşelîm)|Bajarê kevn]], kelha (zanîn wek [[Birca Dawidê]]) û [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]], û [[Sûrên Rojava]]. | wêneya ala = Flag of Jerusalem.svg | wêneya nîşan = Emblem of Jerusalem.svg | mezinahiya_nîşanê = 60px | bernav = ''Ir ha-Kodesh'' (Bajarê Pîroz),<br>''Bayt al-Maqdis'' (Mala Pîrozî),<br>''Bait-ul-Muqaddas''<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books/about/Baitul_Muqaddas.html?id=Q08engEACAAJ&redir_esc=y, |sernav=Baitul Muqaddas |nivîskar= |tarîx=1 kanûna paşîn 2007 |weşanger=Book Home |via=Google Books }}</ref> | nexşeya reptiye = Îsraêl | binnivîsa çespik nexşe = Nexşeya Cihan Îsraêl | koordînat = {{Koord|31|47|N|35|13|E|region:IL|format=dms|display=inline,title}} | dîmena koordînatê = inline,title | koordînata wikidata = yes | formata koordînatê = dms | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = [[Filistîn (herêm)]] | etîketa_binebeşê1 = Rêveberî | navê_binebeşê1 = {{ISR}} | etîketa_binebeşê2 = Îdîakirin | navê_binebeşê2 = [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] û [[Îsraêl]] | etîketa_binebeşê3 = [[Navçeyên Îsraêlê|Navçe]] | navê_binebeşê3 = [[Navçeyên Orşelîmê]] | etîketa_binebeşê4 = [[Wîlayetên Filistînê|Wîlayet]] | navê_binebeşê4 = [[Wîlayetên Orşelîmê]] | sernavê damezrandinê = [[Gihon Spring]] | dema damezrandinê = 4500 BZ | sernavê damezrandinê1 = [[Bajarê Dawidê]] | dema damezrandinê1 = 1010 BZ | etîketa_avakirinê2 = [[Sûrên Orşelîmê|Sûrên bajarê kevn]] | dema_avakirinê2 = 1541 | etîketa_avakirinê3 = [[Şerê Orşelîmê]] | dema_avakirinê3 = 18'ê Pûşperê 1948 | etîketa_avakirinê4 = [[Roja Orşelîmê|Jinûve Yekbûn]] | dema_avakirinê4 = 7'ê Pûşperê 1967 | etîketa_avakirinê5 = [[Qanûna Orşelîmê]] | dema_avakirinê5 = 30'ê Tîrmehê 1980 | cureyê_hikûmetê = [[Encûmena Şaredariya Hikûmetê|Encûmena Şaredariyê]] | encumena_îdarî = [[Şaredariya Orşelîmê]] | etîketa_serok = [[Şaredarê Orşelîmê|Şaredar]] | navê_serok = [[Nir Barkat]] | etîketa_serok1 = Şaredarê Filistînê | navê_serok1 = [[Zaki al-Ghul]] | cureyê_demografiyê = Etnîkî (2016)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jerusalem.muni.il/en/Visitors/Facts/Pages/default.aspx |sernav=Facts and Figures |nivîskar= |tarîx= |xebat=jerusalem.muni.il }}</ref> | 1etîketa_demografiyê1 = [[Îsraêlê Cihû|Cihû]] | 1etîketa_demografiyê2 = [[Hemwelatiyên ereb ên Îsraêlê|Ereb]] | 1agahiya_demografiyê1 = 64% | 1agahiya_demografiyê2 = 35% | tercîha_yekeyê = dunam | temamiya_qadê_donim = 125156 | qada_metro_donim = 652000 | bilindahî_m = 754 | gelhe metro = 1,124,300<ref>{{Jêder-malper |sernav=LOCALITIES, POPULATION AND DENSITY PER SQ. KM., BY METROPOLITAN AREA(1) AND SELECTED LOCALITIES |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton66/st02_25.pdf |weşanger=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> | gelhe tîrbûn = 6917.1 | berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2 = | berbelaviya_nifûsa_metro_km2 = | demonîm = orşelîmî, qudsî | navçeya demjimêr = +2 | hejmara_utc1 = +3 | koda_postayê = 9XXXXXX | koda_telefonê = +972-2 | malper = [http://www.jerusalem.muni.il/en/Pages/default.aspx jerusalem.muni.il] }} '''Orşelîm'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>Mizgîniya Îsa Mesîh li gor Metta, 2015.</ref><ref>https://www.dengeamerika.com/a/turkish_stabs_israel_police/7591895.html</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref> an '''Quds'''<ref>Şirîn (1996). Nî Roj language learning series: English-Kurmanji Kurmancî - Ingîzî Word List. r. 172.</ref><ref>https://beta.rudaw.net/kurmanci/categories/gr/1281859</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=785, 886, 928, 1049, 1062, 1081, 1134}}</ref> an '''Qidis'''<ref>{{Amîrxan, 1992|r=376|jêgirtin='''Qidis''' Jerusalem}}</ref> an '''Qûdûs''' an jî '''Jerûsalem'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1146|jêgirtin=Qûdûs/Jerûsalem}}</ref> ({{bi-he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}; {{bi-ar|القُدس|al-Quds}}; bi zimanê misrî yê kevin ''Ruşalimum'', bi zimanê asûriyan ê kevin ''Urusalim'' an jî ''Urisalimmu''; bi zimanê yewnanî ê kevin ''Hiyerosolyma'' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}), bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Gola Mirî|Deryaya Mirî]] de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: [[Cihûtî]], [[Xiristiyanî]] û [[Îslam]]ê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku [[Îsraêl]] saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û [[Dewleta Filistînê]] di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraêl û hem jî Filistîn bajarê Orşelîmê wekî paytexta xwe îdîa dikin. Di dema [[Îbrahîm]] de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû ([[Destpêkirin]] 14:18). Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe ,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû. Piştî misriyan û heta dema [[Dawid]] padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan [[Nebûkadnesar]] êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî. 537 berî zayînê padîşahê farisan [[Kîros]] destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin. Di sala 70'ê berî zayînê serleşkerê romayî [[Tîtus]] bi artêşa xwe ve Orşelîm vegirt, şûreyên bajêr hilweşandin û gelek xanî jî xera kirin. Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî ''Eliya Kapîtolîna''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin. 638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin [[Quds]], yanî "pîroz".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Navên cuda yên bajarê Orşelîmê == Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: ''the Holy City''), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (''Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif'') bi nav dikin. == Galerî == <gallery> Wêne:Emblem of Jerusalem.svg|Mertala Orşelîmê Wêne:Flag of Jerusalem.svg|Alaya bajarê Orşelîmê Wêne:Western wall jerusalem night.jpg|Dîwarê rojava yê Orşelîmê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|47|00|N|35|13|00|E|type:city(780200)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Orşelîm| ]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Xakên pîroz]] 0tuo3vqluhhwe4hl76byzgkdrkrcqgi 0 9305 2099125 519896 2026-10-16T10:45:16Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Quds]] hat sererastkirin 2099125 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Quds]] 1nliievuz6wtn0jqh2au90d60tbi5l5 0 9952 2099130 519899 2026-10-16T10:46:06Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Quds]] hat sererastkirin 2099130 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Quds]] 1nliievuz6wtn0jqh2au90d60tbi5l5 0 9953 2099123 519894 2026-10-16T10:44:56Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Quds]] hat sererastkirin 2099123 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Quds]] 1nliievuz6wtn0jqh2au90d60tbi5l5 0 13927 2098917 1805325 2026-10-15T12:15:32Z MikaelF 935 2098917 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank hunermend | nav = Miradê Kinê | roja_jidayikbûnê = [[1941]]ê | cihê_jidayikbûnê = [[Gêrka Cehfer]] | pîşe = [[Stranbêj]] }} '''Miradê Kinê''' di sala 1941ê de li gundê [[Gêra Cehferê]] ê li herêma [[Tor]]ê ji dayika xwe bûye. Heta mirina xwe li gelek deveran geriyaye lê tu carî bi awayekî domdar li welatekî din, di nav çandeke biyanî de nejiyaye. Ew her di nav civaka kurdan de, li warê kurdan maye. Herêma Torê ji hêla keresteyên gelêrî ve gelekî dewlemend e û ji hêla çanda muzîkê ve bêtir bi muzîka bi lêxistina ribabê tê îcrakirin ve tê zanîn. Miradê Kinê jî wekî ribabvan stranbêj û dengbêjekî herî navdar û girîng derdikeve pêş.<ref>[[Bêrîvan Kayi]] (2020). "Miradê Kinê û hin bîranîn.", [[Xwebûn]], 52:2020, r. 11.</ref> == Jînenîgariya wî == Miradê kinê heta carde saliya xwe li Gêra Cahfer bi malbata ji xwe rê jiyaye. Mirad di biçûkatiya xwe de pirtirîn bi ap û bavê ji xwe rê bûye. Li wan guhdar kiriye û bi wan re geriyaye. Di carde saliya xwe de weke hunermendekî xweser û profesyonel li ser musîk û ribabê rawestiya ye û baş fêhr bûye. Dibêjin ku rojekê Mirad ligel apê xwe Usîv di civateke hunerî de amade bûye. Li ser vê yekê runistiyê civatê pirsa wî ji Usîv dikin. (Usivê Zekiyayê ku ap û xwerzê Mirad bû.) Tê gotin ku Usîv hunermendekî mezin bû. Dibêjin şagirtê te kiye; Usîv dibêje biraziyê min e. Ew jî hunermend e, li ribabê dixe û distirêne. Li ser vê pirsa han Mirad radije ribaba xwe û sitrana Bavê Seyrê dibêje. Dibêjin ku her cendî Usiv sitrana Bavê Seyrê xweş distirand lê tê gotin ku Mirad li apê xwe zedê kiriye. Piştî wê civatê êdî Mirad bi sitrana Bavê Seyrê tê naskirin. Ku ez bi xwe jê rê dibêjim '' Bavê Seyrê '' (Sitrana Bavê Seyrê efsaneya Seyrê û Eliyê Memed e.) Piştî demekê navê Mirad belav bû roj bi roj hate naskirin. Di dawiya xebateke bi rêk û pêk de. Mirad gihişte xweseriya xwe û sitîla xwe û bi navê malbata xwe hate binavkirin. Êdî navê wî bû bû Miradê Kinê. Her dera ku Mirad diçûyê de, gel xwe digihand Mirad ji bo ku li dengê wî Guhdar bikin û heger bikaribin kaseteke xwe li ber dengê wî bigrin. Civat li derûdora wî digeriya. Herweha ji bo zemawendan dicû bajarên û metrepolên Tirkiyê û Kurdistanê. Di dawiya temenê xwe de Li Sêrtê di karekî dewletê de bû. Car sal temenê xwe Li Sêrtê borandiye. Di sala [[1984]]an de, beriya sersalê bi 12 rojan seet yekê şevê kirîzekê derbas dike û wî dibin nexweşxaneya Sêrtê. Seet sisiyê şevê li nexweşxaneyê jiyana xwe ji dest dide. Miradê Kinê gora xwe li Sêrtê li Goristana Şêxilhilo ye. == Çend gotin li ser hunera Miradê Kinê == Dema ku em li cand u hunera Miradê Kinê dinerin em raserî hunereke pirr dewlemend dibin. Di vê hunerê de, bes ne tenê musîk lê herweha şano,reks û wêje jî roleke xwe pirr girîng heye. Di canda Mitirbiyê de xaleke herî girîng jî ew e ku erotîzm weke hêmayek e pirrxweşik cî digre Ev canda hanê her cendî cudahiyek tê hebe jî, li pirr herêmên Kurdistanê derdikeve pêşiya me. Ji Şingalê bigre ta beşek ji Rojavayê Kurdistan li serxetê jî ji derdora Dêrika Ciyayê Mazî bi giştî Beriya [[Mêrdîn]], Torê û herêmek ji Xerzan digire ber xwe tak u digihîje Colemêrgê û dadikeve Rojhilatê welêt û beşek ji Behdinan. Bi taybet Li herêma Torê pirr meqamê xwe cuda hene. Her zêweke (festival) Torê meqamek û ritmeke xwe cuda heye. Dema em li Hunermendê weke M Eliyê Kercosî, Brahîmê Eliyê Yasîn û Ehmedê Reşîdê Kinê û pirr kesên din guhdar dikin, em dibînin ku di vê hunerê de meqam û ritmeke folklorik û dewlemend heye. Dema em têne cem Miradê Kinê em dibînin ku ji wê candê pirr tişt wergirtiye lê weke enstrument û weke naverok li wê tişta folklorîk pirr tiştên nu zêde kirine. Weke enstrument Miradê Kinê gihiştiye asta virtioziyê. Weke naverok Mirad weke rexnegirekî temaşeya civakê kiriye û bi hunera xwe hunandiye. Ji peywendiyên kesayetî ta digihîje peywendiyên civakî û cinsî, em dikarin vê tevê di hunera Miradê kinê de bibinîn. Miradê Kinê qonaxeke di navbera hunera folklorik û ya nûjen de. Û Mirad bi dengê xwe jî pirr bi hêz e. Dengê Miradê Kinê weke zengilê cam e.{{ÇAvk}} == Nasîna Şerafedîn Elçî == Di jiyana Miradê Kinê de hevnasîna wî û Şerafettin Elçi cihekî mezin û girîng digire. Lewra hevnasîna wan, kiriye Miradê Kinê di Wezareta Avadaniyê de wek karmend dest bi kar bike. Ev karmendî li ser temamê jiyana wî û hunera wî bandoreke mezin dike.{{Çavk}} == Mirin == Miradê Kinê di 17ê kanûna pêşîn a 1984an de mir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Kesên ji Kerboranê]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] ga0maf0k3ekwut1co83i7htxrkvu594 0 17356 2099126 519898 2026-10-16T10:45:26Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Quds]] hat sererastkirin 2099126 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Quds]] 1nliievuz6wtn0jqh2au90d60tbi5l5 0 21446 2098945 1952290 2026-10-15T17:30:55Z MikaelF 935 /* Roman */ 2098945 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Serkan Birûsk''' nivîskarekî [[kurd]] e. Ji hêla [[Nisêbîn]]ê, ji aliyê [[Omeriyan]] e. Herêma Omeriyan ku weke eşîra [[Omerî|Omeriya]] jî, tê bi nav kirin, devereke pir berfireh digire ber xwe. Ev herêm bi folklor, bi stran û stranbêj, bi rez û baxên xwe navdar e. Serkan Birûsk li gundê [[Serêkaniyê, Nisêbîn|Serê Kaniya Omeryan]] hatiye dinyayê. Wî xwendina seretayî û ya nêvî li [[Nisêbîn]]ê bi dawî aniye. Paşê ji bo xwendina bilind diçe [[İzmir|Îzmîrê]]. Li zanîngehê di beşa mîmariya peyzajê de bi cî dibe lê ji ber sedemên siyasî wî zanîngeh nîvcî hişt. Paşê derdikeve derveyî welêt. Pêşî çû [[Elmanya]]yê dû re jî li [[Swêd]]ê bi cih bû. Wî li [[Swêd]]ê dest bi nivîsandinê kir. Heta niha gelek berhemên wî wek helbest, çîrok û gotar di nava rûpelên kovarên mîna [[Avaşîn]], [[Nûdem]], [[Azadiya Welat]], [[Kovara W]] [[Jiyana Rewşen]] û pêvekên [[Özgür Politika]]yê de derketine. Her wiha di malpera [[Amîdakurd]] de helbestan dinivîse. Wî hejmarek bername bo [[Mezopotamya TV]] yê, li ser navdarên kurd û wêjeya kurdî amade kirine û belav kirine. Nivîskar ji awira wergeran ve pir xurt e. Ji zimanê [[Tirkî]] û [[Swêdî]] hejmarek nivîs wergerandiye [[kurdî]]. == Berhemên Wî == === Helbest === * Awirên Bi Hêvî - [[1999]], [[Weşanxaneya Rewşen]], [[Elmanya]] * Xem Vedixwim Bi Tasa Sor Ji Demê - [[2000]], [[Weşanxaneya Medya]], [[Swêd]] * Peyvên Êşmij - [[2004]], [[Nûdem]], [[Stenbol]] === Roman === * ''Mextel'', [[2008]], [[Weşanxana Apec]], [[Stockholm]], * ''Sê têriş'', [[2006]], Weşanxana Apec, Stockholm, 213 r. * ''Evîna bêcirekî'', 2010, [[Weşanên Lîs]], [[Amed]], 108 r. === Werger === * Ciwanên Îro, Per Nilsson, [[2002]], [[Nûdem]], [[Stockholm]], 311 rp. * Moa û Pelle * Madîken Serkan Birûsk niha li [[Swêd]]ê dimîne. == Girêdanên derve == * [http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=888 Di Edebiyata Kurdî de: Dîmenên erotîk û etîk -2-, Avestakurd, Zarathustra News]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 Helbestên Serkan Birûsk di Amîdakurd de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927150557/http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 |date=2007-09-27 }} * [http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php Hevpeyvîn Bi Serkan Birûsk re, Rojnameya Agirî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107013826/http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php |date=2007-01-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 8btp57g83b4a8zoywkbqx2yp9khh4qm 2098946 2098945 2026-10-15T17:34:14Z MikaelF 935 /* Roman */ 2098946 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Serkan Birûsk''' nivîskarekî [[kurd]] e. Ji hêla [[Nisêbîn]]ê, ji aliyê [[Omeriyan]] e. Herêma Omeriyan ku weke eşîra [[Omerî|Omeriya]] jî, tê bi nav kirin, devereke pir berfireh digire ber xwe. Ev herêm bi folklor, bi stran û stranbêj, bi rez û baxên xwe navdar e. Serkan Birûsk li gundê [[Serêkaniyê, Nisêbîn|Serê Kaniya Omeryan]] hatiye dinyayê. Wî xwendina seretayî û ya nêvî li [[Nisêbîn]]ê bi dawî aniye. Paşê ji bo xwendina bilind diçe [[İzmir|Îzmîrê]]. Li zanîngehê di beşa mîmariya peyzajê de bi cî dibe lê ji ber sedemên siyasî wî zanîngeh nîvcî hişt. Paşê derdikeve derveyî welêt. Pêşî çû [[Elmanya]]yê dû re jî li [[Swêd]]ê bi cih bû. Wî li [[Swêd]]ê dest bi nivîsandinê kir. Heta niha gelek berhemên wî wek helbest, çîrok û gotar di nava rûpelên kovarên mîna [[Avaşîn]], [[Nûdem]], [[Azadiya Welat]], [[Kovara W]] [[Jiyana Rewşen]] û pêvekên [[Özgür Politika]]yê de derketine. Her wiha di malpera [[Amîdakurd]] de helbestan dinivîse. Wî hejmarek bername bo [[Mezopotamya TV]] yê, li ser navdarên kurd û wêjeya kurdî amade kirine û belav kirine. Nivîskar ji awira wergeran ve pir xurt e. Ji zimanê [[Tirkî]] û [[Swêdî]] hejmarek nivîs wergerandiye [[kurdî]]. == Berhemên Wî == === Helbest === * Awirên Bi Hêvî - [[1999]], [[Weşanxaneya Rewşen]], [[Elmanya]] * Xem Vedixwim Bi Tasa Sor Ji Demê - [[2000]], [[Weşanxaneya Medya]], [[Swêd]] * Peyvên Êşmij - [[2004]], [[Nûdem]], [[Stenbol]] === Roman === * ''Mextel'', [[2008]], [[Weşanxana Apec]], [[Stockholm]], * ''Sê têriş'', [[2006]], Weşanxana Apec, Stockholm, 213 r. * ''Evîna bêcirekî'', 2010, [[Weşanên Lîs]], [[Amed]], 108 r.<ref>[[Lokman Polat]] (2020). "Evîna Bêcirekî.", [[Xwebûn]], 53:2020, r. 5.</ref> === Werger === * Ciwanên Îro, Per Nilsson, [[2002]], [[Nûdem]], [[Stockholm]], 311 rp. * Moa û Pelle * Madîken Serkan Birûsk niha li [[Swêd]]ê dimîne. == Girêdanên derve == * [http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=888 Di Edebiyata Kurdî de: Dîmenên erotîk û etîk -2-, Avestakurd, Zarathustra News]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 Helbestên Serkan Birûsk di Amîdakurd de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927150557/http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 |date=2007-09-27 }} * [http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php Hevpeyvîn Bi Serkan Birûsk re, Rojnameya Agirî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107013826/http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php |date=2007-01-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] qd1hkdb2krg3glpdrvim6j7u48hgjzj 2098947 2098946 2026-10-15T17:35:10Z MikaelF 935 /* Berhemên Wî */ 2098947 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Serkan Birûsk''' nivîskarekî [[kurd]] e. Ji hêla [[Nisêbîn]]ê, ji aliyê [[Omeriyan]] e. Herêma Omeriyan ku weke eşîra [[Omerî|Omeriya]] jî, tê bi nav kirin, devereke pir berfireh digire ber xwe. Ev herêm bi folklor, bi stran û stranbêj, bi rez û baxên xwe navdar e. Serkan Birûsk li gundê [[Serêkaniyê, Nisêbîn|Serê Kaniya Omeryan]] hatiye dinyayê. Wî xwendina seretayî û ya nêvî li [[Nisêbîn]]ê bi dawî aniye. Paşê ji bo xwendina bilind diçe [[İzmir|Îzmîrê]]. Li zanîngehê di beşa mîmariya peyzajê de bi cî dibe lê ji ber sedemên siyasî wî zanîngeh nîvcî hişt. Paşê derdikeve derveyî welêt. Pêşî çû [[Elmanya]]yê dû re jî li [[Swêd]]ê bi cih bû. Wî li [[Swêd]]ê dest bi nivîsandinê kir. Heta niha gelek berhemên wî wek helbest, çîrok û gotar di nava rûpelên kovarên mîna [[Avaşîn]], [[Nûdem]], [[Azadiya Welat]], [[Kovara W]] [[Jiyana Rewşen]] û pêvekên [[Özgür Politika]]yê de derketine. Her wiha di malpera [[Amîdakurd]] de helbestan dinivîse. Wî hejmarek bername bo [[Mezopotamya TV]] yê, li ser navdarên kurd û wêjeya kurdî amade kirine û belav kirine. Nivîskar ji awira wergeran ve pir xurt e. Ji zimanê [[Tirkî]] û [[Swêdî]] hejmarek nivîs wergerandiye [[kurdî]]. == Berhem == === Helbest === * Awirên Bi Hêvî - [[1999]], [[Weşanxaneya Rewşen]], [[Elmanya]] * Xem Vedixwim Bi Tasa Sor Ji Demê - [[2000]], [[Weşanxaneya Medya]], [[Swêd]] * Peyvên Êşmij - [[2004]], [[Nûdem]], [[Stenbol]] === Roman === * ''Mextel'', [[2008]], [[Weşanxana Apec]], [[Stockholm]], * ''Sê têriş'', [[2006]], Weşanxana Apec, Stockholm, 213 r. * ''Evîna bêcirekî'', 2010, [[Weşanên Lîs]], [[Amed]], 108 r.<ref>[[Lokman Polat]] (2020). "Evîna Bêcirekî.", [[Xwebûn]], 53:2020, r. 5.</ref> === Werger === * Ciwanên Îro, Per Nilsson, [[2002]], [[Nûdem]], [[Stockholm]], 311 rp. * Moa û Pelle * Madîken Serkan Birûsk niha li [[Swêd]]ê dimîne. {{Çk}} == Girêdanên derve == * [http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=888 Di Edebiyata Kurdî de: Dîmenên erotîk û etîk -2-, Avestakurd, Zarathustra News]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 Helbestên Serkan Birûsk di Amîdakurd de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927150557/http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 |date=2007-09-27 }} * [http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php Hevpeyvîn Bi Serkan Birûsk re, Rojnameya Agirî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107013826/http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php |date=2007-01-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] fyrod71uz6k5pdzz36qg6ht3ku0gvos 2098948 2098947 2026-10-15T17:42:40Z MikaelF 935 2098948 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Serkan Birûsk''' nivîskarekî [[kurd]] e ku li gundê [[Serêkaniyê, Nisêbîn|Serê Kaniya Omeryan]] hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Wî xwendina seretayî û ya navîn li [[Nisêbîn]]ê bi dawî aniye. Paşê ji bo xwendina bilind diçe [[İzmir|Îzmîrê]]. Li zanîngehê di beşa mîmariya peyzajê de bi cî dibe lê ji ber sedemên siyasî wî zanîngeh nîvcî hişt. Paşê derdikeve derveyî welêt. Pêşî çû [[Almanya]]yê dûre jî li [[Swêd]]ê bi cih bû. Birûsk li [[Swêd]]ê dest bi nivîsandinê kir. Heta niha gelek berhemên wî wek helbest, çîrok û gotar di nava rûpelên kovarên mîna [[Avaşîn]], [[Nûdem]], [[Azadiya Welat]], [[Kovara W]] [[Jiyana Rewşen]] û pêvekên [[Özgür Politika]]yê de derketine. Her wiha di malpera [[Amîdakurd]] de helbestan dinivîse. Wî çend bername bo [[Mezopotamya TV]]yê, li ser navdarên kurd û wêjeya kurdî amade û belav kirine. Nivîskar ji awira wergeran ve pir xurt e. Ji zimanê [[tirkî]] û [[swêdî]] hin nivîs wergerandiye [[kurdî]]. Serkan Birûsk niha (2020) li [[Swêd]]ê dimîne. == Berhem == === Helbest === * Awirên Bi Hêvî - [[1999]], [[Weşanxaneya Rewşen]], [[Elmanya]] * Xem Vedixwim Bi Tasa Sor Ji Demê - [[2000]], [[Weşanxaneya Medya]], [[Swêd]] * Peyvên Êşmij - [[2004]], [[Nûdem]], [[Stenbol]] === Roman === * ''Mextel'', [[2008]], [[Weşanxana Apec]], [[Stockholm]], * ''Sê têriş'', [[2006]], Weşanxana Apec, Stockholm, 213 r. * ''Evîna bêcirekî'', 2010, [[Weşanên Lîs]], [[Amed]], 108 r.<ref>[[Lokman Polat]] (2020). "Evîna Bêcirekî.", [[Xwebûn]], 53:2020, r. 5.</ref> === Werger === * Ciwanên Îro, Per Nilsson, [[2002]], [[Nûdem]], [[Stockholm]], 311 r. * Moa û Pelle * Madîken {{Çk}} == Girêdanên derve == * [http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=888 Di Edebiyata Kurdî de: Dîmenên erotîk û etîk -2-, Avestakurd, Zarathustra News]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 Helbestên Serkan Birûsk di Amîdakurd de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927150557/http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 |date=2007-09-27 }} * [http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php Hevpeyvîn Bi Serkan Birûsk re, Rojnameya Agirî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107013826/http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php |date=2007-01-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 7tl197ohn9jt8zcom7rl5o6g89wwrzq 2098949 2098948 2026-10-15T17:47:30Z MikaelF 935 /* Roman */ 2098949 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Serkan Birûsk''' nivîskarekî [[kurd]] e ku li gundê [[Serêkaniyê, Nisêbîn|Serê Kaniya Omeryan]] hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Wî xwendina seretayî û ya navîn li [[Nisêbîn]]ê bi dawî aniye. Paşê ji bo xwendina bilind diçe [[İzmir|Îzmîrê]]. Li zanîngehê di beşa mîmariya peyzajê de bi cî dibe lê ji ber sedemên siyasî wî zanîngeh nîvcî hişt. Paşê derdikeve derveyî welêt. Pêşî çû [[Almanya]]yê dûre jî li [[Swêd]]ê bi cih bû. Birûsk li [[Swêd]]ê dest bi nivîsandinê kir. Heta niha gelek berhemên wî wek helbest, çîrok û gotar di nava rûpelên kovarên mîna [[Avaşîn]], [[Nûdem]], [[Azadiya Welat]], [[Kovara W]] [[Jiyana Rewşen]] û pêvekên [[Özgür Politika]]yê de derketine. Her wiha di malpera [[Amîdakurd]] de helbestan dinivîse. Wî çend bername bo [[Mezopotamya TV]]yê, li ser navdarên kurd û wêjeya kurdî amade û belav kirine. Nivîskar ji awira wergeran ve pir xurt e. Ji zimanê [[tirkî]] û [[swêdî]] hin nivîs wergerandiye [[kurdî]]. Serkan Birûsk niha (2020) li [[Swêd]]ê dimîne. == Berhem == === Helbest === * Awirên Bi Hêvî - [[1999]], [[Weşanxaneya Rewşen]], [[Elmanya]] * Xem Vedixwim Bi Tasa Sor Ji Demê - [[2000]], [[Weşanxaneya Medya]], [[Swêd]] * Peyvên Êşmij - [[2004]], [[Nûdem]], [[Stenbol]] === Roman === * ''Mextel'', [[2008]], [[Weşanxana Apec]], [[Stockholm]], * ''Sê têriş'', [[2006]], Weşanxana Apec, Stockholm, 213 r. * ''Evîna bêcirekî'', 2010, [[Weşanên Lîs]], [[Amed]], 108 r.<ref>[[Lokman Polat]] (2020). "Evîna Bêcirekî.", [[Xwebûn]], 53:2020, r. 5.</ref> * ''Bîra Çalê Kûr e: Sehdûnê Sor'', 2026, Weşanên Lîs, Enqere, 448 r. === Werger === * Ciwanên Îro, Per Nilsson, [[2002]], [[Nûdem]], [[Stockholm]], 311 r. * Moa û Pelle * Madîken {{Çk}} == Girêdanên derve == * [http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=888 Di Edebiyata Kurdî de: Dîmenên erotîk û etîk -2-, Avestakurd, Zarathustra News]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 Helbestên Serkan Birûsk di Amîdakurd de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927150557/http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 |date=2007-09-27 }} * [http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php Hevpeyvîn Bi Serkan Birûsk re, Rojnameya Agirî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107013826/http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php |date=2007-01-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] pfa9th1nd31vhoxx483q881mlmx9xk2 2098950 2098949 2026-10-15T17:49:32Z MikaelF 935 /* Roman */ 2098950 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Serkan Birûsk''' nivîskarekî [[kurd]] e ku li gundê [[Serêkaniyê, Nisêbîn|Serê Kaniya Omeryan]] hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Wî xwendina seretayî û ya navîn li [[Nisêbîn]]ê bi dawî aniye. Paşê ji bo xwendina bilind diçe [[İzmir|Îzmîrê]]. Li zanîngehê di beşa mîmariya peyzajê de bi cî dibe lê ji ber sedemên siyasî wî zanîngeh nîvcî hişt. Paşê derdikeve derveyî welêt. Pêşî çû [[Almanya]]yê dûre jî li [[Swêd]]ê bi cih bû. Birûsk li [[Swêd]]ê dest bi nivîsandinê kir. Heta niha gelek berhemên wî wek helbest, çîrok û gotar di nava rûpelên kovarên mîna [[Avaşîn]], [[Nûdem]], [[Azadiya Welat]], [[Kovara W]] [[Jiyana Rewşen]] û pêvekên [[Özgür Politika]]yê de derketine. Her wiha di malpera [[Amîdakurd]] de helbestan dinivîse. Wî çend bername bo [[Mezopotamya TV]]yê, li ser navdarên kurd û wêjeya kurdî amade û belav kirine. Nivîskar ji awira wergeran ve pir xurt e. Ji zimanê [[tirkî]] û [[swêdî]] hin nivîs wergerandiye [[kurdî]]. Serkan Birûsk niha (2020) li [[Swêd]]ê dimîne. == Berhem == === Helbest === * Awirên Bi Hêvî - [[1999]], [[Weşanxaneya Rewşen]], [[Elmanya]] * Xem Vedixwim Bi Tasa Sor Ji Demê - [[2000]], [[Weşanxaneya Medya]], [[Swêd]] * Peyvên Êşmij - [[2004]], [[Nûdem]], [[Stenbol]] === Roman === * ''Mextel'', [[2008]], [[Weşanxana Apec]], [[Stockholm]], * ''Sê têriş'', [[2006]], Weşanxana Apec, Stockholm, 213 r. * ''Evîna bêcirekî'', 2010, [[Weşanên Lîs]], [[Amed]], 108 r.<ref>[[Lokman Polat]] (2020). "Evîna Bêcirekî.", [[Xwebûn]], 53:2020, r. 5.</ref> * ''Xwezî''' * ''Bîra Çalê Kûr e: Sehdûnê Sor'', 2026, Weşanên Lîs, Enqere, 448 r. === Werger === * Ciwanên Îro, Per Nilsson, [[2002]], [[Nûdem]], [[Stockholm]], 311 r. * Moa û Pelle * Madîken {{Çk}} == Girêdanên derve == * [http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=888 Di Edebiyata Kurdî de: Dîmenên erotîk û etîk -2-, Avestakurd, Zarathustra News]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 Helbestên Serkan Birûsk di Amîdakurd de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927150557/http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 |date=2007-09-27 }} * [http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php Hevpeyvîn Bi Serkan Birûsk re, Rojnameya Agirî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107013826/http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php |date=2007-01-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] tgaiyyz70o5a5guzdxil8ajhc6e525n 2098951 2098950 2026-10-15T17:49:53Z MikaelF 935 /* Roman */ 2098951 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Serkan Birûsk''' nivîskarekî [[kurd]] e ku li gundê [[Serêkaniyê, Nisêbîn|Serê Kaniya Omeryan]] hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Wî xwendina seretayî û ya navîn li [[Nisêbîn]]ê bi dawî aniye. Paşê ji bo xwendina bilind diçe [[İzmir|Îzmîrê]]. Li zanîngehê di beşa mîmariya peyzajê de bi cî dibe lê ji ber sedemên siyasî wî zanîngeh nîvcî hişt. Paşê derdikeve derveyî welêt. Pêşî çû [[Almanya]]yê dûre jî li [[Swêd]]ê bi cih bû. Birûsk li [[Swêd]]ê dest bi nivîsandinê kir. Heta niha gelek berhemên wî wek helbest, çîrok û gotar di nava rûpelên kovarên mîna [[Avaşîn]], [[Nûdem]], [[Azadiya Welat]], [[Kovara W]] [[Jiyana Rewşen]] û pêvekên [[Özgür Politika]]yê de derketine. Her wiha di malpera [[Amîdakurd]] de helbestan dinivîse. Wî çend bername bo [[Mezopotamya TV]]yê, li ser navdarên kurd û wêjeya kurdî amade û belav kirine. Nivîskar ji awira wergeran ve pir xurt e. Ji zimanê [[tirkî]] û [[swêdî]] hin nivîs wergerandiye [[kurdî]]. Serkan Birûsk niha (2020) li [[Swêd]]ê dimîne. == Berhem == === Helbest === * Awirên Bi Hêvî - [[1999]], [[Weşanxaneya Rewşen]], [[Elmanya]] * Xem Vedixwim Bi Tasa Sor Ji Demê - [[2000]], [[Weşanxaneya Medya]], [[Swêd]] * Peyvên Êşmij - [[2004]], [[Nûdem]], [[Stenbol]] === Roman === * ''Mextel'', [[2008]], [[Weşanxana Apec]], [[Stockholm]], * ''Sê têriş'', [[2006]], Weşanxana Apec, Stockholm, 213 r. * ''Evîna bêcirekî'', 2010, [[Weşanên Lîs]], [[Amed]], 108 r.<ref>[[Lokman Polat]] (2020). "Evîna Bêcirekî.", [[Xwebûn]], 53:2020, r. 5.</ref> * ''Xwezî'' * ''Bîra Çalê Kûr e: Sehdûnê Sor'', 2026, Weşanên Lîs, Enqere, 448 r. === Werger === * Ciwanên Îro, Per Nilsson, [[2002]], [[Nûdem]], [[Stockholm]], 311 r. * Moa û Pelle * Madîken {{Çk}} == Girêdanên derve == * [http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=888 Di Edebiyata Kurdî de: Dîmenên erotîk û etîk -2-, Avestakurd, Zarathustra News]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 Helbestên Serkan Birûsk di Amîdakurd de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927150557/http://www.amidakurd.com/modules.php?name=Niviskar&op=listarticles&secid=48 |date=2007-09-27 }} * [http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php Hevpeyvîn Bi Serkan Birûsk re, Rojnameya Agirî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107013826/http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/11.php |date=2007-01-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] jspfx2wx3ngne3ucr09l1v40r6q5v81 3 23610 2098940 2098661 2026-10-15T16:02:48Z Avestaboy 34898 /* Werger */ beşeke nû 2098940 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} {{Jêgirtin|No, but, yeah, but, no, but..! (Vicky Pollard)}} {{Navên mehan}} == Kurdî == Hello. I'm looking for Kurdish translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:11, 16 gulan 2026 (UTC) :Hi @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] not very active these days. I can help you with the translation. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:24, 16 gulan 2026 (UTC) == Şildim bildim == * Ez [[lapbatmîş]] bûm * Ez [[duşirmîş]] bûm * [[Tirsmîş]] nedikirin * Hevdû [[şaştimîş]] dikin * Tu bi [[şildim bildim]] xeber didî == Lîstik == * [[Çavgirtînk]] * [[Veşartok]] * [[Çirê (lîstik)|Çirê]] * [[Mîrheraş]] * [[Çopelik]] * [[Kab]] * [[Xar û pere]] * [[Xar û qumçok]] * [[Lakûleb]] * [[Heftok]] * [[Nikulkê]] * [[Tepa min li te]] * [[Kerkê dûdirêj]] * [[Kortê]] * [[Gog-şepî]] * [[Darkê mewîjê]] * [[Xezale]] * [[Sobe (lîstik)|Sobe]] ==== Çavkanî ==== == Navên 2 bajarên yewnanî == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] ez aniha gotarek xwe dixwazim xilas bikim. Lê ez rastnivîsa du bajaran nizanim. @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: *https://en.wikipedia.org/wiki/Syros = Sîros *https://en.wikipedia.org/wiki/Spetses = Spetses [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Spetses, Spetsês an İspeçe ( Wîkîpediyaya bi tirkî ) ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Spetses [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 12:09, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Gelek spas [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:29, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] spasxweş :) bimîne di xweşiyê de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 18:22, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Meqelên jêbirinê == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawa î, baş î? Pirsê min ew bû; çima tu di gelek gotarên bêçavkanî şablona jêbirinê zêde dikî? Gelek ji wan mimkin in ku li ser wîkîpediyaya kurdî jî hebin; pêşketin bêhtir nabe ku em zaman bi destê xwe bixin û wan meqeleyan serast an bêhtir kalîte bikin, berî ku em jê bibin? Ew mesela yek ji projeyên min a pêşerojê bû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:53, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , li gorî min @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] mafdar e. Di şûna jêbirina gotaran de divê mirov wan baş bike. Min bixwe jî berê hin gotarên xirab baş kir. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:12, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], sax bin ez baş im, hûn çawan in? Min dîsa siyaseta Wîkîpediyê xwendiye li ser gotarên bêçavkanî yên mirovên zindî... û min dixwest hindik paqij bikim :), lê belê, gotina we heye, ez ê vî karê jêbirinê berdim. Li min biborin. Silavên dostane. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 09:26, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Gelek sipas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:33, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Spas == Rêz û Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF], berî her tiştî ez dixwazim spasiya te bikim, ji ber ku te guhertinên kosmêtîk li ser gotarên min nivîsandiye yan zimanê wan sererast kiriye, dike. Dûre ez daxwaza lêborînê ji te dikim, ji ber ku ez hê nû me ez gelek standartên kosmêtîk ên Wîkîpêdiya hîn baş nas nakim. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 13:36, 13 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Birêz @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] :) spasxweş... tu jî destxweş bî! Ez hêvîdar im ku tu êdî êdî nivîskarekî pispor li ser Wîkîpediya kurdî bibî. Spas û silavên germ. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 08:38, 14 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Werger == Silav hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawanî ? Baş î ? Ez dixwazim vê gotarê temam bikim. Lê ez nizanim ka min ew hevok rast wergerandiye ya na: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:02, 15 çiriya pêşîn 2026 (UTC) swdkdcvtuijw7eywowzidsab8yc7736 2098941 2098940 2026-10-15T16:03:37Z Avestaboy 34898 /* Werger */ 2098941 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} {{Jêgirtin|No, but, yeah, but, no, but..! (Vicky Pollard)}} {{Navên mehan}} == Kurdî == Hello. I'm looking for Kurdish translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:11, 16 gulan 2026 (UTC) :Hi @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] not very active these days. I can help you with the translation. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:24, 16 gulan 2026 (UTC) == Şildim bildim == * Ez [[lapbatmîş]] bûm * Ez [[duşirmîş]] bûm * [[Tirsmîş]] nedikirin * Hevdû [[şaştimîş]] dikin * Tu bi [[şildim bildim]] xeber didî == Lîstik == * [[Çavgirtînk]] * [[Veşartok]] * [[Çirê (lîstik)|Çirê]] * [[Mîrheraş]] * [[Çopelik]] * [[Kab]] * [[Xar û pere]] * [[Xar û qumçok]] * [[Lakûleb]] * [[Heftok]] * [[Nikulkê]] * [[Tepa min li te]] * [[Kerkê dûdirêj]] * [[Kortê]] * [[Gog-şepî]] * [[Darkê mewîjê]] * [[Xezale]] * [[Sobe (lîstik)|Sobe]] ==== Çavkanî ==== == Navên 2 bajarên yewnanî == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] ez aniha gotarek xwe dixwazim xilas bikim. Lê ez rastnivîsa du bajaran nizanim. @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: *https://en.wikipedia.org/wiki/Syros = Sîros *https://en.wikipedia.org/wiki/Spetses = Spetses [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Spetses, Spetsês an İspeçe ( Wîkîpediyaya bi tirkî ) ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Spetses [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 12:09, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Gelek spas [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:29, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] spasxweş :) bimîne di xweşiyê de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 18:22, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Meqelên jêbirinê == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawa î, baş î? Pirsê min ew bû; çima tu di gelek gotarên bêçavkanî şablona jêbirinê zêde dikî? Gelek ji wan mimkin in ku li ser wîkîpediyaya kurdî jî hebin; pêşketin bêhtir nabe ku em zaman bi destê xwe bixin û wan meqeleyan serast an bêhtir kalîte bikin, berî ku em jê bibin? Ew mesela yek ji projeyên min a pêşerojê bû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:53, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , li gorî min @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] mafdar e. Di şûna jêbirina gotaran de divê mirov wan baş bike. Min bixwe jî berê hin gotarên xirab baş kir. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:12, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], sax bin ez baş im, hûn çawan in? Min dîsa siyaseta Wîkîpediyê xwendiye li ser gotarên bêçavkanî yên mirovên zindî... û min dixwest hindik paqij bikim :), lê belê, gotina we heye, ez ê vî karê jêbirinê berdim. Li min biborin. Silavên dostane. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 09:26, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Gelek sipas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:33, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Spas == Rêz û Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF], berî her tiştî ez dixwazim spasiya te bikim, ji ber ku te guhertinên kosmêtîk li ser gotarên min nivîsandiye yan zimanê wan sererast kiriye, dike. Dûre ez daxwaza lêborînê ji te dikim, ji ber ku ez hê nû me ez gelek standartên kosmêtîk ên Wîkîpêdiya hîn baş nas nakim. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 13:36, 13 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Birêz @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] :) spasxweş... tu jî destxweş bî! Ez hêvîdar im ku tu êdî êdî nivîskarekî pispor li ser Wîkîpediya kurdî bibî. Spas û silavên germ. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 08:38, 14 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Werger == Silav hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawanî ? Baş î ? Ez dixwazim vê gotarê temam bikim. Lê ez nizanim ka min ew hevok rast wergerandiye ya na:From 1947 to 1956 Seuss had twelve children's picture books published. Dr. Seuss created The Cat in the Hat in reaction to a Life magazine article by John Hersey in lamenting the unrealistic children in school primers books. Werger: Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss The Cat in the Hat weke berteka li dijî gotareke John Hersey a di kovara Lifeê de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:02, 15 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 4j0fufe4ej6cyv0ny6inhtcbdh6akox 2098942 2098941 2026-10-15T16:04:08Z Avestaboy 34898 /* Werger */ 2098942 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} {{Jêgirtin|No, but, yeah, but, no, but..! (Vicky Pollard)}} {{Navên mehan}} == Kurdî == Hello. I'm looking for Kurdish translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:11, 16 gulan 2026 (UTC) :Hi @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] not very active these days. I can help you with the translation. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:24, 16 gulan 2026 (UTC) == Şildim bildim == * Ez [[lapbatmîş]] bûm * Ez [[duşirmîş]] bûm * [[Tirsmîş]] nedikirin * Hevdû [[şaştimîş]] dikin * Tu bi [[şildim bildim]] xeber didî == Lîstik == * [[Çavgirtînk]] * [[Veşartok]] * [[Çirê (lîstik)|Çirê]] * [[Mîrheraş]] * [[Çopelik]] * [[Kab]] * [[Xar û pere]] * [[Xar û qumçok]] * [[Lakûleb]] * [[Heftok]] * [[Nikulkê]] * [[Tepa min li te]] * [[Kerkê dûdirêj]] * [[Kortê]] * [[Gog-şepî]] * [[Darkê mewîjê]] * [[Xezale]] * [[Sobe (lîstik)|Sobe]] ==== Çavkanî ==== == Navên 2 bajarên yewnanî == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] ez aniha gotarek xwe dixwazim xilas bikim. Lê ez rastnivîsa du bajaran nizanim. @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: *https://en.wikipedia.org/wiki/Syros = Sîros *https://en.wikipedia.org/wiki/Spetses = Spetses [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Spetses, Spetsês an İspeçe ( Wîkîpediyaya bi tirkî ) ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Spetses [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 12:09, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Gelek spas [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:29, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] spasxweş :) bimîne di xweşiyê de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 18:22, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Meqelên jêbirinê == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawa î, baş î? Pirsê min ew bû; çima tu di gelek gotarên bêçavkanî şablona jêbirinê zêde dikî? Gelek ji wan mimkin in ku li ser wîkîpediyaya kurdî jî hebin; pêşketin bêhtir nabe ku em zaman bi destê xwe bixin û wan meqeleyan serast an bêhtir kalîte bikin, berî ku em jê bibin? Ew mesela yek ji projeyên min a pêşerojê bû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:53, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , li gorî min @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] mafdar e. Di şûna jêbirina gotaran de divê mirov wan baş bike. Min bixwe jî berê hin gotarên xirab baş kir. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:12, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], sax bin ez baş im, hûn çawan in? Min dîsa siyaseta Wîkîpediyê xwendiye li ser gotarên bêçavkanî yên mirovên zindî... û min dixwest hindik paqij bikim :), lê belê, gotina we heye, ez ê vî karê jêbirinê berdim. Li min biborin. Silavên dostane. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 09:26, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Gelek sipas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:33, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Spas == Rêz û Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF], berî her tiştî ez dixwazim spasiya te bikim, ji ber ku te guhertinên kosmêtîk li ser gotarên min nivîsandiye yan zimanê wan sererast kiriye, dike. Dûre ez daxwaza lêborînê ji te dikim, ji ber ku ez hê nû me ez gelek standartên kosmêtîk ên Wîkîpêdiya hîn baş nas nakim. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 13:36, 13 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Birêz @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] :) spasxweş... tu jî destxweş bî! Ez hêvîdar im ku tu êdî êdî nivîskarekî pispor li ser Wîkîpediya kurdî bibî. Spas û silavên germ. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 08:38, 14 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Werger == Silav hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawanî ? Baş î ? Ez dixwazim vê gotarê temam bikim. Lê ez nizanim ka min ew hevok rast wergerandiye ya na: From 1947 to 1956 Seuss had twelve children's picture books published. Dr. Seuss created The Cat in the Hat in reaction to a Life magazine article by John Hersey in lamenting the unrealistic children in school primers books. Werger: Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss The Cat in the Hat weke berteka li dijî gotareke John Hersey a di kovara Lifeê de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:02, 15 çiriya pêşîn 2026 (UTC) cbxtlni33opqj397i3d3kb7yltxwzb6 2098943 2098942 2026-10-15T16:04:37Z Avestaboy 34898 2098943 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} {{Jêgirtin|No, but, yeah, but, no, but..! (Vicky Pollard)}} {{Navên mehan}} == Kurdî == Hello. I'm looking for Kurdish translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:11, 16 gulan 2026 (UTC) :Hi @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] not very active these days. I can help you with the translation. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:24, 16 gulan 2026 (UTC) == Şildim bildim == * Ez [[lapbatmîş]] bûm * Ez [[duşirmîş]] bûm * [[Tirsmîş]] nedikirin * Hevdû [[şaştimîş]] dikin * Tu bi [[şildim bildim]] xeber didî == Lîstik == * [[Çavgirtînk]] * [[Veşartok]] * [[Çirê (lîstik)|Çirê]] * [[Mîrheraş]] * [[Çopelik]] * [[Kab]] * [[Xar û pere]] * [[Xar û qumçok]] * [[Lakûleb]] * [[Heftok]] * [[Nikulkê]] * [[Tepa min li te]] * [[Kerkê dûdirêj]] * [[Kortê]] * [[Gog-şepî]] * [[Darkê mewîjê]] * [[Xezale]] * [[Sobe (lîstik)|Sobe]] ==== Çavkanî ==== == Navên 2 bajarên yewnanî == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] ez aniha gotarek xwe dixwazim xilas bikim. Lê ez rastnivîsa du bajaran nizanim. @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: *https://en.wikipedia.org/wiki/Syros = Sîros *https://en.wikipedia.org/wiki/Spetses = Spetses [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Spetses, Spetsês an İspeçe ( Wîkîpediyaya bi tirkî ) ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Spetses [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 12:09, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Gelek spas [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:29, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] spasxweş :) bimîne di xweşiyê de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 18:22, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Meqelên jêbirinê == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawa î, baş î? Pirsê min ew bû; çima tu di gelek gotarên bêçavkanî şablona jêbirinê zêde dikî? Gelek ji wan mimkin in ku li ser wîkîpediyaya kurdî jî hebin; pêşketin bêhtir nabe ku em zaman bi destê xwe bixin û wan meqeleyan serast an bêhtir kalîte bikin, berî ku em jê bibin? Ew mesela yek ji projeyên min a pêşerojê bû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:53, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , li gorî min @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] mafdar e. Di şûna jêbirina gotaran de divê mirov wan baş bike. Min bixwe jî berê hin gotarên xirab baş kir. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:12, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], sax bin ez baş im, hûn çawan in? Min dîsa siyaseta Wîkîpediyê xwendiye li ser gotarên bêçavkanî yên mirovên zindî... û min dixwest hindik paqij bikim :), lê belê, gotina we heye, ez ê vî karê jêbirinê berdim. Li min biborin. Silavên dostane. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 09:26, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Gelek sipas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:33, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Spas == Rêz û Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF], berî her tiştî ez dixwazim spasiya te bikim, ji ber ku te guhertinên kosmêtîk li ser gotarên min nivîsandiye yan zimanê wan sererast kiriye, dike. Dûre ez daxwaza lêborînê ji te dikim, ji ber ku ez hê nû me ez gelek standartên kosmêtîk ên Wîkîpêdiya hîn baş nas nakim. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 13:36, 13 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Birêz @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] :) spasxweş... tu jî destxweş bî! Ez hêvîdar im ku tu êdî êdî nivîskarekî pispor li ser Wîkîpediya kurdî bibî. Spas û silavên germ. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 08:38, 14 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Werger == Silav hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawanî ? Baş î ? Ez dixwazim gotar temam bikim. Lê ez nizanim ka min ew hevok rast wergerandiye ya na: From 1947 to 1956 Seuss had twelve children's picture books published. Dr. Seuss created The Cat in the Hat in reaction to a Life magazine article by John Hersey in lamenting the unrealistic children in school primers books. Werger: Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss The Cat in the Hat weke berteka li dijî gotareke John Hersey a di kovara Lifeê de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:02, 15 çiriya pêşîn 2026 (UTC) f3id25r36cmmqxtkkdq9e2dyz941rsh 0 35634 2099124 519895 2026-10-16T10:45:06Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Quds]] hat sererastkirin 2099124 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Quds]] 1nliievuz6wtn0jqh2au90d60tbi5l5 0 48574 2098953 1870617 2026-10-15T18:34:53Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Pêkhateya kloroplastê */ 2098953 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Scheme Chloroplast-ku.svg|thumb|399x399px|Karlêkên fotosentezê di nav kloroplastan de rû didin.]] '''Kloroplast''' (bi înglîzî:''chloroplast'') endamokek taybet e ji bo [[xane]]yên riwek û hin corên protîst (kevzên avê,êglena hwd.) ko tê de karlêkên fotosentezê rû didin. Kloroplast enerjiya ronahiyê dimijîne, bi vê enerjiyê av û karbona dioksîdê bi bendên kîmyayî bi hev re girê dide û awêteyên endamî yên wekî [[glukoz]]ê berhem dike. Ango bi kurtasî, kloroplast enerjiya ronahiyê diguherîne enerjiya kîmyayî.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Pêkhateya kloroplastê == Kloroplast [[endamok]]ek ji koma [[plastîd]]an e. Plastîd ji endamoka proplastîdê diperisin. Xaneyên nû yên riwek û protîstan de proplastîd hene. Li gor erk û pêdiviyên xaneyê, proplastîd diperisin û diguherin bo plastîdan. Sê cor plastîd hene, kloroplast, kromoplast û lêkoplast. Di bin şert û mercên guncav de plastîdek dikare biguhere bo corek plastîda din. Ango dibe ko lêkoplast biguhere bo kloropastê. Gava proplastîd ji aliyê tîrojên ronahiyê ve tên hankirin, diperisin û diguherin bo kloroplastan.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Kloroplast enerjiya ronahiyê bi kar tîne, bi navbeynkariya [[enzîm]]an ji av û karbona dioksîdê awêteyên endamî (bi înglîzî: ''organic compounds'') çêdike û molekulên oksîjenê jî ber dide hawirdora xwe. Hemû beşên kesk ên riwekan; pel, qed û şitilên kesk û mêweyên negihayî, kloroplast lixwe digirin, lê di piraniya riwekan de bo [[fotosentez]]ê cihên sereke pel in. Kloroplast bi gelemperî di xaneyên [[Şane (biyolojî)|şaneya]] mezofîlê ya hundirê pelê de herî pir in. Xaneyek asayî ya mezofîlê bi qasî 30-40 kloroplast lixwe digire.<ref name="Campbell" /> Di hemû zîndewerên xwejîn (berhemhêner) ên navikrasteqîn de fotosentez di endemoka kloroplastê de rû dide. Riwek, kevzên avê (bi înglîzî: ''algae'') û hin corên protîst ên wekî êglena, zîndewerên xwejîn ên navikrasteqîn in ko di xaneyên wan de fotosentez di nav kloroplastê de rû dide.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref>Dibe ko [[kevz]]ek têkxaneyî tenê kloroplastek lixwe bigire, lê xaneyên riwekan (wekî mînak, xaneyêk pelê riwekê) 20 heta 100 kloroplast lixwe digirin. Herwisa dibe ko şert û mercên hawirdorê jî bandor li ser hejmar û qebareya kloroplastan bikin. Wekî mînak, riwek di bin ronahiya geş de hejmara kloroplastên xwe zêde dikin.<ref name="Biology" />[[Wêne:Plagiomnium affine laminazellen.jpeg|thumb|miniatur|Di xaneyên riwekê de komên kloroplastan bi rengê kesk xuya dibin.]]Ji xeynî vakuolên xaneyê, di xaneyên riwek û kevzên avê de kloroplast endamokên herî gir û berçav in. Dirêjiya kloroplastê bi qasî 10 nanometre û stûriya wê jî bi qasî 0.5 heta 2 nanometre ye. Lê şêwe û qebareya kloroplastan di hemû xaneyan de ne yek e.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Kloroplast endamokek bi cotparzûnê dorpêçî ye. Di nav kloroplastê de kîsikên bi şeweyê xepleyî (dîsk) niqûmî ne, ji van pêkhateyan re tê gotin '''tîlakoîd''' (bi înglîzî: ''thylakoid''). Tîlakoîd bi parzûna tîlakoîdê dorpêçî ye.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref>Beşa ko ji aliyê parzûna tîlakoîd ve hatiye dorpêçkirin wekî lumena tîlakoîd tê navkirin. Lumena her tîlakoîdek bi lumana tîlakoîdek din ve girêdayî ye.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref>Ango sê parzûnên kloroplastê hene; parzûna derve, parzûna navî û parzûna tîlakoîd. Parzûna derve ya koroplastê ji bo molekulên sakar û îyonan gelek delînbar e.Herwisa kloroplast sê beşên ji hev cihê jî lixwe digire; valahiya navbera parzûnan, stroma û lumena tîlakoîd. Ev beşan bi eslê xwe ne pêkhateyên vala ne.<ref name="Biochemistry -A Short Course">Tymoczko, J.L., Berg, J.M. and Lubert Stryer (2015) Biochemistry, a short course. New York: W.H. Freeman & Company, A Macmillan Education Imprint. </ref> Loda xepleyên tîlakoîdan wekî granum tê navkirin. Di nav stromayê de koma granuman jî wekî grana tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" />Granum ji bo karlêkên fotosentezê rûberek fireh pêk tînin.<ref name="Biology with Physiology" /> Di nav parzûna tîlakoîdê de li gel zincîra guhaztina elektronan, pîgmentên (boyax) [[klorofîl]]ê jî cih digirin. Klorofîl ronahiyê dimijînin. Enerjiya ji tîrojên ronahiyê ji bo karlêkên fotosentezê bi kar tînin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Karlêkên ronahiyê yên fotosentezê di parzûna tîlakoîdê de rû dide, bi fotofosforîlasyone [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] tê berhemkirin û NADP jî tên kêmkirin bo NADPH-yê.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Başa navbera tîlakoîd û cotparzûnên kloroplastê wekî stroma tê navkirin.<ref name="Essentials of Cell Biology">O'Connor, C. M. & Adams, J. U. Essentials of Cell Biology. Cambridge, MA: NPG Education, 2010</ref> Sitroma dişibe [[sîtoplazma]]yê, [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]], [[rîbozom]], enzîmên ji bo karlêkên fotosentezê, gelek proteîn, danikên xurekê û dilopên çewrî di stromayê de cih digirin.<ref name="Campbell" /> Rîbozomên kloroplastê dişibin rîbozomên xaneyên navikseretayî.<ref name="VILLEE" /> == Di xaneyê de erkên kloroplastê == Li gel berhemanîna ATP-yê, kloroplast hin karên din ên girîng jî dikin. Yek ji van karên wan, bi navbeynkariya tîrojên ronahiyê, ji av û karbona dîoksîdê (CO₂) çêkirina karbohîdratan e. Ev karê klorplastan wekî fotosentez tê navkirin. Herwîsa kloroplast [[Asîda amînî|asîdên amînî,]] asîdên rûnê û pêkhateyên çewriyên parzûnên xwe jî çêdikin. Di kloroplastan de bi kêmkirina nîtrîtê (NO₂^-) bo amonyakê (NH₃₎, nîtrojen tevlî awêteyên endamî dibe ko awêteyên nîtrojenî werin çêkirin.<ref name="Molecular aproch">Cooper GM. The Cell: A Molecular Approach. 2nd edition. Sunderland (MA): Sinauer Associates; 2000. Chloroplasts and Other Plastids. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9905/</ref>[[Wêne:Chloroplast.svg|thumb|399x399px|rast|'''Pêkhateya kloroplastê:'''<br />1. parzûna derve 2. valahiya navbera parzûnan 3. parzûna navî (1+2+3: qalik) 4. stroma (şilemeniya avî) 5. lumena tîlakoîdê (hundirê tîlakoîdê) 6. parzûna tîlakoîdê 7. granum (loda xepleyên tîlakoîdan) 8. tîlakoîd (kîsikê xepleyî) 9. nîşa 10. ribozom 11. ADN-ya kloroplastê 12. plastoglobul (dilopa çewrî) ]]Li gel çêkirina xurekên endamî, di kloroplastan de ji hilweşandina molekulên avê, oksîjen jî peyda dibe û ji xaneyê belavê hewayê dibe. Kloroplast glukozê wekî [[Polîsakkarîd|nîşa]] an jî [[Lîpîd|çewrî]] di stromayê de embar dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL" /> == Pîgmentên kloroplastê == {{Gotara bingehîn|Klorofîl}} Pîgmenta serekî ya di tîlakoîda kloroplastê klorofîl e. Bi gelemperî kloroplast du corên serekî yên klorofîlê lixwe digirin, '''klorofîla a''' û '''klorofîla b'''. Klorofîla a li gor klorofîla b tîrojên ronahiya şîne kêmtir lê yên ronahiya sor pirtir dimijîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Herdu cor klorofîl jî tîrojên ranahiya kesk namijînin, tîrojên ronahiya kesk an ji kloroplastê derbas dibe û belavê hawirdorê dibe an jî tîroj ji rûyê klorofîlê şewq didin. Loma beşên riwekê yên bi kloroplast dewlelemend bi rengê kesk xuya dibin.<ref name="Modern Biology"/> Li gel klorofîlê, kloroplast pîgmentên ko bi rengên zer û porteqalî jî lixwe digirin. Ji van pîgmentan re tê gotin [[karotenoîd]].<ref name="VILLEE" /> Karotenoîd ji bo mîjîna tîrojên ronahiyên ko ji aliyê klorofîlê ve bi têra xwe nayên mijandin, alîkari dikin.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "chloroplast". Encyclopedia Britannica, 22 Jul. 2024, [https://www.britannica.com/science/chloroplast]. Accessed 14 August 2024.</ref> == Bîrdoziya endosîmbiyozê == Peyva sîmbiyoz (bi înglîzî:''symbiosis'') ji du peyven grekî çê bûye. Di zimanê grekî de “'''sym'''” bo wateya “bi hev re” û “'''bios'''” jî ji bo “jiyan” tên bikaranîn. Ango peyva sîmbiyoz, jiyana hevbeş a du zîndeweran destnîşan dike. Di grekî de “'''endo'''” ji bo peyva hundir tê bikaranîn. Heke yek ji du zîndewerên sîmbiyoz di nav zîndewera din de be, vê gavê ev rewş wekî endosîmbiyoz tê navkirin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY">Clark, D. P. (2005). Molecular biology. Elsevier Academic Press.ISBN: 0-12-175551-7 </ref> Li gor bîrdoziya endosîmbiyozê, kloroplast xaneyek navikseretayî (prokaryotî) ya xwejîn (bi înglîzî: ''autotroph'') bû, ji xwe re bi karlêkên fotosentezê xurekên endamî çêdikir. Gava xaneya xwejîn (xaneya pêşengê kloropastê) ji aliyê xaneyêk navikseretayî ya xwenejîn (bi înglîzî: ''heterotroph'') ve hat daqurtandin, xaneya mêvandar, xaneya xwejîn hilneweşand lê ji berhemên wê yê ji karlêkên fotosentezê sûd girt. Bi vî awayê herdu xane jiyanek hevpar avakirin. Ji ber ko kloroplast ji xaneyek navikseretayî peyda bûye, ADN-ya kloroplastê jî bi eslê xwe ADN-ya xaneya navikseretayî ya xwejîn e.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>Di kloroplastê de ADN-yên bi şêweyî bazneyî (xelekî) hene û dişibin ADN-ya bakteriyan.<ref name="Biology" /> Rîbozomên kloroplastê jî hene, ev rîbozoman ji rîbozomên xaneyê cuda ne û dişibin rîbozomên navikseretayiyan. Bi kurtasî, kloroplast dişibe bakteriya fotosentezî (siyanobakterî), beyî ko ji navika xaneyê ferman werbigire, dikare ADN-ya xwe duhende bike û dabeş bibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> == Genoma kloroplastê == Ji ber ko bavanê kloroplast bakteriyek fotosentezî ye, kloroplast xwediyê sîstema bomaweyî ya xwe ye. Madeyên ji bo fotosentezê tên bikaranîn, bi kontrola ADN-ya kloroplastê de tên çêkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Lê hinek [[gen]]ên ko beşên kloroplastê pêk tînin, di [[Navik|navika xaneyê]] de li ser [[Kromozom|kromzoman]] de cih digirin. [[Proteîn]]ên kloroplastê, ji aliyê rîbozomên kloroplastê ve tên çêkirin. Genoma kloroplastê ji molekulên ADN-ya bazneyî (xelekî) pêk tê. ADN-yên kloroplastê proteînên hîston lixwe nagirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref>Di her kloroplastek de bi gelemperî ne yek lê zêdetir kopyayên ADN-yê cih digirin. Genomên klorplastê bi qasî 120 gen lixwe digirin. Bi [[Derbirîna gen|derbirîna]] van genên kloroplastê, [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] û proteînên ji bo derbirîna gen û proteînên bo karlêkên fotosentezê tên çêkirin. ARN-ya rîbozomî (''rRNA''), ARN-ya guhêzer (''tRNA'') û ARN-peyamber (''mRNA'') ên kloroplastê ji aliyê genoma kloroplastê ve tên çêkirin. Bi genoma kloroplastê ji ARN-ya rîbozomî çar cor (23S, 16S, 5S, û 4.5S) û ji ARN-ya guhêzer jî 30 cor ARN tên berhemkirin, ev hejmar ji bo [[Wergeran (biyolojî)|wergerana]] hemû ARN-yên peyamber bes in. Li gel ARN-yan genoma kloroplastê ji bo bi qasî 20 proteînên rîbozomê jî şîfre dide. Herwisa genoma kloroplastê şîfre dide bo çêkirina hinek binebeşên ARN polîmerazê jî. Genoma kloroplastê şîfre dide bi qasî 30 cor proteînan ko beşdarê karlêkên fotosentezê bibin. Kompleksa sîtokrom b6f û [[ATP sentaz]] jî tê de, proteînên pêkhateyên [[fotosîstema I]], [[fotosîstema II]] û yek ji binebeşên rîbuloz bifosfat karboksilaz (bi înglîzî: ''ribulose bisphosphate carboxylase (rubisco)'') ji aliyê ADN-ya kloroplastê ve tên şîfrekirin. <ref name="Molecular aproch" />Dema geşebûna xaneyê de, kloroplast dikarin di nav xaneyê de bi dabeşbûna nîvekî (bi înglîzî: ''binary fission'') pir bibin.<ref name="Biology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Endamok]] 11t6cq3wpoe5zqvv7ui0r0z4k2mm2t0 0 49844 2098944 2043080 2026-10-15T17:20:23Z MikaelF 935 2098944 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{ala|Swêdî}} | çînaser = nivîskar }} '''Reşo Zîlan''' (bi tîpên swêdî: ''Reso Zilan'') (jdb. 1947 li [[Bazîd]], [[Bakurê Kurdistanê]]) mamoste û nivîskarekî [[kurd]]-[[swêdî]] ye. Sala [[1973]]yê çûye Swêdê, li wir bi cih bûye. Di [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] de xebat kiriye.<ref>[[Rizoyê Xerzî]] (2020). "Zarokên xwe mecbûr bikin ku bi kurdî bipeyivin. Xwendina pêşîn divê kurdî be", [[Xwebûn]], 53:2020, r. 4.</ref> == Pirtûk == * Translation of ''Arhuaco Sierra Nevada'', by Bengt Arne Runnerström,Kurdiska kulturförl., 54 pp., Stockholm, 1985. ISBN 91-86146-16-5 * ''Şev baş Alfons Åberg'', Translation of a work by Gunilla Bergström, Kurdiska kulturförl., 24 pp., Stockholm, 1985. ISBN 91-86146-17-3 * ''Bavo, were derve'', Translation of a work by Inger and Lasse Sandberg, Kurdiska kulturförl., 32 pp., Stockholm, 1986. ISBN 91-86146-20-3 * ''Emîl, mîha nîvçe'', Translation of a work by Petra Szabo, Kurdiska kulturförl., 28 pp., Stockholm , 1986. ISBN 91-86146-19-X * ''Kundirê helez'', Translation of a work by Lennart Hellsing, Kurdiska kulturförl., 27 pp., Stockholm , 1986. ISBN 91-86146-18-1 * ''Kela jînê'', Translation of a work by Veronica Leo, Kurdiska kulturförl., 32 pp., Stockholm , 1986. ISBN 91-86146-22-X * ''Sûmiya Zîrek ya hejmar 325'', Translation of a work by [[Astrid Lindgren]], Kurdiska kulturförl., 59 pp., Stockholm , 1986. ISBN 91-86146-21-1 * ''Nebezê li Çiyayê Mazî'', Translation of a work by Jens Ahlbom, Kurdiska kulturförl., 29 pp., Stockholm , 1987. ISBN 91-86146-23-8 * ''Spî û Reş û hemûyên din'', Translation of a work by Inger och Lasse Sandberg, Kurdiska kulturförl., 29 pp., Stockholm , 1987. ISBN 91-86146-24-6 * ''Akin di hembêza welatê nû de : zarokeke penaber vedigêre'', Translation of a work by Binnie Kristal-Andersson, Kurdiska kulturförl., 39 pp., Stockholm , 1989. ISBN 91-86146-27-0 ; 91-86146-28-9 * ''Kino digot: Ka lingê min bicebirîne!'', Translation of a work by Inger and Lasse Sandberg, Kurdiska kulturförl., 32 pp., Stockholm, 1991. ISBN 91-86146-38-6 === Li ser ziman === * ''Svensk-kurdiskt lexikon (nordkurdiska)''(Swedish-North Kurdish Dictionary), Statens institut för läromedel (SIL), 311 pp., Stockholm, 1989. ISBN 91-7688-164-4 * ''Svensk-sydkurdiskt lexikon'' (Swedish-South Kurdish Dictionary), Statens skolverk , 309 pp., Stockholm, 1992, ISBN 91-1-925332-X == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1947]] [[Kategorî:Kurdên Swêdê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Bazîdê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên swêdî]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] hsyg1yfwl1jjbxgqyhdj1r3nz6rza5o 0 55350 2099128 519851 2026-10-16T10:45:46Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Quds]] hat sererastkirin 2099128 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Quds]] 1nliievuz6wtn0jqh2au90d60tbi5l5 0 64172 2099127 628282 2026-10-16T10:45:36Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Quds]] hat sererastkirin 2099127 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Quds]] 1nliievuz6wtn0jqh2au90d60tbi5l5 0 67801 2099096 1922614 2026-10-16T08:23:07Z MikaelF 935 2099096 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Detail of Yalda Tree.jpg|thumb|Şeva Çille dar]] '''Şeva Çille''' an jî '''Şeva Yeldayê''' yek ji cejnên herî kevn ên îraniyan e ku di 21ê kanûna pêşîn de tê pîrozkirin. Ev cejna hevdem ligel [[Şorişa Zivistanê|Şoreşa Zivistanê]] û li şeva herî dirêj a salê ye ku li dû wê dirêjahiya rojan li nîvkada bakûrî ber bi zêdebûnê ve dihere. Şeva Yeldayê yan wek ku [[kurdên Xorasanê]] dibêjin [[Şeva Çêlle]] ji dema rofirrîna (rojavabûn) roja 30'ê meha [[azer]]ê (roja herî dawîn a payîzê û roja dawîn a meha 9'a tavî) û 21'ê kanûnê dest pê dike û heta roverketina (rojhilatin) 1'ê meha dêyê anku 22'ê kanûnê ku yekem roja zivistanê ye didome. Malbatên îranî ji wan kurd bi giştî di Şeva Çêlle da şîveke baş ligel cûreyên mêwe û bi taybet zebeşan amade dikin û vê şevê heya sibê bi şadî û kêfxweşî li xwe sibe dikin. Piştî xwarin û vexwarinê şev bi Şahnamexwanî û xwandina helbestên wek [[Hafizê Şîrazî]] didome. Yên kal û pîr çîrokan dibêjin. == Wateya ''Yelda'' == ''Yelda'' bi eslê xwe peyveke [[sûriyanî]] bi wateya zayîn û jidêbûn e. Ji ber ku sûriyaniyan visan bawer dikirin ku Şeva Yeldayê hevdem ligel jidêbûna [[Îsa Mesîh]] e. Di çanda îraniyan da Yelda anku Şeva Çileyê şeva zayîna mêhr û dilovaniyê ye. Yên rojavayî yelda ligel Noêl li ber hev danîne û romiyan peyva Natalîs ji bo zayînê bi kar anîne. Xisrîstiyaniyên sûriyanî peyva Yeldayê bi xwe ra anîn Îranê û ji demê û bi vir da hema wisan maye. == Çilegir û Çileqiçik == Şeva Çileyê li Îranê bi Şeva Yeldayê tê naskirin. Ji Şeva Çêlle heta 40 şevan anku şeva 1’ê sibatê (10'ê meha 11'an a tavî anku meha [[behmen]]ê) dibêjin ''çellegir'' yan ''çilleya mezin'' ku 40 roj in. Her wiha ji 1’ê sibatê heta 20’ê sibatê (destpêka meha Isfendê, meha 12'an a tavî) wek ''Çelleqiçik'' yan ''çilleya biçûk'' tê gotin. == Şeva Çêlle li ba kurdên Xorasanê == Şeva Çêlle li ba [[kurdên Xorasanê]] jî xwedan girîngiyeke taybet e. Di vê şevê da malbatên ku tezebûkek ji lawê xwe ra xwestine û hîn lawik di destgirtiyê da ye, xelat ji zêr û zîv û cil û bergên bûkê her viha cûreyên xwarinên rojane didin mala bûkê. Navê vê xelatê Şevçellegî ye. Agirpêxistin û lîstika bi êgir yek ji taybetiyên vê şevê ye. "Li vê şeva dirêj û reş Mala we germ, dilê we geş" == Çavkanî == * Berat Qewîendam (xorasan) * [https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A8_%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7 wîkî farsî] == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|seva-yelda|Şeva Yelda}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Çanda farisî]] [[Kategorî:Çanda kurdî]] [[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]] [[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]] 1ppya5nirlspiqulhle00qr51bjr5o1 2099097 2099096 2026-10-16T08:26:49Z MikaelF 935 2099097 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Detail of Yalda Tree.jpg|thumb|Şeva Çille dar]] '''Şeva Çille''' an jî '''Şeva Yeldayê''' yek ji cejnên herî kevn ên îraniyan e ku di 21ê kanûna pêşîn de tê pîrozkirin.<ref>[[Şaswar Mame]] (2020). "Şeva Yelda", [[Xwebûn]], 53:2020, r. 12.</ref> Ev cejna hevdem ligel [[Şorişa Zivistanê|Şoreşa Zivistanê]] û li şeva herî dirêj a salê ye ku li dû wê dirêjahiya rojan li nîvkada bakûrî ber bi zêdebûnê ve dihere. Şeva Yeldayê yan wek ku [[kurdên Xorasanê]] dibêjin [[Şeva Çêlle]] ji dema rofirrîna (rojavabûn) roja 30'ê meha [[azer]]ê (roja herî dawîn a payîzê û roja dawîn a meha 9'a tavî) û 21'ê kanûnê dest pê dike û heta roverketina (rojhilatin) 1'ê meha dêyê anku 22'ê kanûnê ku yekem roja zivistanê ye didome. Malbatên îranî ji wan kurd bi giştî di Şeva Çêlle da şîveke baş ligel cûreyên mêwe û bi taybet zebeşan amade dikin û vê şevê heya sibê bi şadî û kêfxweşî li xwe sibe dikin. Piştî xwarin û vexwarinê şev bi Şahnamexwanî û xwandina helbestên wek [[Hafizê Şîrazî]] didome. Yên kal û pîr çîrokan dibêjin. == Wateya ''Yelda'' == ''Yelda'' bi eslê xwe peyveke [[sûriyanî]] bi wateya zayîn û jidêbûn e. Ji ber ku sûriyaniyan visan bawer dikirin ku Şeva Yeldayê hevdem ligel jidêbûna [[Îsa Mesîh]] e. Di çanda îraniyan da Yelda anku Şeva Çileyê şeva zayîna mêhr û dilovaniyê ye. Yên rojavayî yelda ligel Noêl li ber hev danîne û romiyan peyva Natalîs ji bo zayînê bi kar anîne. Xisrîstiyaniyên sûriyanî peyva Yeldayê bi xwe ra anîn Îranê û ji demê û bi vir da hema wisan maye. == Çilegir û Çileqiçik == Şeva Çileyê li Îranê bi Şeva Yeldayê tê naskirin. Ji Şeva Çêlle heta 40 şevan anku şeva 1’ê sibatê (10'ê meha 11'an a tavî anku meha [[behmen]]ê) dibêjin ''çellegir'' yan ''çilleya mezin'' ku 40 roj in. Her wiha ji 1’ê sibatê heta 20’ê sibatê (destpêka meha Isfendê, meha 12'an a tavî) wek ''Çelleqiçik'' yan ''çilleya biçûk'' tê gotin. == Şeva Çêlle li ba kurdên Xorasanê == Şeva Çêlle li ba [[kurdên Xorasanê]] jî xwedan girîngiyeke taybet e. Di vê şevê da malbatên ku tezebûkek ji lawê xwe ra xwestine û hîn lawik di destgirtiyê da ye, xelat ji zêr û zîv û cil û bergên bûkê her viha cûreyên xwarinên rojane didin mala bûkê. Navê vê xelatê Şevçellegî ye. Agirpêxistin û lîstika bi êgir yek ji taybetiyên vê şevê ye. "Li vê şeva dirêj û reş Mala we germ, dilê we geş" == Çavkanî == * Berat Qewîendam (xorasan) * [https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A8_%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7 wîkî farsî] == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|seva-yelda|Şeva Yelda}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Çanda farisî]] [[Kategorî:Çanda kurdî]] [[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]] [[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]] l2rrt1mk7pgg5vefpb8oovy4yc2fvz5 2099098 2099097 2026-10-16T08:27:17Z MikaelF 935 /* Çavkanî */ 2099098 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Detail of Yalda Tree.jpg|thumb|Şeva Çille dar]] '''Şeva Çille''' an jî '''Şeva Yeldayê''' yek ji cejnên herî kevn ên îraniyan e ku di 21ê kanûna pêşîn de tê pîrozkirin.<ref>[[Şaswar Mame]] (2020). "Şeva Yelda", [[Xwebûn]], 53:2020, r. 12.</ref> Ev cejna hevdem ligel [[Şorişa Zivistanê|Şoreşa Zivistanê]] û li şeva herî dirêj a salê ye ku li dû wê dirêjahiya rojan li nîvkada bakûrî ber bi zêdebûnê ve dihere. Şeva Yeldayê yan wek ku [[kurdên Xorasanê]] dibêjin [[Şeva Çêlle]] ji dema rofirrîna (rojavabûn) roja 30'ê meha [[azer]]ê (roja herî dawîn a payîzê û roja dawîn a meha 9'a tavî) û 21'ê kanûnê dest pê dike û heta roverketina (rojhilatin) 1'ê meha dêyê anku 22'ê kanûnê ku yekem roja zivistanê ye didome. Malbatên îranî ji wan kurd bi giştî di Şeva Çêlle da şîveke baş ligel cûreyên mêwe û bi taybet zebeşan amade dikin û vê şevê heya sibê bi şadî û kêfxweşî li xwe sibe dikin. Piştî xwarin û vexwarinê şev bi Şahnamexwanî û xwandina helbestên wek [[Hafizê Şîrazî]] didome. Yên kal û pîr çîrokan dibêjin. == Wateya ''Yelda'' == ''Yelda'' bi eslê xwe peyveke [[sûriyanî]] bi wateya zayîn û jidêbûn e. Ji ber ku sûriyaniyan visan bawer dikirin ku Şeva Yeldayê hevdem ligel jidêbûna [[Îsa Mesîh]] e. Di çanda îraniyan da Yelda anku Şeva Çileyê şeva zayîna mêhr û dilovaniyê ye. Yên rojavayî yelda ligel Noêl li ber hev danîne û romiyan peyva Natalîs ji bo zayînê bi kar anîne. Xisrîstiyaniyên sûriyanî peyva Yeldayê bi xwe ra anîn Îranê û ji demê û bi vir da hema wisan maye. == Çilegir û Çileqiçik == Şeva Çileyê li Îranê bi Şeva Yeldayê tê naskirin. Ji Şeva Çêlle heta 40 şevan anku şeva 1’ê sibatê (10'ê meha 11'an a tavî anku meha [[behmen]]ê) dibêjin ''çellegir'' yan ''çilleya mezin'' ku 40 roj in. Her wiha ji 1’ê sibatê heta 20’ê sibatê (destpêka meha Isfendê, meha 12'an a tavî) wek ''Çelleqiçik'' yan ''çilleya biçûk'' tê gotin. == Şeva Çêlle li ba kurdên Xorasanê == Şeva Çêlle li ba [[kurdên Xorasanê]] jî xwedan girîngiyeke taybet e. Di vê şevê da malbatên ku tezebûkek ji lawê xwe ra xwestine û hîn lawik di destgirtiyê da ye, xelat ji zêr û zîv û cil û bergên bûkê her viha cûreyên xwarinên rojane didin mala bûkê. Navê vê xelatê Şevçellegî ye. Agirpêxistin û lîstika bi êgir yek ji taybetiyên vê şevê ye. "Li vê şeva dirêj û reş Mala we germ, dilê we geş" {{Çk}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|seva-yelda|Şeva Yelda}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Çanda farisî]] [[Kategorî:Çanda kurdî]] [[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]] [[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]] hkhy7y6wshy1e64gcytga2m3v8pxb8o 0 73418 2098937 1958747 2026-10-15T15:29:17Z Biyolojiyabikurdi 31567 2098937 wikitext text/x-wiki '''Fotosentez''' (bi înglîzî: ''photosynthesis'') di riwek, hin corên protîst û hin bakteriyan de kiryara guhertina enerjiya ronahiyê bo enerjiya kîmyayî ya ko di karbohîdrat an jî di awêteyên endamî de tê embarkirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi çavkaniyek enerjiyê û [[xurek]] heye. Ji bo çalakiyên [[xane]]yê yên wekî çêkirina [[proteîn]]an, guhaztina çalak, [[dabeşbûna xaneyê]], girjbûna rîşalên masûlkeyan, çêkirina [[endamok]]an û hwd, xane enerjî bi kar tînin. Enerjiya serekî ya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] ye. Xane ATP-yê bi [[henaseya xaneyê]], ji xurekên endamî bi dest dixe. Ango pêdiviya hemû zîndeweran bi xurekên endamî heye. Ajal xurekên xwe bi xwarina riwek an jî ajalên din dabîn dikin. Lê riwek xurekên xwe yên endamî bi fotosentezê çêdikin. Riwek di xaneyên xwe de [[Şebenga ronahiya bînraw|enerjiya ronahiyê]] diguherînin bo enerjiya kîmyayî û di bendên kîmyayî yên awêteyên endamî de embar dikin. Berhema pêşîn a fotosentezê [[karbohîdrat]]ek sêkarbonî ye, lê riwek ji wê karbohîdratê gelek corên karbohîdratên din, proteîn û [[Lîpîd|çewrî]] jî berhem dikin. Bi kurtî, riwek bi karlêkên fotosentezê, CO₂-yê û H₂O-yê di [[kloroplast]]ên xwe de bi enerjiya ronahiyê û [[enzîm]]ên taybet diguherîne bo awêteya endamî.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> == Zîndewerên xwejîn == Zîndewerên ko xurekên xwe yên endamî ji molekulên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên xwejîn (bi înglîzî:''autotroph'') tên navkirin. Di jingehê de '''zîndewerên xwejîn''' xeleka yekemîn a zincîra xurekê ye. Zîndewerên xwejîn du cor in, hinek zîndewer bo çêkirina xurekên endamî, enerjiya ronahiyê bi kar tînin ango fotosentezê pêk tînin. Ji wan zîndeweran re tê gotin zîndewerên '''ronahiyexwejîn''' (bi înglîzî: ''photoautotroph'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> Riwek, hin corên protîstan (kevzên avê, êglena hwd.) û hin corên bakteriyan, zîndewerên ronahiyexwejîn in.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Hin zîndewerên xwejîn jî bi rêçeya [[kemosentez]]ê, bi karlêkên oksandinê, ji awêteyên wekî hîdrojen sulfîd (H₂S), metan (CH₄) û amonyumê( [NH₄]⁺ ) enerjî bi dest dixin, bi vê enerjiyê CO₂-yê diguherînin bo xurekên endamî. Ji van zîndeweran re te gotin zîndewerên '''kîmîkexwejîn''' (bi înglîzî: ''chemoautotroph''). Ango ji bo zîndewerên kîmîkexwejîn, çavakaniya enerjiyê bo çêkirina xurek, ne enerjiya ronahiyê, lê enerjiya kîmyayî ye. Hin corên [[bakterî]] û arkebakterî zîndewerên kîmîkexwejîn in.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> Riwek û hemû xwejînên din dikarin ji bo xwe ji madeyên neendamî, hemû awêteyên endamî yên wekî karbohîdrat, çewrî, proteîn û [[Asîda deoksîrîbonukleyî|asîdên nukleyî]] berhem bikin. Ji bo çêkirina van awêteyan, riwek ji [[atmosfer]]ê CO₂, ji axê jî H₂O û mîneral werdigirin. Ango ji bo bidestxistina enerjiyê pêdiviya zîndewerên xwejîn, bi xwarina xurekên endamî tune. Zîndewerên xwejîn ji hawirdora xwe xurekên endamî wernagirin. Madeyên endamî yên bi fotosentezê berhem tînin, di xaneyên xwe de ji bo bidestxistina enerjiyê wekî xurek bi kar tînin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> == Zîndewerên xwenejîn == Berevajî xwejînan, zîndewerên wekî mirov, ajal, [[Kuvark|karok]], hin corên protîst û bakteriyan, xwenejîn in (bi înglîzî: ''heterotroph'').<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Zîndewerên xwenejîn nikarin xurekên xwe ji madeyên neendamî berhem bikin. Loma divê van zîndeweran xwarinin xwe bi awayekî berdest ji hawirdora xwe werbigirin. Ango hebûna zîndewerên xwenejîn, bi hebûn û çalakiyên zîndewerên xwejîn ve girêdayî ye. Loma zîndewerên xwejîn wekî berhemhêner tên navkirin. Zîndewerên xwenejîn jî wekî bikarhêner (bi înglîzî: ''consumer'') tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology" />Zîndewerên xwenejîn, xurekên xwe ji zîndewerên xwejîn û zîndewerên xwenejîn dabîn dikin. Bi karlêkên fotosentezê li gel awêteyên endamî oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe. Loma ji bo dabînkirina xurek û oksîjenê, pêdiviya zîndewerên xwenejîn bi zîndewerên ronahiyexwejîn ve heye.<ref name="Campbell" /> == Girîngiya fotosentezê == [[Wêne:Hevkêşeya gelemperî ya fotosentezê ku.png|center|frameless|790x790px]]Jiyan li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|erdê]] enerjiya xwe ji [[Roj (stêrk)|rojê]] werdigire.Hema di hemû jîngehan de çavkaniya enerjiyê, ronahî û tîna [[Roj (stêrk)|rojê]] (tav) ye. Enerjiya ronahiyê ji rojê bi rêwitiyek 150 mîlyon kîlometreyî digihîje ser rûyê erdê. Di kloroplastên riwekan de enerjiya ronahiyê tê guhertin bo enerjiya kîmyayî ya di nav xurekên endamî.<ref name="Campbell" /> Fotosentez di xaneyên riwek, kevzên avê, hin protîst û hin bakteriyan de rû dide. Zîndewerên ko bi karlêkên fotosentezê an jî bi karlêkên kemosentezê ji molekulên neendamî , awêteyên endamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhêner (bi înglîzî: ''producer'') tên navkirin. Zîndewerên ronahiyexwejîn û yên kîmîkexwejîn, zîndewerên berhemhêner in. Hebûna hemû zindewerên jingehê rasterast bi hebûn û çalakiyên zîndewerên berhemhêner ve girêdayî ye. Riwek bi pêkanîna fotosentezê, enerjya ronahiyê ya rojê, diguherînin bo enerjiya kîmyayî û enerjiya kîmyayî jî ji bo çêkirina xurekên endamî yên bi şêweyê karbohîdrat xerc dikin. Karbohîdrata bi fotosentezê hatiye berhemanîn, ji bo riwek û zîndewerên xwenejîn çavkaniya awêteyên endamî û enerjiyê ye.<ref name="Fundamentals of Biochemistry"> Fundamentals of Biochemistry L I F E AT TH E M O L E C U L A R L E V E L. : Voet D.,Voet G.,Pratt C. • John Wiley & Sons, Inc. ISBN-13: 978-0470-54784-7 </ref>Ango riwek ji karbohîdratan, ji bo xwe, hemû corên awêteyên endamî çêdikin, an jî karbohîdratan hildiweşînin bo berhemkirina ATP-yê. Gava zîndewerên xwenejîn riwekan wekî xurek dixwin, ev awêteyên endamî derbasî xaneyên wan dibe û li wir ji bo çêkirina ATP-yan an jî ji bo geşebûna xaneyê tên bikaranîn. Ji bo fotosentezê, li gel enerjiya ronahiyê, pêdiviya riwekan bi CO₂, H₂O û [[klorofîl]]ê jî heye. Riwek CO₂-ya atamosferê bi [[stoma]]yên xwe digire nav [[pel]]ên xwe, H₂O-yê jî bi regên xwe ji axê dimijîne.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Heke ne ji fotosentezê ba, di atmosferê de oksîjen berhev nedibû û ji bo [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] derfet çênedibû.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ji ber ko bi fotosentezê enerjiya ronahiyê di bendên kîmyayî yên awêteyên endamî de tê embarkirin, ji bo herika enerjiyê di navbera zindewerên jingehê de, gava yekemîn fotosentez e. Berhemên fotosentezê ne tenê ji bo berhemkirina enerjiyê lê wekî yekeyên pêkhateya xaneyê jî tên bikaranîn.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> CO2-ya atmosferê bi karlêkên fotosentezê di pêkhateya awêteyên endamî de tê çespandin, di heman karlêkan de oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe. Oksîjena atmosferê ji bo bahenaseya xaneyê tê bikaranîn. Di karlêkên [[henaseya xaneyê]] de oksîjena atmosferê û awêteya endamî tên bikaranîn, CO₂ jî wekî madeya paşmayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe.Ango rêjeya oksîjen û CO₂-ya atmosferê bi karlêkên fotosentezê tên hevsengkirin.<ref name="VILLEE" /> Heke li ser rûye erdê karlêkên fotosentezê rawestin, awêteyên endamî û xurek wê roj bi roj kêm bibin. Ji ber kembûn an jî tinebûna xurekan, ji bilî zîndewerên kemosentezî, hema hemû zindewer wê ji ber birçîbûn û kêmoksîjeniyê bimirin. Wisa tê texmînkirin ko heke fotosentez raweste, wê ji bilî hin corên bakteriyan, nifşa hemû zîndeweran di 25 salan de biqele.<ref name="Biochemistry -A Short Course">Tymoczko, J.L., Berg, J.M. and Lubert Stryer (2015) Biochemistry, a short course. New York: W.H. Freeman & Company, A Macmillan Education Imprint. </ref> == Fotosenteza neoksîjenî == Du corên fotosentezê heye. Fotosenteza oksîjenî û fotosenteza neoksîjenî. Di karlêkên fotosenteza oksîjenî de CO₂ û H₂O bi enerjiya ronahiyê tên guhartin bo karbohîdrat û oksîjenê. Fotosenteza oksîjenî, ya herî belavbûyî ye. Loma gava peyva fotosentezê tê bikaranîn, mabest fotosenteza oksîjenî ye. Lê di hin corên bakteriyan de fotosenteza neoksîjenî rû dide. Jorecîhana (bi înglîzî: ''domain'') bakteriyan de fotosenteza oksîjenî tenê di liqa (bi înglîzî: ''phylum'') siyanobakteriyan ve (bi înglîzî:''cyanobacteria'') sinordar e. Lê fotosenteza neoksîjenî di nav çendan liqên bakteriyan de bi berfirehî belavî ye. Bakteriyên binefşî (bi înglîzî: ''purple bacteria''), bakteriyên sulfur ên kesk (bi înglîzî: ''green sulfur bacteria'') mînak in bo bakteriyên fotosenteza neoksîjenî. Bakteriyên fotosenteza neoksîjenî avê wekî çavkaniya elektronan bi kar nayînin, ango fotosenteza van bakteriyan de av nayê oksandin. Li dewsa avê sulfîd, hîdrojen an jî substradên endamî tên oksandin û elektron berdidin. Ji ber ko [[Fotolîz|fotolîza avê]] rû nade, di fotosenteza neoksîjenî de oksîjen wekî madeya bermayî nayê berdan.<ref>Hanada S. Anoxygenic Photosynthesis -A Photochemical Reaction That Does Not Contribute to Oxygen Reproduction. Microbes Environ. 2016;31(1):1-3. doi: 10.1264/jsme2.ME3101rh. PMID: 27021204; PMCID: PMC4791109.</ref> Bakteriyên sulfurê yên fotosenteza neoksîjenî di çespandina karbonê bi awêteyek endamî de, enerjiya ronahiyê bi kar tînin. Bi gelemperî H₂S wekî çavkaniya elektronan tê oksandin. Sulfur (S) wekî madeya bermayî tê berdan.<ref>A. Camacho,Sulfur Bacteria, Gene E. Likens, Encyclopedia of Inland Waters, Academic Press,2009,Pages 261-278,<nowiki>ISBN 9780123706263</nowiki>, [[doi:10.1016/B978-012370626-3.00128-9|[1]]]</ref> '''<big>6CO₂ + 12 H₂S + enerjiya ronahiyê → C₆H₁₂O₆ + 12S + 6H₂O</big>''' Zîndewerên ronahiyexwejîn ên ko bi fotosenteza neoksîjenî awêteyên endamî çêdikin, bi taybetî ji bo jingehên bi ronahiya qels de bijîn hatine guncandin. Di van zîndeweran de pîgmentên taybet hene. Ronahiyexwejînên neoksîjenî bi alîkariya van pîgmentan ronahiyên ko ji aliyê ronahiyexwejînên oksîjenî ve nayên mijandin jî dimijînin.<ref>Van Gemerden, H. & Mas, J. in ''Anoxygenic Photosynthetic Bacteria'' (eds Blankenship, R. E., Madigan, M. T. & Bauer, C. E.) 49–85 (Springer-Verlag, Springer Nature Switzerland AG 1995)</ref> == Kloroplast == {{Gotara bingehîn|Kloroplast}}[[Wêne:Scheme Chloroplast-ku.svg|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Scheme%20Chloroplast-ku.svg|thumb|401x401px|Hemû beşên kesk ên riwekan; pel, qed û şitilên kesk û mêweyên negihayî, kloroplast lixwe digirin, lê di piraniya riwekan de bo fotosentezê cihên sereke pel in.]] Kloroplast endamokek taybet e ji bo xaneyên riwek û hin corên protîstan (kevzên avê,êglena hwd.) ko tê de karlêkên fotosentezê rû didin. Ango bi kurtasî, guherîna enerjiya ronahiyê bo enerjiya kîmyayî di kloroplastan de rû dide.<ref name="Campbell" /> Hemû beşên kesk ên riwekan; pel, qed û şitilên kesk û mêweyên negihayî, kloroplast lixwe digirin, lê di piraniya riwekan de bo fotosentezê cihên sereke pel in. Kloroplast bi gelemperî di xaneyên şaneya mezofîlê ya hundirê pelê de herî pir in. Xaneyek asayî ya mezofîlê bi qasî 30-40 kloroplast lixwe digire.<ref name="Campbell" /> Kloroplast endamokek bi cotparzûnê dorpêçî ye. Di nav kloroplastê de kîsikên bi şeweyê xepleyî (dîsk) niqûmî ne, ji van pêkhateyan re tê gotin tîlakoîd. Tîlakoîd bi parzûna tîlakoîdê dorpêçî ye.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Karlêkên ronahiyê yên fotosentezê li vir rû didin. Valahiya navbera parzûna navî û parzûna tîlakoîdê, wekî sroma tê navkirin. Karlêkên nejêrdestê ronahiyê di stromayê de pêk tên. Di karlêkên fotosentezê de kloroplast wekî amûrek fotoelektrîkê kar dikin. Kloroplast bi navbeynkariya klorofîlan tîrojên ronahiyê dimijînin, elktron han dikin û elektronan dişînin guhêzeran.<ref name="McGraw-Hill" />Herwîsa kloroplast, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], asîdên rûnê û pêkhateyên çewriyên parzûnên xwe jî çêdikin. Kloroplast [[glukoz]]ê wekî nîşa an jî çewrî di stromayê de embar dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> == Pîgmentên kloroplastê == {{Gotara bingehîn|Klorofîl}} Pîgmenta serekî ya di tîlakoîda kloroplastê, klorofîl e. Bi gelemperî kloroplast du corên serekî yên klorofîlê lixwe digirin, klorofîla a û klorofîla b. Klorofîla a li gor klorofîla b tîrojên ronahiya şîne kêmtir lê yên ronahiya sor pirtir dimijîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Herdu cor klorofîl jî tîrojên ranahiya kesk namijînin, tîrojên ronahiya kesk an ji kloroplastê derbas dibe û belavê hawirdorê dibe an jî tîroj ji rûyê klorofîlê şewq didin. Loma beşên riwekê yên bi kloroplast dewlelemend bi rengê kesk xuya dibin.<ref name="Modern Biology" /> Li gel klorofîlê, kloroplast pîgmentên ko bi rengên zer û porteqalî jî lixwe digirin. Ji van pîgmentan re tê gotin [[karotenoîd]].<ref name="VILLEE" /> Karotenoîd ji bo mîjîna tîrojên ronahiyên ko ji aliyê klorofîlê ve bi têra xwe nayên mijandin, alîkari dikin.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "chloroplast". ''Encyclopedia Britannica'', 22 Jul. 2024, [https://www.britannica.com/science/chloroplast <nowiki>[2]</nowiki>] Accessed 14 August 2024.</ref> == Karlêkên jêrdestê ronahiyê (Karlêkên ronahiyê) == Fotosenteza oksîjenî ji du beşen serekî pêk tê; karlêkên jêrdestê ronahiyê û karlêkên nejêrdestê ronahiyê Ji bo mijîna ronahiyê û bikaranîna enerjiya ronahiyê bo çêkirna [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] û NADPH-yan ronahî pêwist e, loma karlêkên vê beşa fotosentezê wekî karlêkên ronahiyê an jî '''karlêkên jêrdestê ronahiyê''' (bi înglîzî: ''light reactions''-''light dependent reactions'') tên navkirin. Çar qonaxên serekî yên karlêkên ronahiyê heye; mijîna ronahiyê, fotolîza avê, guhaztina elektronan û fotofosforîlasyon. === Mijîna fotona ronahiyê === {{Gotara bingehîn|Fotosîstem}} Guherîna enerjiyê di fotosîsteman de rû dide. [[Fotosîstem]] di parzûna tîlakoîdê de cih digirin. Her yek ji fotosîstemek ji kompleksa antenê û ji navenda karlêkê pêk tê. Kompleksa antenê ji 300-400 molekulên klorîfla a û klorofîla b, karotenoîd û proteînan pêk tê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hemû zîndewerên ko bi fotosentezê oksîjen çêdikin, ango fotosenteza oksîjenî pêk tînin, di karlêkên fotosentezê de ji bo wergirtin û mijîna tîrojên ronahiyê du cor fotosîstem bi kar tînin, fotosîstema I û fotosîstema II. Zîndewerên wekî bakteriyên hîdrojen sulfurê, tenê yek fotosîstemek lixwe digirin û di fotosenteza wan de oksîjen peyda nabe.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry">David L. NelsonMichael M. Cox(2013). Lehninger Principles of Biochemistry. : W. H. FREEMAN AND COMPANY • New York ISBN-13: 978-1-4641-0962-1 </ref>Her fotosîstemek ji navenda karlêkê û kompleksa antênê ya ji bo mijîna fotonan pêk tê. Ev herdu beşên fotosîstemê di kloroplastê de bi hev re kar dikin û enerjiya ronahiyê diguherînin bo enerjiya kîmyayî.<ref name="Campbell" /> Fotosîstema I ji ber ko pîgmentên wê herî zêde ronahiyên bi dirêjiya pêlê 700 nanometreyê dimijînîn wekî P700 tê nîşankirin (Pîgmenta 700). Herwisa fotosîstema II jî herî zêde ronahiyên ko dirêjiya pêlê wan 680 nanometre ne baş dimijîne û wekî P680 tê nîşankirin. Pîgmentên kompleksa antenê ronahiyê dimijînin, enerjiya ronahiyê ber bi navenda karlêkê dişînin.<ref name="Biochemistry -A Short Course" />Di navenda karlêkê de elektrona hanbûyî atoma pîgmentê diterikîne û ji aliyê wergirê elektronê ya yekemîn a zîncîra guhaztina elektronan ve tê wergirtin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> === Fotolîza avê === {{Gotara bingehîn|Fotolîz}}[[Wêne:Fotolîza avê ku.png|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Fotol%C3%AEza%20av%C3%AA%20ku.png|thumb|375x375px|Encama herî giring a fotolîza avê ev ko, bi vê karlêkê oksîjena atmosferê tê dabînkirin.]] Riwek, hin protîst û siyanobakterî ji bo dabînkirina elektronan, molekula avê bi kar tînin. Bi navbeynkariya enerjiya ronahiyê, hilweşandina avê wekî fotolîz tê navkirin. Di karlêkên fotolîzê de oksîjen wekî gaza bermayî peyda dibe, loma ji vê fotosentezê re tê gotin “fotosenteza oksîjenî”. Ango di fotosenteza oksîjenî de çavkaniya elektronan av e. Av bi navbeynkariya enzîma oksandina avê (enzîma hilweşînerê avê) ve tê hilweşandin. '''<big>2H₂O + 2NADP⁺ + 8 foton O₂ + 2NADPH + 2H⁺</big>'''[[Wêne:Karlêkên ronahiyê ku.png|thumb|366x366px|Di karlêkên ronahiyê de herika elektronan, ji avê elektronan dikişîne, elektron heta NADPH-yê tên guhaztin.]]Elektronên avê ji aliyê fotosîstema II ve tên wergirtin.Protonên avê ji bo çêkirina NADPH û ATP-yê tên bikaranîn. NADPH û [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] jî ji bo çêkirina xurek, di karlêkên neronahiyê yên fotosentezê de tên xerckirin. Elektronên avê ji fotosîstema II ber bi fotosîstema I ve bi navbeynkariya zincîra guhaztina elektronan ve tên guhaztin.<ref name="VILLEE" />Hinek ji enerjiya elektronên hanbûyî ji bo pompekirina protonên nav stromayê tê xerckirin û proton derbasî nav tîlakoîdê dibin. Encama herî giring a fotolîza avê ev ko, bi vê karlêkê oksîjena atmosferê tê dabînkirin. === Herika elektronan li ser zincîra guhaztina elektronan === Di karlêkên ronahiyê de herika elektronan, ji avê elektronan dikişîne, elektron heta NADPH-yê tên guhaztin. Enerjiya potenasiyel a elektronên avê di destpêkê de di asta asayî de ye, lê di NADPH-yê de asta enerjiya elektronan bilind e.<ref name="Campbell" /> Elektrona hanbûyî di zincîra guhaztina elektronan de, bi karlêkên oksandin û kêmkirinê ji molekulek ber bi molekula din ve tên guhaztin, molekulên zincîrê hinek enerjiya elektronê ji bo pompekirina protonan bi kar tînin.<ref name="McGraw-Hill" /> Gava elektron di kompleksa sîtokrom ''b6f'' de diherkin, di parzûna tîlakoîdê de proton ji stromayê ber bi lumena tîlokoîdê tên şandin. Ev rewş di lumena tîlakoîde de gradyana karokîmyayî ya protonan çêdike. Enerjiya ji gradyana protonan, di ATP sentazê de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry" /> Rêçeya elektronan di fotofosforîlasyona xêzî ya riwekan de; '''<small>H₂O → Fotosîstema II → plastokîonol → cyt ''b6f'' → plastosiyanîn → Fotosîstema I → Ferredoksîn → NADP⁺ reduktaz→ NADPH</small>''' [[Wêne:Thylakoid membrane 3 ku.svg|thumb|361x361px|Gava elektron di kompleksa sîtokrom ''b6f'' de diherkin, di parzûna tîlakoîdê de proton ji stromayê ber bi lumena tîlokoîdê tên şandin.]] ==== Kêmkirina NADP⁺ bo NADPH-yê ==== Nîkotînamîd adenîn dînukleotîd fosfat (NADP) ''(nicotinamide adenine dinucleotide phosphate(NADP)'' koenzîmek taybet e ji bo karlêkên oksandin û kêmkirinê. NADP⁺ di karlêkên jêrdestê ronahiyê de tê kêmkirin û wekî NADPH tê nîşankirin. Elektronên hanbûyî yên ji wergira elektronê ya yekemîn a fotosîstema I-ê bi navbeynkariya proteîna ferredoksînê, derbasî zincîra guhaztina elektronan a duyem dibin. Enzîma NADP⁺ reduktaz guhaztina elektronan a ji ferredoksînê bo NADP⁺ -yê çalak dike. Ji bo kêmkirina NADP⁺-yê bo NADPH-yê, pêdivî bi du elektron û protonek heye. NADP+ ji ferredoksînê elektronên hanbûyî yên fotosîstema I-ê werdigire.<ref name="Campbell" /> == Fotofosforîlasyon == {{Gotara bingehîn|Fotofosforîlasyon}}[[Wêne:Light reaction cyclic & linear flow ku.png|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Light%20reaction%20cyclic%20&%20linear%20flow%20ku.png|thumb|400x400px|Hêza handerê protonan di ATP sentazên kloroplastan de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.]] Di karlêkên fotosentezê de bi navbeynkariya enerjiya ronahiyê, bi ADP-yê ve girêdana fosfatê û çêkirina ATP-yê wekî fotofosforîlasyon tê navkirin. Encama herî girîng a herika elektronan a ji avê ber bi NADP⁺-yê, avakirina gradyana protonan e.<ref name="Biochemistry -A Short Course" /> Hinek ji enerjiya elektronan ji bo pompekirina protonan tê xerckirin. Proton ji stromayê di parzûna tîlakoîdê de ber bi lumena tîlakoîdê tên pompekirin. Parzûna tîlakoîdê ji bo protonan nedelînbar (bi înglîzî: ''impermeable'') e. Ji ber pompekirina protonan, li aliyekî parzûnê de xestiya îyonên hîdrojenê li gor aliyê din zêdetir dibe. Proton meyl dikin ko ber bi stromayê ve biherikin ev meyla herikê wekî gradyana xestiyê (bi înglîzî: ''concentration gradient'') tê navkirin. Di nav tîlakoîde berhevbûna protonan, bargeya tîlakoîdê li gor stromayê, ber bi pozîtîvê diguherîne, loma li seranserê parzûna tîlakoîdê de potansiyela elektrîkê ava dibe. Ev rewş wekî gradyana karebayî (bi înglîzî:''electrical gradient'') tê navkirin. Gradyana karebayî jî protonan han dike ko ber bi stromayê ve biherikin. Ji ber gradyana karabeyî û gradyana xestiyê, meyla herika protonan,wekî hêza handerê protonan (bi înglîzî:''proton motive force'') tê navkirin. Hêza handerê protonan di ATP sentazên kloroplastan de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.<ref name="Biochemistry"> Biochemistry. : Rawn, J.D. (1989) Biochemistry. Burlington, NC: Neil Patterson Publishers, Carolina Biological Supply Company. ISBN- 0-89278-400-8 </ref>Sîtokrom b6f û [[ATP sentaz]] bi hev re kar dikin bo berhemkirina ATP-yê. Di zîncîra guhaztina elektronan de rêçeya herikê ya elektrona hanbûyî dibe ko bi awayekî çerxî an jî neçerxî (xêzî) be. Bi herdu rêçeyan jî ATP tê berhemkirin,loma fotofosforîlasyon bi du awayê rû dide; fotofosforîlasyona çerxî û fotofosforîlasyona neçerxî (xêzî).<ref name="OpenStax, Biology" /> == Karlêkên nejêrdestê ronahiyê (Karlêkên neronahiyê) == Di dawiya karlêkên jêrdestê ronahiyê de ATP û NADPH wekî berhemên karlekan peyda dibin. Di karlêkên nejêrdestê ronahiyê de, bi enerjiya ATP-yê, elektron û hîdrojenên NADPH-yê û karbon û oksîjenên karbona dîoksîdê, ji bo çêkirina karbohîdrat û awêteyên endamî tên bikaranîn.<ref name="Concepts and Applications" />Ji bo karlêkên jêrdestê ronahiyê, ronahî pêwist e, lê ji bo karlêkên nejêrdestê ronahiyê, pêdiviya rasterast bi ronahiyê nîn e. === Çerxa Calvin === [[Wêne:Çerxa Calvin ku.png|thumb|400x400px|Di çerxê de bo çespandina molekulek CO₂, her carê 2 NADPH û 3 ATP tên xerckirin,]]{{Gotara bingehîn|Çerxa Calvin}} Çerxa Calvin (bi înglîzî: ''Calvin cycle''), di karlêkên nejêrdestê ronahiyê de rêçeyek çerxî ya kîmyayazîndeyî (bi înglîzî: ''biochemical'') ye ko bi berhemanîna karbohîdrata sêkarbonî encam dide.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Çerxa Calvin di riwek û kevzên avê de di stromaya kloroplastan de rû dide, di siyanobakteriyan de karlêkên çerxa Calvin di nav sîtoplazmayê de pêk tên.<ref name="Biology" /> Di çerxa Calvin de, ATP wekî çavkaniya enerjiyê tên xerckirin û NADPH jî bo kêmkirinê tên bikaranîn ko elektronên bi enerjiya bilind ji bo çêkirina karbohîdrat werin xerckirin. Karbon bi şeweyê karbona dîoksîd tevlê çerxa Calvin dibe û bi şêweyê şekir (awêteya endamî) çerxê diterikîne.<ref name="Campbell" /> Berhema pêşîn a çerxa Calvîn awêteyek sêkarbonî ya bi navê glîseraldehîd 3-fosfat, bi kurtî G3P ye. (bi înglîzî: ''glyceraldehyde 3-phosphate (G3P)''). Ji bo berhemanîna molekulek G3P-ê divê karlêkên çerxa Calvîn sê caran rû bidin ko sê molekulên karbona dîoksîdê werin girêdan.<ref name="Campbell" /> Di çerxê de bo çespandina molekulek CO₂, her carê 2 NADPH û 3 ATP tên xerckirin. Di qonaxa [[Çespandina karbonê bi rêçeya C4|çespandina karbonê]] de, karbona dîoksîd tevlê rîbuloza bisfosfatî (RuBP) dibe. Enzîma RuBisCO vê karlêkê han dike. Wateya çespandina karbonê ev e ko, karbona di pêkhateya awêteya neendamî, ji atmosferê tê girtin û bi molekulek endamî ve tê girêdan. Ji bo berhemanîna molekulek G3P-yê, çerxa Calvin sê caran rû dide, 9 molekulên ATP-yê û 6 NADPH tên xerckirin. Di karlêkên ronahiyê dê ATP û NADPH cardin tên çêkirin. Awêteyên endamî yên wekî glukoz, nîşa, asîdên çewrî, [[Asîda amînî|asîdên amînî]] bi rêçeyên metabolî ji G3P tên çêkirin.<ref name="Modern Biology" /> Ji bo berhemanîna molekulek glukozê çerxa Calvin 6 caran rû dide. Ji bo karlêkan, 6 molekul karbona dîoksîd wekî çavkaniya karbon û oksîjenên nav karbohîdratan tê xerckirin. Ji karlêkên ronahiyê 18 ATP û 12 NADPH tên bikaranîn.<ref name="Biochemistry -A Short Course" /> '''<big>12 NADPH + 18 ATP + 6 CO₂ C₆H₁₂O₆ + 12 NADP⁺ + 18 ADP + 18 P_i + 6 H₂O</big>''' Riwekên ji bo çespandina karbonê rasterast çerxa Calvin bi kar tînin, wekî riwekên C₃ tên navkirin. Li ser rûyê erdê, herî zêde ji riwekên C₃ heye. Di riwekên C₃ de bi girêdana CO₂ û RuBP, awêteyek xweragir a sêkarbonî (3-fosfoglîserat) çê dibe, loma ji van riwekan re tê gotin riwekên riwekên C₃.<ref name="Fundamentals of Biochemistry" /> Di fotosenteza riwekên C₃ de, çerxa C₃ bi gelemperî di xaneyên mezofîlê de rû dide. Karbona dioksîd bi hankirina RuBisCo tê çespandin û tevlê çerxa Calvin dibe. Bi rêzekarlêkên enzîmî, CO₂ ji bo çêkirina karbohîdratan tê bikaranîn.<ref>Osmond CB, Grace SC.. Perspectives on photoinhibition and photorespiration in the field: quintessential inefficiencies of the light and dark reactions of photosynthesis? J Exp Bot. 1995;46:1351–7. doi: 10.1093/jxb/46.special_issue.1351</ref> == Ronahiyehenase == {{Gotara bingehîn|Ronahiyehenase}} Ronahiyehenase (bi înglîzî: ''photorespiration''), di riwekan de rêçeyek metabolî ye ko di ronahiyê de rû dide, enzîma RuBisCO li dewsa karbona dîoksîdê , oksîjenê bi rîbuloza bîsfosfatî (RuBP) ve girê dide.<ref>photorespiration ." A Dictionary of Biology. . Encyclopedia.com. 16 Oct. 2024 [https://www.encyclopedia.com <nowiki>[3]</nowiki>]</ref>Ronahiyehenase wekî çerxa C₂ an jî rêçeya C₂ jî tê navkirin.Ji ber ko ev bûyer di hebûna ronahiyê de, bi xerckirina oksîjenê rûde û CO₂ û H₂O peyda dibe, dişibe [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê.]] Lê di ronahiyehenaseyê de ATP nayên berhemanîn. Ji ber ko hinek awêteyên çerxa Calvin hildiweşin, li dawiya çerxa Calvin de rêjeya berhemên endamî jî kêm dibe. Ango ronahiyehenase li ser fotosentezê bandorek neyînî dike.<ref name="Campbell" />Dema dinya germ û hişk e, riwekên C₃ stomayên xwe digirin ko av ji riwekê bi navbeynkariya stomayan dernekeve derve. Ji ber ko stomayên wan girtî ne, ji derve jî CO₂ nakeve riwekê. Di vê rewşê de CO₂ ya nav xaneyên mezofîlê, di çerxa Calvin de tê xerckirin û xestiya CO₂-yê di nav xaneyên mezofîl de kêm dibe. Ji ber ko oksîjena ji fotosentezê hatiye berhemanîn jî nikare derkeve derve, di xaneyên mezofîlê de xestiya oksîjenê bilind dibe. RuBisCO li şûna CO₂-yê, oksîjenê bi rîbuloza bîsfosfatî ve diçespîne û [[ronahiyehenase]] dest pê dike.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" />Di karlêkên ronahiyehenaseyê de oksîjen tê bikaranîn, CO₂ tê berdan, ATP û NADPH yên di karlêkên ronahiyê de hatine çêkirin, tên xerckirin. Bi vî awayê berhemdariya fotosentezê kêm dibe. == Çespandina karbonê bi rêçeya C₄ == {{Gotara bingehîn|Çespandina karbonê bi rêçeya C4}} [[Wêne:Rêçeya C4 (C4 pathway) ku.png|thumb|400x400px|Rêçeya C₄ di xaneyên mezofîlê de, çerxa Calvin di xaneyên kalanê gurzê de rû dide.]] Rêçeya C₄ (bi înglîzî: ''C₄ pathway'') di hin riwekan de guncandinek [[Bomaweya Mendelî|bomaweyî]] ye ko riwek di hawirdora germ û hişk de çespandina karbonê awayekî biserkeftî pêk tîne. Riwekên C₄ û CAM karbona dioksîdê bi awêteya sê karbonî ya bi navê fosfoenolpîruvat (bi inglizi: ''phosphoenolpyruvate (PEP)'') ve girê didin û molekulek çarkarbonî çêdikin. Ji ber ko piştî çespandina CO₂-yê, awêteyek xweragir a çarkarbonî peyda dibe, ji van karlêkan re tê gotin rêçeya C₄. Di riwekên C₄ de çespandina CO₂ yê ji aliyê enzîma fosfoenolfîruvat karboksîlaz (PEP karboksîlaz) ve tê hankirin.<ref>DiMario RJ, Clayton H, Mukherjee A, Ludwig M, Moroney JV. Plant carbonic anhydrases: structures, locations, evolution, and physiological roles. Mol Plant. 2017;10:30–46. doi: 10.1016/j.molp.2016.09.001</ref><ref>Zhang X, Pu P, Tang Y, Zhang LX, Lv JY. C4 photosynthetic enzymes play a key role in wheat spike bracts primary carbon metabolism response under water deficit. Plant Physiol Bioch. 2019;142:163–172. doi: 10.1016/j.plaphy.2019.06.013.</ref>PEP karboksîlaz karlêka girêdana CO₂-yê bi awêteya sêkarbonî ya bi navê fosfoenolpîruvatê ve han dike û ogzaloasetat a çarkarbonî peyda dibe.<ref name="VILLEE" />Rêçeya C₄ navê xwe ji vê karlêkê digire. Li gor enzîma RuBisCO, du avantajên enzîma PEP karboksîlazê heye. Meyla wê ya ji bo çespandina karbona dioksîdê ji RuBisCO-yê zêdetir e û çespandina oksîjenê jî han nake.<ref name="McGraw-Hill" /> Di riwekên C4 de enzîma PEP karboksîlaz di xaneyên mezofîlê de cih digire.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" />Bi gelemperî di pileya germahiya bilindtir de çalakiya enzîmên riwekên C₄, li gor enzîmên riwekên C₃ hê baştir e. Riwekên C₄ û riwekên CAM, pêşî, bi hankirina PEP karboksîlazê, di xaneyên mezofîlê de karbona dioksîdê diçespînin û ogzaloasetat a çarkarbonî peyda dibe.Ogzaloasetat CO₂-yê bi şeweyê molekula endamî embar dike, paşê CO₂-yê di xaneyên cuda an jî di demek cuda de berdide.<ref name="McGraw-Hill" />Rêçeya C₄ di xaneyên mezofîlê de, çerxa Calvin di xaneyên kalanê gurzê de rû dide.<ref name="VILLEE" /> Di riwekên C₄ de ji bo rê li ber ronahiyehenaseyê were girtin, rîbuloza bîsfosfatî û enzîma RuBisCO ji hawirdora têroksîjenî, hatine cudakirin. loma di riwekên C₄ de [[ronahiyehenase]] gelek kêm e.<ref name="VILLEE" />Wekî encam, bi fotosentezê hê pirtir ji awêteyên endamî tê berhemanîn. == Berhemên bingehîn ên karlêkên fotosentezê == Di riwekan de karbohîdrat awêteyên endamî yê herî girîng in ko rasterast bi karlêkên fotosentezê tên berhemanîn. Karbohîdratên sêkarbonî yên berhema çerxa Calvin ji bo çêkirina glukoz û karbohîdratên din, wekî yekeyên bingehîn tên bikaranîn. Riwek hinek glukoza serbest berhem dike, lê piraniya molekulên glukozê bi bendên kîmyayî, bi hev re tên girêdan bo çêkirina nîşayê (bi înglîzî: ''starch'').Herwisa glukoz bi [[fruktoz]]ê yek dibe bo çêkirina [[Sakaroz|sukrozê.]] Ne tenê karbohîdrat, lê asîdên amînî, proteîn, çewrî, pîgment û awêteyên endamî yên din ên xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] riwekê jî bi fotosentezê tên berhemkirin. Di pêkhateya van awêteyan de li gel karbon, hîdrojen û oksîjenê, hin elementên wekî nîtrojen(N), fosfor (P), sulfur (S) jî cih digirin. Riwek van elementan bi şeweyê mîneral, ji axê werdigirin.<ref>Bassham, James Alan and Lambers, Hans. "photosynthesis". ''Encyclopedia Britannica'', 13 Nov. 2024, <nowiki>https://www.britannica.com/science/photosynthesis</nowiki>. Accessed 15 November 2024</ref> == Pêwendiya fotosentez û bahenaseya xaneyê == [[Wêne:Fotosentez û bahenaseya xaneyê ku.png|thumb|361x361px|Karlêkên fotosentezê û yên [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] pêçevanê (berevajî) hev in.]]Karlêkên fotosentezê û yên [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] pêçevanê (berevajî) hev in. Madeyên berhemhatî (bi înglîzî: ''product'') yên fotosentezê, ji bo karlêkên bahenaseya xaneyê madeyên karlêkirinê (bi înglîzî: ''reactant'') ne. Di karlêkên fotosentezê de bi enerjiya ronahiyê H₂O tê oksandin, bi elektronên ji fotolîza avê, CO₂ tê kêmkirin bo karbohîdratê, û oksîjen jî wekî madeya bermayî belavê hawirdorê dibe.<ref name="McGraw-Hill" /> Di karlêkên bahenaseyê de glukoz (awêteya endamî) bi alîkariya oksîjenê tê oksandin bo CO₂ û H₂O-yê. Enerjiya kîmyayî ya navbera bendên glukozê jî di bendên kîmyayî yên ATP-yan de tê embarkirin. Di nav gazên atmosferê de oksîjen bi rêjeya %21, karbona dîoksîd jî bi rêjeya %0,04 cih digirin. Asta mêjera CO₂ û O₂ ya atmosferê bi fotosentez û bahenaseyê tên rêkxistin. == Dîrok == Li ser fotosentezê gelek xebat hatine kirin, xebatên li jêr hatine rêzkirin hinek ji xebatên bingehîn ên pêşîn in. Yek ji xebatên pêşîn ên derbarê fotosentezê, di sala 1648ê de hat weşandin. Kîmyagerek belçîkî, Jan Baptista Van Helmont (1580-1644) taqiyek (ezmûn) saz kir. Van Helmot di taqiya xwe de guliyek dara biyê di nav satilek axê de çand û 5 sal geşebûna wê kontrol kir. Di dirêjiya salên ezmûnê de ji bilî avê ti tişt tevlê axa riwekê nekir. Di destpêka ezmûnê de giraniya axê bi qasî 90 kîlogram, giraniya guliya dara biyê jî bi qasî 2,2 kîlogram bûn. Piştî 5 salan hat dîtin ko giraniya riwekê bi qasî 77 kg zêde bûye lê giraniya axê tenê bi qasî 57 gram kêm bûye. Ango dara biyê tevahiya giraniya xwe ji axê nestandibû. Divê ji bo xurekên riwekê çavkaniyek din hebûya. Ji ber ko bi avdanê tenê av li axa riwekê hatibû zêdekirin. Van Helmont têgihiştîbû ko riwek avê wekî xurek bi kar tînin û geşe dibin. Her çiqas ev zanyariya nû ya derbarê geşebûna riwekan ji bo wê demê gelek girîng bû jî, lê kêmasiya wê hebû. Em îro dizanin ko li gel avê CO₂-ya atmosferê jî tevlê geşebûna riwakan dibe. Riwek ji axê li gel avê hin mîneralan jî werdigire.<ref>Chastain, Ben B.. "Jan Baptista van Helmont". ''Encyclopedia Britannica'', 12 Mar. 2024,[https://www.britannica.com/biography/Jan-Baptista-van-Helmont <nowiki>[4]</nowiki>] Accessed 12 November 2024.</ref> Di sala 1773ê de bijîşkek almanî, Jan Ingenhousz (1730-1799) di ezmûnek de dît ko riwek di bin ronahiyê de oksîjen berdidin. Jan Ingenhousz riwekek kesk noqê binê avê kir û dît ko gava tîrojên ronahiyê li riweka nav avê dixe, ji riwekê peqilkên gazê tên berdan. Bi taqîkirina gazê, hat ditin go riwek oksîjen berdidin.<ref name="Biology" /> Di sala 1782 de riweknasê swisreyî Jean Senebier(1742-1809) kefş kir ko ji bo geşebûna riwekan pêdivî bi karbona dîoksîdê heye. Bi alîkariya zanyariyên ji xebatên li jor de hatiye ravekirin, fîzîkvanek almanî, Julius Robert von Mayer (1814-1878) di sala 1845ê de pêşniyar kir ko riwek enerjiya ronahiyê ya ji rojê, diguherînin bo enerjiya kîmyayî. Di sala 1882 de riweknasê almanî Theodor Engelmann (1843-1909) bi [[şebenga ronahiya bînraw]], da nîşankirin ko ronahiyên bi rengê sor û şîn ji aliyê klorofîlan ve tên mijandin, oksîjen çêdikin.<ref>Stirbet A, Lazár D, Guo Y, Govindjee G. Photosynthesis: basics, history and modelling. Ann Bot. 2020 Sep 14;126(4):511-537. doi: 10.1093/aob/mcz171. PMID: 31641747; PMCID: PMC7489092.</ref> Heta salên 1930yan riweknas û biyolojîvan li ser fotosenteza riwek, kevz û baktriyan de xebat kirin. Lêkolîneran kefş kirin ko hinek bakteriyên fotosentezî, li dewsa H₂O-yê di karlêkên fotosentezê de H₂S (hîdrojen sulfîd) bi kar tînin, û di fotosenteza van bakteriyan de li dewsa oksîjenê, sulfur(S) wekî madeya bermayî tê berdan. Di sala 1931ê de zanistvanê almanî-amerkî Cornelis van Niel (1897-1985) ji bo fotosenteza riwek, kevzên avê û bakteriyan, hevkêşeyek gelemberî diyar kir ko fotosenteza van zîndeweran dişibin hev. '''<big>CO₂ + 2 H₂A + enerjiya ronahiyê → CH₂O + A₂ + H₂O</big>''' Di vê hevkêşeya gelemperî de "A "oksîjen an jî sulfur, "CH₂O" formula gelemperî bo karbohîdratan destnîşan dike. Di vê karlêkê de CO₂ tê kêmkirin, H₂A jî tê oksandin. Fotosenteza riwekan, fotosenteza osîjenî ye. Ango di hevkêşeyê de “A” atoma oksîjenê, "A₂" jî molekula oksîjenê ye. Hevkêşeya gelemperî bo fotosenteza riwekan ji bo molekulek glukozê jî wekî ya li jêr e.<ref name="Biology" /> '''<big>6CO₂ + 12 H₂O + enerjiya ronahiyê → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ + 6H₂O</big>''' == Bandora hokarên sinordar li ser rêjeya fotosentezê == Fotosentez ne ji yek lê ji rêzek karlêkan pêk tê. Kiryara ko bi rûdana rêzekarlêkan pêk tê, rêjeya wê kiryarê bi karlêka herî hêdî ya rêzekarlêkê ve tê sînordar kirin.Ango rêjeya fotosentezê ji aliyê karlêkên rêzê ve tê kontrolkirin. Di karlêkên fotosentezê de rêjeya karlêka herî hêdî, rêjeya karlêkên din sinordar dike bi vî awayê rêjeya fotosentezê jî bi qasî rêjeya karlêka herî hêdî rû dide.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> Hokarên ko bandor li ser rêjeya fotosentezê dikin, bi du beşên serêkî ve tên dabeşkirin; hokarên hawirdorî û hokarên navxweyî. Tundiya ronahiyê,dirêjiya pelê ya ronahiyê, CO₂, H₂O, germahiya hawirdorê, pH-ya axê, cor û rêjêya mînaralên axê hokarên serekî yên hawirdorî ne. Mêjera kloroplastan, cora klorofîlan, hejmar û cihên stomayan, mêjera enzîman jî hin hokarên navxweyî ne. Rêjeya fotosenteze, ango leza berhemanîna karbohîdrata sêkarbonî, ji aliyê hokarên navxweyî û yên hawirdorî ve tê kontrolkirin. Wekî mînak, de bila di hawirdorek de ji bo fotosentezê ast û mêjera hemû hokarên navxweyî û hawirdorî guncav bin, lê germahiya hawirdorê ji bo wê riwekê ne guncav be, vê gavê, germahî rêjeya fotosentezê sinordar dike. Germahî bi taybetî bandor li ser çalakiya enzîman dike, ji ber kêmbûna çalakiya enzîman, leza karlêkên fotosentezê dadikeve. [[Wêne:Hokarên sinordar ên fotosentezê ku.png|thumb|400x400px]] Di wêneya milê rastê de bandora sê hokarên sinordar; tundiya ronahiyê, pileya germahiyê û xestiya karbona dîoksîdê wekî mînak tê ravekirin. Di ronahiya qels de hokara sinordor, tundiya ronahiyê ye. Gava tundiya (xurtî) ronahiyê tê zêdekirin, di destpêkê de rêjeya fotosentezê jî zêde dibe. Lê gava tundiya ronahiyê digihîje astek diyarkirî, edî karlêkên din sinordar dibin (xestiya CO₂-yê û germahiya hawirdorê) loma ji wê gavê şûnde tundiya ronahiyê were zêdekin jî rêjeya fotosentezê zêde nabe û fotosentez bi leza neguher didome. Li gel ronahiya tund, germahiya hawirdorê jî were zêdekirin, rêjeya fotosentezê hinek din zêde dibe lê rêjeya fotosentezê dîsa di astek diyarkirî ya piçek bilindtir de neguher dimîne. Di vê gavê de xestiya CO₂-yê hokara sinordar e. Heke li gel ronahiya tund û germahiya guncav, xestiya CO₂ ya hawîrdorê jî were zêdekirin, rêjeya fotosentezê pîçek din zêde dibe, lê dîsa di astek diyarkirî ya pîçek bilindtir de leza fotosentezê sabît dimîne.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> Dibe ko di vê gavê de yek ji hokarên navxweyî an jî hawirdorî yê wekî enzîm, av, pH-ya hawirdorê û hvd hokara sinordar be. Li gel tundiya ronahiyê, dirêjiya pelê ya ronhiyê jî bandor li ser rêjeya fotosentezê dike. Di bin ronahiya zer û kesk de rêjeya fotosentezê herî hêdîtir e.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Ekosîstem]] [[Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] [[Kategorî:Riweknasî]] fbbn872a1wcc3k1gi0g78jdmk7pa5gj 2098952 2098937 2026-10-15T18:02:11Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Zîndewerên xwenejîn */ 2098952 wikitext text/x-wiki '''Fotosentez''' (bi înglîzî: ''photosynthesis'') di riwek, hin corên protîst û hin bakteriyan de kiryara guhertina enerjiya ronahiyê bo enerjiya kîmyayî ya ko di karbohîdrat an jî di awêteyên endamî de tê embarkirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi çavkaniyek enerjiyê û [[xurek]] heye. Ji bo çalakiyên [[xane]]yê yên wekî çêkirina [[proteîn]]an, guhaztina çalak, [[dabeşbûna xaneyê]], girjbûna rîşalên masûlkeyan, çêkirina [[endamok]]an û hwd, xane enerjî bi kar tînin. Enerjiya serekî ya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] ye. Xane ATP-yê bi [[henaseya xaneyê]], ji xurekên endamî bi dest dixe. Ango pêdiviya hemû zîndeweran bi xurekên endamî heye. Ajal xurekên xwe bi xwarina riwek an jî ajalên din dabîn dikin. Lê riwek xurekên xwe yên endamî bi fotosentezê çêdikin. Riwek di xaneyên xwe de [[Şebenga ronahiya bînraw|enerjiya ronahiyê]] diguherînin bo enerjiya kîmyayî û di bendên kîmyayî yên awêteyên endamî de embar dikin. Berhema pêşîn a fotosentezê [[karbohîdrat]]ek sêkarbonî ye, lê riwek ji wê karbohîdratê gelek corên karbohîdratên din, proteîn û [[Lîpîd|çewrî]] jî berhem dikin. Bi kurtî, riwek bi karlêkên fotosentezê, CO₂-yê û H₂O-yê di [[kloroplast]]ên xwe de bi enerjiya ronahiyê û [[enzîm]]ên taybet diguherîne bo awêteya endamî.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> == Zîndewerên xwejîn == Zîndewerên ko xurekên xwe yên endamî ji molekulên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên xwejîn (bi înglîzî:''autotroph'') tên navkirin. Di jingehê de '''zîndewerên xwejîn''' xeleka yekemîn a zincîra xurekê ye. Zîndewerên xwejîn du cor in, hinek zîndewer bo çêkirina xurekên endamî, enerjiya ronahiyê bi kar tînin ango fotosentezê pêk tînin. Ji wan zîndeweran re tê gotin zîndewerên '''ronahiyexwejîn''' (bi înglîzî: ''photoautotroph'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> Riwek, hin corên protîstan (kevzên avê, êglena hwd.) û hin corên bakteriyan, zîndewerên ronahiyexwejîn in.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Hin zîndewerên xwejîn jî bi rêçeya [[kemosentez]]ê, bi karlêkên oksandinê, ji awêteyên wekî hîdrojen sulfîd (H₂S), metan (CH₄) û amonyumê( [NH₄]⁺ ) enerjî bi dest dixin, bi vê enerjiyê CO₂-yê diguherînin bo xurekên endamî. Ji van zîndeweran re te gotin zîndewerên '''kîmîkexwejîn''' (bi înglîzî: ''chemoautotroph''). Ango ji bo zîndewerên kîmîkexwejîn, çavakaniya enerjiyê bo çêkirina xurek, ne enerjiya ronahiyê, lê enerjiya kîmyayî ye. Hin corên [[bakterî]] û arkebakterî zîndewerên kîmîkexwejîn in.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> Riwek û hemû xwejînên din dikarin ji bo xwe ji madeyên neendamî, hemû awêteyên endamî yên wekî karbohîdrat, çewrî, proteîn û [[Asîda deoksîrîbonukleyî|asîdên nukleyî]] berhem bikin. Ji bo çêkirina van awêteyan, riwek ji [[atmosfer]]ê CO₂, ji axê jî H₂O û mîneral werdigirin. Ango ji bo bidestxistina enerjiyê pêdiviya zîndewerên xwejîn, bi xwarina xurekên endamî tune. Zîndewerên xwejîn ji hawirdora xwe xurekên endamî wernagirin. Madeyên endamî yên bi fotosentezê berhem tînin, di xaneyên xwe de ji bo bidestxistina enerjiyê wekî xurek bi kar tînin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> == Zîndewerên xwenejîn == Berevajî xwejînan, zîndewerên wekî mirov, ajal, [[Kuvark|karok]], hin corên protîst û bakteriyan, xwenejîn in (bi înglîzî: ''heterotroph'').<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Zîndewerên xwenejîn nikarin xurekên xwe ji madeyên neendamî berhem bikin. Loma divê van zîndeweran xwarinin xwe bi awayekî berdest ji hawirdora xwe werbigirin. Ango hebûna zîndewerên xwenejîn, bi hebûn û çalakiyên zîndewerên xwejîn ve girêdayî ye. Loma zîndewerên xwejîn wekî berhemhêner tên navkirin. Zîndewerên xwenejîn jî wekî bikarhêner (bi înglîzî: ''consumer'') tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology" />Zîndewerên xwenejîn, xurekên xwe ji zîndewerên xwejîn û zîndewerên xwenejîn dabîn dikin. Bi karlêkên fotosentezê li gel awêteyên endamî oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe. Loma ji bo dabînkirina xurek û oksîjenê, pêdiviya zîndewerên xwenejîn bi zîndewerên ronahiyexwejîn ve heye.<ref name="Campbell" /> == Girîngiya fotosentezê == [[Wêne:Hevkêşeya gelemperî ya fotosentezê ku.png|center|frameless|790x790px]]Jiyana li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|erdê]] enerjiya xwe ji [[Roj (stêrk)|rojê]] werdigire.Hema di hemû jîngehan de çavkaniya enerjiyê, ronahî û tîna [[Roj (stêrk)|rojê]] (tav) ye. Enerjiya ronahiyê ji rojê bi rêwitiyek 150 mîlyon kîlometreyî digihîje ser rûyê erdê. Di kloroplastên riwekan de enerjiya ronahiyê tê guhertin bo enerjiya kîmyayî ya di nav xurekên endamî.<ref name="Campbell" /> Fotosentez di xaneyên riwek, kevzên avê, hin protîst û hin bakteriyan de rû dide. Zîndewerên ko bi karlêkên fotosentezê an jî bi karlêkên kemosentezê ji molekulên neendamî , awêteyên endamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhêner (bi înglîzî: ''producer'') tên navkirin. Zîndewerên ronahiyexwejîn û yên kîmîkexwejîn, zîndewerên berhemhêner in. Hebûna hemû zindewerên jingehê rasterast bi hebûn û çalakiyên zîndewerên berhemhêner ve girêdayî ye. Riwek bi pêkanîna fotosentezê, enerjya ronahiyê ya rojê, diguherînin bo enerjiya kîmyayî û enerjiya kîmyayî jî ji bo çêkirina xurekên endamî yên bi şêweyê karbohîdrat xerc dikin. Karbohîdrata bi fotosentezê hatiye berhemanîn, ji bo riwek û zîndewerên xwenejîn çavkaniya awêteyên endamî û enerjiyê ye.<ref name="Fundamentals of Biochemistry"> Fundamentals of Biochemistry L I F E AT TH E M O L E C U L A R L E V E L. : Voet D.,Voet G.,Pratt C. • John Wiley & Sons, Inc. ISBN-13: 978-0470-54784-7 </ref>Ango riwek ji karbohîdratan, ji bo xwe, hemû corên awêteyên endamî çêdikin, an jî karbohîdratan hildiweşînin bo berhemkirina ATP-yê. Gava zîndewerên xwenejîn riwekan wekî xurek dixwin, ev awêteyên endamî derbasî xaneyên wan dibe û li wir ji bo çêkirina ATP-yan an jî ji bo geşebûna xaneyê tên bikaranîn. Ji bo fotosentezê, li gel enerjiya ronahiyê, pêdiviya riwekan bi CO₂, H₂O û [[klorofîl]]ê jî heye. Riwek CO₂-ya atamosferê bi [[stoma]]yên xwe digire nav [[pel]]ên xwe, H₂O-yê jî bi regên xwe ji axê dimijîne.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Heke ne ji fotosentezê ba, di atmosferê de oksîjen berhev nedibû û ji bo [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] derfet çênedibû.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ji ber ko bi fotosentezê enerjiya ronahiyê di bendên kîmyayî yên awêteyên endamî de tê embarkirin, ji bo herikîna enerjiyê di navbera zindewerên jingehê de, gava yekemîn fotosentez e. Berhemên fotosentezê ne tenê ji bo berhemkirina enerjiyê lê wekî yekeyên pêkhateya xaneyê jî tên bikaranîn.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> CO2-ya atmosferê bi karlêkên fotosentezê di pêkhateya awêteyên endamî de tê çespandin, di heman karlêkan de oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe. Oksîjena atmosferê ji bo bahenaseya xaneyê tê bikaranîn. Di karlêkên [[henaseya xaneyê]] de oksîjena atmosferê û awêteya endamî tên bikaranîn, CO₂ jî wekî madeya paşmayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe.Ango rêjeya oksîjen û CO₂-ya atmosferê bi karlêkên fotosentezê tên hevsengkirin.<ref name="VILLEE" /> Heke li ser rûye erdê karlêkên fotosentezê rawestin, awêteyên endamî û xurek wê roj bi roj kêm bibin. Ji ber kembûn an jî tinebûna xurekan, ji bilî zîndewerên kemosentezî, hema hemû zindewer wê ji ber birçîbûn û kêmoksîjeniyê bimirin. Wisa tê texmînkirin ko heke fotosentez raweste, wê ji bilî hin corên bakteriyan, nifşa hemû zîndeweran di 25 salan de biqele.<ref name="Biochemistry -A Short Course">Tymoczko, J.L., Berg, J.M. and Lubert Stryer (2015) Biochemistry, a short course. New York: W.H. Freeman & Company, A Macmillan Education Imprint. </ref> == Fotosenteza neoksîjenî == Du corên fotosentezê heye. Fotosenteza oksîjenî û fotosenteza neoksîjenî. Di karlêkên fotosenteza oksîjenî de CO₂ û H₂O bi enerjiya ronahiyê tên guhertin bo karbohîdrat û oksîjenê. Fotosenteza oksîjenî, ya herî belavbûyî ye. Loma gava peyva fotosentezê tê bikaranîn, mabest fotosenteza oksîjenî ye. Lê di hin corên bakteriyan de fotosenteza neoksîjenî rû dide. Jorecîhana (bi înglîzî: ''domain'') bakteriyan de fotosenteza oksîjenî tenê di liqa (bi înglîzî: ''phylum'') siyanobakteriyan ve (bi înglîzî:''cyanobacteria'') sînordar e. Lê fotosenteza neoksîjenî di nav çendan liqên bakteriyan de bi berfirehî belavî ye. Bakteriyên binefşî (bi înglîzî: ''purple bacteria''), bakteriyên sulfur ên kesk (bi înglîzî: ''green sulfur bacteria'') mînak in bo bakteriyên fotosenteza neoksîjenî. Bakteriyên fotosenteza neoksîjenî avê wekî çavkaniya elektronan bi kar nayînin, ango fotosenteza van bakteriyan de av nayê oksandin. Li dewsa avê sulfîd, hîdrojen an jî substradên endamî tên oksandin û elektron berdidin. Ji ber ko [[Fotolîz|fotolîza avê]] rû nade, di fotosenteza neoksîjenî de oksîjen wekî madeya bermayî nayê berdan.<ref>Hanada S. Anoxygenic Photosynthesis -A Photochemical Reaction That Does Not Contribute to Oxygen Reproduction. Microbes Environ. 2016;31(1):1-3. doi: 10.1264/jsme2.ME3101rh. PMID: 27021204; PMCID: PMC4791109.</ref> Bakteriyên sulfurê yên fotosenteza neoksîjenî di çespandina karbonê bi awêteyek endamî de, enerjiya ronahiyê bi kar tînin. Bi gelemperî H₂S wekî çavkaniya elektronan tê oksandin. Sulfur (S) wekî madeya bermayî tê berdan.<ref>A. Camacho,Sulfur Bacteria, Gene E. Likens, Encyclopedia of Inland Waters, Academic Press,2009,Pages 261-278,<nowiki>ISBN 9780123706263</nowiki>, [[doi:10.1016/B978-012370626-3.00128-9|[1]]]</ref> '''<big>6CO₂ + 12 H₂S + enerjiya ronahiyê → C₆H₁₂O₆ + 12S + 6H₂O</big>''' Zîndewerên ronahiyexwejîn ên ko bi fotosenteza neoksîjenî awêteyên endamî çêdikin, bi taybetî ji bo jingehên bi ronahiya qels de bijîn hatine guncandin. Di van zîndeweran de pîgmentên taybet hene. Ronahiyexwejînên neoksîjenî bi alîkariya van pîgmentan, ronahiyên ko ji aliyê ronahiyexwejînên oksîjenî ve nayên mijandin jî dimijînin.<ref>Van Gemerden, H. & Mas, J. in ''Anoxygenic Photosynthetic Bacteria'' (eds Blankenship, R. E., Madigan, M. T. & Bauer, C. E.) 49–85 (Springer-Verlag, Springer Nature Switzerland AG 1995)</ref> == Kloroplast == {{Gotara bingehîn|Kloroplast}}[[Wêne:Scheme Chloroplast-ku.svg|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Scheme%20Chloroplast-ku.svg|thumb|401x401px|Hemû beşên kesk ên riwekan; pel, qed û şitilên kesk û mêweyên negihayî, kloroplast lixwe digirin, lê di piraniya riwekan de bo fotosentezê cihên sereke pel in.]] Kloroplast endamokek taybet e ji bo xaneyên riwek û hin corên protîstan (kevzên avê,êglena hwd.) ko tê de karlêkên fotosentezê rû didin. Ango bi kurtasî, guherîna enerjiya ronahiyê bo enerjiya kîmyayî di kloroplastan de rû dide.<ref name="Campbell" /> Hemû beşên kesk ên riwekan; pel, qed û şitilên kesk û mêweyên negihayî, kloroplast lixwe digirin, lê di piraniya riwekan de bo fotosentezê cihên sereke pel in. Kloroplast bi gelemperî di xaneyên şaneya mezofîlê ya hundirê pelê de herî pir in. Xaneyek asayî ya mezofîlê bi qasî 30-40 kloroplast lixwe digire.<ref name="Campbell" /> Kloroplast endamokek bi cotparzûnê dorpêçî ye. Di nav kloroplastê de kîsikên bi şeweyê xepleyî (dîsk) niqûmî ne, ji van pêkhateyan re tê gotin tîlakoîd. Tîlakoîd bi parzûna tîlakoîdê dorpêçî ye.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Karlêkên ronahiyê yên fotosentezê li vir rû didin. Valahiya navbera parzûna navî û parzûna tîlakoîdê, wekî sroma tê navkirin. Karlêkên nejêrdestê ronahiyê di stromayê de pêk tên. Di karlêkên fotosentezê de kloroplast wekî amûrek fotoelektrîkê kar dikin. Kloroplast bi navbeynkariya klorofîlan tîrojên ronahiyê dimijînin, elktron han dikin û elektronan dişînin guhêzeran.<ref name="McGraw-Hill" />Herwîsa kloroplast, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], asîdên rûnê û pêkhateyên çewriyên parzûnên xwe jî çêdikin. Kloroplast [[glukoz]]ê wekî nîşa an jî çewrî di stromayê de embar dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> == Pîgmentên kloroplastê == {{Gotara bingehîn|Klorofîl}} Pîgmenta serekî ya di tîlakoîda kloroplastê, klorofîl e. Bi gelemperî kloroplast du corên serekî yên klorofîlê lixwe digirin, klorofîla a û klorofîla b. Klorofîla a li gor klorofîla b tîrojên ronahiya şîne kêmtir lê yên ronahiya sor pirtir dimijîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Herdu cor klorofîl jî tîrojên ranahiya kesk namijînin, tîrojên ronahiya kesk an ji kloroplastê derbas dibe û belavê hawirdorê dibe an jî tîroj ji rûyê klorofîlê şewq didin. Loma beşên riwekê yên bi kloroplast dewlelemend bi rengê kesk xuya dibin.<ref name="Modern Biology" /> Li gel klorofîlê, kloroplast pîgmentên ko bi rengên zer û porteqalî jî lixwe digirin. Ji van pîgmentan re tê gotin [[karotenoîd]].<ref name="VILLEE" /> Karotenoîd ji bo mîjîna tîrojên ronahiyên ko ji aliyê klorofîlê ve bi têra xwe nayên mijandin, alîkari dikin.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "chloroplast". ''Encyclopedia Britannica'', 22 Jul. 2024, [https://www.britannica.com/science/chloroplast <nowiki>[2]</nowiki>] Accessed 14 August 2024.</ref> == Karlêkên jêrdestê ronahiyê (Karlêkên ronahiyê) == Fotosenteza oksîjenî ji du beşen serekî pêk tê; karlêkên jêrdestê ronahiyê û karlêkên nejêrdestê ronahiyê Ji bo mijîna ronahiyê û bikaranîna enerjiya ronahiyê bo çêkirna [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] û NADPH-yan ronahî pêwist e, loma karlêkên vê beşa fotosentezê wekî karlêkên ronahiyê an jî '''karlêkên jêrdestê ronahiyê''' (bi înglîzî: ''light reactions''-''light dependent reactions'') tên navkirin. Çar qonaxên serekî yên karlêkên ronahiyê heye; mijîna ronahiyê, fotolîza avê, guhaztina elektronan û fotofosforîlasyon. === Mijîna fotona ronahiyê === {{Gotara bingehîn|Fotosîstem}} Guherîna enerjiyê di fotosîsteman de rû dide. [[Fotosîstem]] di parzûna tîlakoîdê de cih digirin. Her yek ji fotosîstemek ji kompleksa antenê û ji navenda karlêkê pêk tê. Kompleksa antenê ji 300-400 molekulên klorîfla a û klorofîla b, karotenoîd û proteînan pêk tê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hemû zîndewerên ko bi fotosentezê oksîjen çêdikin, ango fotosenteza oksîjenî pêk tînin, di karlêkên fotosentezê de ji bo wergirtin û mijîna tîrojên ronahiyê du cor fotosîstem bi kar tînin, fotosîstema I û fotosîstema II. Zîndewerên wekî bakteriyên hîdrojen sulfurê, tenê yek fotosîstemek lixwe digirin û di fotosenteza wan de oksîjen peyda nabe.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry">David L. NelsonMichael M. Cox(2013). Lehninger Principles of Biochemistry. : W. H. FREEMAN AND COMPANY • New York ISBN-13: 978-1-4641-0962-1 </ref>Her fotosîstemek ji navenda karlêkê û kompleksa antênê ya ji bo mijîna fotonan pêk tê. Ev herdu beşên fotosîstemê di kloroplastê de bi hev re kar dikin û enerjiya ronahiyê diguherînin bo enerjiya kîmyayî.<ref name="Campbell" /> Fotosîstema I ji ber ko pîgmentên wê herî zêde ronahiyên bi dirêjiya pêlê 700 nanometreyê dimijînîn wekî P700 tê nîşankirin (Pîgmenta 700). Herwisa fotosîstema II jî herî zêde ronahiyên ko dirêjiya pêlê wan 680 nanometre ne baş dimijîne û wekî P680 tê nîşankirin. Pîgmentên kompleksa antenê ronahiyê dimijînin, enerjiya ronahiyê ber bi navenda karlêkê dişînin.<ref name="Biochemistry -A Short Course" />Di navenda karlêkê de elektrona hanbûyî atoma pîgmentê diterikîne û ji aliyê wergirê elektronê ya yekemîn a zîncîra guhaztina elektronan ve tê wergirtin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> === Fotolîza avê === {{Gotara bingehîn|Fotolîz}}[[Wêne:Fotolîza avê ku.png|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Fotol%C3%AEza%20av%C3%AA%20ku.png|thumb|375x375px|Encama herî giring a fotolîza avê ev ko, bi vê karlêkê oksîjena atmosferê tê dabînkirin.]] Riwek, hin protîst û siyanobakterî ji bo dabînkirina elektronan, molekula avê bi kar tînin. Bi navbeynkariya enerjiya ronahiyê, hilweşandina avê wekî fotolîz tê navkirin. Di karlêkên fotolîzê de oksîjen wekî gaza bermayî peyda dibe, loma ji vê fotosentezê re tê gotin “fotosenteza oksîjenî”. Ango di fotosenteza oksîjenî de çavkaniya elektronan av e. Av bi navbeynkariya enzîma oksandina avê (enzîma hilweşînerê avê) ve tê hilweşandin. '''<big>2H₂O + 2NADP⁺ + 8 foton O₂ + 2NADPH + 2H⁺</big>'''[[Wêne:Karlêkên ronahiyê ku.png|thumb|366x366px|Di karlêkên ronahiyê de herika elektronan, ji avê elektronan dikişîne, elektron heta NADPH-yê tên guhaztin.]]Elektronên avê ji aliyê fotosîstema II ve tên wergirtin.Protonên avê ji bo çêkirina NADPH û ATP-yê tên bikaranîn. NADPH û [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] jî ji bo çêkirina xurek, di karlêkên neronahiyê yên fotosentezê de tên xerckirin. Elektronên avê ji fotosîstema II ber bi fotosîstema I ve bi navbeynkariya zincîra guhaztina elektronan ve tên guhaztin.<ref name="VILLEE" />Hinek ji enerjiya elektronên hanbûyî ji bo pompekirina protonên nav stromayê tê xerckirin û proton derbasî nav tîlakoîdê dibin. Encama herî giring a fotolîza avê ev ko, bi vê karlêkê oksîjena atmosferê tê dabînkirin. === Herika elektronan li ser zincîra guhaztina elektronan === Di karlêkên ronahiyê de herika elektronan, ji avê elektronan dikişîne, elektron heta NADPH-yê tên guhaztin. Enerjiya potenasiyel a elektronên avê di destpêkê de di asta asayî de ye, lê di NADPH-yê de asta enerjiya elektronan bilind e.<ref name="Campbell" /> Elektrona hanbûyî di zincîra guhaztina elektronan de, bi karlêkên oksandin û kêmkirinê ji molekulek ber bi molekula din ve tên guhaztin, molekulên zincîrê hinek enerjiya elektronê ji bo pompekirina protonan bi kar tînin.<ref name="McGraw-Hill" /> Gava elektron di kompleksa sîtokrom ''b6f'' de diherkin, di parzûna tîlakoîdê de proton ji stromayê ber bi lumena tîlokoîdê tên şandin. Ev rewş di lumena tîlakoîde de gradyana karokîmyayî ya protonan çêdike. Enerjiya ji gradyana protonan, di ATP sentazê de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry" /> Rêçeya elektronan di fotofosforîlasyona xêzî ya riwekan de; '''<small>H₂O → Fotosîstema II → plastokîonol → cyt ''b6f'' → plastosiyanîn → Fotosîstema I → Ferredoksîn → NADP⁺ reduktaz→ NADPH</small>''' [[Wêne:Thylakoid membrane 3 ku.svg|thumb|361x361px|Gava elektron di kompleksa sîtokrom ''b6f'' de diherkin, di parzûna tîlakoîdê de proton ji stromayê ber bi lumena tîlokoîdê tên şandin.]] ==== Kêmkirina NADP⁺ bo NADPH-yê ==== Nîkotînamîd adenîn dînukleotîd fosfat (NADP) ''(nicotinamide adenine dinucleotide phosphate(NADP)'' koenzîmek taybet e ji bo karlêkên oksandin û kêmkirinê. NADP⁺ di karlêkên jêrdestê ronahiyê de tê kêmkirin û wekî NADPH tê nîşankirin. Elektronên hanbûyî yên ji wergira elektronê ya yekemîn a fotosîstema I-ê bi navbeynkariya proteîna ferredoksînê, derbasî zincîra guhaztina elektronan a duyem dibin. Enzîma NADP⁺ reduktaz guhaztina elektronan a ji ferredoksînê bo NADP⁺ -yê çalak dike. Ji bo kêmkirina NADP⁺-yê bo NADPH-yê, pêdivî bi du elektron û protonek heye. NADP+ ji ferredoksînê elektronên hanbûyî yên fotosîstema I-ê werdigire.<ref name="Campbell" /> == Fotofosforîlasyon == {{Gotara bingehîn|Fotofosforîlasyon}}[[Wêne:Light reaction cyclic & linear flow ku.png|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Light%20reaction%20cyclic%20&%20linear%20flow%20ku.png|thumb|400x400px|Hêza handerê protonan di ATP sentazên kloroplastan de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.]] Di karlêkên fotosentezê de bi navbeynkariya enerjiya ronahiyê, bi ADP-yê ve girêdana fosfatê û çêkirina ATP-yê wekî fotofosforîlasyon tê navkirin. Encama herî girîng a herika elektronan a ji avê ber bi NADP⁺-yê, avakirina gradyana protonan e.<ref name="Biochemistry -A Short Course" /> Hinek ji enerjiya elektronan ji bo pompekirina protonan tê xerckirin. Proton ji stromayê di parzûna tîlakoîdê de ber bi lumena tîlakoîdê tên pompekirin. Parzûna tîlakoîdê ji bo protonan nedelînbar (bi înglîzî: ''impermeable'') e. Ji ber pompekirina protonan, li aliyekî parzûnê de xestiya îyonên hîdrojenê li gor aliyê din zêdetir dibe. Proton meyl dikin ko ber bi stromayê ve biherikin ev meyla herikê wekî gradyana xestiyê (bi înglîzî: ''concentration gradient'') tê navkirin. Di nav tîlakoîde berhevbûna protonan, bargeya tîlakoîdê li gor stromayê, ber bi pozîtîvê diguherîne, loma li seranserê parzûna tîlakoîdê de potansiyela elektrîkê ava dibe. Ev rewş wekî gradyana karebayî (bi înglîzî:''electrical gradient'') tê navkirin. Gradyana karebayî jî protonan han dike ko ber bi stromayê ve biherikin. Ji ber gradyana karabeyî û gradyana xestiyê, meyla herika protonan,wekî hêza handerê protonan (bi înglîzî:''proton motive force'') tê navkirin. Hêza handerê protonan di ATP sentazên kloroplastan de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.<ref name="Biochemistry"> Biochemistry. : Rawn, J.D. (1989) Biochemistry. Burlington, NC: Neil Patterson Publishers, Carolina Biological Supply Company. ISBN- 0-89278-400-8 </ref>Sîtokrom b6f û [[ATP sentaz]] bi hev re kar dikin bo berhemkirina ATP-yê. Di zîncîra guhaztina elektronan de rêçeya herikê ya elektrona hanbûyî dibe ko bi awayekî çerxî an jî neçerxî (xêzî) be. Bi herdu rêçeyan jî ATP tê berhemkirin,loma fotofosforîlasyon bi du awayê rû dide; fotofosforîlasyona çerxî û fotofosforîlasyona neçerxî (xêzî).<ref name="OpenStax, Biology" /> == Karlêkên nejêrdestê ronahiyê (Karlêkên neronahiyê) == Di dawiya karlêkên jêrdestê ronahiyê de ATP û NADPH wekî berhemên karlekan peyda dibin. Di karlêkên nejêrdestê ronahiyê de, bi enerjiya ATP-yê, elektron û hîdrojenên NADPH-yê û karbon û oksîjenên karbona dîoksîdê, ji bo çêkirina karbohîdrat û awêteyên endamî tên bikaranîn.<ref name="Concepts and Applications" />Ji bo karlêkên jêrdestê ronahiyê, ronahî pêwist e, lê ji bo karlêkên nejêrdestê ronahiyê, pêdiviya rasterast bi ronahiyê nîn e. === Çerxa Calvin === [[Wêne:Çerxa Calvin ku.png|thumb|400x400px|Di çerxê de bo çespandina molekulek CO₂, her carê 2 NADPH û 3 ATP tên xerckirin,]]{{Gotara bingehîn|Çerxa Calvin}} Çerxa Calvin (bi înglîzî: ''Calvin cycle''), di karlêkên nejêrdestê ronahiyê de rêçeyek çerxî ya kîmyayazîndeyî (bi înglîzî: ''biochemical'') ye ko bi berhemanîna karbohîdrata sêkarbonî encam dide.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Çerxa Calvin di riwek û kevzên avê de di stromaya kloroplastan de rû dide, di siyanobakteriyan de karlêkên çerxa Calvin di nav sîtoplazmayê de pêk tên.<ref name="Biology" /> Di çerxa Calvin de, ATP wekî çavkaniya enerjiyê tên xerckirin û NADPH jî bo kêmkirinê tên bikaranîn ko elektronên bi enerjiya bilind ji bo çêkirina karbohîdrat werin xerckirin. Karbon bi şeweyê karbona dîoksîd tevlê çerxa Calvin dibe û bi şêweyê şekir (awêteya endamî) çerxê diterikîne.<ref name="Campbell" /> Berhema pêşîn a çerxa Calvîn awêteyek sêkarbonî ya bi navê glîseraldehîd 3-fosfat, bi kurtî G3P ye. (bi înglîzî: ''glyceraldehyde 3-phosphate (G3P)''). Ji bo berhemanîna molekulek G3P-ê divê karlêkên çerxa Calvîn sê caran rû bidin ko sê molekulên karbona dîoksîdê werin girêdan.<ref name="Campbell" /> Di çerxê de bo çespandina molekulek CO₂, her carê 2 NADPH û 3 ATP tên xerckirin. Di qonaxa [[Çespandina karbonê bi rêçeya C4|çespandina karbonê]] de, karbona dîoksîd tevlê rîbuloza bisfosfatî (RuBP) dibe. Enzîma RuBisCO vê karlêkê han dike. Wateya çespandina karbonê ev e ko, karbona di pêkhateya awêteya neendamî, ji atmosferê tê girtin û bi molekulek endamî ve tê girêdan. Ji bo berhemanîna molekulek G3P-yê, çerxa Calvin sê caran rû dide, 9 molekulên ATP-yê û 6 NADPH tên xerckirin. Di karlêkên ronahiyê dê ATP û NADPH cardin tên çêkirin. Awêteyên endamî yên wekî glukoz, nîşa, asîdên çewrî, [[Asîda amînî|asîdên amînî]] bi rêçeyên metabolî ji G3P tên çêkirin.<ref name="Modern Biology" /> Ji bo berhemanîna molekulek glukozê çerxa Calvin 6 caran rû dide. Ji bo karlêkan, 6 molekul karbona dîoksîd wekî çavkaniya karbon û oksîjenên nav karbohîdratan tê xerckirin. Ji karlêkên ronahiyê 18 ATP û 12 NADPH tên bikaranîn.<ref name="Biochemistry -A Short Course" /> '''<big>12 NADPH + 18 ATP + 6 CO₂ C₆H₁₂O₆ + 12 NADP⁺ + 18 ADP + 18 P_i + 6 H₂O</big>''' Riwekên ji bo çespandina karbonê rasterast çerxa Calvin bi kar tînin, wekî riwekên C₃ tên navkirin. Li ser rûyê erdê, herî zêde ji riwekên C₃ heye. Di riwekên C₃ de bi girêdana CO₂ û RuBP, awêteyek xweragir a sêkarbonî (3-fosfoglîserat) çê dibe, loma ji van riwekan re tê gotin riwekên riwekên C₃.<ref name="Fundamentals of Biochemistry" /> Di fotosenteza riwekên C₃ de, çerxa C₃ bi gelemperî di xaneyên mezofîlê de rû dide. Karbona dioksîd bi hankirina RuBisCo tê çespandin û tevlê çerxa Calvin dibe. Bi rêzekarlêkên enzîmî, CO₂ ji bo çêkirina karbohîdratan tê bikaranîn.<ref>Osmond CB, Grace SC.. Perspectives on photoinhibition and photorespiration in the field: quintessential inefficiencies of the light and dark reactions of photosynthesis? J Exp Bot. 1995;46:1351–7. doi: 10.1093/jxb/46.special_issue.1351</ref> == Ronahiyehenase == {{Gotara bingehîn|Ronahiyehenase}} Ronahiyehenase (bi înglîzî: ''photorespiration''), di riwekan de rêçeyek metabolî ye ko di ronahiyê de rû dide, enzîma RuBisCO li dewsa karbona dîoksîdê , oksîjenê bi rîbuloza bîsfosfatî (RuBP) ve girê dide.<ref>photorespiration ." A Dictionary of Biology. . Encyclopedia.com. 16 Oct. 2024 [https://www.encyclopedia.com <nowiki>[3]</nowiki>]</ref>Ronahiyehenase wekî çerxa C₂ an jî rêçeya C₂ jî tê navkirin.Ji ber ko ev bûyer di hebûna ronahiyê de, bi xerckirina oksîjenê rûde û CO₂ û H₂O peyda dibe, dişibe [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê.]] Lê di ronahiyehenaseyê de ATP nayên berhemanîn. Ji ber ko hinek awêteyên çerxa Calvin hildiweşin, li dawiya çerxa Calvin de rêjeya berhemên endamî jî kêm dibe. Ango ronahiyehenase li ser fotosentezê bandorek neyînî dike.<ref name="Campbell" />Dema dinya germ û hişk e, riwekên C₃ stomayên xwe digirin ko av ji riwekê bi navbeynkariya stomayan dernekeve derve. Ji ber ko stomayên wan girtî ne, ji derve jî CO₂ nakeve riwekê. Di vê rewşê de CO₂ ya nav xaneyên mezofîlê, di çerxa Calvin de tê xerckirin û xestiya CO₂-yê di nav xaneyên mezofîl de kêm dibe. Ji ber ko oksîjena ji fotosentezê hatiye berhemanîn jî nikare derkeve derve, di xaneyên mezofîlê de xestiya oksîjenê bilind dibe. RuBisCO li şûna CO₂-yê, oksîjenê bi rîbuloza bîsfosfatî ve diçespîne û [[ronahiyehenase]] dest pê dike.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" />Di karlêkên ronahiyehenaseyê de oksîjen tê bikaranîn, CO₂ tê berdan, ATP û NADPH yên di karlêkên ronahiyê de hatine çêkirin, tên xerckirin. Bi vî awayê berhemdariya fotosentezê kêm dibe. == Çespandina karbonê bi rêçeya C₄ == {{Gotara bingehîn|Çespandina karbonê bi rêçeya C4}} [[Wêne:Rêçeya C4 (C4 pathway) ku.png|thumb|400x400px|Rêçeya C₄ di xaneyên mezofîlê de, çerxa Calvin di xaneyên kalanê gurzê de rû dide.]] Rêçeya C₄ (bi înglîzî: ''C₄ pathway'') di hin riwekan de guncandinek [[Bomaweya Mendelî|bomaweyî]] ye ko riwek di hawirdora germ û hişk de çespandina karbonê awayekî biserkeftî pêk tîne. Riwekên C₄ û CAM karbona dioksîdê bi awêteya sê karbonî ya bi navê fosfoenolpîruvat (bi inglizi: ''phosphoenolpyruvate (PEP)'') ve girê didin û molekulek çarkarbonî çêdikin. Ji ber ko piştî çespandina CO₂-yê, awêteyek xweragir a çarkarbonî peyda dibe, ji van karlêkan re tê gotin rêçeya C₄. Di riwekên C₄ de çespandina CO₂ yê ji aliyê enzîma fosfoenolfîruvat karboksîlaz (PEP karboksîlaz) ve tê hankirin.<ref>DiMario RJ, Clayton H, Mukherjee A, Ludwig M, Moroney JV. Plant carbonic anhydrases: structures, locations, evolution, and physiological roles. Mol Plant. 2017;10:30–46. doi: 10.1016/j.molp.2016.09.001</ref><ref>Zhang X, Pu P, Tang Y, Zhang LX, Lv JY. C4 photosynthetic enzymes play a key role in wheat spike bracts primary carbon metabolism response under water deficit. Plant Physiol Bioch. 2019;142:163–172. doi: 10.1016/j.plaphy.2019.06.013.</ref>PEP karboksîlaz karlêka girêdana CO₂-yê bi awêteya sêkarbonî ya bi navê fosfoenolpîruvatê ve han dike û ogzaloasetat a çarkarbonî peyda dibe.<ref name="VILLEE" />Rêçeya C₄ navê xwe ji vê karlêkê digire. Li gor enzîma RuBisCO, du avantajên enzîma PEP karboksîlazê heye. Meyla wê ya ji bo çespandina karbona dioksîdê ji RuBisCO-yê zêdetir e û çespandina oksîjenê jî han nake.<ref name="McGraw-Hill" /> Di riwekên C4 de enzîma PEP karboksîlaz di xaneyên mezofîlê de cih digire.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" />Bi gelemperî di pileya germahiya bilindtir de çalakiya enzîmên riwekên C₄, li gor enzîmên riwekên C₃ hê baştir e. Riwekên C₄ û riwekên CAM, pêşî, bi hankirina PEP karboksîlazê, di xaneyên mezofîlê de karbona dioksîdê diçespînin û ogzaloasetat a çarkarbonî peyda dibe.Ogzaloasetat CO₂-yê bi şeweyê molekula endamî embar dike, paşê CO₂-yê di xaneyên cuda an jî di demek cuda de berdide.<ref name="McGraw-Hill" />Rêçeya C₄ di xaneyên mezofîlê de, çerxa Calvin di xaneyên kalanê gurzê de rû dide.<ref name="VILLEE" /> Di riwekên C₄ de ji bo rê li ber ronahiyehenaseyê were girtin, rîbuloza bîsfosfatî û enzîma RuBisCO ji hawirdora têroksîjenî, hatine cudakirin. loma di riwekên C₄ de [[ronahiyehenase]] gelek kêm e.<ref name="VILLEE" />Wekî encam, bi fotosentezê hê pirtir ji awêteyên endamî tê berhemanîn. == Berhemên bingehîn ên karlêkên fotosentezê == Di riwekan de karbohîdrat awêteyên endamî yê herî girîng in ko rasterast bi karlêkên fotosentezê tên berhemanîn. Karbohîdratên sêkarbonî yên berhema çerxa Calvin ji bo çêkirina glukoz û karbohîdratên din, wekî yekeyên bingehîn tên bikaranîn. Riwek hinek glukoza serbest berhem dike, lê piraniya molekulên glukozê bi bendên kîmyayî, bi hev re tên girêdan bo çêkirina nîşayê (bi înglîzî: ''starch'').Herwisa glukoz bi [[fruktoz]]ê yek dibe bo çêkirina [[Sakaroz|sukrozê.]] Ne tenê karbohîdrat, lê asîdên amînî, proteîn, çewrî, pîgment û awêteyên endamî yên din ên xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] riwekê jî bi fotosentezê tên berhemkirin. Di pêkhateya van awêteyan de li gel karbon, hîdrojen û oksîjenê, hin elementên wekî nîtrojen(N), fosfor (P), sulfur (S) jî cih digirin. Riwek van elementan bi şeweyê mîneral, ji axê werdigirin.<ref>Bassham, James Alan and Lambers, Hans. "photosynthesis". ''Encyclopedia Britannica'', 13 Nov. 2024, <nowiki>https://www.britannica.com/science/photosynthesis</nowiki>. Accessed 15 November 2024</ref> == Pêwendiya fotosentez û bahenaseya xaneyê == [[Wêne:Fotosentez û bahenaseya xaneyê ku.png|thumb|361x361px|Karlêkên fotosentezê û yên [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] pêçevanê (berevajî) hev in.]]Karlêkên fotosentezê û yên [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] pêçevanê (berevajî) hev in. Madeyên berhemhatî (bi înglîzî: ''product'') yên fotosentezê, ji bo karlêkên bahenaseya xaneyê madeyên karlêkirinê (bi înglîzî: ''reactant'') ne. Di karlêkên fotosentezê de bi enerjiya ronahiyê H₂O tê oksandin, bi elektronên ji fotolîza avê, CO₂ tê kêmkirin bo karbohîdratê, û oksîjen jî wekî madeya bermayî belavê hawirdorê dibe.<ref name="McGraw-Hill" /> Di karlêkên bahenaseyê de glukoz (awêteya endamî) bi alîkariya oksîjenê tê oksandin bo CO₂ û H₂O-yê. Enerjiya kîmyayî ya navbera bendên glukozê jî di bendên kîmyayî yên ATP-yan de tê embarkirin. Di nav gazên atmosferê de oksîjen bi rêjeya %21, karbona dîoksîd jî bi rêjeya %0,04 cih digirin. Asta mêjera CO₂ û O₂ ya atmosferê bi fotosentez û bahenaseyê tên rêkxistin. == Dîrok == Li ser fotosentezê gelek xebat hatine kirin, xebatên li jêr hatine rêzkirin hinek ji xebatên bingehîn ên pêşîn in. Yek ji xebatên pêşîn ên derbarê fotosentezê, di sala 1648ê de hat weşandin. Kîmyagerek belçîkî, Jan Baptista Van Helmont (1580-1644) taqiyek (ezmûn) saz kir. Van Helmot di taqiya xwe de guliyek dara biyê di nav satilek axê de çand û 5 sal geşebûna wê kontrol kir. Di dirêjiya salên ezmûnê de ji bilî avê ti tişt tevlê axa riwekê nekir. Di destpêka ezmûnê de giraniya axê bi qasî 90 kîlogram, giraniya guliya dara biyê jî bi qasî 2,2 kîlogram bûn. Piştî 5 salan hat dîtin ko giraniya riwekê bi qasî 77 kg zêde bûye lê giraniya axê tenê bi qasî 57 gram kêm bûye. Ango dara biyê tevahiya giraniya xwe ji axê nestandibû. Divê ji bo xurekên riwekê çavkaniyek din hebûya. Ji ber ko bi avdanê tenê av li axa riwekê hatibû zêdekirin. Van Helmont têgihiştîbû ko riwek avê wekî xurek bi kar tînin û geşe dibin. Her çiqas ev zanyariya nû ya derbarê geşebûna riwekan ji bo wê demê gelek girîng bû jî, lê kêmasiya wê hebû. Em îro dizanin ko li gel avê CO₂-ya atmosferê jî tevlê geşebûna riwakan dibe. Riwek ji axê li gel avê hin mîneralan jî werdigire.<ref>Chastain, Ben B.. "Jan Baptista van Helmont". ''Encyclopedia Britannica'', 12 Mar. 2024,[https://www.britannica.com/biography/Jan-Baptista-van-Helmont <nowiki>[4]</nowiki>] Accessed 12 November 2024.</ref> Di sala 1773ê de bijîşkek almanî, Jan Ingenhousz (1730-1799) di ezmûnek de dît ko riwek di bin ronahiyê de oksîjen berdidin. Jan Ingenhousz riwekek kesk noqê binê avê kir û dît ko gava tîrojên ronahiyê li riweka nav avê dixe, ji riwekê peqilkên gazê tên berdan. Bi taqîkirina gazê, hat ditin go riwek oksîjen berdidin.<ref name="Biology" /> Di sala 1782 de riweknasê swisreyî Jean Senebier(1742-1809) kefş kir ko ji bo geşebûna riwekan pêdivî bi karbona dîoksîdê heye. Bi alîkariya zanyariyên ji xebatên li jor de hatiye ravekirin, fîzîkvanek almanî, Julius Robert von Mayer (1814-1878) di sala 1845ê de pêşniyar kir ko riwek enerjiya ronahiyê ya ji rojê, diguherînin bo enerjiya kîmyayî. Di sala 1882 de riweknasê almanî Theodor Engelmann (1843-1909) bi [[şebenga ronahiya bînraw]], da nîşankirin ko ronahiyên bi rengê sor û şîn ji aliyê klorofîlan ve tên mijandin, oksîjen çêdikin.<ref>Stirbet A, Lazár D, Guo Y, Govindjee G. Photosynthesis: basics, history and modelling. Ann Bot. 2020 Sep 14;126(4):511-537. doi: 10.1093/aob/mcz171. PMID: 31641747; PMCID: PMC7489092.</ref> Heta salên 1930yan riweknas û biyolojîvan li ser fotosenteza riwek, kevz û baktriyan de xebat kirin. Lêkolîneran kefş kirin ko hinek bakteriyên fotosentezî, li dewsa H₂O-yê di karlêkên fotosentezê de H₂S (hîdrojen sulfîd) bi kar tînin, û di fotosenteza van bakteriyan de li dewsa oksîjenê, sulfur(S) wekî madeya bermayî tê berdan. Di sala 1931ê de zanistvanê almanî-amerkî Cornelis van Niel (1897-1985) ji bo fotosenteza riwek, kevzên avê û bakteriyan, hevkêşeyek gelemberî diyar kir ko fotosenteza van zîndeweran dişibin hev. '''<big>CO₂ + 2 H₂A + enerjiya ronahiyê → CH₂O + A₂ + H₂O</big>''' Di vê hevkêşeya gelemperî de "A "oksîjen an jî sulfur, "CH₂O" formula gelemperî bo karbohîdratan destnîşan dike. Di vê karlêkê de CO₂ tê kêmkirin, H₂A jî tê oksandin. Fotosenteza riwekan, fotosenteza osîjenî ye. Ango di hevkêşeyê de “A” atoma oksîjenê, "A₂" jî molekula oksîjenê ye. Hevkêşeya gelemperî bo fotosenteza riwekan ji bo molekulek glukozê jî wekî ya li jêr e.<ref name="Biology" /> '''<big>6CO₂ + 12 H₂O + enerjiya ronahiyê → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ + 6H₂O</big>''' == Bandora hokarên sinordar li ser rêjeya fotosentezê == Fotosentez ne ji yek lê ji rêzek karlêkan pêk tê. Kiryara ko bi rûdana rêzekarlêkan pêk tê, rêjeya wê kiryarê bi karlêka herî hêdî ya rêzekarlêkê ve tê sînordar kirin.Ango rêjeya fotosentezê ji aliyê karlêkên rêzê ve tê kontrolkirin. Di karlêkên fotosentezê de rêjeya karlêka herî hêdî, rêjeya karlêkên din sinordar dike bi vî awayê rêjeya fotosentezê jî bi qasî rêjeya karlêka herî hêdî rû dide.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> Hokarên ko bandor li ser rêjeya fotosentezê dikin, bi du beşên serêkî ve tên dabeşkirin; hokarên hawirdorî û hokarên navxweyî. Tundiya ronahiyê,dirêjiya pelê ya ronahiyê, CO₂, H₂O, germahiya hawirdorê, pH-ya axê, cor û rêjêya mînaralên axê hokarên serekî yên hawirdorî ne. Mêjera kloroplastan, cora klorofîlan, hejmar û cihên stomayan, mêjera enzîman jî hin hokarên navxweyî ne. Rêjeya fotosenteze, ango leza berhemanîna karbohîdrata sêkarbonî, ji aliyê hokarên navxweyî û yên hawirdorî ve tê kontrolkirin. Wekî mînak, de bila di hawirdorek de ji bo fotosentezê ast û mêjera hemû hokarên navxweyî û hawirdorî guncav bin, lê germahiya hawirdorê ji bo wê riwekê ne guncav be, vê gavê, germahî rêjeya fotosentezê sinordar dike. Germahî bi taybetî bandor li ser çalakiya enzîman dike, ji ber kêmbûna çalakiya enzîman, leza karlêkên fotosentezê dadikeve. [[Wêne:Hokarên sinordar ên fotosentezê ku.png|thumb|400x400px]] Di wêneya milê rastê de bandora sê hokarên sinordar; tundiya ronahiyê, pileya germahiyê û xestiya karbona dîoksîdê wekî mînak tê ravekirin. Di ronahiya qels de hokara sinordor, tundiya ronahiyê ye. Gava tundiya (xurtî) ronahiyê tê zêdekirin, di destpêkê de rêjeya fotosentezê jî zêde dibe. Lê gava tundiya ronahiyê digihîje astek diyarkirî, edî karlêkên din sinordar dibin (xestiya CO₂-yê û germahiya hawirdorê) loma ji wê gavê şûnde tundiya ronahiyê were zêdekin jî rêjeya fotosentezê zêde nabe û fotosentez bi leza neguher didome. Li gel ronahiya tund, germahiya hawirdorê jî were zêdekirin, rêjeya fotosentezê hinek din zêde dibe lê rêjeya fotosentezê dîsa di astek diyarkirî ya piçek bilindtir de neguher dimîne. Di vê gavê de xestiya CO₂-yê hokara sinordar e. Heke li gel ronahiya tund û germahiya guncav, xestiya CO₂ ya hawîrdorê jî were zêdekirin, rêjeya fotosentezê pîçek din zêde dibe, lê dîsa di astek diyarkirî ya pîçek bilindtir de leza fotosentezê sabît dimîne.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> Dibe ko di vê gavê de yek ji hokarên navxweyî an jî hawirdorî yê wekî enzîm, av, pH-ya hawirdorê û hvd hokara sinordar be. Li gel tundiya ronahiyê, dirêjiya pelê ya ronhiyê jî bandor li ser rêjeya fotosentezê dike. Di bin ronahiya zer û kesk de rêjeya fotosentezê herî hêdîtir e.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Ekosîstem]] [[Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] [[Kategorî:Riweknasî]] ksgdj0zg9apxgnw9ibp0ui52jgp21og 2098987 2098952 2026-10-16T03:42:12Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Karlêkên jêrdestê ronahiyê (Karlêkên ronahiyê) */ 2098987 wikitext text/x-wiki '''Fotosentez''' (bi înglîzî: ''photosynthesis'') di riwek, hin corên protîst û hin bakteriyan de kiryara guhertina enerjiya ronahiyê bo enerjiya kîmyayî ya ko di karbohîdrat an jî di awêteyên endamî de tê embarkirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi çavkaniyek enerjiyê û [[xurek]] heye. Ji bo çalakiyên [[xane]]yê yên wekî çêkirina [[proteîn]]an, guhaztina çalak, [[dabeşbûna xaneyê]], girjbûna rîşalên masûlkeyan, çêkirina [[endamok]]an û hwd, xane enerjî bi kar tînin. Enerjiya serekî ya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] ye. Xane ATP-yê bi [[henaseya xaneyê]], ji xurekên endamî bi dest dixe. Ango pêdiviya hemû zîndeweran bi xurekên endamî heye. Ajal xurekên xwe bi xwarina riwek an jî ajalên din dabîn dikin. Lê riwek xurekên xwe yên endamî bi fotosentezê çêdikin. Riwek di xaneyên xwe de [[Şebenga ronahiya bînraw|enerjiya ronahiyê]] diguherînin bo enerjiya kîmyayî û di bendên kîmyayî yên awêteyên endamî de embar dikin. Berhema pêşîn a fotosentezê [[karbohîdrat]]ek sêkarbonî ye, lê riwek ji wê karbohîdratê gelek corên karbohîdratên din, proteîn û [[Lîpîd|çewrî]] jî berhem dikin. Bi kurtî, riwek bi karlêkên fotosentezê, CO₂-yê û H₂O-yê di [[kloroplast]]ên xwe de bi enerjiya ronahiyê û [[enzîm]]ên taybet diguherîne bo awêteya endamî.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> == Zîndewerên xwejîn == Zîndewerên ko xurekên xwe yên endamî ji molekulên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên xwejîn (bi înglîzî:''autotroph'') tên navkirin. Di jingehê de '''zîndewerên xwejîn''' xeleka yekemîn a zincîra xurekê ye. Zîndewerên xwejîn du cor in, hinek zîndewer bo çêkirina xurekên endamî, enerjiya ronahiyê bi kar tînin ango fotosentezê pêk tînin. Ji wan zîndeweran re tê gotin zîndewerên '''ronahiyexwejîn''' (bi înglîzî: ''photoautotroph'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> Riwek, hin corên protîstan (kevzên avê, êglena hwd.) û hin corên bakteriyan, zîndewerên ronahiyexwejîn in.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Hin zîndewerên xwejîn jî bi rêçeya [[kemosentez]]ê, bi karlêkên oksandinê, ji awêteyên wekî hîdrojen sulfîd (H₂S), metan (CH₄) û amonyumê( [NH₄]⁺ ) enerjî bi dest dixin, bi vê enerjiyê CO₂-yê diguherînin bo xurekên endamî. Ji van zîndeweran re te gotin zîndewerên '''kîmîkexwejîn''' (bi înglîzî: ''chemoautotroph''). Ango ji bo zîndewerên kîmîkexwejîn, çavakaniya enerjiyê bo çêkirina xurek, ne enerjiya ronahiyê, lê enerjiya kîmyayî ye. Hin corên [[bakterî]] û arkebakterî zîndewerên kîmîkexwejîn in.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> Riwek û hemû xwejînên din dikarin ji bo xwe ji madeyên neendamî, hemû awêteyên endamî yên wekî karbohîdrat, çewrî, proteîn û [[Asîda deoksîrîbonukleyî|asîdên nukleyî]] berhem bikin. Ji bo çêkirina van awêteyan, riwek ji [[atmosfer]]ê CO₂, ji axê jî H₂O û mîneral werdigirin. Ango ji bo bidestxistina enerjiyê pêdiviya zîndewerên xwejîn, bi xwarina xurekên endamî tune. Zîndewerên xwejîn ji hawirdora xwe xurekên endamî wernagirin. Madeyên endamî yên bi fotosentezê berhem tînin, di xaneyên xwe de ji bo bidestxistina enerjiyê wekî xurek bi kar tînin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> == Zîndewerên xwenejîn == Berevajî xwejînan, zîndewerên wekî mirov, ajal, [[Kuvark|karok]], hin corên protîst û bakteriyan, xwenejîn in (bi înglîzî: ''heterotroph'').<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Zîndewerên xwenejîn nikarin xurekên xwe ji madeyên neendamî berhem bikin. Loma divê van zîndeweran xwarinin xwe bi awayekî berdest ji hawirdora xwe werbigirin. Ango hebûna zîndewerên xwenejîn, bi hebûn û çalakiyên zîndewerên xwejîn ve girêdayî ye. Loma zîndewerên xwejîn wekî berhemhêner tên navkirin. Zîndewerên xwenejîn jî wekî bikarhêner (bi înglîzî: ''consumer'') tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology" />Zîndewerên xwenejîn, xurekên xwe ji zîndewerên xwejîn û zîndewerên xwenejîn dabîn dikin. Bi karlêkên fotosentezê li gel awêteyên endamî oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe. Loma ji bo dabînkirina xurek û oksîjenê, pêdiviya zîndewerên xwenejîn bi zîndewerên ronahiyexwejîn ve heye.<ref name="Campbell" /> == Girîngiya fotosentezê == [[Wêne:Hevkêşeya gelemperî ya fotosentezê ku.png|center|frameless|790x790px]]Jiyana li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|erdê]] enerjiya xwe ji [[Roj (stêrk)|rojê]] werdigire.Hema di hemû jîngehan de çavkaniya enerjiyê, ronahî û tîna [[Roj (stêrk)|rojê]] (tav) ye. Enerjiya ronahiyê ji rojê bi rêwitiyek 150 mîlyon kîlometreyî digihîje ser rûyê erdê. Di kloroplastên riwekan de enerjiya ronahiyê tê guhertin bo enerjiya kîmyayî ya di nav xurekên endamî.<ref name="Campbell" /> Fotosentez di xaneyên riwek, kevzên avê, hin protîst û hin bakteriyan de rû dide. Zîndewerên ko bi karlêkên fotosentezê an jî bi karlêkên kemosentezê ji molekulên neendamî , awêteyên endamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhêner (bi înglîzî: ''producer'') tên navkirin. Zîndewerên ronahiyexwejîn û yên kîmîkexwejîn, zîndewerên berhemhêner in. Hebûna hemû zindewerên jingehê rasterast bi hebûn û çalakiyên zîndewerên berhemhêner ve girêdayî ye. Riwek bi pêkanîna fotosentezê, enerjya ronahiyê ya rojê, diguherînin bo enerjiya kîmyayî û enerjiya kîmyayî jî ji bo çêkirina xurekên endamî yên bi şêweyê karbohîdrat xerc dikin. Karbohîdrata bi fotosentezê hatiye berhemanîn, ji bo riwek û zîndewerên xwenejîn çavkaniya awêteyên endamî û enerjiyê ye.<ref name="Fundamentals of Biochemistry"> Fundamentals of Biochemistry L I F E AT TH E M O L E C U L A R L E V E L. : Voet D.,Voet G.,Pratt C. • John Wiley & Sons, Inc. ISBN-13: 978-0470-54784-7 </ref>Ango riwek ji karbohîdratan, ji bo xwe, hemû corên awêteyên endamî çêdikin, an jî karbohîdratan hildiweşînin bo berhemkirina ATP-yê. Gava zîndewerên xwenejîn riwekan wekî xurek dixwin, ev awêteyên endamî derbasî xaneyên wan dibe û li wir ji bo çêkirina ATP-yan an jî ji bo geşebûna xaneyê tên bikaranîn. Ji bo fotosentezê, li gel enerjiya ronahiyê, pêdiviya riwekan bi CO₂, H₂O û [[klorofîl]]ê jî heye. Riwek CO₂-ya atamosferê bi [[stoma]]yên xwe digire nav [[pel]]ên xwe, H₂O-yê jî bi regên xwe ji axê dimijîne.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Heke ne ji fotosentezê ba, di atmosferê de oksîjen berhev nedibû û ji bo [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] derfet çênedibû.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ji ber ko bi fotosentezê enerjiya ronahiyê di bendên kîmyayî yên awêteyên endamî de tê embarkirin, ji bo herikîna enerjiyê di navbera zindewerên jingehê de, gava yekemîn fotosentez e. Berhemên fotosentezê ne tenê ji bo berhemkirina enerjiyê lê wekî yekeyên pêkhateya xaneyê jî tên bikaranîn.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> CO2-ya atmosferê bi karlêkên fotosentezê di pêkhateya awêteyên endamî de tê çespandin, di heman karlêkan de oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe. Oksîjena atmosferê ji bo bahenaseya xaneyê tê bikaranîn. Di karlêkên [[henaseya xaneyê]] de oksîjena atmosferê û awêteya endamî tên bikaranîn, CO₂ jî wekî madeya paşmayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe.Ango rêjeya oksîjen û CO₂-ya atmosferê bi karlêkên fotosentezê tên hevsengkirin.<ref name="VILLEE" /> Heke li ser rûye erdê karlêkên fotosentezê rawestin, awêteyên endamî û xurek wê roj bi roj kêm bibin. Ji ber kembûn an jî tinebûna xurekan, ji bilî zîndewerên kemosentezî, hema hemû zindewer wê ji ber birçîbûn û kêmoksîjeniyê bimirin. Wisa tê texmînkirin ko heke fotosentez raweste, wê ji bilî hin corên bakteriyan, nifşa hemû zîndeweran di 25 salan de biqele.<ref name="Biochemistry -A Short Course">Tymoczko, J.L., Berg, J.M. and Lubert Stryer (2015) Biochemistry, a short course. New York: W.H. Freeman & Company, A Macmillan Education Imprint. </ref> == Fotosenteza neoksîjenî == Du corên fotosentezê heye. Fotosenteza oksîjenî û fotosenteza neoksîjenî. Di karlêkên fotosenteza oksîjenî de CO₂ û H₂O bi enerjiya ronahiyê tên guhertin bo karbohîdrat û oksîjenê. Fotosenteza oksîjenî, ya herî belavbûyî ye. Loma gava peyva fotosentezê tê bikaranîn, mabest fotosenteza oksîjenî ye. Lê di hin corên bakteriyan de fotosenteza neoksîjenî rû dide. Jorecîhana (bi înglîzî: ''domain'') bakteriyan de fotosenteza oksîjenî tenê di liqa (bi înglîzî: ''phylum'') siyanobakteriyan ve (bi înglîzî:''cyanobacteria'') sînordar e. Lê fotosenteza neoksîjenî di nav çendan liqên bakteriyan de bi berfirehî belavî ye. Bakteriyên binefşî (bi înglîzî: ''purple bacteria''), bakteriyên sulfur ên kesk (bi înglîzî: ''green sulfur bacteria'') mînak in bo bakteriyên fotosenteza neoksîjenî. Bakteriyên fotosenteza neoksîjenî avê wekî çavkaniya elektronan bi kar nayînin, ango fotosenteza van bakteriyan de av nayê oksandin. Li dewsa avê sulfîd, hîdrojen an jî substradên endamî tên oksandin û elektron berdidin. Ji ber ko [[Fotolîz|fotolîza avê]] rû nade, di fotosenteza neoksîjenî de oksîjen wekî madeya bermayî nayê berdan.<ref>Hanada S. Anoxygenic Photosynthesis -A Photochemical Reaction That Does Not Contribute to Oxygen Reproduction. Microbes Environ. 2016;31(1):1-3. doi: 10.1264/jsme2.ME3101rh. PMID: 27021204; PMCID: PMC4791109.</ref> Bakteriyên sulfurê yên fotosenteza neoksîjenî di çespandina karbonê bi awêteyek endamî de, enerjiya ronahiyê bi kar tînin. Bi gelemperî H₂S wekî çavkaniya elektronan tê oksandin. Sulfur (S) wekî madeya bermayî tê berdan.<ref>A. Camacho,Sulfur Bacteria, Gene E. Likens, Encyclopedia of Inland Waters, Academic Press,2009,Pages 261-278,<nowiki>ISBN 9780123706263</nowiki>, [[doi:10.1016/B978-012370626-3.00128-9|[1]]]</ref> '''<big>6CO₂ + 12 H₂S + enerjiya ronahiyê → C₆H₁₂O₆ + 12S + 6H₂O</big>''' Zîndewerên ronahiyexwejîn ên ko bi fotosenteza neoksîjenî awêteyên endamî çêdikin, bi taybetî ji bo jingehên bi ronahiya qels de bijîn hatine guncandin. Di van zîndeweran de pîgmentên taybet hene. Ronahiyexwejînên neoksîjenî bi alîkariya van pîgmentan, ronahiyên ko ji aliyê ronahiyexwejînên oksîjenî ve nayên mijandin jî dimijînin.<ref>Van Gemerden, H. & Mas, J. in ''Anoxygenic Photosynthetic Bacteria'' (eds Blankenship, R. E., Madigan, M. T. & Bauer, C. E.) 49–85 (Springer-Verlag, Springer Nature Switzerland AG 1995)</ref> == Kloroplast == {{Gotara bingehîn|Kloroplast}}[[Wêne:Scheme Chloroplast-ku.svg|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Scheme%20Chloroplast-ku.svg|thumb|401x401px|Hemû beşên kesk ên riwekan; pel, qed û şitilên kesk û mêweyên negihayî, kloroplast lixwe digirin, lê di piraniya riwekan de bo fotosentezê cihên sereke pel in.]] Kloroplast endamokek taybet e ji bo xaneyên riwek û hin corên protîstan (kevzên avê,êglena hwd.) ko tê de karlêkên fotosentezê rû didin. Ango bi kurtasî, guherîna enerjiya ronahiyê bo enerjiya kîmyayî di kloroplastan de rû dide.<ref name="Campbell" /> Hemû beşên kesk ên riwekan; pel, qed û şitilên kesk û mêweyên negihayî, kloroplast lixwe digirin, lê di piraniya riwekan de bo fotosentezê cihên sereke pel in. Kloroplast bi gelemperî di xaneyên şaneya mezofîlê ya hundirê pelê de herî pir in. Xaneyek asayî ya mezofîlê bi qasî 30-40 kloroplast lixwe digire.<ref name="Campbell" /> Kloroplast endamokek bi cotparzûnê dorpêçî ye. Di nav kloroplastê de kîsikên bi şeweyê xepleyî (dîsk) niqûmî ne, ji van pêkhateyan re tê gotin tîlakoîd. Tîlakoîd bi parzûna tîlakoîdê dorpêçî ye.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Karlêkên ronahiyê yên fotosentezê li vir rû didin. Valahiya navbera parzûna navî û parzûna tîlakoîdê, wekî sroma tê navkirin. Karlêkên nejêrdestê ronahiyê di stromayê de pêk tên. Di karlêkên fotosentezê de kloroplast wekî amûrek fotoelektrîkê kar dikin. Kloroplast bi navbeynkariya klorofîlan tîrojên ronahiyê dimijînin, elktron han dikin û elektronan dişînin guhêzeran.<ref name="McGraw-Hill" />Herwîsa kloroplast, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], asîdên rûnê û pêkhateyên çewriyên parzûnên xwe jî çêdikin. Kloroplast [[glukoz]]ê wekî nîşa an jî çewrî di stromayê de embar dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> == Pîgmentên kloroplastê == {{Gotara bingehîn|Klorofîl}} Pîgmenta serekî ya di tîlakoîda kloroplastê, klorofîl e. Bi gelemperî kloroplast du corên serekî yên klorofîlê lixwe digirin, klorofîla a û klorofîla b. Klorofîla a li gor klorofîla b tîrojên ronahiya şîne kêmtir lê yên ronahiya sor pirtir dimijîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Herdu cor klorofîl jî tîrojên ranahiya kesk namijînin, tîrojên ronahiya kesk an ji kloroplastê derbas dibe û belavê hawirdorê dibe an jî tîroj ji rûyê klorofîlê şewq didin. Loma beşên riwekê yên bi kloroplast dewlelemend bi rengê kesk xuya dibin.<ref name="Modern Biology" /> Li gel klorofîlê, kloroplast pîgmentên ko bi rengên zer û porteqalî jî lixwe digirin. Ji van pîgmentan re tê gotin [[karotenoîd]].<ref name="VILLEE" /> Karotenoîd ji bo mîjîna tîrojên ronahiyên ko ji aliyê klorofîlê ve bi têra xwe nayên mijandin, alîkari dikin.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "chloroplast". ''Encyclopedia Britannica'', 22 Jul. 2024, [https://www.britannica.com/science/chloroplast <nowiki>[2]</nowiki>] Accessed 14 August 2024.</ref> == Karlêkên jêrdestê ronahiyê (Karlêkên ronahiyê) == Fotosenteza oksîjenî ji du beşên serekî pêk tê; karlêkên jêrdestê ronahiyê û karlêkên nejêrdestê ronahiyê. Ji bo mijîna ronahiyê û bikaranîna enerjiya ronahiyê bo çêkirna [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] û NADPH-yan ronahî pêwist e, loma karlêkên vê beşa fotosentezê wekî karlêkên ronahiyê an jî '''karlêkên jêrdestê ronahiyê''' (bi înglîzî: ''light reactions''-''light dependent reactions'') tên navkirin. Çar qonaxên serekî yên karlêkên ronahiyê heye; mijîna ronahiyê, fotolîza avê, guhaztina elektronan û fotofosforîlasyon. === Mijîna fotona ronahiyê === {{Gotara bingehîn|Fotosîstem}} Guherîna enerjiyê di fotosîsteman de rû dide. [[Fotosîstem]] di parzûna tîlakoîdê de cih digirin. Her yek ji fotosîstemek ji kompleksa antenê û ji navenda karlêkê pêk tê. Kompleksa antenê ji 300-400 molekulên klorîfla a û klorofîla b, karotenoîd û proteînan pêk tê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hemû zîndewerên ko bi fotosentezê oksîjen çêdikin, ango fotosenteza oksîjenî pêk tînin, di karlêkên fotosentezê de ji bo wergirtin û mijîna tîrojên ronahiyê du cor fotosîstem bi kar tînin, fotosîstema I û fotosîstema II. Zîndewerên wekî bakteriyên hîdrojen sulfurê, tenê yek fotosîstemek lixwe digirin û di fotosenteza wan de oksîjen peyda nabe.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry">David L. NelsonMichael M. Cox(2013). Lehninger Principles of Biochemistry. : W. H. FREEMAN AND COMPANY • New York ISBN-13: 978-1-4641-0962-1 </ref>Her fotosîstemek ji navenda karlêkê û kompleksa antênê ya ji bo mijîna fotonan pêk tê. Ev herdu beşên fotosîstemê di kloroplastê de bi hev re kar dikin û enerjiya ronahiyê diguherînin bo enerjiya kîmyayî.<ref name="Campbell" /> Fotosîstema I ji ber ko pîgmentên wê herî zêde ronahiyên bi dirêjiya pêlê 700 nanometreyê dimijînîn wekî P700 tê nîşankirin (Pîgmenta 700). Herwisa fotosîstema II jî herî zêde ronahiyên ko dirêjiya pêlê wan 680 nanometre ne baş dimijîne û wekî P680 tê nîşankirin. Pîgmentên kompleksa antenê ronahiyê dimijînin, enerjiya ronahiyê ber bi navenda karlêkê dişînin.<ref name="Biochemistry -A Short Course" />Di navenda karlêkê de elektrona hanbûyî atoma pîgmentê diterikîne û ji aliyê wergirê elektronê ya yekemîn a zîncîra guhaztina elektronan ve tê wergirtin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> === Fotolîza avê === {{Gotara bingehîn|Fotolîz}}[[Wêne:Fotolîza avê ku.png|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Fotol%C3%AEza%20av%C3%AA%20ku.png|thumb|375x375px|Encama herî giring a fotolîza avê ev ko, bi vê karlêkê oksîjena atmosferê tê dabînkirin.]] Riwek, hin protîst û siyanobakterî ji bo dabînkirina elektronan, molekula avê bi kar tînin. Bi navbeynkariya enerjiya ronahiyê, hilweşandina avê wekî fotolîz tê navkirin. Di karlêkên fotolîzê de oksîjen wekî gaza bermayî peyda dibe, loma ji vê fotosentezê re tê gotin “fotosenteza oksîjenî”. Ango di fotosenteza oksîjenî de çavkaniya elektronan av e. Av bi navbeynkariya enzîma oksandina avê (enzîma hilweşînerê avê) ve tê hilweşandin. '''<big>2H₂O + 2NADP⁺ + 8 foton O₂ + 2NADPH + 2H⁺</big>'''[[Wêne:Karlêkên ronahiyê ku.png|thumb|366x366px|Di karlêkên ronahiyê de herika elektronan, ji avê elektronan dikişîne, elektron heta NADPH-yê tên guhaztin.]]Elektronên avê ji aliyê fotosîstema II ve tên wergirtin.Protonên avê ji bo çêkirina NADPH û ATP-yê tên bikaranîn. NADPH û [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] jî ji bo çêkirina xurek, di karlêkên neronahiyê yên fotosentezê de tên xerckirin. Elektronên avê ji fotosîstema II ber bi fotosîstema I ve bi navbeynkariya zincîra guhaztina elektronan ve tên guhaztin.<ref name="VILLEE" />Hinek ji enerjiya elektronên hanbûyî ji bo pompekirina protonên nav stromayê tê xerckirin û proton derbasî nav tîlakoîdê dibin. Encama herî giring a fotolîza avê ev ko, bi vê karlêkê oksîjena atmosferê tê dabînkirin. === Herika elektronan li ser zincîra guhaztina elektronan === Di karlêkên ronahiyê de herika elektronan, ji avê elektronan dikişîne, elektron heta NADPH-yê tên guhaztin. Enerjiya potenasiyel a elektronên avê di destpêkê de di asta asayî de ye, lê di NADPH-yê de asta enerjiya elektronan bilind e.<ref name="Campbell" /> Elektrona hanbûyî di zincîra guhaztina elektronan de, bi karlêkên oksandin û kêmkirinê ji molekulek ber bi molekula din ve tên guhaztin, molekulên zincîrê hinek enerjiya elektronê ji bo pompekirina protonan bi kar tînin.<ref name="McGraw-Hill" /> Gava elektron di kompleksa sîtokrom ''b6f'' de diherkin, di parzûna tîlakoîdê de proton ji stromayê ber bi lumena tîlokoîdê tên şandin. Ev rewş di lumena tîlakoîde de gradyana karokîmyayî ya protonan çêdike. Enerjiya ji gradyana protonan, di ATP sentazê de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry" /> Rêçeya elektronan di fotofosforîlasyona xêzî ya riwekan de; '''<small>H₂O → Fotosîstema II → plastokîonol → cyt ''b6f'' → plastosiyanîn → Fotosîstema I → Ferredoksîn → NADP⁺ reduktaz→ NADPH</small>''' [[Wêne:Thylakoid membrane 3 ku.svg|thumb|361x361px|Gava elektron di kompleksa sîtokrom ''b6f'' de diherkin, di parzûna tîlakoîdê de proton ji stromayê ber bi lumena tîlokoîdê tên şandin.]] ==== Kêmkirina NADP⁺ bo NADPH-yê ==== Nîkotînamîd adenîn dînukleotîd fosfat (NADP) ''(nicotinamide adenine dinucleotide phosphate(NADP)'' koenzîmek taybet e ji bo karlêkên oksandin û kêmkirinê. NADP⁺ di karlêkên jêrdestê ronahiyê de tê kêmkirin û wekî NADPH tê nîşankirin. Elektronên hanbûyî yên ji wergira elektronê ya yekemîn a fotosîstema I-ê bi navbeynkariya proteîna ferredoksînê, derbasî zincîra guhaztina elektronan a duyem dibin. Enzîma NADP⁺ reduktaz guhaztina elektronan a ji ferredoksînê bo NADP⁺ -yê çalak dike. Ji bo kêmkirina NADP⁺-yê bo NADPH-yê, pêdivî bi du elektron û protonek heye. NADP+ ji ferredoksînê elektronên hanbûyî yên fotosîstema I-ê werdigire.<ref name="Campbell" /> == Fotofosforîlasyon == {{Gotara bingehîn|Fotofosforîlasyon}}[[Wêne:Light reaction cyclic & linear flow ku.png|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Light%20reaction%20cyclic%20&%20linear%20flow%20ku.png|thumb|400x400px|Hêza handerê protonan di ATP sentazên kloroplastan de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.]] Di karlêkên fotosentezê de bi navbeynkariya enerjiya ronahiyê, bi ADP-yê ve girêdana fosfatê û çêkirina ATP-yê wekî fotofosforîlasyon tê navkirin. Encama herî girîng a herika elektronan a ji avê ber bi NADP⁺-yê, avakirina gradyana protonan e.<ref name="Biochemistry -A Short Course" /> Hinek ji enerjiya elektronan ji bo pompekirina protonan tê xerckirin. Proton ji stromayê di parzûna tîlakoîdê de ber bi lumena tîlakoîdê tên pompekirin. Parzûna tîlakoîdê ji bo protonan nedelînbar (bi înglîzî: ''impermeable'') e. Ji ber pompekirina protonan, li aliyekî parzûnê de xestiya îyonên hîdrojenê li gor aliyê din zêdetir dibe. Proton meyl dikin ko ber bi stromayê ve biherikin ev meyla herikê wekî gradyana xestiyê (bi înglîzî: ''concentration gradient'') tê navkirin. Di nav tîlakoîde berhevbûna protonan, bargeya tîlakoîdê li gor stromayê, ber bi pozîtîvê diguherîne, loma li seranserê parzûna tîlakoîdê de potansiyela elektrîkê ava dibe. Ev rewş wekî gradyana karebayî (bi înglîzî:''electrical gradient'') tê navkirin. Gradyana karebayî jî protonan han dike ko ber bi stromayê ve biherikin. Ji ber gradyana karabeyî û gradyana xestiyê, meyla herika protonan,wekî hêza handerê protonan (bi înglîzî:''proton motive force'') tê navkirin. Hêza handerê protonan di ATP sentazên kloroplastan de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.<ref name="Biochemistry"> Biochemistry. : Rawn, J.D. (1989) Biochemistry. Burlington, NC: Neil Patterson Publishers, Carolina Biological Supply Company. ISBN- 0-89278-400-8 </ref>Sîtokrom b6f û [[ATP sentaz]] bi hev re kar dikin bo berhemkirina ATP-yê. Di zîncîra guhaztina elektronan de rêçeya herikê ya elektrona hanbûyî dibe ko bi awayekî çerxî an jî neçerxî (xêzî) be. Bi herdu rêçeyan jî ATP tê berhemkirin,loma fotofosforîlasyon bi du awayê rû dide; fotofosforîlasyona çerxî û fotofosforîlasyona neçerxî (xêzî).<ref name="OpenStax, Biology" /> == Karlêkên nejêrdestê ronahiyê (Karlêkên neronahiyê) == Di dawiya karlêkên jêrdestê ronahiyê de ATP û NADPH wekî berhemên karlekan peyda dibin. Di karlêkên nejêrdestê ronahiyê de, bi enerjiya ATP-yê, elektron û hîdrojenên NADPH-yê û karbon û oksîjenên karbona dîoksîdê, ji bo çêkirina karbohîdrat û awêteyên endamî tên bikaranîn.<ref name="Concepts and Applications" />Ji bo karlêkên jêrdestê ronahiyê, ronahî pêwist e, lê ji bo karlêkên nejêrdestê ronahiyê, pêdiviya rasterast bi ronahiyê nîn e. === Çerxa Calvin === [[Wêne:Çerxa Calvin ku.png|thumb|400x400px|Di çerxê de bo çespandina molekulek CO₂, her carê 2 NADPH û 3 ATP tên xerckirin,]]{{Gotara bingehîn|Çerxa Calvin}} Çerxa Calvin (bi înglîzî: ''Calvin cycle''), di karlêkên nejêrdestê ronahiyê de rêçeyek çerxî ya kîmyayazîndeyî (bi înglîzî: ''biochemical'') ye ko bi berhemanîna karbohîdrata sêkarbonî encam dide.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Çerxa Calvin di riwek û kevzên avê de di stromaya kloroplastan de rû dide, di siyanobakteriyan de karlêkên çerxa Calvin di nav sîtoplazmayê de pêk tên.<ref name="Biology" /> Di çerxa Calvin de, ATP wekî çavkaniya enerjiyê tên xerckirin û NADPH jî bo kêmkirinê tên bikaranîn ko elektronên bi enerjiya bilind ji bo çêkirina karbohîdrat werin xerckirin. Karbon bi şeweyê karbona dîoksîd tevlê çerxa Calvin dibe û bi şêweyê şekir (awêteya endamî) çerxê diterikîne.<ref name="Campbell" /> Berhema pêşîn a çerxa Calvîn awêteyek sêkarbonî ya bi navê glîseraldehîd 3-fosfat, bi kurtî G3P ye. (bi înglîzî: ''glyceraldehyde 3-phosphate (G3P)''). Ji bo berhemanîna molekulek G3P-ê divê karlêkên çerxa Calvîn sê caran rû bidin ko sê molekulên karbona dîoksîdê werin girêdan.<ref name="Campbell" /> Di çerxê de bo çespandina molekulek CO₂, her carê 2 NADPH û 3 ATP tên xerckirin. Di qonaxa [[Çespandina karbonê bi rêçeya C4|çespandina karbonê]] de, karbona dîoksîd tevlê rîbuloza bisfosfatî (RuBP) dibe. Enzîma RuBisCO vê karlêkê han dike. Wateya çespandina karbonê ev e ko, karbona di pêkhateya awêteya neendamî, ji atmosferê tê girtin û bi molekulek endamî ve tê girêdan. Ji bo berhemanîna molekulek G3P-yê, çerxa Calvin sê caran rû dide, 9 molekulên ATP-yê û 6 NADPH tên xerckirin. Di karlêkên ronahiyê dê ATP û NADPH cardin tên çêkirin. Awêteyên endamî yên wekî glukoz, nîşa, asîdên çewrî, [[Asîda amînî|asîdên amînî]] bi rêçeyên metabolî ji G3P tên çêkirin.<ref name="Modern Biology" /> Ji bo berhemanîna molekulek glukozê çerxa Calvin 6 caran rû dide. Ji bo karlêkan, 6 molekul karbona dîoksîd wekî çavkaniya karbon û oksîjenên nav karbohîdratan tê xerckirin. Ji karlêkên ronahiyê 18 ATP û 12 NADPH tên bikaranîn.<ref name="Biochemistry -A Short Course" /> '''<big>12 NADPH + 18 ATP + 6 CO₂ C₆H₁₂O₆ + 12 NADP⁺ + 18 ADP + 18 P_i + 6 H₂O</big>''' Riwekên ji bo çespandina karbonê rasterast çerxa Calvin bi kar tînin, wekî riwekên C₃ tên navkirin. Li ser rûyê erdê, herî zêde ji riwekên C₃ heye. Di riwekên C₃ de bi girêdana CO₂ û RuBP, awêteyek xweragir a sêkarbonî (3-fosfoglîserat) çê dibe, loma ji van riwekan re tê gotin riwekên riwekên C₃.<ref name="Fundamentals of Biochemistry" /> Di fotosenteza riwekên C₃ de, çerxa C₃ bi gelemperî di xaneyên mezofîlê de rû dide. Karbona dioksîd bi hankirina RuBisCo tê çespandin û tevlê çerxa Calvin dibe. Bi rêzekarlêkên enzîmî, CO₂ ji bo çêkirina karbohîdratan tê bikaranîn.<ref>Osmond CB, Grace SC.. Perspectives on photoinhibition and photorespiration in the field: quintessential inefficiencies of the light and dark reactions of photosynthesis? J Exp Bot. 1995;46:1351–7. doi: 10.1093/jxb/46.special_issue.1351</ref> == Ronahiyehenase == {{Gotara bingehîn|Ronahiyehenase}} Ronahiyehenase (bi înglîzî: ''photorespiration''), di riwekan de rêçeyek metabolî ye ko di ronahiyê de rû dide, enzîma RuBisCO li dewsa karbona dîoksîdê , oksîjenê bi rîbuloza bîsfosfatî (RuBP) ve girê dide.<ref>photorespiration ." A Dictionary of Biology. . Encyclopedia.com. 16 Oct. 2024 [https://www.encyclopedia.com <nowiki>[3]</nowiki>]</ref>Ronahiyehenase wekî çerxa C₂ an jî rêçeya C₂ jî tê navkirin.Ji ber ko ev bûyer di hebûna ronahiyê de, bi xerckirina oksîjenê rûde û CO₂ û H₂O peyda dibe, dişibe [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê.]] Lê di ronahiyehenaseyê de ATP nayên berhemanîn. Ji ber ko hinek awêteyên çerxa Calvin hildiweşin, li dawiya çerxa Calvin de rêjeya berhemên endamî jî kêm dibe. Ango ronahiyehenase li ser fotosentezê bandorek neyînî dike.<ref name="Campbell" />Dema dinya germ û hişk e, riwekên C₃ stomayên xwe digirin ko av ji riwekê bi navbeynkariya stomayan dernekeve derve. Ji ber ko stomayên wan girtî ne, ji derve jî CO₂ nakeve riwekê. Di vê rewşê de CO₂ ya nav xaneyên mezofîlê, di çerxa Calvin de tê xerckirin û xestiya CO₂-yê di nav xaneyên mezofîl de kêm dibe. Ji ber ko oksîjena ji fotosentezê hatiye berhemanîn jî nikare derkeve derve, di xaneyên mezofîlê de xestiya oksîjenê bilind dibe. RuBisCO li şûna CO₂-yê, oksîjenê bi rîbuloza bîsfosfatî ve diçespîne û [[ronahiyehenase]] dest pê dike.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" />Di karlêkên ronahiyehenaseyê de oksîjen tê bikaranîn, CO₂ tê berdan, ATP û NADPH yên di karlêkên ronahiyê de hatine çêkirin, tên xerckirin. Bi vî awayê berhemdariya fotosentezê kêm dibe. == Çespandina karbonê bi rêçeya C₄ == {{Gotara bingehîn|Çespandina karbonê bi rêçeya C4}} [[Wêne:Rêçeya C4 (C4 pathway) ku.png|thumb|400x400px|Rêçeya C₄ di xaneyên mezofîlê de, çerxa Calvin di xaneyên kalanê gurzê de rû dide.]] Rêçeya C₄ (bi înglîzî: ''C₄ pathway'') di hin riwekan de guncandinek [[Bomaweya Mendelî|bomaweyî]] ye ko riwek di hawirdora germ û hişk de çespandina karbonê awayekî biserkeftî pêk tîne. Riwekên C₄ û CAM karbona dioksîdê bi awêteya sê karbonî ya bi navê fosfoenolpîruvat (bi inglizi: ''phosphoenolpyruvate (PEP)'') ve girê didin û molekulek çarkarbonî çêdikin. Ji ber ko piştî çespandina CO₂-yê, awêteyek xweragir a çarkarbonî peyda dibe, ji van karlêkan re tê gotin rêçeya C₄. Di riwekên C₄ de çespandina CO₂ yê ji aliyê enzîma fosfoenolfîruvat karboksîlaz (PEP karboksîlaz) ve tê hankirin.<ref>DiMario RJ, Clayton H, Mukherjee A, Ludwig M, Moroney JV. Plant carbonic anhydrases: structures, locations, evolution, and physiological roles. Mol Plant. 2017;10:30–46. doi: 10.1016/j.molp.2016.09.001</ref><ref>Zhang X, Pu P, Tang Y, Zhang LX, Lv JY. C4 photosynthetic enzymes play a key role in wheat spike bracts primary carbon metabolism response under water deficit. Plant Physiol Bioch. 2019;142:163–172. doi: 10.1016/j.plaphy.2019.06.013.</ref>PEP karboksîlaz karlêka girêdana CO₂-yê bi awêteya sêkarbonî ya bi navê fosfoenolpîruvatê ve han dike û ogzaloasetat a çarkarbonî peyda dibe.<ref name="VILLEE" />Rêçeya C₄ navê xwe ji vê karlêkê digire. Li gor enzîma RuBisCO, du avantajên enzîma PEP karboksîlazê heye. Meyla wê ya ji bo çespandina karbona dioksîdê ji RuBisCO-yê zêdetir e û çespandina oksîjenê jî han nake.<ref name="McGraw-Hill" /> Di riwekên C4 de enzîma PEP karboksîlaz di xaneyên mezofîlê de cih digire.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" />Bi gelemperî di pileya germahiya bilindtir de çalakiya enzîmên riwekên C₄, li gor enzîmên riwekên C₃ hê baştir e. Riwekên C₄ û riwekên CAM, pêşî, bi hankirina PEP karboksîlazê, di xaneyên mezofîlê de karbona dioksîdê diçespînin û ogzaloasetat a çarkarbonî peyda dibe.Ogzaloasetat CO₂-yê bi şeweyê molekula endamî embar dike, paşê CO₂-yê di xaneyên cuda an jî di demek cuda de berdide.<ref name="McGraw-Hill" />Rêçeya C₄ di xaneyên mezofîlê de, çerxa Calvin di xaneyên kalanê gurzê de rû dide.<ref name="VILLEE" /> Di riwekên C₄ de ji bo rê li ber ronahiyehenaseyê were girtin, rîbuloza bîsfosfatî û enzîma RuBisCO ji hawirdora têroksîjenî, hatine cudakirin. loma di riwekên C₄ de [[ronahiyehenase]] gelek kêm e.<ref name="VILLEE" />Wekî encam, bi fotosentezê hê pirtir ji awêteyên endamî tê berhemanîn. == Berhemên bingehîn ên karlêkên fotosentezê == Di riwekan de karbohîdrat awêteyên endamî yê herî girîng in ko rasterast bi karlêkên fotosentezê tên berhemanîn. Karbohîdratên sêkarbonî yên berhema çerxa Calvin ji bo çêkirina glukoz û karbohîdratên din, wekî yekeyên bingehîn tên bikaranîn. Riwek hinek glukoza serbest berhem dike, lê piraniya molekulên glukozê bi bendên kîmyayî, bi hev re tên girêdan bo çêkirina nîşayê (bi înglîzî: ''starch'').Herwisa glukoz bi [[fruktoz]]ê yek dibe bo çêkirina [[Sakaroz|sukrozê.]] Ne tenê karbohîdrat, lê asîdên amînî, proteîn, çewrî, pîgment û awêteyên endamî yên din ên xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] riwekê jî bi fotosentezê tên berhemkirin. Di pêkhateya van awêteyan de li gel karbon, hîdrojen û oksîjenê, hin elementên wekî nîtrojen(N), fosfor (P), sulfur (S) jî cih digirin. Riwek van elementan bi şeweyê mîneral, ji axê werdigirin.<ref>Bassham, James Alan and Lambers, Hans. "photosynthesis". ''Encyclopedia Britannica'', 13 Nov. 2024, <nowiki>https://www.britannica.com/science/photosynthesis</nowiki>. Accessed 15 November 2024</ref> == Pêwendiya fotosentez û bahenaseya xaneyê == [[Wêne:Fotosentez û bahenaseya xaneyê ku.png|thumb|361x361px|Karlêkên fotosentezê û yên [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] pêçevanê (berevajî) hev in.]]Karlêkên fotosentezê û yên [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] pêçevanê (berevajî) hev in. Madeyên berhemhatî (bi înglîzî: ''product'') yên fotosentezê, ji bo karlêkên bahenaseya xaneyê madeyên karlêkirinê (bi înglîzî: ''reactant'') ne. Di karlêkên fotosentezê de bi enerjiya ronahiyê H₂O tê oksandin, bi elektronên ji fotolîza avê, CO₂ tê kêmkirin bo karbohîdratê, û oksîjen jî wekî madeya bermayî belavê hawirdorê dibe.<ref name="McGraw-Hill" /> Di karlêkên bahenaseyê de glukoz (awêteya endamî) bi alîkariya oksîjenê tê oksandin bo CO₂ û H₂O-yê. Enerjiya kîmyayî ya navbera bendên glukozê jî di bendên kîmyayî yên ATP-yan de tê embarkirin. Di nav gazên atmosferê de oksîjen bi rêjeya %21, karbona dîoksîd jî bi rêjeya %0,04 cih digirin. Asta mêjera CO₂ û O₂ ya atmosferê bi fotosentez û bahenaseyê tên rêkxistin. == Dîrok == Li ser fotosentezê gelek xebat hatine kirin, xebatên li jêr hatine rêzkirin hinek ji xebatên bingehîn ên pêşîn in. Yek ji xebatên pêşîn ên derbarê fotosentezê, di sala 1648ê de hat weşandin. Kîmyagerek belçîkî, Jan Baptista Van Helmont (1580-1644) taqiyek (ezmûn) saz kir. Van Helmot di taqiya xwe de guliyek dara biyê di nav satilek axê de çand û 5 sal geşebûna wê kontrol kir. Di dirêjiya salên ezmûnê de ji bilî avê ti tişt tevlê axa riwekê nekir. Di destpêka ezmûnê de giraniya axê bi qasî 90 kîlogram, giraniya guliya dara biyê jî bi qasî 2,2 kîlogram bûn. Piştî 5 salan hat dîtin ko giraniya riwekê bi qasî 77 kg zêde bûye lê giraniya axê tenê bi qasî 57 gram kêm bûye. Ango dara biyê tevahiya giraniya xwe ji axê nestandibû. Divê ji bo xurekên riwekê çavkaniyek din hebûya. Ji ber ko bi avdanê tenê av li axa riwekê hatibû zêdekirin. Van Helmont têgihiştîbû ko riwek avê wekî xurek bi kar tînin û geşe dibin. Her çiqas ev zanyariya nû ya derbarê geşebûna riwekan ji bo wê demê gelek girîng bû jî, lê kêmasiya wê hebû. Em îro dizanin ko li gel avê CO₂-ya atmosferê jî tevlê geşebûna riwakan dibe. Riwek ji axê li gel avê hin mîneralan jî werdigire.<ref>Chastain, Ben B.. "Jan Baptista van Helmont". ''Encyclopedia Britannica'', 12 Mar. 2024,[https://www.britannica.com/biography/Jan-Baptista-van-Helmont <nowiki>[4]</nowiki>] Accessed 12 November 2024.</ref> Di sala 1773ê de bijîşkek almanî, Jan Ingenhousz (1730-1799) di ezmûnek de dît ko riwek di bin ronahiyê de oksîjen berdidin. Jan Ingenhousz riwekek kesk noqê binê avê kir û dît ko gava tîrojên ronahiyê li riweka nav avê dixe, ji riwekê peqilkên gazê tên berdan. Bi taqîkirina gazê, hat ditin go riwek oksîjen berdidin.<ref name="Biology" /> Di sala 1782 de riweknasê swisreyî Jean Senebier(1742-1809) kefş kir ko ji bo geşebûna riwekan pêdivî bi karbona dîoksîdê heye. Bi alîkariya zanyariyên ji xebatên li jor de hatiye ravekirin, fîzîkvanek almanî, Julius Robert von Mayer (1814-1878) di sala 1845ê de pêşniyar kir ko riwek enerjiya ronahiyê ya ji rojê, diguherînin bo enerjiya kîmyayî. Di sala 1882 de riweknasê almanî Theodor Engelmann (1843-1909) bi [[şebenga ronahiya bînraw]], da nîşankirin ko ronahiyên bi rengê sor û şîn ji aliyê klorofîlan ve tên mijandin, oksîjen çêdikin.<ref>Stirbet A, Lazár D, Guo Y, Govindjee G. Photosynthesis: basics, history and modelling. Ann Bot. 2020 Sep 14;126(4):511-537. doi: 10.1093/aob/mcz171. PMID: 31641747; PMCID: PMC7489092.</ref> Heta salên 1930yan riweknas û biyolojîvan li ser fotosenteza riwek, kevz û baktriyan de xebat kirin. Lêkolîneran kefş kirin ko hinek bakteriyên fotosentezî, li dewsa H₂O-yê di karlêkên fotosentezê de H₂S (hîdrojen sulfîd) bi kar tînin, û di fotosenteza van bakteriyan de li dewsa oksîjenê, sulfur(S) wekî madeya bermayî tê berdan. Di sala 1931ê de zanistvanê almanî-amerkî Cornelis van Niel (1897-1985) ji bo fotosenteza riwek, kevzên avê û bakteriyan, hevkêşeyek gelemberî diyar kir ko fotosenteza van zîndeweran dişibin hev. '''<big>CO₂ + 2 H₂A + enerjiya ronahiyê → CH₂O + A₂ + H₂O</big>''' Di vê hevkêşeya gelemperî de "A "oksîjen an jî sulfur, "CH₂O" formula gelemperî bo karbohîdratan destnîşan dike. Di vê karlêkê de CO₂ tê kêmkirin, H₂A jî tê oksandin. Fotosenteza riwekan, fotosenteza osîjenî ye. Ango di hevkêşeyê de “A” atoma oksîjenê, "A₂" jî molekula oksîjenê ye. Hevkêşeya gelemperî bo fotosenteza riwekan ji bo molekulek glukozê jî wekî ya li jêr e.<ref name="Biology" /> '''<big>6CO₂ + 12 H₂O + enerjiya ronahiyê → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ + 6H₂O</big>''' == Bandora hokarên sinordar li ser rêjeya fotosentezê == Fotosentez ne ji yek lê ji rêzek karlêkan pêk tê. Kiryara ko bi rûdana rêzekarlêkan pêk tê, rêjeya wê kiryarê bi karlêka herî hêdî ya rêzekarlêkê ve tê sînordar kirin.Ango rêjeya fotosentezê ji aliyê karlêkên rêzê ve tê kontrolkirin. Di karlêkên fotosentezê de rêjeya karlêka herî hêdî, rêjeya karlêkên din sinordar dike bi vî awayê rêjeya fotosentezê jî bi qasî rêjeya karlêka herî hêdî rû dide.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> Hokarên ko bandor li ser rêjeya fotosentezê dikin, bi du beşên serêkî ve tên dabeşkirin; hokarên hawirdorî û hokarên navxweyî. Tundiya ronahiyê,dirêjiya pelê ya ronahiyê, CO₂, H₂O, germahiya hawirdorê, pH-ya axê, cor û rêjêya mînaralên axê hokarên serekî yên hawirdorî ne. Mêjera kloroplastan, cora klorofîlan, hejmar û cihên stomayan, mêjera enzîman jî hin hokarên navxweyî ne. Rêjeya fotosenteze, ango leza berhemanîna karbohîdrata sêkarbonî, ji aliyê hokarên navxweyî û yên hawirdorî ve tê kontrolkirin. Wekî mînak, de bila di hawirdorek de ji bo fotosentezê ast û mêjera hemû hokarên navxweyî û hawirdorî guncav bin, lê germahiya hawirdorê ji bo wê riwekê ne guncav be, vê gavê, germahî rêjeya fotosentezê sinordar dike. Germahî bi taybetî bandor li ser çalakiya enzîman dike, ji ber kêmbûna çalakiya enzîman, leza karlêkên fotosentezê dadikeve. [[Wêne:Hokarên sinordar ên fotosentezê ku.png|thumb|400x400px]] Di wêneya milê rastê de bandora sê hokarên sinordar; tundiya ronahiyê, pileya germahiyê û xestiya karbona dîoksîdê wekî mînak tê ravekirin. Di ronahiya qels de hokara sinordor, tundiya ronahiyê ye. Gava tundiya (xurtî) ronahiyê tê zêdekirin, di destpêkê de rêjeya fotosentezê jî zêde dibe. Lê gava tundiya ronahiyê digihîje astek diyarkirî, edî karlêkên din sinordar dibin (xestiya CO₂-yê û germahiya hawirdorê) loma ji wê gavê şûnde tundiya ronahiyê were zêdekin jî rêjeya fotosentezê zêde nabe û fotosentez bi leza neguher didome. Li gel ronahiya tund, germahiya hawirdorê jî were zêdekirin, rêjeya fotosentezê hinek din zêde dibe lê rêjeya fotosentezê dîsa di astek diyarkirî ya piçek bilindtir de neguher dimîne. Di vê gavê de xestiya CO₂-yê hokara sinordar e. Heke li gel ronahiya tund û germahiya guncav, xestiya CO₂ ya hawîrdorê jî were zêdekirin, rêjeya fotosentezê pîçek din zêde dibe, lê dîsa di astek diyarkirî ya pîçek bilindtir de leza fotosentezê sabît dimîne.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> Dibe ko di vê gavê de yek ji hokarên navxweyî an jî hawirdorî yê wekî enzîm, av, pH-ya hawirdorê û hvd hokara sinordar be. Li gel tundiya ronahiyê, dirêjiya pelê ya ronhiyê jî bandor li ser rêjeya fotosentezê dike. Di bin ronahiya zer û kesk de rêjeya fotosentezê herî hêdîtir e.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Ekosîstem]] [[Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] [[Kategorî:Riweknasî]] 46l95lzzd3nrckkwpuaewh5sltwodc7 0 75133 2099122 691987 2026-10-16T10:44:46Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Quds]] hat sererastkirin 2099122 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Quds]] 1nliievuz6wtn0jqh2au90d60tbi5l5 1 77216 2098956 2097554 2026-10-15T21:03:48Z Guherto 41494 2098956 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == {{arşîv-ser}} Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2/borî|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026|erê=5|na=3|Notr=1}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], kurd navê '''Amîda''' bo '''Amed''' adaptekirin, bo ku cih û warê kurdan jî Amed e. Bi qasî 200.000 heta 300.000 hezar yahûdiyên kurd hene erê, lê piriya kurdan îro, mîna berê jî, ne cihû ne. Bi sed hezaran tirkên cihû jî li Îsraêlê ne, yanî mane wê bi kurdên me re tune. Yewnan, navê '''Konstantinoúpoli''' bikar tînin, ew jî warê wan bi hezar salan bû, di hezar û hezar belgeyên tarîxî de, piriya wan jî heta îro ne memnûn e ku Stembol girêdaya Tirkiyeyê e. PDFên ku tê nimand (tercimeyên xiristiyanî), tabî '''Orşelîm''' tê nivîsîn, navê Quds yê ereb û misilmanan e. ;) Xiristiyanek ne dibêje Quds. Ji min re gelek giring e ku ka gelê me çi dibêjî, biçê Bakur û Rojavaya Kurdistanê, her kes ji wê re '''Quds''' ê bêje. Kultur û dînê piriya kurdan ji adetên misilmanan pêk jî tê, çima em kelîmeyên din bikar bînin, xwe durbixin? Tama her kes me fehm dike? Quds/Orşelîm ne Kurdistan e an bû. Ji farisiya kevnare ve (berî îslamiyetê), faris wê herêmê îşxal kirin, navê Orşelîm bi belgeyan adapte kirin. Wekî kurdek alaqe min tune ye ku ez navekî bikarbînim ku piriya kesên min nas nakin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:29, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] :::::Pêşî ez dixwazim bibêjim ku Wîkîpediya ensîklopediyeke laîk û bêalî ye. Em li vir wekî [[kurd]] dinivîsin, ne wekî [[misilman]], [[Elewîtî|elewî]], [[Êzdîtî|êzidî]] hwd. Her wiha [[Zimanê erebî|erebî]] ziman e, ne [[dîn]] û ol e. Di nav gelê ereb de jî gelek [[Xiristiyanî|xiristiyan]], [[Cihûtî|cihû]], [[durzî]] hwd. hene. Welatê ku gelhe û nifûsa misilmanan lê herî zêde ye, [[Îndonezya]] ye, ne yek ji welatên erebî ye. Alman û îtalî jî bi piranî xiristiyan in. Digel vê yekê, di navbera van her du gelan de cûdahiyên çandî hene. Nivîskarekî alman ê bi baweriya cihû ye, hîn jî wekî nivîskarekî alman tê hesibandin, ne wekî nivîskarekî îsraêlî. Mînakî, [[Qanatê Kurdo]] berhemên xwe ji bo tevahiya gelê kurd nivîsandiye, ne tenê ji bo êzîdiyan. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:10, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tê xwend ku min çi dinîvîsî? Li vir cihê laîk û bêalî ye? Yanî Orşelîma xiristiyanan laîk û bêalî ye, lê navlêkirina Quds yê misilman na ye, bo ku erebî an yê misilmanan e? Sêdî 85 yê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûn, navê wê herêmê jî bo wê yeke wekî Quds nas dikin. Sebeb ne ew e ku çi dîn an çi ne kî çi bawer dikî, çi jî ne, ez ji tê re sebeba bikaranîna navê Quds bi meselayan didim tu jî dibêjî nivîskarê alman yê cihû dîsa jî wekî alman tên qebûl kirin, kî got ku ne wiha ye? Îsraêl netewe dibe, cihûtî dîn dibe, alman etnîk an netewe jî dibe, lê çi alaqe. Kî pirs kir ku li ku piriya misilmanan jî dijîn? Quds navê ye ku piriya me fehm dikin, xiristiyanan li herdîro Dunyayê Quds ne dibêjin, bo ku ew navê misilman û kultura wan e, ew nav jî ku ji piriya kurdan hatiye adaptekirin (Bakur û Rojavaya Kurdistanê, kurmanc). [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 14:23, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez gotinên xwe dubare bikim ?Min çend caran nûçeyên Rûdawê temaşe kir û ji devê Dilbixwîn Dara navê [[Orşelîm|Orşelîmê]] bihîst. Aniha [[Rûdaw]] û [[Dilbixwîn Dara]] jî li gorî mantiqa te cihû an xiristiyan in? Wîkîpediyaya bi zazakî '''Urşelim''' jî dinivîse. [[Zaza]] jî [[Elewîtî|elewî]] an [[Sunîtî|sûnî]] ne, ne xiristiyan an cihû yin. Wîkîpediyaya bi farisî jî wekî nav 'Orşalîm' bi kar tîne. Piraniya farisan misilmanên [[Şiîtî|şîî]] ne.Te nivîsî ku sedî 85ê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûne, ji ber wê yekê navê wê herêmê wekî '''Quds''' nas dikin. Bi rastî çêtir bû te tiştekî wiha binivîsanda: :::::::Gelek kurd asîmîle bûne, di saziyên tirkan de perwerde bûne û lewma ew texlîda tirkan dikin. :::::::Navê '''Diyar-i Bekr''' mînak navê xwe ji eşîra erebî Bakr deyn kiriye. [[Kemalîzm|Kemalîstan]] paşê navê bajêr bi awayekî sexte kirin '''Diyarbakır''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:57, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::::Amed ne eynî mijar e, Diyar-i Bekr ne navekî îslamî ye, di çaxa xelîfeyan bajar wekî Amîda hatiye naskirin. Navê Diyarbekir sedsalan paşê hatiye. Ne îslamî ye, têne erebî. Amîda jî navêkî suryanî ye, em niha suryanî ne? Na, em kurd in û kelîmeyan bikar tînin ku gelê me jî fehm dike. ::::::::Herwiha, navên coxrafyaya Kurdistanê ne eynî mijar e wekî yê cihên derveyî Kurdistanê, lê dîsa mesela te alaqe nîne. ::::::::Rûdaw û Dilbixwîn Dara li Başûrê Kurdistanê dijîn. Li Behdînanê lehçeyeke kurmancî te axivtin, ne temanî eynî ye ku em li Bakur û Rojavaya Kurdistanê diaxivin, bo ku wan nêziktirî bi kelîmeyên soraniyê dişuxilin, ew mesela bê alaqe ye ku ez navêkî naskirî jê bikim, bo ku Rûdaw û Dilbixwîn Dara jî wiha dikin, Dilbixwîn Dara mecbûr e ku bibêjê çi Rûdaw TV dide ber wî, ew mesleka wî ye. ::::::::Bi mesela te ya asîmîle kirin.. çi alaqe? Çi alaqe ye ku em di nav du kelîmeyên ne kurdî nîqaş dikin, yek girêdayî kultur û zimanê gelê me ye (Quds), yê din jî dûrxistina bêsebeb (Orşelîm) e. Yanî ez niqte te têr fehm nakin, miletê me Quds dibêjî kekê, Orşelîm nayê bikaranîn, an jî zanin. ::::::::Bi mesela te bi wîkiya zazakî… Yanî wîkiya zazakî, ango bikarhêner Mirzali, çavkaniya tê ye niha? Ez bêhtir li ser wê yekê nedixwazim nîqaş bikim. Têne dixwazim bêm ku Mirzali ew kes e ku tîpên tirkî bo wîkiya zazakî serbest kir, yanî ku tu behsa asîmîlê kirine dikî… [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:13, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Min negotiye ku Wîkîpediyaya zazakî çavkaniya min e. Min tenê got ku Wîkîpediyaya zazakî jî '''Urşelim''' û çend Wîkîpediyên din jî '''Quds''' wekî nav nedinivîsin. :::::::::Ji ber ku tu her tim îslamê tînî nav gotûbêjê. :::::::::[[Zaza]] jî ne cihû û ne jî xiristiyan in. Her wiha tu dipirsî 'Gelo çavkaniya te Wîkîpediyaya zazakî ye?'. Li gorî vê mantiqê ez jî dikarim bipirsim: Gelo çavkaniya te zimanên tirkî û erebî ne? Her wiha navên Stenbol, Stembol, Îstenbol, Istanbul (eis tḕn pólin), Trabzon (Trapezunt), Trablus (Trîpolîs) jî yewnanî ne. Lê ti kes nabêje Stenbola xiristiyanan, Trabzona xiristiyanan, Trablusa xiristiyanan (ji ber ku te li jorê nivîsîbû: Yanî Orşelîma xiristiyan). Her wiha Rûdaw ji bilî [[soranî]] û [[Badînî (devok)|behdînî]], bi [[Kurmancî|kurmanciya]] standard jî diweşîne. [[Dilbixwîn Dara]] jî bi eslê xwe ne behdînî ye, kurdê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye. Di dawiyê de: ez nabêjim ku '''Quds''' çewt û xelet e. Ji bo navê Orşelîm û varyantên Qudsê çavkanî hene. Heke ez şaş nebim [[Lîsteya ferhengên kurdî|ferhenga Amîrxan]] di çapa yekem de Qidis dinivîse (lê mixabin ez ne xwediyê vê ferhengê me û min tenê ji pirtûkxaneyê deyn kiribû). [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:49, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], erê ez hê meqalê dinivîsînim. Meqaleke dirêj e û her ro nikarim binivîsînim ji ber wê wê hinek wext bigire. Lê jixwe bêhtir ji nîv salî meqale nehatibû guhertin berî ku min hat guhertina siyonîstekî betal kir, yanî wextgirtina vê problemê ji kesî re dernaxe. Bi xêra xwe li ser meqalê nexebitin, ji ber ku ez naxwazim hewce bim meqala nû biguherim li gora wan guhertinan. Meqala nû tercima ya îngilîzî ye (lê ne 1:1). :::Wekî dî, ez naxwazim tevlî vê gotûbêjê bibim û wextê xwe pê derbas bikim. Rast e min pirsek ji Kurdistanov kiribû lê pirseke kin bû û ji meraqê bû. Ev meseleyên ha dirêj in û ez naxwazim bixwînim û wextê xwe pê derbas bikim. Em ê li gora dengdanê biçin. Bi xatirê we. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 17:50, 7 çiriya pêşîn 2026 (UTC) {{arşîv-bin}} 0zqhzke2q82n6oz1r8c24ydief6srbw 2098957 2098956 2026-10-15T21:07:29Z Guherto 41494 /* Guhertina navê meqalê */ 2098957 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == {{arşîv-ser}} Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2/borî|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026|erê=5|na=3|Notr=1}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], kurd navê '''Amîda''' bo '''Amed''' adaptekirin, bo ku cih û warê kurdan jî Amed e. Bi qasî 200.000 heta 300.000 hezar yahûdiyên kurd hene erê, lê piriya kurdan îro, mîna berê jî, ne cihû ne. Bi sed hezaran tirkên cihû jî li Îsraêlê ne, yanî mane wê bi kurdên me re tune. Yewnan, navê '''Konstantinoúpoli''' bikar tînin, ew jî warê wan bi hezar salan bû, di hezar û hezar belgeyên tarîxî de, piriya wan jî heta îro ne memnûn e ku Stembol girêdaya Tirkiyeyê e. PDFên ku tê nimand (tercimeyên xiristiyanî), tabî '''Orşelîm''' tê nivîsîn, navê Quds yê ereb û misilmanan e. ;) Xiristiyanek ne dibêje Quds. Ji min re gelek giring e ku ka gelê me çi dibêjî, biçê Bakur û Rojavaya Kurdistanê, her kes ji wê re '''Quds''' ê bêje. Kultur û dînê piriya kurdan ji adetên misilmanan pêk jî tê, çima em kelîmeyên din bikar bînin, xwe durbixin? Tama her kes me fehm dike? Quds/Orşelîm ne Kurdistan e an bû. Ji farisiya kevnare ve (berî îslamiyetê), faris wê herêmê îşxal kirin, navê Orşelîm bi belgeyan adapte kirin. Wekî kurdek alaqe min tune ye ku ez navekî bikarbînim ku piriya kesên min nas nakin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:29, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] :::::Pêşî ez dixwazim bibêjim ku Wîkîpediya ensîklopediyeke laîk û bêalî ye. Em li vir wekî [[kurd]] dinivîsin, ne wekî [[misilman]], [[Elewîtî|elewî]], [[Êzdîtî|êzidî]] hwd. Her wiha [[Zimanê erebî|erebî]] ziman e, ne [[dîn]] û ol e. Di nav gelê ereb de jî gelek [[Xiristiyanî|xiristiyan]], [[Cihûtî|cihû]], [[durzî]] hwd. hene. Welatê ku gelhe û nifûsa misilmanan lê herî zêde ye, [[Îndonezya]] ye, ne yek ji welatên erebî ye. Alman û îtalî jî bi piranî xiristiyan in. Digel vê yekê, di navbera van her du gelan de cûdahiyên çandî hene. Nivîskarekî alman ê bi baweriya cihû ye, hîn jî wekî nivîskarekî alman tê hesibandin, ne wekî nivîskarekî îsraêlî. Mînakî, [[Qanatê Kurdo]] berhemên xwe ji bo tevahiya gelê kurd nivîsandiye, ne tenê ji bo êzîdiyan. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:10, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tê xwend ku min çi dinîvîsî? Li vir cihê laîk û bêalî ye? Yanî Orşelîma xiristiyanan laîk û bêalî ye, lê navlêkirina Quds yê misilman na ye, bo ku erebî an yê misilmanan e? Sêdî 85 yê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûn, navê wê herêmê jî bo wê yeke wekî Quds nas dikin. Sebeb ne ew e ku çi dîn an çi ne kî çi bawer dikî, çi jî ne, ez ji tê re sebeba bikaranîna navê Quds bi meselayan didim tu jî dibêjî nivîskarê alman yê cihû dîsa jî wekî alman tên qebûl kirin, kî got ku ne wiha ye? Îsraêl netewe dibe, cihûtî dîn dibe, alman etnîk an netewe jî dibe, lê çi alaqe. Kî pirs kir ku li ku piriya misilmanan jî dijîn? Quds navê ye ku piriya me fehm dikin, xiristiyanan li herdîro Dunyayê Quds ne dibêjin, bo ku ew navê misilman û kultura wan e, ew nav jî ku ji piriya kurdan hatiye adaptekirin (Bakur û Rojavaya Kurdistanê, kurmanc). [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 14:23, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez gotinên xwe dubare bikim ?Min çend caran nûçeyên Rûdawê temaşe kir û ji devê Dilbixwîn Dara navê [[Orşelîm|Orşelîmê]] bihîst. Aniha [[Rûdaw]] û [[Dilbixwîn Dara]] jî li gorî mantiqa te cihû an xiristiyan in? Wîkîpediyaya bi zazakî '''Urşelim''' jî dinivîse. [[Zaza]] jî [[Elewîtî|elewî]] an [[Sunîtî|sûnî]] ne, ne xiristiyan an cihû yin. Wîkîpediyaya bi farisî jî wekî nav 'Orşalîm' bi kar tîne. Piraniya farisan misilmanên [[Şiîtî|şîî]] ne.Te nivîsî ku sedî 85ê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûne, ji ber wê yekê navê wê herêmê wekî '''Quds''' nas dikin. Bi rastî çêtir bû te tiştekî wiha binivîsanda: :::::::Gelek kurd asîmîle bûne, di saziyên tirkan de perwerde bûne û lewma ew texlîda tirkan dikin. :::::::Navê '''Diyar-i Bekr''' mînak navê xwe ji eşîra erebî Bakr deyn kiriye. [[Kemalîzm|Kemalîstan]] paşê navê bajêr bi awayekî sexte kirin '''Diyarbakır''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:57, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::::Amed ne eynî mijar e, Diyar-i Bekr ne navekî îslamî ye, di çaxa xelîfeyan bajar wekî Amîda hatiye naskirin. Navê Diyarbekir sedsalan paşê hatiye. Ne îslamî ye, têne erebî. Amîda jî navêkî suryanî ye, em niha suryanî ne? Na, em kurd in û kelîmeyan bikar tînin ku gelê me jî fehm dike. ::::::::Herwiha, navên coxrafyaya Kurdistanê ne eynî mijar e wekî yê cihên derveyî Kurdistanê, lê dîsa mesela te alaqe nîne. ::::::::Rûdaw û Dilbixwîn Dara li Başûrê Kurdistanê dijîn. Li Behdînanê lehçeyeke kurmancî te axivtin, ne temanî eynî ye ku em li Bakur û Rojavaya Kurdistanê diaxivin, bo ku wan nêziktirî bi kelîmeyên soraniyê dişuxilin, ew mesela bê alaqe ye ku ez navêkî naskirî jê bikim, bo ku Rûdaw û Dilbixwîn Dara jî wiha dikin, Dilbixwîn Dara mecbûr e ku bibêjê çi Rûdaw TV dide ber wî, ew mesleka wî ye. ::::::::Bi mesela te ya asîmîle kirin.. çi alaqe? Çi alaqe ye ku em di nav du kelîmeyên ne kurdî nîqaş dikin, yek girêdayî kultur û zimanê gelê me ye (Quds), yê din jî dûrxistina bêsebeb (Orşelîm) e. Yanî ez niqte te têr fehm nakin, miletê me Quds dibêjî kekê, Orşelîm nayê bikaranîn, an jî zanin. ::::::::Bi mesela te bi wîkiya zazakî… Yanî wîkiya zazakî, ango bikarhêner Mirzali, çavkaniya tê ye niha? Ez bêhtir li ser wê yekê nedixwazim nîqaş bikim. Têne dixwazim bêm ku Mirzali ew kes e ku tîpên tirkî bo wîkiya zazakî serbest kir, yanî ku tu behsa asîmîlê kirine dikî… [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:13, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Min negotiye ku Wîkîpediyaya zazakî çavkaniya min e. Min tenê got ku Wîkîpediyaya zazakî jî '''Urşelim''' û çend Wîkîpediyên din jî '''Quds''' wekî nav nedinivîsin. :::::::::Ji ber ku tu her tim îslamê tînî nav gotûbêjê. :::::::::[[Zaza]] jî ne cihû û ne jî xiristiyan in. Her wiha tu dipirsî 'Gelo çavkaniya te Wîkîpediyaya zazakî ye?'. Li gorî vê mantiqê ez jî dikarim bipirsim: Gelo çavkaniya te zimanên tirkî û erebî ne? Her wiha navên Stenbol, Stembol, Îstenbol, Istanbul (eis tḕn pólin), Trabzon (Trapezunt), Trablus (Trîpolîs) jî yewnanî ne. Lê ti kes nabêje Stenbola xiristiyanan, Trabzona xiristiyanan, Trablusa xiristiyanan (ji ber ku te li jorê nivîsîbû: Yanî Orşelîma xiristiyan). Her wiha Rûdaw ji bilî [[soranî]] û [[Badînî (devok)|behdînî]], bi [[Kurmancî|kurmanciya]] standard jî diweşîne. [[Dilbixwîn Dara]] jî bi eslê xwe ne behdînî ye, kurdê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye. Di dawiyê de: ez nabêjim ku '''Quds''' çewt û xelet e. Ji bo navê Orşelîm û varyantên Qudsê çavkanî hene. Heke ez şaş nebim [[Lîsteya ferhengên kurdî|ferhenga Amîrxan]] di çapa yekem de Qidis dinivîse (lê mixabin ez ne xwediyê vê ferhengê me û min tenê ji pirtûkxaneyê deyn kiribû). [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:49, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], erê ez hê meqalê dinivîsînim. Meqaleke dirêj e û her ro nikarim binivîsînim ji ber wê wê hinek wext bigire. Lê jixwe bêhtir ji nîv salî meqale nehatibû guhertin berî ku min hat guhertina siyonîstekî betal kir, yanî wextgirtina vê problemê ji kesî re dernaxe. Bi xêra xwe li ser meqalê nexebitin, ji ber ku ez naxwazim hewce bim meqala nû biguherim li gora wan guhertinan. Meqala nû tercima ya îngilîzî ye (lê ne 1:1). :::Wekî dî, ez naxwazim tevlî vê gotûbêjê bibim û wextê xwe pê derbas bikim. Rast e min pirsek ji Kurdistanov kiribû lê pirseke kin bû û ji meraqê bû. Ev meseleyên ha dirêj in û ez naxwazim bixwînim û wextê xwe pê derbas bikim. Em ê li gora dengdanê biçin. Bi xatirê we. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 17:50, 7 çiriya pêşîn 2026 (UTC) {{arşîv-bin}} @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Bi xêra xwe tu karî navê wê biguhere? Destûra min nîne, ji ber ku rûpelekî redirectionê bi wî navî jixwe heye. Malî ava. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:07, 15 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 7qzr23xtfrggtbjrfjxgw1qo0m2196j 2098984 2098957 2026-10-15T23:38:59Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Gotûbêj:Orşelîm]] weke [[Gotûbêj:Quds]] guhart: Bnr. [[Gotûbêj:Orşelîm]] (deng) 2098957 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Wêneya Orşelîmê == Min dixwast di ingoboxê de wêne tomar bikim. Lê mixabin wêne nê tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:12, 19 kewçêr 2018 (UTC) == Guhertina navê meqalê == {{arşîv-ser}} Halê vê meqalê ne baş (ti beş nînin, format xirab e, çavkanî hema bêje nînin) e û gelekî kin e, ji ber wê ez ji nû ve dinivîsînim, bi riya tercimekirina ya îngilîzî. Li gel vê jinûvenivîsandinê, ez dixwazim navê meqalê jî biguherim û bixim navê ku kurmanc bi kar tînin. Ez dixwazim navê vê meqalê bixim '''Quds'''. Ez nizanim ev navê "Orşelîm" ma bi rastî tê gotin, min bixwe hîç nebihîstiye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) {{dengdan2/borî|destpêk=29.09.2026|dawî=14.10.2026|erê=5|na=3|Notr=1}} === Deng === * {{bo}} [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:31, 29 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:41, 29 îlon 2026 (UTC) * {{na}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:10, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:44, 30 îlon 2026 (UTC) * {{na}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:59, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{notr}} Çawa ko navê Konstantinopolis hatiye guhertin bo Stembol, navê Orşelîm jî bûye Qudus. Ango navê kevnar û resen Orşelîm e, lê di serî de devletên îslamî, li gelek beşên dinyayê de ev cih wekî qudus tê zanîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 11:48, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 14:51, 30 îlon 2026 (UTC) * {{erê}} -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:16, 1 çiriya pêşîn 2026 (UTC) * {{erê}} --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:38, 2 çiriya pêşîn 2026 (UTC) === Gotûbêj === @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 30 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Şêr|Şêr]] [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:06, 30 îlon 2026 (UTC) Pêdiviya vê gotarê bi berfirehkirinê heye, bi taybetî ji ber ku ev bajar xwedî girîngiyeke mezin e li seranserê cîhanê. Ji bo vê yekê ez spasiya te dikim. Lê di derbarê guhertina navê wê de ez ne pê re me, ji ber ku li gorî tiştê ku ez dizanim, her du form jî tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 11:43, 30 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], spasxweş. Ez dixwazim ji te bipirsim ji ber ku bi rastî dixwazim zanibim, navê "Orşelîm" li kû tê gotin? Kîjan herem, bajar yan jî gund? Sax bî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:03, 30 îlon 2026 (UTC) ::Ev gotara ha bi vî awayî dest pê dike: '''Orşelîm''' [3][4][5][6] an jî '''Quds''' [7][8] (bi îbranî: יְרוּשָׁלַיִם‎, lat. Yerushaláyim; bi erebî: القُدس‎, lat. al-Quds... A rast, kîjan problêm tê de heye? Divê "'''Quds''' [7][8] an jî '''Orşelîm''' [3][4][5][6]" be, gelo bi tenê "'''Quds''' [7][8]"? Di gotarê de navê Quds qet nayê veşartin; ji bîr mekin, ji xeynî kurmanciya bakur, Başûrê Kurdistanê jî heye, mesîhî, êzdî û 200.000 kurdên cihû yên Îsraêlê jî hene. Wekî din, Wîkîpediyên bi soranî û farisî jî navê "Orşelîm" çêtir dibînin. Ma kurdên Bakur jî dikarin hînî çend peyv û konseptên nû bin, an na? Silav û rêz, qewet be, xebatkarên hêja. Gelek spas ji bo xebata we di Wîkîpediya hemû Kurdan de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) ::Silav birêz @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] heke tu gotarê ji nû ve binivîsînî ez ê kêfxweş bim :) Qewet be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:53, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Hûn çawa nin? Baş in ? Li gorî min hevalên MikaelF û Kurdistanov herdu mafdar in. :::Ji bo ereban navê bi erebî temam e. Lê kurd ne ereb in. Navên bajarên '''Amîda''' û '''Ûruşelîm''' ji aliyê kurdan ve wek [[Amed]] û '''Orşelîm''' hatine adaptekirin û kurdîkirin. Gelek tiştên ku MikaelF bersivand, min jî dixwest bibêjim. Di serdema kevnare û antîk de jî cihû li [[Kurdistan|Kurdistanê]] dijiyan. Piştî damezirandina dewleta Îsraêlê gelek [[Kurdên cihû]] çûn wî welatî. Her sal ew cihûyên kurd [[Seharane|Seharene]] ango '''Cejna seyrannê''' pîroz dikin. Li Îsraêlê îro jî bi qasî 300.000 cihûyên kurdistanî hene. Ew yek ji sedeman bû ku tenê Îsraêlê piştgirî da [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an]]. Hevalê @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] behsa guhertina navê [[Konstantînopolîs]] wek [[Stembol|Stenbol]] dike. Lê ew ne ji bo hemû zimanan derbasdar e. Heta ku ez dizanim navê Stenbolê îro bi yewnanî '''Konstantinoúpoli''' ye. Mesela em jî bi kurdî dibêjin [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û ne '''Erbîl''' . Her wiha di gotara Wîkîpediyaya bi zazakî de '''Urşelim''' û di Wîkîpediyaya bi farisî de '''Orşalîm''' wek sernav hatine tercîhkirin. Min [[Sepanên mobîl|sepana]] bi navê '''Kitêba Pîroz''' û [[Portable Document Format|PDFa]] bi navê '''Serhatiyên ji Peymana Kevin''' daxist. Di her du wergeran de jî navê '''Orşelîm''' tê bikaranîn. Her wiha min li ser [[Facebook]] û [[YouTube|YouTubeê]] çend caran nûçeyên [[Rûdaw|Rûdawê]] temaşe kir û navê '''Orşelîm''' bihîst. Rûdaw jî ne kanaleke xiristiyan, cihû an jî îsraêlî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:15, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], kurd navê '''Amîda''' bo '''Amed''' adaptekirin, bo ku cih û warê kurdan jî Amed e. Bi qasî 200.000 heta 300.000 hezar yahûdiyên kurd hene erê, lê piriya kurdan îro, mîna berê jî, ne cihû ne. Bi sed hezaran tirkên cihû jî li Îsraêlê ne, yanî mane wê bi kurdên me re tune. Yewnan, navê '''Konstantinoúpoli''' bikar tînin, ew jî warê wan bi hezar salan bû, di hezar û hezar belgeyên tarîxî de, piriya wan jî heta îro ne memnûn e ku Stembol girêdaya Tirkiyeyê e. PDFên ku tê nimand (tercimeyên xiristiyanî), tabî '''Orşelîm''' tê nivîsîn, navê Quds yê ereb û misilmanan e. ;) Xiristiyanek ne dibêje Quds. Ji min re gelek giring e ku ka gelê me çi dibêjî, biçê Bakur û Rojavaya Kurdistanê, her kes ji wê re '''Quds''' ê bêje. Kultur û dînê piriya kurdan ji adetên misilmanan pêk jî tê, çima em kelîmeyên din bikar bînin, xwe durbixin? Tama her kes me fehm dike? Quds/Orşelîm ne Kurdistan e an bû. Ji farisiya kevnare ve (berî îslamiyetê), faris wê herêmê îşxal kirin, navê Orşelîm bi belgeyan adapte kirin. Wekî kurdek alaqe min tune ye ku ez navekî bikarbînim ku piriya kesên min nas nakin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:29, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] :::::Pêşî ez dixwazim bibêjim ku Wîkîpediya ensîklopediyeke laîk û bêalî ye. Em li vir wekî [[kurd]] dinivîsin, ne wekî [[misilman]], [[Elewîtî|elewî]], [[Êzdîtî|êzidî]] hwd. Her wiha [[Zimanê erebî|erebî]] ziman e, ne [[dîn]] û ol e. Di nav gelê ereb de jî gelek [[Xiristiyanî|xiristiyan]], [[Cihûtî|cihû]], [[durzî]] hwd. hene. Welatê ku gelhe û nifûsa misilmanan lê herî zêde ye, [[Îndonezya]] ye, ne yek ji welatên erebî ye. Alman û îtalî jî bi piranî xiristiyan in. Digel vê yekê, di navbera van her du gelan de cûdahiyên çandî hene. Nivîskarekî alman ê bi baweriya cihû ye, hîn jî wekî nivîskarekî alman tê hesibandin, ne wekî nivîskarekî îsraêlî. Mînakî, [[Qanatê Kurdo]] berhemên xwe ji bo tevahiya gelê kurd nivîsandiye, ne tenê ji bo êzîdiyan. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:10, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tê xwend ku min çi dinîvîsî? Li vir cihê laîk û bêalî ye? Yanî Orşelîma xiristiyanan laîk û bêalî ye, lê navlêkirina Quds yê misilman na ye, bo ku erebî an yê misilmanan e? Sêdî 85 yê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûn, navê wê herêmê jî bo wê yeke wekî Quds nas dikin. Sebeb ne ew e ku çi dîn an çi ne kî çi bawer dikî, çi jî ne, ez ji tê re sebeba bikaranîna navê Quds bi meselayan didim tu jî dibêjî nivîskarê alman yê cihû dîsa jî wekî alman tên qebûl kirin, kî got ku ne wiha ye? Îsraêl netewe dibe, cihûtî dîn dibe, alman etnîk an netewe jî dibe, lê çi alaqe. Kî pirs kir ku li ku piriya misilmanan jî dijîn? Quds navê ye ku piriya me fehm dikin, xiristiyanan li herdîro Dunyayê Quds ne dibêjin, bo ku ew navê misilman û kultura wan e, ew nav jî ku ji piriya kurdan hatiye adaptekirin (Bakur û Rojavaya Kurdistanê, kurmanc). [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 14:23, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez gotinên xwe dubare bikim ?Min çend caran nûçeyên Rûdawê temaşe kir û ji devê Dilbixwîn Dara navê [[Orşelîm|Orşelîmê]] bihîst. Aniha [[Rûdaw]] û [[Dilbixwîn Dara]] jî li gorî mantiqa te cihû an xiristiyan in? Wîkîpediyaya bi zazakî '''Urşelim''' jî dinivîse. [[Zaza]] jî [[Elewîtî|elewî]] an [[Sunîtî|sûnî]] ne, ne xiristiyan an cihû yin. Wîkîpediyaya bi farisî jî wekî nav 'Orşalîm' bi kar tîne. Piraniya farisan misilmanên [[Şiîtî|şîî]] ne.Te nivîsî ku sedî 85ê kurdan misilman in an di maleke misilman de mezin bûne, ji ber wê yekê navê wê herêmê wekî '''Quds''' nas dikin. Bi rastî çêtir bû te tiştekî wiha binivîsanda: :::::::Gelek kurd asîmîle bûne, di saziyên tirkan de perwerde bûne û lewma ew texlîda tirkan dikin. :::::::Navê '''Diyar-i Bekr''' mînak navê xwe ji eşîra erebî Bakr deyn kiriye. [[Kemalîzm|Kemalîstan]] paşê navê bajêr bi awayekî sexte kirin '''Diyarbakır''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:57, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::::Amed ne eynî mijar e, Diyar-i Bekr ne navekî îslamî ye, di çaxa xelîfeyan bajar wekî Amîda hatiye naskirin. Navê Diyarbekir sedsalan paşê hatiye. Ne îslamî ye, têne erebî. Amîda jî navêkî suryanî ye, em niha suryanî ne? Na, em kurd in û kelîmeyan bikar tînin ku gelê me jî fehm dike. ::::::::Herwiha, navên coxrafyaya Kurdistanê ne eynî mijar e wekî yê cihên derveyî Kurdistanê, lê dîsa mesela te alaqe nîne. ::::::::Rûdaw û Dilbixwîn Dara li Başûrê Kurdistanê dijîn. Li Behdînanê lehçeyeke kurmancî te axivtin, ne temanî eynî ye ku em li Bakur û Rojavaya Kurdistanê diaxivin, bo ku wan nêziktirî bi kelîmeyên soraniyê dişuxilin, ew mesela bê alaqe ye ku ez navêkî naskirî jê bikim, bo ku Rûdaw û Dilbixwîn Dara jî wiha dikin, Dilbixwîn Dara mecbûr e ku bibêjê çi Rûdaw TV dide ber wî, ew mesleka wî ye. ::::::::Bi mesela te ya asîmîle kirin.. çi alaqe? Çi alaqe ye ku em di nav du kelîmeyên ne kurdî nîqaş dikin, yek girêdayî kultur û zimanê gelê me ye (Quds), yê din jî dûrxistina bêsebeb (Orşelîm) e. Yanî ez niqte te têr fehm nakin, miletê me Quds dibêjî kekê, Orşelîm nayê bikaranîn, an jî zanin. ::::::::Bi mesela te bi wîkiya zazakî… Yanî wîkiya zazakî, ango bikarhêner Mirzali, çavkaniya tê ye niha? Ez bêhtir li ser wê yekê nedixwazim nîqaş bikim. Têne dixwazim bêm ku Mirzali ew kes e ku tîpên tirkî bo wîkiya zazakî serbest kir, yanî ku tu behsa asîmîlê kirine dikî… [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:13, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Min negotiye ku Wîkîpediyaya zazakî çavkaniya min e. Min tenê got ku Wîkîpediyaya zazakî jî '''Urşelim''' û çend Wîkîpediyên din jî '''Quds''' wekî nav nedinivîsin. :::::::::Ji ber ku tu her tim îslamê tînî nav gotûbêjê. :::::::::[[Zaza]] jî ne cihû û ne jî xiristiyan in. Her wiha tu dipirsî 'Gelo çavkaniya te Wîkîpediyaya zazakî ye?'. Li gorî vê mantiqê ez jî dikarim bipirsim: Gelo çavkaniya te zimanên tirkî û erebî ne? Her wiha navên Stenbol, Stembol, Îstenbol, Istanbul (eis tḕn pólin), Trabzon (Trapezunt), Trablus (Trîpolîs) jî yewnanî ne. Lê ti kes nabêje Stenbola xiristiyanan, Trabzona xiristiyanan, Trablusa xiristiyanan (ji ber ku te li jorê nivîsîbû: Yanî Orşelîma xiristiyan). Her wiha Rûdaw ji bilî [[soranî]] û [[Badînî (devok)|behdînî]], bi [[Kurmancî|kurmanciya]] standard jî diweşîne. [[Dilbixwîn Dara]] jî bi eslê xwe ne behdînî ye, kurdê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye. Di dawiyê de: ez nabêjim ku '''Quds''' çewt û xelet e. Ji bo navê Orşelîm û varyantên Qudsê çavkanî hene. Heke ez şaş nebim [[Lîsteya ferhengên kurdî|ferhenga Amîrxan]] di çapa yekem de Qidis dinivîse (lê mixabin ez ne xwediyê vê ferhengê me û min tenê ji pirtûkxaneyê deyn kiribû). [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:49, 6 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], erê ez hê meqalê dinivîsînim. Meqaleke dirêj e û her ro nikarim binivîsînim ji ber wê wê hinek wext bigire. Lê jixwe bêhtir ji nîv salî meqale nehatibû guhertin berî ku min hat guhertina siyonîstekî betal kir, yanî wextgirtina vê problemê ji kesî re dernaxe. Bi xêra xwe li ser meqalê nexebitin, ji ber ku ez naxwazim hewce bim meqala nû biguherim li gora wan guhertinan. Meqala nû tercima ya îngilîzî ye (lê ne 1:1). :::Wekî dî, ez naxwazim tevlî vê gotûbêjê bibim û wextê xwe pê derbas bikim. Rast e min pirsek ji Kurdistanov kiribû lê pirseke kin bû û ji meraqê bû. Ev meseleyên ha dirêj in û ez naxwazim bixwînim û wextê xwe pê derbas bikim. Em ê li gora dengdanê biçin. Bi xatirê we. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 17:50, 7 çiriya pêşîn 2026 (UTC) {{arşîv-bin}} @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Bi xêra xwe tu karî navê wê biguhere? Destûra min nîne, ji ber ku rûpelekî redirectionê bi wî navî jixwe heye. Malî ava. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:07, 15 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 7qzr23xtfrggtbjrfjxgw1qo0m2196j 0 139419 2099129 1182707 2026-10-16T10:45:56Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Zimanê berberî]] hat sererastkirin 2099129 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Zimanê berberî]] e9zhzcu1t61xn1bqkashdvqa57zxpkz 0 213883 2098993 2066844 2026-10-16T03:56:07Z Stephan1000000 37929 467 2098993 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | hejmara_beşan = 467 }} '''Grey's Anatomy''' rêzefîlmeke televîzyonê ya [[DYA|amerîkî]] ye ku ji hêla [[Shonda Rhimes]] ve hatiye afirandin. Di rola sereke de [[Ellen Pompeo]] dileyize. Rêzefîlm di 27ê adarê, 2005an de li ser [[American Broadcasting Company|ABCê]] hate pêşandan. Ew di dîroka televîzyona amerîkî de drama bijîjkî ya herî dirêj e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.com/tv/greys-anatomy-longest-primetime-medical-drama/ |sernav='Grey's Anatomy' Set to Become the Longest-Running Primetime Medical Drama on TV — Surpassing 'ER'! |paşnav= |tarîx=2019-02-28 |malper=People |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wisn.com/article/greys-anatomy-reaches-a-historic-milestone-with-400th-episode/43444826 |sernav=Grey’s Anatomy reaches a historic milestone with 400th episode |paşnav= |tarîx=2023-03-28 |malper=WISN |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}</ref> == Aktorên sereke == * [[Ellen Pompeo]] - Meredith Grey == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|https://www.abc.com/shows/greys-anatomy}} * {{IMDb fîlm|0413573}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] g0r87t4sy7dojycae89w19zdammqci2 2098994 2098993 2026-10-16T03:56:57Z Stephan1000000 37929 2098994 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | hejmara_beşan = 467 | hejmara_sezonan = 23 }} '''Grey's Anatomy''' rêzefîlmeke televîzyonê ya [[DYA|amerîkî]] ye ku ji hêla [[Shonda Rhimes]] ve hatiye afirandin. Di rola sereke de [[Ellen Pompeo]] dileyize. Rêzefîlm di 27ê adarê, 2005an de li ser [[American Broadcasting Company|ABCê]] hate pêşandan. Ew di dîroka televîzyona amerîkî de drama bijîjkî ya herî dirêj e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.com/tv/greys-anatomy-longest-primetime-medical-drama/ |sernav='Grey's Anatomy' Set to Become the Longest-Running Primetime Medical Drama on TV — Surpassing 'ER'! |paşnav= |tarîx=2019-02-28 |malper=People |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wisn.com/article/greys-anatomy-reaches-a-historic-milestone-with-400th-episode/43444826 |sernav=Grey’s Anatomy reaches a historic milestone with 400th episode |paşnav= |tarîx=2023-03-28 |malper=WISN |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}</ref> == Aktorên sereke == * [[Ellen Pompeo]] - Meredith Grey == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|https://www.abc.com/shows/greys-anatomy}} * {{IMDb fîlm|0413573}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] 93efwbokxbvhnpkbejkzuzebc7f8ii4 0 274194 2098954 1874598 2026-10-15T18:50:03Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Taybetmendiya pîgmentan */ 2098954 wikitext text/x-wiki {{multiple image|caption_align=center|header_align=center|align=right|direction=vertical|width=300|image1=Mélisse Feuilles FR 2013b.jpg|alt1=Lemon balm leaves|caption1=Rengê kesk ê riwek û kevzan ji ber hebûna pîgmenta klorofîlê ye.|image2=Plagiomnium affine laminazellen.jpeg|alt2=A microscope image of plant cells, with chloroplasts visible as small green balls|caption2= Di bin mîkroskobê de, di nav xaneyên riwekê de kloroplast xuya dibin. Klorofîl di nav kloroplastan de ye.|image3=Why are plants green.svg|alt3=A leaf absorbing blue and red light, but reflecting green light|caption3=Tîrojên ronahiya kesk ji ser rûyê pelê dipeke. Bi pekîna fotonan tîrojên kesk areste diguherîne ev rewş wekî şewqdan tê navkirin. Ji ber ko klorofîla nav pelê riwekê ji bilî tîrojên kesk hema hemû tîrojên ronahiyê dimijîne û tîrojên ronahiya kesk jî dipeke û tê çavê me, em pelê bi rengê kesk dibînin.}} '''Klorofîl''' (bi înglîzî: ''chlorophyll'') di xaneyên riwek, hin corên protîst (kevzên avê,êglena hwd.) û hin bakteriyan de pîgmentên bi rengê kesk in ko tîrojên ronahiyê dimijînin bo dabînkirina enerjî ji bo karlêkên fotosentezê. Peyva klorofîl ji du peyvên grekî, “khlōros“ û ”phyllon” peyda bûye. Di [[Zimanê yewnanî|grekî]] de ji bo keskê zerokî, peyva khlōros“, ji bo pelê riwekan jî ”phyllon” tê bikaranîn.<ref>Chlorophyll." ''Vocabulary.com Dictionary,'' Vocabulary.com, [https://www.vocabulary.com/dictionary/chlorophyll]. Accessed 06 Sep. 2024.</ref>Riwek û kevzên avê rengên xwe yên kesk ji klorofîlan werdigirin. == Taybetmendiya pîgmentan == Gava ronahî rastê madeyek (cism) tê, dibe ko tîrojên ronahiyê di nav wê madeyê de derbas bibin an jî [[foton]]ên tîrojê ji rûyê madeyê bipekin û şewq bidin. Hin caran jî hin tîroj ji aliyê madeyê ve tên mijandin. Pîgment molekulên taybet in ko [[Şebenga ronahiya bînraw|ronahiya bînraw]] dimijînin û bi rengek taybet xuya dibin. Her corek pîgmentê ronahiyên bi dirêjiya pêlê diyarkirî dimijîne. Gava ronahiya spî (ji tîrojên ronahiyên bi rengê sor, poteqalî, zer, kesk, nîlî, şîn û binefşî pêk tê) were ser pîgmentek, pîgment hinek tîrojan dimijîne lê hinekî tîroj jî ji pîgmentê şewq didin. Tîrojên kîjan ronahiyê neyê mijandin, em pîgmentê bi wê rengê dibînin. Ji ber ko pîgmenta klorofîlê ya [[Pel|pelên daran]] tîrojên ronahiya kesk namijînin, tîrojên kesk di klorofîlê de derbas dibin an jî ji klorofîlê şewq didin û tên [[Çavê mirov|çavên]] me, em pelên darê bi rengê kesk dibînin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Pêkhateya klorofîlê == Klorofîl di [[riwek]], [[kevz|hin corên protîst (kevzên avê,êglena hwd.)]] û siyanobakteriyan de pîgmenta bingehîn e ji bo mijîna tîrojên ronahiya bînraw. Klorofîl di parzûna tîlakoîdê ya [[kloroplast]]ên riwek û protîstan de cih digire. Di bakteriyên fotosentezî de klorofîl li ser rûyê navî yê [[parzûna xaneyê]] de cih digirin. Klorofîl herî zêde ronahiya sor, binevşî û şîn dimijînin.<ref name="Hendersons dictionary of biology"/> Pîgmenta klorofîlê ji xeleka porfîrîn (bi înglîzî: ''porphyrin'') û zincîrek fîtol (bi înglîzî: ''phytol'') pêk tê.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Di navenda xelaka porfîrînê de atoma [[Magnezyûm|magnezyumê]] cih digire. Porfîrîn bi yekbûna xelekên piçûktir ên ji atomên karbon û nîtrojenê pêkhati peyda dibe. Mijîna ronahiyê di beşa porfîrînê de rû dide. Di nav kloroplastê de klorofîl bi proteînên binyadî yên parzûna tîlakoîdê ve girêdayî ne.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Zîncîra fîtol a klorofîlê zincîrek hîdrokarbonî ya dijav e. Karê serekî yê zincîrê, bi [[proteîn]]ên dijav ên li ser rûyê parzûna tîlakoîd a kloroplastê ve girêdana pîgmentê ye.<ref name="Biology"/> Xeleka porfîrîn a klorofîlê gellek dişibe beşa hemê ya pîgmenta sor a [[hemoglobîn]]a [[Xiroka sor|xirokên sor]]. Lê navenda xeleka hemoglobînê de li dewsa atoma magnezyumê, ataoma [[hesin]] cih digire.<ref name="VILLEE" /> Di xaneyên riwek û kevzên avê de klorofîla a û klorofîla b herî zêde ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Klorofîla a herî zêde ronahiyên bi dirêjiya pêlê ya 420 nanometre û yên 670 nanometre dimijîne. Di [[şebenga ronahiya bînraw]] de beşa navbera 420 heta 670 nanometre ji aliyê klorofîla a ve baş nayê mijandin.<ref name="Biochemistry -A Short Course">Tymoczko, J.L., Berg, J.M. and Lubert Stryer (2015) Biochemistry, a short course. New York: W.H. Freeman & Company, A Macmillan Education Imprint. </ref> Klorofîla b, di warê pêkhateyê de dişibe klorofîla a-yê, lê ji ber cudahiyek piçûk, şebenga mijînê ya klorofîla b-yê jî ji ya klorofîla a-yê cuda ye. Klorofîla b herî zêde ronahiyên şîn û porteqalî dimijîne. klorofîla b rasterast tevlê karlêkên [[fotosentez]]ê nabe, enerjiya ko ji mijîna fotonan hatiye bidestxistin, digihîne klorofîla a-yê.<ref name="Campbell" /> Molekulên klorofîlê di parzûna tîlakoîdê de wekî [[fotosîstem]] hatine ba hev. Her fotosîstemek guşiyek ji çend hezaran pîgment lixwe digire. Koma pîgmentan, wekî antenek wergira ronahiyê kar dike û piraniya wê ji klorofîlê pêk tê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Gava foton li ser molekula pîgmentê dixe, enerjiya ji fotonê ji molekulek ber bi molekula din ve tê şandin heta ko bigihîje navenda fotosîstemê, navenda fotosîstemê ji molekulên klorofîla a-yê pêk tê. Molekulên klorofîla a li cem molekulên wergira elektronê ya yekemîn (bi înglîzî:''primary electron acceptor'') cih digirin. Wergira elektronê ya yekemîn elektrona klorofîla a ya ko ji aliyê enerjiya ronahiyê ve hatiye hankirin, diqefêlîne. Molekulên di nav parzûna tîlakoîdê, ev enerjiya ronahiyê ji bo çêkirina [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] û [[NAPH]]-yê bi kar tînin.<ref name="Biology with Physiology"/> == Corên klorofîlên fotosenteza oksîjenî == [[Wêne:Pêkhateya klorofîlê ku.png|thumb|400x400px|Hemû riwek, kevz û hin bakteriyên fotosentezî di pêkhateya xwe de klorofîla a lixwe digirin û ji bo fotosentezê wekî pîgmenta serekî bi kar tînin.]] Di sirûştê de du cor fotosentez rû dide; fotosenteza oksîjenî (bi înglîzî: ''oxygenic photosynthesis'') û fotosenteza neoksîjenî (bi înglîzî: ''anoxygenic photosynthesis''). Di fotosenteza oksîjenî de [[av]] wekî bexşînerê elektronan kar dike, klorofîl ronahiyê dimijîne û di karlêka fotosentezê de li gel xurek, oksîjen jî tê berhemanîn. Li gel hin navikseretayiyan (prokaryot), hemû riwek û hin corên protîst (kevzên avê,êglena hwd.) fotosenteza oksîjenî pêk tînin, ango di xaneyên van zîndeweran de pîgmentên klorofîlê heye.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Di hinek corên bakteriyan de çavkaniya elektronan ne av lê molekulên wekî hîdrojen sulfîd (bi înglîzî: ''hydrogen sulfide'') e. Di fotosenteza van bakteriyan de oksîjen peyda nabe, klorofîlên wan jî ji klorofîlên riwek, kevz û siyanonbakteriyan piçek cuda ye û wekî bakteriyoklorofîl (bi înglîzî: ''bacteriochlorophyll'') tên navkirin. Ne yek lê çend corên klorofîlan heye lê di rîwek û protîstan de klorofîla a û klorofîla b, klorofîlên bingehîn in.<ref name="VILLEE"/> Klorofîla c û klorofîla d bi gelemperî li gel klorofîla a-yê di pêkhateya hin kevzên avî de cih digirin.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "chlorophyll". ''Encyclopedia Britannica'', 20 May. 2024, [https://www.britannica.com/science/chlorophyll]. Accessed 6 September 2024.</ref> === Klorofîla A === Klorofîla herî berbelav e. Hemû riwek, hin protîst û hin bakteriyên fotosentezî di pêkhateya xwe de klorofîla a lixwe digirin û ji bo fotosentezê wekî pîgmenta serekî bi kar tînin. Klorofîla a herî zêde, ronahiyên bi rengê binefşî, şîn porteqalî û sor dimijîne. === Klorofîla B === klorofîla b pîgmenta alîkar e û rasterast tevlê karlêkên fotosentezê nabe. Ji ber cudahiyek di koma fermanî (bi înglîzî: ''functional group'') de taybetmendiyên wê ji klorofîla a cudatir in. Klorofîla a di xeleka porfîrînê de koma metîl (—CH₃) lixwe digire, di klorofîla b de li dewsa metîl, koma karbonîl (—CHO) cih digire.<ref>Sun D, Wu S, Li X, Ge B, Zhou C, Yan X, Ruan R, Cheng P. The Structure, Functions and Potential Medicinal Effects of Chlorophylls Derived from Microalgae. Mar Drugs. 2024 Jan 27;22(2):65. doi: 10.3390/md22020065. PMID: 38393036; PMCID: PMC10890356.</ref> Klorofîla b herî zêde ronahiyên porteqalî û sor dimijîne. === Klorofîla C === Di pêkhateya kevzên deryayî yên wekî kevzên qehweyî û dîatoman de tevî klorofîla a, klorofîla c jî heye. Li gor pêkhateya kîmyayî û rêjeya mijîna ronahiyê, sê corên klorofîla c hene; klorofîla C₁,C₂ û C₃. === Klorofîla D === Di pêkhateya kevzên sor û siyanobakteriyan de cih digire. Di kûrahiya deryayê de ji bo van zîndeweran ronahiya sor dimijîne ko di karlêkên fotosentezê de were bikaranîn. === Klorofîla E === Klorofîla e klorofîlek kêmpeyda (nadîr) ye û di pêkhateya hin kevzên avê yên bi rengê zêrîn (bi înglîzî: ''golden algae'') de tên dîtin. === Klorofîla F === Ev pîgment dikare tîrojên jêrsor (bi înglîzî: infrared) bimijîne. Tîrojên jêrsor ên bi dirêjiya pêlê ya 800 nanometre ji aliyê klorofîla f-yê ve tên mijandin û ji bo fotosentezê tên bikaranîn.<ref>Martijn Tros, Vincenzo Mascoli, Gaozhong Shen, Ming-Yang Ho, Luca Bersanini, Christopher J. Gisriel, Donald A. Bryant, Roberta Croce, Breaking the Red Limit: Efficient Trapping of Long-Wavelength Excitations in Chlorophyll-f-Containing Photosystem I,Chem,Volume 7, Issue 1,2021,ISSN 2451-9294,[https://doi.org/10.1016/j.chempr.2020.10.024]</ref> Klorofîll f cara pêşîn di siyanobekteriya bi navê ''Halomicronema hongdechloris'' de hat keşfkirin. Cih û erkên wê ya di fotosîstemê de hê ne diyar e.<ref>Kato, K., Shinoda, T., Nagao, R. ''et al.'' Structural basis for the adaptation and function of chlorophyll ''f'' in photosystem I. ''Nat Commun'' 11, 238 (2020). [https://doi.org/10.1038/s41467-019-13898-5]</ref> == Dîrok == Di sala 1817yê de kîmyevanên frensî Pierre-Joseph Pelletier (1788–1842) û Joseph-Bienaimé Caventou (1795–1877) cara pêşîn klorofîlê ji [[xane]]yê îzole kirin. Di sala 1865ê de [[Riweknasî|riweknasê]] alman Julius von Sachs (1832–1897) bi xebatên xwe destnîşan kir ko di xaneyên pelê riwekan de fotosentez bi berpirsariya klorofîlê rû dide. Di despêka salên 1900î [[Kîmyager|kîmyevanê]] ûris Mikhail Tsvett (1872–1920) teknîka ko wekî kromotografî (bi înglîzî: ''chromatography'') tê navkirin keşf kir. Bi metoda kromatografî, klorofîlên cuda ji hev cihê kir. Pêkhateya tevahî ya klorofîla a di sala 1929î de ji aliyê kîmyavanê almanî Hans Fischer (1881–1945) ve hat diyarkirin. Molekula klorofîlê bi aweya destkarî, cara ewil di sala 1960î de ji aliyê kîmyavanê amerîkî Robert Burns Woodward (1917–1979) ve hat çêkirin.<ref>"Chlorophyll ." Chemical Compounds. . Retrieved August 15, 2024 from Encyclopedia.com: [https://www.encyclopedia.com/science/academic-and-educational-journals/chlorophyll]</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] knjrssg9q66xpnoozy078muls0ex0zl 2098955 2098954 2026-10-15T19:26:09Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Corên klorofîlên fotosenteza oksîjenî */ 2098955 wikitext text/x-wiki {{multiple image|caption_align=center|header_align=center|align=right|direction=vertical|width=300|image1=Mélisse Feuilles FR 2013b.jpg|alt1=Lemon balm leaves|caption1=Rengê kesk ê riwek û kevzan ji ber hebûna pîgmenta klorofîlê ye.|image2=Plagiomnium affine laminazellen.jpeg|alt2=A microscope image of plant cells, with chloroplasts visible as small green balls|caption2= Di bin mîkroskobê de, di nav xaneyên riwekê de kloroplast xuya dibin. Klorofîl di nav kloroplastan de ye.|image3=Why are plants green.svg|alt3=A leaf absorbing blue and red light, but reflecting green light|caption3=Tîrojên ronahiya kesk ji ser rûyê pelê dipeke. Bi pekîna fotonan tîrojên kesk areste diguherîne ev rewş wekî şewqdan tê navkirin. Ji ber ko klorofîla nav pelê riwekê ji bilî tîrojên kesk hema hemû tîrojên ronahiyê dimijîne û tîrojên ronahiya kesk jî dipeke û tê çavê me, em pelê bi rengê kesk dibînin.}} '''Klorofîl''' (bi înglîzî: ''chlorophyll'') di xaneyên riwek, hin corên protîst (kevzên avê,êglena hwd.) û hin bakteriyan de pîgmentên bi rengê kesk in ko tîrojên ronahiyê dimijînin bo dabînkirina enerjî ji bo karlêkên fotosentezê. Peyva klorofîl ji du peyvên grekî, “khlōros“ û ”phyllon” peyda bûye. Di [[Zimanê yewnanî|grekî]] de ji bo keskê zerokî, peyva khlōros“, ji bo pelê riwekan jî ”phyllon” tê bikaranîn.<ref>Chlorophyll." ''Vocabulary.com Dictionary,'' Vocabulary.com, [https://www.vocabulary.com/dictionary/chlorophyll]. Accessed 06 Sep. 2024.</ref>Riwek û kevzên avê rengên xwe yên kesk ji klorofîlan werdigirin. == Taybetmendiya pîgmentan == Gava ronahî rastê madeyek (cism) tê, dibe ko tîrojên ronahiyê di nav wê madeyê de derbas bibin an jî [[foton]]ên tîrojê ji rûyê madeyê bipekin û şewq bidin. Hin caran jî hin tîroj ji aliyê madeyê ve tên mijandin. Pîgment molekulên taybet in ko [[Şebenga ronahiya bînraw|ronahiya bînraw]] dimijînin û bi rengek taybet xuya dibin. Her corek pîgmentê ronahiyên bi dirêjiya pêlê diyarkirî dimijîne. Gava ronahiya spî (ji tîrojên ronahiyên bi rengê sor, poteqalî, zer, kesk, nîlî, şîn û binefşî pêk tê) were ser pîgmentek, pîgment hinek tîrojan dimijîne lê hinekî tîroj jî ji pîgmentê şewq didin. Tîrojên kîjan ronahiyê neyê mijandin, em pîgmentê bi wê rengê dibînin. Ji ber ko pîgmenta klorofîlê ya [[Pel|pelên daran]] tîrojên ronahiya kesk namijînin, tîrojên kesk di klorofîlê de derbas dibin an jî ji klorofîlê şewq didin û tên [[Çavê mirov|çavên]] me, em pelên darê bi rengê kesk dibînin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Pêkhateya klorofîlê == Klorofîl di [[riwek]], [[kevz|hin corên protîst (kevzên avê,êglena hwd.)]] û siyanobakteriyan de pîgmenta bingehîn e ji bo mijîna tîrojên ronahiya bînraw. Klorofîl di parzûna tîlakoîdê ya [[kloroplast]]ên riwek û protîstan de cih digire. Di bakteriyên fotosentezî de klorofîl li ser rûyê navî yê [[parzûna xaneyê]] de cih digirin. Klorofîl herî zêde ronahiya sor, binevşî û şîn dimijînin.<ref name="Hendersons dictionary of biology"/> Pîgmenta klorofîlê ji xeleka porfîrîn (bi înglîzî: ''porphyrin'') û zincîrek fîtol (bi înglîzî: ''phytol'') pêk tê.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Di navenda xelaka porfîrînê de atoma [[Magnezyûm|magnezyumê]] cih digire. Porfîrîn bi yekbûna xelekên piçûktir ên ji atomên karbon û nîtrojenê pêkhati peyda dibe. Mijîna ronahiyê di beşa porfîrînê de rû dide. Di nav kloroplastê de klorofîl bi proteînên binyadî yên parzûna tîlakoîdê ve girêdayî ne.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Zîncîra fîtol a klorofîlê zincîrek hîdrokarbonî ya dijav e. Karê serekî yê zincîrê, bi [[proteîn]]ên dijav ên li ser rûyê parzûna tîlakoîd a kloroplastê ve girêdana pîgmentê ye.<ref name="Biology"/> Xeleka porfîrîn a klorofîlê gellek dişibe beşa hemê ya pîgmenta sor a [[hemoglobîn]]a [[Xiroka sor|xirokên sor]]. Lê navenda xeleka hemoglobînê de li dewsa atoma magnezyumê, ataoma [[hesin]] cih digire.<ref name="VILLEE" /> Di xaneyên riwek û kevzên avê de klorofîla a û klorofîla b herî zêde ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Klorofîla a herî zêde ronahiyên bi dirêjiya pêlê ya 420 nanometre û yên 670 nanometre dimijîne. Di [[şebenga ronahiya bînraw]] de beşa navbera 420 heta 670 nanometre ji aliyê klorofîla a ve baş nayê mijandin.<ref name="Biochemistry -A Short Course">Tymoczko, J.L., Berg, J.M. and Lubert Stryer (2015) Biochemistry, a short course. New York: W.H. Freeman & Company, A Macmillan Education Imprint. </ref> Klorofîla b, di warê pêkhateyê de dişibe klorofîla a-yê, lê ji ber cudahiyek piçûk, şebenga mijînê ya klorofîla b-yê jî ji ya klorofîla a-yê cuda ye. Klorofîla b herî zêde ronahiyên şîn û porteqalî dimijîne. klorofîla b rasterast tevlê karlêkên [[fotosentez]]ê nabe, enerjiya ko ji mijîna fotonan hatiye bidestxistin, digihîne klorofîla a-yê.<ref name="Campbell" /> Molekulên klorofîlê di parzûna tîlakoîdê de wekî [[fotosîstem]] hatine ba hev. Her fotosîstemek guşiyek ji çend hezaran pîgment lixwe digire. Koma pîgmentan, wekî antenek wergira ronahiyê kar dike û piraniya wê ji klorofîlê pêk tê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Gava foton li ser molekula pîgmentê dixe, enerjiya ji fotonê ji molekulek ber bi molekula din ve tê şandin heta ko bigihîje navenda fotosîstemê, navenda fotosîstemê ji molekulên klorofîla a-yê pêk tê. Molekulên klorofîla a li cem molekulên wergira elektronê ya yekemîn (bi înglîzî:''primary electron acceptor'') cih digirin. Wergira elektronê ya yekemîn elektrona klorofîla a ya ko ji aliyê enerjiya ronahiyê ve hatiye hankirin, diqefêlîne. Molekulên di nav parzûna tîlakoîdê, ev enerjiya ronahiyê ji bo çêkirina [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] û [[NAPH]]-yê bi kar tînin.<ref name="Biology with Physiology"/> == Corên klorofîlên fotosenteza oksîjenî == [[Wêne:Pêkhateya klorofîlê ku.png|thumb|400x400px|Hemû riwek, kevz û hin bakteriyên fotosentezî di pêkhateya xwe de klorofîla a lixwe digirin û ji bo fotosentezê wekî pîgmenta serekî bi kar tînin.]] Di sirûştê de du cor fotosentez rû dide; fotosenteza oksîjenî (bi înglîzî: ''oxygenic photosynthesis'') û fotosenteza neoksîjenî (bi înglîzî: ''anoxygenic photosynthesis''). Di fotosenteza oksîjenî de [[av]] wekî bexşînerê elektronan kar dike, klorofîl ronahiyê dimijîne û di karlêka fotosentezê de li gel xurek, oksîjen jî tê berhemanîn. Li gel hin navikseretayiyan (prokaryot), hemû riwek û hin corên protîst (kevzên avê,êglena hwd.) fotosenteza oksîjenî pêk tînin, ango di xaneyên van zîndeweran de pîgmentên klorofîlê heye.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Di hinek corên bakteriyan de çavkaniya elektronan ne av lê molekulên wekî hîdrojen sulfîd (bi înglîzî: ''hydrogen sulfide'') e. Di fotosenteza van bakteriyan de oksîjen peyda nabe, klorofîlên wan jî ji klorofîlên riwek, kevz û siyanonbakteriyan piçek cuda ye û wekî bakteriyoklorofîl (bi înglîzî: ''bacteriochlorophyll'') tên navkirin. Ne yek lê çend corên klorofîlan heye lê di rıwek û protîstan de klorofîla a û klorofîla b, klorofîlên bingehîn in.<ref name="VILLEE"/> Klorofîla c û klorofîla d bi gelemperî li gel klorofîla a-yê di pêkhateya hin kevzên avî de cih digirin.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "chlorophyll". ''Encyclopedia Britannica'', 20 May. 2024, [https://www.britannica.com/science/chlorophyll]. Accessed 6 September 2024.</ref> === Klorofîla A === Klorofîla herî berbelav e. Hemû riwek, hin protîst û hin bakteriyên fotosentezî di pêkhateya xwe de klorofîla a lixwe digirin û ji bo fotosentezê wekî pîgmenta serekî bi kar tînin. Klorofîla a herî zêde, ronahiyên bi rengê binefşî, şîn porteqalî û sor dimijîne. === Klorofîla B === klorofîla b pîgmenta alîkar e û rasterast tevlê karlêkên fotosentezê nabe. Ji ber cudahiyek di koma fermanî (bi înglîzî: ''functional group'') de taybetmendiyên wê ji klorofîla a cudatir in. Klorofîla a di xeleka porfîrînê de koma metîl (—CH₃) lixwe digire, di klorofîla b de li dewsa metîl, koma karbonîl (—CHO) cih digire.<ref>Sun D, Wu S, Li X, Ge B, Zhou C, Yan X, Ruan R, Cheng P. The Structure, Functions and Potential Medicinal Effects of Chlorophylls Derived from Microalgae. Mar Drugs. 2024 Jan 27;22(2):65. doi: 10.3390/md22020065. PMID: 38393036; PMCID: PMC10890356.</ref> Klorofîla b herî zêde ronahiyên porteqalî û sor dimijîne. === Klorofîla C === Di pêkhateya kevzên deryayî yên wekî kevzên qehweyî û dîatoman de tevî klorofîla a, klorofîla c jî heye. Li gor pêkhateya kîmyayî û rêjeya mijîna ronahiyê, sê corên klorofîla c hene; klorofîla C₁,C₂ û C₃. === Klorofîla D === Di pêkhateya kevzên sor û siyanobakteriyan de cih digire. Di kûrahiya deryayê de ji bo van zîndeweran ronahiya sor dimijîne ko di karlêkên fotosentezê de were bikaranîn. === Klorofîla E === Klorofîla e klorofîlek kêmpeyda (nadîr) ye û di pêkhateya hin kevzên avê yên bi rengê zêrîn (bi înglîzî: ''golden algae'') de tên dîtin. === Klorofîla F === Ev pîgment dikare tîrojên jêrsor (bi înglîzî: infrared) bimijîne. Tîrojên jêrsor ên bi dirêjiya pêlê ya 800 nanometre ji aliyê klorofîla f-yê ve tên mijandin û ji bo fotosentezê tên bikaranîn.<ref>Martijn Tros, Vincenzo Mascoli, Gaozhong Shen, Ming-Yang Ho, Luca Bersanini, Christopher J. Gisriel, Donald A. Bryant, Roberta Croce, Breaking the Red Limit: Efficient Trapping of Long-Wavelength Excitations in Chlorophyll-f-Containing Photosystem I,Chem,Volume 7, Issue 1,2021,ISSN 2451-9294,[https://doi.org/10.1016/j.chempr.2020.10.024]</ref> Klorofîll f cara pêşîn di siyanobekteriya bi navê ''Halomicronema hongdechloris'' de hat keşfkirin. Cih û erkên wê ya di fotosîstemê de hê ne diyar e.<ref>Kato, K., Shinoda, T., Nagao, R. ''et al.'' Structural basis for the adaptation and function of chlorophyll ''f'' in photosystem I. ''Nat Commun'' 11, 238 (2020). [https://doi.org/10.1038/s41467-019-13898-5]</ref> == Dîrok == Di sala 1817yê de kîmyevanên frensî Pierre-Joseph Pelletier (1788–1842) û Joseph-Bienaimé Caventou (1795–1877) cara pêşîn klorofîlê ji [[xane]]yê îzole kirin. Di sala 1865ê de [[Riweknasî|riweknasê]] alman Julius von Sachs (1832–1897) bi xebatên xwe destnîşan kir ko di xaneyên pelê riwekan de fotosentez bi berpirsariya klorofîlê rû dide. Di despêka salên 1900î [[Kîmyager|kîmyevanê]] ûris Mikhail Tsvett (1872–1920) teknîka ko wekî kromotografî (bi înglîzî: ''chromatography'') tê navkirin keşf kir. Bi metoda kromatografî, klorofîlên cuda ji hev cihê kir. Pêkhateya tevahî ya klorofîla a di sala 1929î de ji aliyê kîmyavanê almanî Hans Fischer (1881–1945) ve hat diyarkirin. Molekula klorofîlê bi aweya destkarî, cara ewil di sala 1960î de ji aliyê kîmyavanê amerîkî Robert Burns Woodward (1917–1979) ve hat çêkirin.<ref>"Chlorophyll ." Chemical Compounds. . Retrieved August 15, 2024 from Encyclopedia.com: [https://www.encyclopedia.com/science/academic-and-educational-journals/chlorophyll]</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] f72ee7rddgnuldtqed3wy8l0icy738z 0 274710 2099011 1870616 2026-10-16T04:25:23Z Biyolojiyabikurdi 31567 2099011 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Thylakoid membrane 3 ku.svg|thumb|401x401px|Guhertina enerjiya ronahiyê bo enerjiya kîmyayî di fotosîsteman de rû dide.]] '''Fotosîstem''' (bi înglîzî: ''photosystem'') pêkhateya ji kompleksa [[pîgment]] û proteînan pêk tê û [[Şebenga ronahiya bînraw|tîrojên ronahiyê]] dimijîne bo karlêkên [[fotosentez]]ê. [[Klorofîl]] û [[karotenoîd]] di guşiyên ji çend sed molekulên pîgmentê de di parzûna tîlakoidê de hatine komkirin. Her guşiyek molekulên pîgmentan û proteînên ko pîgment di nav wan de ne, wekî fotosîstem tê navkirin.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Guhertina enerjiya ronahiyê bo enerjiya kîmyayî di fotosîsteman de rû dide.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Fotosîstem di [[riwek]], [[kevz|hin corên protîst (kevzên avê,êglena hwd.)]] û bakteriyan de ji bo wergirtina ronahiyê û guhaztina elektronan kar dike. Du corên fotosîstemê hene, fotosîstema I (PSI) û fotosîstema II (PSII).<ref>Gao Jinlan , Wang Hao , Yuan Qipeng , Feng Yue -Structure and Function of the Photosystem Supercomplexes- Frontiers in Plant Science, v=9,2018 [https://www.frontiersin.org/journals/plant-science/articles/10.3389/fpls.2018.00357] DOI=10.3389/fpls.2018.00357</ref>Fotosîstemên fotosenteza neoksîjenî ji ya fotosenteza oksîjenî cuda ye. Fotosîstemên bakteriyên fotosenteza neoksîjenî P870 an jî P840 e, her bakterî tenê yek ji van fotosîsteman bi kar tîne.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry" /> Herdu fotosîstemên riwek, protîst û siyanobakteriyan li gor dora keşfkirina wan hatine navkirin. Cara pêşîn fotosîstema I, paşê fotosîstema II hatiyê keşfkirin. Lê di karlêkên fotosentezê de pêşî elektron di fotosîstema II de tên hankirin paşê tên guhaztin bo fotosîstema I-ê.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref>Ev herdu fotosîstem bi kompleksa navparzûnî ya bi navê sîtokrom ''b6f'' (''Cyt b6f'') û du guhêzerên elektronan, bi awayekî elektronîkî bi hev re girêdayî ne.<ref>Caffarri S, Tibiletti T, Jennings RC, Santabarbara S. A comparison between plant photosystem I and photosystem II architecture and functioning. Curr Protein Pept Sci. 2014;15(4):296-331. doi: 10.2174/1389203715666140327102218. PMID: 24678674; PMCID: PMC4030627.</ref> Herdu fotosîstem dema karlêkên ronahiyê de bi hev re kar dikin.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> Bi hev re xebata herdu fotosîsteman, bi guhaztina elektronan a neçerxî (bi înglîzî: ''noncyclic''), [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] û NADPH tên çêkirin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Fotosîstema I û Fotosîstema II herdu jî di navenda karlêkê xwe de heman cor [[klorofîl]]ê, klorofîla a lixwe digirin, lê molekulên derdora wan ji hev cuda ne.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Ji ber cudahiya molekulan, dabeşiya elektronan jî di herdu fotosîsteman de ne yek e. Ev rewş bandor li ser taybetmendiyên fotosîsteman, dike loma şebenga mijîna ronahiyê li cem herdu fotosîsteman ji hev cudaye.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> == Pêkhateya fotosîstemê == Fotosîstem ji kompleksa anten û navenda karlêkê pêk tê. Anten enerjiya ronahiyê kom dike. Navenda karlêkê, ji kompleksa [[proteîn]] û klorofîlan pêk tê û di nav parzûna tîlakoîdê de cih digire.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL"/> Hemû molekulên pîgmentên fotosîstemê dikarin ronahiyê bimijînin, lê tenê hinek molekulên klorofîlê yên di navenda karlêkê, dikarin enerjiya ronahiyê biguherînin bo enerjiya kîmyayî. Molekulên pigmentên din ji bo berhevkirina ronahiyê kar dikin û wekî molekulên antenê tên navkirin. Molekulên pîgmentên berhevkirina ronahiyê, enerjiya ronahiyê dimijînin û bi lez diguhazînin bo navenda karlêkê ya fotosîstemê.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry" /> === Antena fotosîstemê === Her fotosîstem, guşiyek ji çend sed molekulên pîgmentan lixwe digire. Ev guşiya molekulên pîgmentan ji bo komkirina ronahiyê wekî antenek kar dike.<ref name="Biology with Physiology"/>Kompleksa antenê ya bo wergirtina ronahiyê ji molekulên klorofîlê û pîgmentên alîkar ên bi çend zincîrên proteînê ve girêdayî pêk tê.<ref name="McGraw-Hill"/> Gava [[foton]]ek tîroja ronahiyê di beşa antênê de li molekula pîgmetê dixe, enerjiya fotonê ji wê molekulê ber bi molekula din ve baz dide, heta ko bigihîje navenda karlêkê ya fotosîstemê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Klorofîlên a, klorofîlên b û molekulên pîgmentên alîkar bi proteînên girêdanê pîgmentê (bi înglîzî: ''pigment-binding proteins'') di parzûna tîlakoîd de, di nav yekîneyên bi navê kompleksên antenê têne rêkxistin. Pigment û proteînên têkildar ên ko bi qasî 250 molekulên klorofîlê yên bi [[enzîm]]ên taybet û proteînên din ve girêdayî ne, bi şeweyê komên pir nîzamî hatine rêzkirin. Her yek ji kompleksa antenê, enerjiya ronahiyê dimijîne û diguhezîne bo navenda karlêkê. Navenda karlêkê ji molekulên klorofîla a û proteînên ko pêkhateyên guhaztina elektronan jî lixwe digirin pêk tê.<ref name="VILLEE" /> Heke kompleksa antênê neba, klorofîla a ya di navenda karlêkê nikaribû bi têra xwe foton bimijîne. Klorofîla a tenê dikarê hinek tîrojên bînraw bimijîne. Lê di kompleksa antênê de bi hebûna klorofîla a, klorofîla b û karotenoîdan, hê pirtir enerjiya ronahiyê digihîje navenda karlêkê.<ref name="Biochemistry -A Short Course">Tymoczko, J.L., Berg, J.M. and Lubert Stryer (2015) Biochemistry, a short course. New York: W.H. Freeman & Company, A Macmillan Education Imprint. </ref> === Navenda karlêkê === Di fotosîstemê de, enerjiya ji fotonên tîrojên ronahiyê hatiye bidestxistin, di navenda karlêkê de bi rêzek karlêkên guhaztina elektronan ve tê guhertin bo enerjiya kîmyayî.<ref name="VILLEE"/> Di navenda karlêkê de li gel kompleksa proteînan, cotek klorofîla a heye. Enerjiya ji aliyê antenê ve hatiye komkirin di navenda karlêkê de arasteyê klorofîlê dibe, bi enerjiya fotonê elektronek klorofîla a-yê han dibe an jî klorofîl bi vê enerjiyê ji bexşînerek elektronê (minak, av), elektronan ber bi xwe dikişîne.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL" /> Molekulên li derdora klorofîla a-yê ko ji klorofîla a-yê elektrona hanbûyî werdigrin, wekî “'''wergira elektronê ya yekemîn'''”(bi înglîzî: ''primary electron acceptor'') tê navkirin. Wergira elektronê ya yekemîn, elektrona hanbûyî ya klorofîla a-yê di navenda karlêkê de digire û di karlêkên ronahiyê yên fotosentezê de enerjiya ji elektronê ji bo çêkirina ATP û NADPH-yê bi kar tîne.<ref name="Biology with Physiology"/> == Fotosîstema I == [[Wêne:Fotosîstem ku.png|thumb|401x401px|Fotosîstem ji kompleksa anten û navenda karlêkê pêk tê. Anten enerjiya ronahiyê kom dike. Navenda karlêkê, ji kompleksa proteîn û klorofîlan pêk tê û di nav parzûna tîlakoîdê de cih digire.]] Klorofîla asayî tîrojên bi dirêjiya pêlê ya 660 nm baş dimijîne. Lê cota klorofîlên navenda karlêkê ya fotosîstema I, ronahiyên heta bi dirêjiya pêlê ya 700 nm hê baştir dimijînin. Navenda karlêkê ya Fotosîstema I wekî P700 tê navkirin. Wateya P700 eve ko pîgmentên di navenda karlêka wê sîstemê, herî baş tîrojên ronahiyê yên bi dirêjiya pêlê ya 700 nanometreyê dimijînin. Ango di fotosîstema I de tîpa P peyva pîgmentê, 700 jî dirêjiya pêlê ya bi nanometreyê diyar dike.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Fotosîstema I ji bo kêmkirina NADP⁺ bo NADPH-ê, elektronan dabîn dike. Fotosîstema I, 14 zincîrên firepeptîd, gelek proteîn û kofaktorên têkildar lixwe digire.<ref name="Biochemistry -A Short Course" />Fotosîstema I proteînên hesin sulfur lixwe digire û ji plastosiyanînê elektron diguhazîne ber bi ferredoksînê.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Navenda karlêkê ya fotosîstema I ji kompleksa navparzûnê (bi înglîzî: ''transmembrane complex'') ya kompleksa proteînan û du molekulên klorofîla P700ê pêk tê. Kompleksa antenê ya ji klorofîl û pîgmentên alîkar pêk tê, enerjiya fotosîstema I-ê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill" /> Di fotosîstema I de mêjera klorofîla a ji klorofîla b-yê zêdetir e. Elektron ji klorofîla a ya di navenda karlêkê tê guhaztin bo proteîna ferodoksîn Fe-S (hesin-sulfur), paşê elektron tê guhaztin bo NADP-yê ko NADPH were berhemkirin.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry" /> == Fotosîstema II == Navenda karlêkê ya fotosîstema II ji navikek ji 10 binebeşên proteînên navparzûnê (bi înglîzî: ''transmembrane protein'') yên bi pêkhateyên guhaztina elektronan û du molekulên klorofîla P680 ko li derdora vê navikê de rêzbûyî pêk tê.<ref name="McGraw-Hill"/> Cota klorofîlên a yên navenda karlêkê ya fotosîstema II-yê, herî baş tîrojên bi dirêjiya pêlê ya 680 nanometreyê dimijînin, loma navenda karlêkê ya fotosîstema II wekî P680 tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Fotosîstema II ji kompleksa çêbûna oksîjenê (bi înglîzî: ''oxygen-evolving complex''), elktronan diguhazîne bo plastokînon.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Ango fotosîstema II ji bo fotosîstema I elektron dabîn dike. Fotosîstema II ji kombûna zêdetirê 20 binebeşan pêk tê.<ref name="Biochemistry -A Short Course" /> Di fotosîstema II de mêjera klorofîla a û klorofîla b hema yeksan e.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry">David L. NelsonMichael M. Cox(2013). Lehninger Principles of Biochemistry. : W. H. FREEMAN AND COMPANY • New York ISBN-13: 978-1-4641-0962-1 </ref>Ji aliyê ronahiyê ve çalakbûna fotosîstema II, rê li ber parçebûna avê, çêbûna ATP û herika elektronan a ber bi fotosîstema I vedike.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Gava enerjiya fotonên tîroja ronahiyê digihîjin klorofîla a ya li navenda karlêkê, elektronek ji klorofîla a han dibe û ji klorofîlê dûr dikeve. Bi navbeynkariya zincîra guhaztina elektronan, ev elektron tê şandin bo fotosîstema I. Klorofîla a ya fotosîstema II, li dewsa wê elektronê, ji hilweşîna avê elektronek werdigire.<ref name="Hendersons dictionary of biology" /> Navenda karlêkê ya fotosîstema II ya fotosenteza oksîjenî, ji ya fotosenteza neoksîjenî ya baktriyan cuda ye. Di navenda karlêka fotosîstema II ya fotosenteza oksîjenî de çar atomên manganazê jî cih digirin. Atomên manganezê girîng in ji bo oksandina avê ([[fotolîz]]).Di biyolojiyê de tenê fotosîstema II dikare ji avê elektron derbixe û oksîjenê jî wekî madeyek paşmayî çêbike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 0je5vvgwd4u6xniugsm76apus4ou1y6 0 275225 2099016 1874676 2026-10-16T04:42:03Z Biyolojiyabikurdi 31567 2099016 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Fotolîza avê ku.png|thumb|400x400px|Fotolîz beşek ji qonaxên karlêkên ronahiyê ya fotosentezê ye. Bi fotolîza avê (H₂O) oksîjen wekî madeyek bermayî ji karlêkê tê berdan.]] '''Fotolîz''' (bi înglîzî: ''photolysis'') bi navbeynkariya enerjiya fotonan û enzîma oksandina avê, di karlêkên ronahiyê yên [[fotosentez]]ê de parçekirina molekula [[av]]ê.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Peyva fotolîz ji peyven ''photo'' ('''ronahî''') û ''lysis'' ('''parçekirin, hilweşandin''') peyda bûye. Bi gelemperî, parçêbûna molekule ya bi enerjiya ronahiyê wekî fotolîz tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Wekî mînak, di atmosferê de gaza ozonê (O₃) ji aliyê tîrojên ronahiya serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'') ve tê hilweşandin bo oksîjenê.<ref>Treichel, Paul M. and Kotz, John C.. "chemical reaction". ''Encyclopedia Britannica'', 27 Jul. 2024, [https://www.britannica.com/science/chemical-reaction]. Accessed 24 September 2024.</ref> Di zanista biyolojiyê de peyva fotolîz tene bi mabesta bi alîkariya ronahiyê, parçekirina avê tê bikaranîn. Fotolîz beşek ji qonaxên karlêkên ronahiyê ya fotosentezê ye. Bi fotolîza avê (H₂O) oksîjen wekî madeyek bermayî ji karlêkê tê berdan. Loma çavkaniya sereke ya oksîjena atmosferê av e. Herçiqas bi enerjiya ronahiyê parçebûna avê wekî fotolîz were şîrovekirin jî bi eslê xwe ronahî rasterast avê parçê nake lê ji bo parçekirina avê P680-ê dide oksandin.<ref name="VILLEE"/> == Pêkhate == Fotolîza avê di kompleksa oksandina avê (bi înglîzî: ''water-oxidizing complex''), an jî bi navek din, kompleksa çêbûna oksîjenê (bi înglîzî: ''oxygen-evolving complex'') de rû dide.<ref name=" Biochemistry -A Short Course">Tymoczko, J.L., Berg, J.M. and Lubert Stryer (2015) Biochemistry, a short course. New York: W.H. Freeman & Company, A Macmillan Education Imprint. </ref> Herwisa ev kompleks wekî kompleksa hilweşînerê avê (bi înglîzî: ''water splitting complex'') jî tê navkirin.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry"/> Kompleksa hilweşînerê avê kompleksek ji çendan binbeşên [[enzîm]]ê pêk tê û di hawirdora çewrî ya parzûna tîlakoîdê niqimî ye.<ref>Barber J. Photosystem II: the water-splitting enzyme of photosynthesis. Cold Spring Harb Symp Quant Biol. 2012;77:295-307. doi: 10.1101/sqb.2012.77.014472. Epub 2012 Dec 12. PMID: 23234808.</ref> Kompleksa oksandina avê ji guşiya Mn4CaO5 pêk tê.<ref>James Barber  '''2016''' ''55'' (42), 5901-5906 DOI: 10.1021/acs.biochem.6b00794</ref> Îyonek kalsiyumê, çar îyonên manganezê û pênc atomên oksîjenê di navika kompleksê de cih digirin. Kompleksa oksandina avê ji aliyê proteînên [[Fotosîstem|fotosîstema II]] ve dorpêçî ye û di beşa lumene tîlokoîdê ya fotosîstema II de cih digire. Manganez ji bo fotolîza avê guncav e, dikare bi molekulên ko oksîjen lixwe digrin ve bendên xurt ava bike.<ref name="Biochemistry -A Short Course" /> == Parçebûna avê == Gava molekula P680 elektronek hanbûyê dişîne wergira elektronê ya yekemîn, bi bargeya pozîtiv tê barkirin (P680⁺).<ref name="VILLEE"/>Di fotolîzê de bo parçêbûna 2 molekulên avê divê çar elektron ji avê derbasî fotosîstema II (P680⁺) bibin. P680⁺ dikare her carê elektronek werbigire, lê nikare rasterast ji avê elektron bigire. Kompleksa hilweşînerê avê (kompleksa çêbûna oksîjenê) her carê elektronek diguhazîne P680⁺. Her cara ko ji ber enerjiya [[foton]]ek ji kompleksa hilweşînerê avê elektron tê windakirin, guşiya Mn₄CaO₅ hê pirtir tê oksandin. Gava çar elektron ji kompleksê tên qetandin, Mn₄CaO₅ tê oksandin û bi bargeya +4 tê barkirin. Guşiya Mn₄CaO₅ ya oksandî êdî dikare ji cotek molekula avê çar elektron bigire. Bi windakirina elektronan av hildiweşe, molekulek oksîjen (O₂) û 4 proton peyda dibe.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry">David L. NelsonMichael M. Cox(2013). Lehninger Principles of Biochemistry. : W. H. FREEMAN AND COMPANY • New York ISBN-13: 978-1-4641-0962-1 </ref> Bi kurtasî, elektronên avê pêşî tên guhaztin bo manganezê paşê ji aliyê fotosîstema II ve tên wergirtin û tên şandin bo fotosîstema I. == Encamên fotolîza avê == Ji fotolîza du molekulên avê, çar proton tên berdan nav lumena tîlakoîdê.<ref name="Fundamentals of Biochemistry"> Fundamentals of Biochemistry L I F E AT TH E M O L E C U L A R L E V E L. : Voet D.,Voet G.,Pratt C. • John Wiley & Sons, Inc. ISBN-13: 978-0470-54784-7 </ref> Protonên avê ji bo çêkirina NADPH û [[Adenozîna trîfosfat|ATP]]-yê tên bikaranîn. NADPH û ATP jî ji bo çêkirina xurek, di karlêkên neronahiyê yên fotosentezê de tên xerckirin. Elektronên avê ji fotosîstema II ber bi fotosîstema I ve bi navbeynkariya zincîra guhaztina elektronan ve tên guhaztin.<ref name="VILLEE"/> Hinek ji enerjiya elektronên hanbûyî ji bo pompekirina protonên nav stromayê tê xerckirin û proton derbasî nav tîlakoîdê dibin. Encama herî giring a fotolîza avê ev ko, bi vê karlêkê [[oksîjen]]a atmosferê tê dabînkirin. == Di karlêkên fotosentezê de corên fotolîzê == Fotolîza di fotosenteza oksîjenî de, av tê fotolîzkirin (hilweşandin). Fotosenteza oksîjenî ji aliyê [[riwek]], [[kevz|hin corên protîst (kevzên avê,êglena hwd.)]] û sîyanobakteriyan ve tê bikaranîn. Hin corên bakterî û arkebakterî jî di fotosenteza xwe ya neoksîjenî de li dewsa avê, molekulên hîdrojen sulfurê, hîdrojenê an jî molekulên din bi kar tînin, di fotolîza fotosenteza neoksîjenî de oksîjen peyda nabe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Hevkêşeya fotolîzê ya bo fotosentezê bi gelemperî vê awayê tê destnîşankrin. : : <big><chem>H2A + 2 foton -> 2e- +2H+ +A</chem></big> Di vê hevkêşê de pêkhateya “A “ li gor cora fotosentezê guherbar e. Di fotosenteza oksîjenî de av tê fotolîzkirin, loma bi eslê xwe li dewsa “H₂A”, H₂O tê nivîsandin, ango “A” oksîjena avê ye. Di fotosenteza neoksîjenî de bakteriyên hîdrojen sulfurê, fotolîza hîdrojen sulfurê ji bo çavkaniya elektronan bi kar tînin. Loma di hevkêşeya karlêka fotolîza van bakteriyanda li dewsa “H₂A”, H₂S tê nivîsandin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] sch6cy3twv6s2ucvx4n5wl7o3i1nyom 0 285148 2099017 1919847 2026-10-16T05:04:42Z Biyolojiyabikurdi 31567 2099017 wikitext text/x-wiki '''Fotofosforîlasyon''' (bi înglîzî:''photophosphorylation''),di karlêkên [[fotosentez]]ê de, bi navbeynkariya enerjiya ronahiyê, bi ADP-yê ve girêdana fosfatê û çêkirina ATP-yê wekî fotofosforîlasyon tê navkirin. == Fosforilasyon == Bi molekulek endamî ve girêdana koma fosfatê wekî kiryara fosforîlasyonê tê navkirin.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "phosphorylation". ''Encyclopedia Britannica'', 20 Jul. 2017, [https://www.britannica.com/science/phosphorylation.]Accessed 16 July 2024.</ref> [[Xane]] bi sê corên fosforîkirinê ji ADP-yê ATP çêdikin. [[Wêne:ATP cycle ku.png|thumb|331x331px|Xane bi sê coran, bi fosforîlasyonê ATP çêdike.]] 1.Fosforîlasyona di asta substradê: Di pêvajoya xanehenaseyê de, di qonaxên [[glîkolîz]] û [[çerxa Krebs]] de bi navbeynkariya enzîman, komek fosfat li ADP-yê tê girêdan û [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] tê çêkirin. Bi vê cor fosforîlasyonê, di karlêkên bahenaseya xaneyê (bi înglîzî: ''aerobic cellular respiration''), nebahenaseya xaneyê (bi înglîzî: ''anerobic cellular respiration'') û genînê de (bi înglîzî: ''fermentation'') ATP tê bidestxistin. 2. Fosforîlasyona oksîdatîv:Di pêvajoya [[henaseya xaneyê]] de, enerjiya ji oksandin û kêmkirina molekulên [[zincîra guhaztina elektronan]] ve hatiye berdan, ji bo çêkirina ATP-yê tê bikaranîn. Bahenaseya xaneyê û nebahenaseya xaneyê de bi vê rêçeyê ATP tê çêkirin. 3. Fotofosforîlasyon:Di qonaxa [[karlêkên ronahiyê]] ya [[fotosentez]]ê de, enerjiya ronahiyê ji bo girêdana koma fosfatê û ADP-yê tê bikaranîn. Zîndewerên wekî riwek, kewzên avê, êglena û hin bakterî ko bi rêçeya fotosentezê ji madeyên neendamî, xurekên endamî çêdikin, bi fotofosforîlasyonê ATP çêdikin. == Kîmîozmoz == {{Gotara bingehîn|Kîmîozmoz}} [[Wêne:Light reaction cyclic & linear flow ku.png|thumb|399x399px|<small>Di zîncîra guhaztina elektronan de rêçeya herikê ya elektrona hanbûyî dibe ko bi awayekî çerxî an jî neçerxî (xêzî) be. Bi herdu rêçeyan jî ATP tê berhemkirin, loma fotofosforîlasyon bi du awayê rû dide; fotofosforîlasyona çerxî û fotofosforîlasyona neçerxî (xêzî).</small>]] '''Kîmîozmoz''' (bi înglîzî: ''chemiosmosis'') rêçeyek bo çêkirina ATP-yê ye, zincîra guhaztina elektronan û pompeya protonan tên bikaranîn ko îyonên hîdrojenê ji parzûnê derbas bibin, û bi enerjiya serbestmayî jî komek fosfatê bi ADP-yê ve were girêdan û [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] were çêkirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Di karlêkên [[Fosforîlasyona oksîdatîv|henaseya xaneyê]] û fotosentezê de bi kîmîozmozê, bi navbeynkariya ATP sentazê , ATP tê berhemanîn. Di [[Karlêkên ronahiyê|karlêkên jêrdestê ronahiyê]] de encama herî girîng a herika elektronan a ji avê ber bi NADP⁺-yê, avakirina gradyana protonan e.<ref name="Biochemistry -A Short Course">Tymoczko, J.L., Berg, J.M. and Lubert Stryer (2015) Biochemistry, a short course. New York: W.H. Freeman & Company, A Macmillan Education Imprint. </ref>Li ser zincîra guhaztina elektronan de hinek ji enerjiya elektronan, ji bo pompekirina protonan tê xerckirin. Proton ji stromayê, di parzûna tîlakoîdê de ber bi lumena tîlakoîdê tên pompekirin. Parzûna tîlakoîdê ji bo protonan nedelînbar e (bi înglîzî: ''impermeable''). Ji ber pompekirina protonan, li aliyekî parzûnê de xestiya îyonên hîdrojenê li gor aliyê din zêdetir dibe. Proton meyl dikin ko ber bi stromayê ve biherikin, ev meyla herikê wekî gradyana xestiyê (bi înglîzî: ''concentration gradient'') tê navkirin. Di nav tîlakoîde de berhevbûna protonan, bargeya tîlakoîdê li gor stromayê, ber bi pozîtîvê diguherîne, loma li seranserê parzûna tîlakoîdê de potansiyela elektrîkê ava dibe. Ev rewş wekî gradyana karebayî (bi înglîzî:''electrical gradient'') tê navkirin. Gradyana karebayî jî protonan han dike ko ber bi stromayê ve biherikin.Ji ber gradyana karabeyî û gradyana xestiyê, meyla herika protonan, wekî hêza handerê protonan (bi înglîzî:''proton motive force)'' tê navkirin. Hêza handerê protonan di [[ATP sentaz]]ên [[kloroplast]]an de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.<ref name="Biochemistry"> Biochemistry. : Rawn, J.D. (1989) Biochemistry. Burlington, NC: Neil Patterson Publishers, Carolina Biological Supply Company. ISBN- 0-89278-400-8 </ref>Sîtokrom b6f û ATP sentaz bi hev re kar dikin bo berhemkirina ATP-yê. Di zîncîra guhaztina elektronan de rêçeya herikê ya elektrona hanbûyî dibe ko bi awayekî çerxî an jî neçerxî (xêzî) be. Bi herdu rêçeyan jî ATP tê berhemkirin, loma fotofosforîlasyon bi du awayê rû dide; fotofosforîlasyona çerxî û fotofosforîlasyona neçerxî (xêzî).<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Hejmara ATP û NADPH-yên bi herika elektronan a neçerxî tên berhemanîn heman in, lê di karlêkên [[Çerxa Calvin|nejêrdestê ronahiyê]] de pêdiviya karlêkan bo ATP-yê ji NADPH-yê zêdetir e. Ji bo çêkirina molekulek [[glukoz]]ê 18 ATP û 12 NADPH tên bikaranîn. Ango ji bo çêkirina glukozê divê di hawirdorê de hejmara ATP-yê ji ya NADPH-yê zêdetir be, bi herika elektronan a çerxî hejmara ATP tê zêdekirin. Di nav zîndewerên fotosentezî de rêçeya herika neçerxî hê zêdetir e.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> == Fotofosforîlasyona Çerxî == Di fotofosforîlasyona çerxî (bi înglîzî:''cyclic photophosphorylation'') de elektron ji [[Fotosîstem|fotosîstema I]] bi awayekî çerxî tên guhaztin û disa vedigerin fotosîstema I-ê. Ev çerxa eletronan gradyana protonan ava dike, proton jî ji bo çêkirina ATP-yê di ATP sentazê de tên bikaranîn. Gava [[foton]] li pîgmentên antena fotosîstema I-ê dixin, enerjiya fotonan ber bi navenda karlêkê ve tê arastekirin û ji [[Klorofîl|klorofîla a]] ya navenda karlêkê elektron han dibin. Elektronên hanbûyî yên bi enerjiya bilind, tên şandin bo wergira elektronê ya yekemîn. Elektron ji wergira yekemîn tên şandin bo ferredoksînê, ji ferredoksînê tên şandin bo plastokînonê, ji plastokînolê (plastokînona hatiyê kêmkirin) elektron derbasî kompleksa sîtokrom b6f dibe, ji wir ber bi plastosîyanînê tên guhaztin, li dawiya dawî elektron vedigerin fotosîstema I-ê.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Her ko elektron di rêçeya çerxî de digerin, ji elektronan hinek enerjî tê berdan. Ev enerjî ji bo guhaztina protonan tê xerckirin. Proton ji stromayê ber bi lumena tîlakoîdê ve tên pompekirin. Di nav tîlakoîdê de gradyana protonan (meyla herikê ya protonan) zêde dibe. Protonên nav tîlakoîdê di nav ATP sentazê de ber bi stromayê diherikin, di heman demê de ADP tê fosforîkirin û ATP tê berhemkirin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Gava di hawirdorê de asta NADP⁺ kêm, ya NADPH-yê zêde ye, elektron bi awayekî çerxî diherikin. Ji ber ko ji bo karlêkên [[çerxa Calvin]] bi têra xwe NADPH heye, di zîncîra guhaztina elektronan de bêyî ko NADPH were berhemkirin ATP tê çêkirin.<ref name="Biology" /> == Fotofosforîlasyona neçerxî (Fotofosforîlasyona xêzî) == Di fotofosforîlasyona neçerxî de enerjiya elektronên ji fotosîstema II tên, ji aliyê sîtokrom b6f ve ji bo pompekirina protonan ji lumena tîlakoîdê ber bi stromayê ve tê xerckirin. Ev enerjî ji aliyê ATP sentaz ve ji bo çêkiririna ATP-yê tê bikaranîn. Di fotofosforîlasyona xêzî de, elektronên ji fotosîstema II ve hatine berdan di zincîra guhaztina elektronan de diherikin. Li dawiya zincîrê, elektron dikevin nav fotosîstema I-ê. Enerjiya fotonan, ji fotosîtema I-ê elektron dide berdan. Ev elektron ji bo kêmkirina NADP⁺ bo NADPH-yê tên bikaranîn. Fotosîstema II, ji dewsa elektronên ji bo fotosîstema I ve hatine şandin, ji avê elektron digire û hejmara elektronên xwe temam dike. Molekulên avê jî piştî windakirina elektronan hildiweşin bo 2H⁺ û atoma oksîjenê.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> === Gavên herika ektronan di fotofosforîlasyona xêzî (neçerxî) de === 1. Di kompleksa antenê ya fotosîstema II de fotonek li molekula pîgmentê dixe, elektronek pîgmentê han dibe û ber bi orbîtalek bi enerjiya zêdetir, bilind dibe. Gava elektron vedigere rewşa sirûştî, ji enerjiya wê îcar elektronek molekula pîgmenta cinar han dibe. Ev pêvajo didome û enerjiya fotonê ji molekulek pîgmentê tê guhaztin ber bi pîgmentek din, heta ko bigihîje navenda karlêkê ya fotosîstema II. Di navenda karlêkê de enerjiya fotonê elektronek molekula klorofîla a-yê (P680) ber bi orbîtala bi enerjiya bilintir han dike. 2 . Elektrona hanbûyî ji P680ê tê guhaztin bo wergira elektronê ya yekemîn.Wekî encam, P680 ya elektronek windakirî êdî wekî P680⁺ tê nîşankirin. 3. Molekulek avê bi enzîmek tê parçêkirin bo du elektron, du îyonên hîdrojenê û atomek oksîjenê. P680⁺ di zîndeweran de oksînera herî bi hêz e, li dewsa elektrona ko ji aliyê wergira elektronê ya yekemîn ve hatibû wergirtin, elektonên avê yek bi yek tevlê P680⁺-yê dibin. Îyonên hîdrojenê (proton) yên avê, di lumena tîlakoîdê dimînin. Atoma oksîjenê demildest bi atomek din a oksîjenê ya ko ji hilweşandîna molekulek din a avê peydabibû ve yek dibe û molekulek oksîjenê (O₂) çêdibe. 4. Her yek ji elektronên hanbûyî ji wergira elektronê ya yekemîn a fotosîstema II, bi navbeynkariya zincîra guhaztina elektronan digihîje fotosîstema I-ê. Zincîra guhaztina elektronan a di navbera fotosîstema II û fotosîstema I, ji plastokînîn, kompleksa sîtokrom û kompleksa proteînê ya bi navê plastosîyanîn pêk tê. 5. Her ko elektron di kompleksa sîtokromê de derbas dibin, proton ji stromayê ber bi lumena tîlakoîdê ve tên pompekirin. Berhevbûna protonan di lumena tîlakoîde de gradyana protonan ava dike. Gradyana protonan di kîmîozmozê de ji bo berhemkirina ATP-yan tê bikaranîn.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> 6. Di heman demê de enerjiya ronahiyê ji pîgmentên antenê ya fotosîstema I-ve tê guhaztin bo navenda karlêkê ya fotosîstema I-ê. Enerjiya ronahiyê, elektrona klorofîla a-yê (P700) han dike. Elektrona hanbûyî ji aliyê wergira elektronê ya yekemîn ve tê girtin. P700 bi windakirina elekronê edî ji bo wergirtina elektronek nû amdeyê û wekî P700⁺ tê nîşankirin. P700⁺ li kotahiya zincîra guhaztina elekronan de, elektrona ko ji aliyê fotosîstema II ve hatibû berdan, werdigire û elektronên xwe temam dike. 7. Elektronên hanbûyî jî bi rêzekarlêkên oksandin û kêmkirinê ji wergira elektronê ya yekemîn a fotosîstema I-ê, bi navbeynkariya proteîna ferredoksînê, derbasî zincîra guhaztina elektronan a duyem dibin. Ev zincîr gradyana protonan ava nake, loma ATP nayê berhemanîn. 8. Enzîma NADP⁺ reduktaz guhaztina elektronan a ji ferredoksînê bo NADP⁺ -yê çalak dike. Ji bo kêmkirina NADP⁺-yê bo NADPH-yê, pêdivî bi du elektronan heye. Asta enerjiya molekula NADPH-yê ji ya avê bilindtir e. Bi kêmkirina NADP⁺-yê, protonek jî ji stromayê tê guhaztin bo lumena tîlakoîdê.<ref name="Campbell" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] rz5r0up1sz6xnjknqovagu6bp50d01m 0 320289 2099099 2095298 2026-10-16T08:43:08Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099099 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950yî1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên bi wêne û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] jqfm4c4etmcxiuauxwmigw9rlnce7dj 2099101 2099099 2026-10-16T08:49:44Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099101 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950yî1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên bi wêne û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê Beginner Books hate damezrandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] qhukke1yk3scge3uttj2iauwobutpoy 2099102 2099101 2026-10-16T08:50:50Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099102 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên bi wêne û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] nhjd3w7pckd4h3f56hf2schysf2tki3 2099104 2099102 2026-10-16T08:52:29Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099104 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] fnii7smfn0qyyejrhua1i3xqhm8gio9 2099107 2099104 2026-10-16T09:06:21Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099107 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] i1nigacpfdhzojqhkkk46sqi5n1yj9p 2099108 2099107 2026-10-16T09:48:06Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099108 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''Sam and the Firefly'' (1958),''Green Eggs and Ham'' (1960), ''Are You My Mother?'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''Hop on Pop'' (1963) û ''Fox in Socks'' (1965). == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] b34xywcdezhdn84xyqyshi8sq1rkkh2 2099109 2099108 2026-10-16T09:50:21Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099109 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 5oktpf84udtm89jtditrtunewkn7mq2 2099110 2099109 2026-10-16T10:00:39Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn */ 2099110 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 3cwbh1wcimv0l0kwxgq5gv8uxl38qqe 2099111 2099110 2026-10-16T10:01:49Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn */ 2099111 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 5oktpf84udtm89jtditrtunewkn7mq2 2099112 2099111 2026-10-16T10:02:51Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099112 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 2v5lb1vap313n7xqx2von3ooyahrx5l 2099113 2099112 2026-10-16T10:05:55Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099113 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] dl5dlnxysj761hobta2zlogpc62ne6l 2099114 2099113 2026-10-16T10:09:21Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099114 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand.“ == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] p263n2ga64155zrvu0aydni5m47azor 2099115 2099114 2026-10-16T10:20:44Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099115 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên «I Can Read» bi hev re xebitîn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] oh8cunu2pescroylyq9g0h5dt34imes 2099116 2099115 2026-10-16T10:24:56Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099116 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] qomvkiqz5zapjaqfahstg1srlczrsbg 2099117 2099116 2026-10-16T10:32:00Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099117 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, Syd Hoff çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 5vgbtk1nba0fuaokh5q9ek4fta23ne9 2099118 2099117 2026-10-16T10:32:27Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2099118 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] bxdpakoojp7cxsu7dxtqq0e04vjlxtf 2099119 2099118 2026-10-16T10:38:40Z Avestaboy 34898 2099119 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] i9jmqji8ui4p0qptctjy8uy6rgxzx6e 2099120 2099119 2026-10-16T10:43:16Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099120 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzepirtûkên Little Golden Books kir. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] jvrecq1xa06j3quhp6fep18zlohwfbr 2099121 2099120 2026-10-16T10:43:44Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099121 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzepirtûkên [[Little Golden Books]] kir. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 5cgekapip0i9z6jxt9l0kzbfrfawzhu 2099131 2099121 2026-10-16T10:48:25Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099131 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî Richard Scarry dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] egm9ztbsmq5za1wphsuav91si4dh3a3 2099132 2099131 2026-10-16T10:51:09Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099132 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî Richard Scarry dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an Best Word Book Ever zêdetirî 4 mîlyon nusxeyan hat firotin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] trek6yjkm7fyterex85qceigl9f9xjn 2099133 2099132 2026-10-16T10:52:46Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099133 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî Richard Scarry dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an Best Word Book Ever zêdetirî 4 milyon nusxeyan hat firotin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] jjbnqnjgcb5jkpnrdcwbzjq1sj2llxo 2099134 2099133 2026-10-16T10:53:53Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099134 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî Richard Scarry dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an Best Word Book Ever zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 8v67p62ia12kxjbn40edof9ihyu766k 2099135 2099134 2026-10-16T10:55:16Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099135 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî Richard Scarry dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] t5weg7m4zcfzdf155u7vgyyqcbnnyka 2099136 2099135 2026-10-16T10:58:55Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099136 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] q4y951wqgealwbm6sa2ywvpyjq9nplk 2099137 2099136 2026-10-16T11:00:38Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099137 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] ev41c6w79hahmkbovpgbcbg8domfhzy 2099138 2099137 2026-10-16T11:10:17Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099138 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 8bwi3ctejg1r2x87msa4nth3yx4cwcj 2099139 2099138 2026-10-16T11:27:54Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099139 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] o1wryt1r2hvb40jubvmy8gj0r4l5yh2 2099140 2099139 2026-10-16T11:33:10Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099140 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] m9namr50956pskj5del4e4jhv21qgiy 2099142 2099140 2026-10-16T11:36:42Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099142 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 5dak27frkxml3qjvdykc1zm04l6teiw 2099143 2099142 2026-10-16T11:48:15Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099143 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies'' û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 0j4sy0vxyo9wst6ye5gat585ksadmxw 0 330394 2098936 2098900 2026-10-15T13:25:43Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Bexdayê]] 2098936 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ahmet Haşim.jpg|thumb|220px|Ahmet Haşim]] '''Ahmet Haşim''' (jdb. 1887ê li [[Bexda]] - m. 4ê hezîrana 1933yê li [[Kadıköy]], [[Stembol]]) şairekî tirk yê tesîrî di destpêka sedeya 20ê de bû.<ref>{{Cite web |url=https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ahmet-hasim |title=Ahmet Haşim |website=teis.yesevi.edu.tr |last=Sözlüğü |first=Türk Edebiyatı İsimler}}</ref> == Eserên wî == *''Bize Göre'', 1928. ISBN 978-3-939795-20-9 *''Bütün Kitapları''. İstanbul: Oğlak Yayıncılık ve Reklamcılık Ltd. Şti. 2004. ISBN 975-329-466-2 *''Bütün Şiirleri''. Ed. İnci Enginün, Zeynep Kerman. İstanbul: Dergah Yayınları, 2003. ISBN 975-7462-69-1 *''Frankfurt Seyahatnamesi''. 1933. ISBN 3-935535-18-X *''Göl Saatleri'' (گول ساعتلرى), 1921 *''Gurebâhâne-i Laklakan'', 1928 *''Hayatı—Sanatı—Eserleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları''. Hrsg.: Ahmet Özdemir. 1997. ISBN 975-451-151-9 *''Piyâle'' (پياله), 1926 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1887]] [[Kategorî:Mirin 1933]] [[Kategorî:Kesên ji Bexdayê]] mmtddqg3lc9cwm4tfh8hi50uss5tmuh 0 330395 2098918 2026-10-15T13:10:28Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2098918 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2098919 2098918 2026-10-15T13:12:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098919 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê - m. 8ê mijdara 1973yê) şair û siyasetmedarekî tirk bû. aodbqwjfzh720drcp5iv1lv7k59xdc1 2098920 2098919 2026-10-15T13:13:00Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098920 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê - m. 8ê mijdara 1973yê) şair û siyasetmedarekî bi nav û deng yê tirk bû. 6xlewu4a5gp07o7pkqq6rx1mqn0f4lp 2098921 2098920 2026-10-15T13:14:22Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098921 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê - m. 8ê mijdara 1973yê) şair û siyasetmedarekî bi nav û deng yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir. 40gk0vqjchxmab2ni2u7qmqbjtslsiy 2098922 2098921 2026-10-15T13:17:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098922 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê - m. 8ê mijdara 1973yê) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir. Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş. Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû. c5sql7qm0plpz7o9jokal90syjeap57 2098923 2098922 2026-10-15T13:17:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098923 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê - m. 8ê mijdara 1973yê) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir. Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş. Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû. == Eserên wî == 4c03yoo4dt7fxcto01t48ckptwru9lr 2098924 2098923 2026-10-15T13:18:11Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098924 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê li [[Stembol]] - m. 8ê mijdara 1973yê, li Stembol) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir. Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş. Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû. == Eserên wî == rols5jz7xx5ku4o9jylf6mxqchcboii 2098925 2098924 2026-10-15T13:20:30Z Kurê Acemî 105128 /* Eserên wî */ 2098925 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê li [[Stembol]] - m. 8ê mijdara 1973yê, li Stembol) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir. Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş. Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû. == Eserên wî == ;Şiîr: * "''Şarkın Sultanları''" (1918) * "''Gönülden Gönüle''" (1919) * "''Dinle Neyden''" (1919) * "''Çoban Çeşmesi''" (1926) * "''Suda Halkalar''" (1928) * "''Bir Ömür Böyle Geçti''" (1933) * "''Elimle Seçtiklerim''" (1934) * "''Akarsu''" (1936) * "''Tatlı Sert''" (Mizahi Şiirler, 1938) * "''Akıncı Türküleri''" (1938) * "''Heyecan ve Sükun''" (1959) * "''Zindan Duvarları''" (1967) * "''Han Duvarları''" (1969) ;Lîstikên tiyatroyê: * "''Canavar''" (1925) * "''Akın''" (1932) * "''Özyurt''" (1932) * "''Kahraman''" (1933) * "''Yayla Kartalı''" (1945) * "''İlk Göz Ağrısı''" (1946) ;Performansan: * "''Bir Demette Beş Çiçek''" (1933) * "''Yangın''" (1933) ;Xelat: * "''Yıldız Yağmuru''" (1936) * "''Ayşe'nin Doktoru''" (1949) mckieau4htqcblva3sggo7yberzvyzx 2098926 2098925 2026-10-15T13:21:13Z Kurê Acemî 105128 /* Eserên wî */ 2098926 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê li [[Stembol]] - m. 8ê mijdara 1973yê, li Stembol) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir. Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş. Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû. == Eserên wî == ;Şiîr * "''Şarkın Sultanları''" (1918) * "''Gönülden Gönüle''" (1919) * "''Dinle Neyden''" (1919) * "''Çoban Çeşmesi''" (1926) * "''Suda Halkalar''" (1928) * "''Bir Ömür Böyle Geçti''" (1933) * "''Elimle Seçtiklerim''" (1934) * "''Akarsu''" (1936) * "''Tatlı Sert''" (Mizahi Şiirler, 1938) * "''Akıncı Türküleri''" (1938) * "''Heyecan ve Sükun''" (1959) * "''Zindan Duvarları''" (1967) * "''Han Duvarları''" (1969) ;Lîstikên tiyatroyê * "''Canavar''" (1925) * "''Akın''" (1932) * "''Özyurt''" (1932) * "''Kahraman''" (1933) * "''Yayla Kartalı''" (1945) * "''İlk Göz Ağrısı''" (1946) ;Performansan * "''Bir Demette Beş Çiçek''" (1933) * "''Yangın''" (1933) ;Xelat * "''Yıldız Yağmuru''" (1936) * "''Ayşe'nin Doktoru''" (1949) == Çavkanî == {{Çavkanî}} py67up0pv15kdam60cq6oo7drr3qoej 2098927 2098926 2026-10-15T13:21:26Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] 2098927 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê li [[Stembol]] - m. 8ê mijdara 1973yê, li Stembol) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir. Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş. Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû. == Eserên wî == ;Şiîr * "''Şarkın Sultanları''" (1918) * "''Gönülden Gönüle''" (1919) * "''Dinle Neyden''" (1919) * "''Çoban Çeşmesi''" (1926) * "''Suda Halkalar''" (1928) * "''Bir Ömür Böyle Geçti''" (1933) * "''Elimle Seçtiklerim''" (1934) * "''Akarsu''" (1936) * "''Tatlı Sert''" (Mizahi Şiirler, 1938) * "''Akıncı Türküleri''" (1938) * "''Heyecan ve Sükun''" (1959) * "''Zindan Duvarları''" (1967) * "''Han Duvarları''" (1969) ;Lîstikên tiyatroyê * "''Canavar''" (1925) * "''Akın''" (1932) * "''Özyurt''" (1932) * "''Kahraman''" (1933) * "''Yayla Kartalı''" (1945) * "''İlk Göz Ağrısı''" (1946) ;Performansan * "''Bir Demette Beş Çiçek''" (1933) * "''Yangın''" (1933) ;Xelat * "''Yıldız Yağmuru''" (1936) * "''Ayşe'nin Doktoru''" (1949) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] facj4rodxdy9myqp6wcmwwndopgimhx 2098928 2098927 2026-10-15T13:21:36Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] 2098928 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê li [[Stembol]] - m. 8ê mijdara 1973yê, li Stembol) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir. Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş. Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû. == Eserên wî == ;Şiîr * "''Şarkın Sultanları''" (1918) * "''Gönülden Gönüle''" (1919) * "''Dinle Neyden''" (1919) * "''Çoban Çeşmesi''" (1926) * "''Suda Halkalar''" (1928) * "''Bir Ömür Böyle Geçti''" (1933) * "''Elimle Seçtiklerim''" (1934) * "''Akarsu''" (1936) * "''Tatlı Sert''" (Mizahi Şiirler, 1938) * "''Akıncı Türküleri''" (1938) * "''Heyecan ve Sükun''" (1959) * "''Zindan Duvarları''" (1967) * "''Han Duvarları''" (1969) ;Lîstikên tiyatroyê * "''Canavar''" (1925) * "''Akın''" (1932) * "''Özyurt''" (1932) * "''Kahraman''" (1933) * "''Yayla Kartalı''" (1945) * "''İlk Göz Ağrısı''" (1946) ;Performansan * "''Bir Demette Beş Çiçek''" (1933) * "''Yangın''" (1933) ;Xelat * "''Yıldız Yağmuru''" (1936) * "''Ayşe'nin Doktoru''" (1949) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] 946n0ruk7xc7xd2qjk1ha9v0d37vjaq 2098929 2098928 2026-10-15T13:21:52Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] 2098929 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê li [[Stembol]] - m. 8ê mijdara 1973yê, li Stembol) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir. Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş. Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû. == Eserên wî == ;Şiîr * "''Şarkın Sultanları''" (1918) * "''Gönülden Gönüle''" (1919) * "''Dinle Neyden''" (1919) * "''Çoban Çeşmesi''" (1926) * "''Suda Halkalar''" (1928) * "''Bir Ömür Böyle Geçti''" (1933) * "''Elimle Seçtiklerim''" (1934) * "''Akarsu''" (1936) * "''Tatlı Sert''" (Mizahi Şiirler, 1938) * "''Akıncı Türküleri''" (1938) * "''Heyecan ve Sükun''" (1959) * "''Zindan Duvarları''" (1967) * "''Han Duvarları''" (1969) ;Lîstikên tiyatroyê * "''Canavar''" (1925) * "''Akın''" (1932) * "''Özyurt''" (1932) * "''Kahraman''" (1933) * "''Yayla Kartalı''" (1945) * "''İlk Göz Ağrısı''" (1946) ;Performansan * "''Bir Demette Beş Çiçek''" (1933) * "''Yangın''" (1933) ;Xelat * "''Yıldız Yağmuru''" (1936) * "''Ayşe'nin Doktoru''" (1949) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] 19ycfuvcec25ll6kqrb2ddseofmy6k2 2098930 2098929 2026-10-15T13:22:00Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1973]] 2098930 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê li [[Stembol]] - m. 8ê mijdara 1973yê, li Stembol) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir. Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş. Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû. == Eserên wî == ;Şiîr * "''Şarkın Sultanları''" (1918) * "''Gönülden Gönüle''" (1919) * "''Dinle Neyden''" (1919) * "''Çoban Çeşmesi''" (1926) * "''Suda Halkalar''" (1928) * "''Bir Ömür Böyle Geçti''" (1933) * "''Elimle Seçtiklerim''" (1934) * "''Akarsu''" (1936) * "''Tatlı Sert''" (Mizahi Şiirler, 1938) * "''Akıncı Türküleri''" (1938) * "''Heyecan ve Sükun''" (1959) * "''Zindan Duvarları''" (1967) * "''Han Duvarları''" (1969) ;Lîstikên tiyatroyê * "''Canavar''" (1925) * "''Akın''" (1932) * "''Özyurt''" (1932) * "''Kahraman''" (1933) * "''Yayla Kartalı''" (1945) * "''İlk Göz Ağrısı''" (1946) ;Performansan * "''Bir Demette Beş Çiçek''" (1933) * "''Yangın''" (1933) ;Xelat * "''Yıldız Yağmuru''" (1936) * "''Ayşe'nin Doktoru''" (1949) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] [[Kategorî:Mirin 1973]] cgd8yn4ue902c7axysr3wmkhvr1tu3m 2098931 2098930 2026-10-15T13:22:12Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] 2098931 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê li [[Stembol]] - m. 8ê mijdara 1973yê, li Stembol) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir. Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş. Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû. == Eserên wî == ;Şiîr * "''Şarkın Sultanları''" (1918) * "''Gönülden Gönüle''" (1919) * "''Dinle Neyden''" (1919) * "''Çoban Çeşmesi''" (1926) * "''Suda Halkalar''" (1928) * "''Bir Ömür Böyle Geçti''" (1933) * "''Elimle Seçtiklerim''" (1934) * "''Akarsu''" (1936) * "''Tatlı Sert''" (Mizahi Şiirler, 1938) * "''Akıncı Türküleri''" (1938) * "''Heyecan ve Sükun''" (1959) * "''Zindan Duvarları''" (1967) * "''Han Duvarları''" (1969) ;Lîstikên tiyatroyê * "''Canavar''" (1925) * "''Akın''" (1932) * "''Özyurt''" (1932) * "''Kahraman''" (1933) * "''Yayla Kartalı''" (1945) * "''İlk Göz Ağrısı''" (1946) ;Performansan * "''Bir Demette Beş Çiçek''" (1933) * "''Yangın''" (1933) ;Xelat * "''Yıldız Yağmuru''" (1936) * "''Ayşe'nin Doktoru''" (1949) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] 84p1dbdxl4i028dhch442q57g1vw7lz 2098932 2098931 2026-10-15T13:22:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098932 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê li [[Stembol]] - m. 8ê mijdara 1973yê, li Stembol) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir. Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş. Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû.<ref>{{cite book |title=Faruk Nafiz Çamlıbel: Inceleme-Seçmeler |author=Necat Birinci |publisher=Boğaziçi yayınları |year=1993 |page=13 |isbn=978-9-75451-102-4 |location=Cağaloğlu |language=Turkish}}</ref> == Eserên wî == ;Şiîr * "''Şarkın Sultanları''" (1918) * "''Gönülden Gönüle''" (1919) * "''Dinle Neyden''" (1919) * "''Çoban Çeşmesi''" (1926) * "''Suda Halkalar''" (1928) * "''Bir Ömür Böyle Geçti''" (1933) * "''Elimle Seçtiklerim''" (1934) * "''Akarsu''" (1936) * "''Tatlı Sert''" (Mizahi Şiirler, 1938) * "''Akıncı Türküleri''" (1938) * "''Heyecan ve Sükun''" (1959) * "''Zindan Duvarları''" (1967) * "''Han Duvarları''" (1969) ;Lîstikên tiyatroyê * "''Canavar''" (1925) * "''Akın''" (1932) * "''Özyurt''" (1932) * "''Kahraman''" (1933) * "''Yayla Kartalı''" (1945) * "''İlk Göz Ağrısı''" (1946) ;Performansan * "''Bir Demette Beş Çiçek''" (1933) * "''Yangın''" (1933) ;Xelat * "''Yıldız Yağmuru''" (1936) * "''Ayşe'nin Doktoru''" (1949) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] faktpqae1nhq9exsht9p53c6xgs3odx 2098933 2098932 2026-10-15T13:23:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098933 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Faruk Nafiz Çamlıbel (jdb. 18ê gulana 1898ê li [[Stembol]] - m. 8ê mijdara 1973yê, li Stembol) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir.<ref name="das">{{cite news |author1=Hakan Arslanbenzer |date=20 February 2016 |title=Faruk Nafiz Çamlıbel: Populism, patriotism and passion |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/02/20/faruk-nafiz-camlibel-populism-patriotism-and-passion |access-date=27 August 2021 |work=Daily Sabah |location=İstanbul}}</ref> Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş.<ref name=":1" /> Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû.<ref name=":1">{{cite book |title=Faruk Nafiz Çamlıbel: Inceleme-Seçmeler |author=Necat Birinci |publisher=Boğaziçi yayınları |year=1993 |page=13 |isbn=978-9-75451-102-4 |location=Cağaloğlu |language=Turkish}}</ref> == Eserên wî == ;Şiîr * "''Şarkın Sultanları''" (1918) * "''Gönülden Gönüle''" (1919) * "''Dinle Neyden''" (1919) * "''Çoban Çeşmesi''" (1926) * "''Suda Halkalar''" (1928) * "''Bir Ömür Böyle Geçti''" (1933) * "''Elimle Seçtiklerim''" (1934) * "''Akarsu''" (1936) * "''Tatlı Sert''" (Mizahi Şiirler, 1938) * "''Akıncı Türküleri''" (1938) * "''Heyecan ve Sükun''" (1959) * "''Zindan Duvarları''" (1967) * "''Han Duvarları''" (1969) ;Lîstikên tiyatroyê * "''Canavar''" (1925) * "''Akın''" (1932) * "''Özyurt''" (1932) * "''Kahraman''" (1933) * "''Yayla Kartalı''" (1945) * "''İlk Göz Ağrısı''" (1946) ;Performansan * "''Bir Demette Beş Çiçek''" (1933) * "''Yangın''" (1933) ;Xelat * "''Yıldız Yağmuru''" (1936) * "''Ayşe'nin Doktoru''" (1949) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] 8g3bhu4sdcrbutouaw8cv2l6h27y0n1 2098934 2098933 2026-10-15T13:24:19Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098934 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Faruk Nafiz Çamlıbel''' (jdb. 18ê gulana 1898ê li [[Stembol]] - m. 8ê mijdara 1973yê, li Stembol) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir.<ref name="das">{{cite news |author1=Hakan Arslanbenzer |date=20 February 2016 |title=Faruk Nafiz Çamlıbel: Populism, patriotism and passion |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/02/20/faruk-nafiz-camlibel-populism-patriotism-and-passion |access-date=27 August 2021 |work=Daily Sabah |location=İstanbul}}</ref> Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş.<ref name=":1" /> Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû.<ref name=":1">{{cite book |title=Faruk Nafiz Çamlıbel: Inceleme-Seçmeler |author=Necat Birinci |publisher=Boğaziçi yayınları |year=1993 |page=13 |isbn=978-9-75451-102-4 |location=Cağaloğlu |language=Turkish}}</ref> == Eserên wî == ;Şiîr * "''Şarkın Sultanları''" (1918) * "''Gönülden Gönüle''" (1919) * "''Dinle Neyden''" (1919) * "''Çoban Çeşmesi''" (1926) * "''Suda Halkalar''" (1928) * "''Bir Ömür Böyle Geçti''" (1933) * "''Elimle Seçtiklerim''" (1934) * "''Akarsu''" (1936) * "''Tatlı Sert''" (Mizahi Şiirler, 1938) * "''Akıncı Türküleri''" (1938) * "''Heyecan ve Sükun''" (1959) * "''Zindan Duvarları''" (1967) * "''Han Duvarları''" (1969) ;Lîstikên tiyatroyê * "''Canavar''" (1925) * "''Akın''" (1932) * "''Özyurt''" (1932) * "''Kahraman''" (1933) * "''Yayla Kartalı''" (1945) * "''İlk Göz Ağrısı''" (1946) ;Performansan * "''Bir Demette Beş Çiçek''" (1933) * "''Yangın''" (1933) ;Xelat * "''Yıldız Yağmuru''" (1936) * "''Ayşe'nin Doktoru''" (1949) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] 78mwt8nm3d3srrr5xprcfjmmmps3nn3 2098935 2098934 2026-10-15T13:24:33Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098935 wikitext text/x-wiki '''Faruk Nafiz Çamlıbel''' (jdb. 18ê gulana 1898ê li [[Stembol]] - m. 8ê mijdara 1973yê, li Stembol) şair û siyasetmedarekî yê tirk bû. Wekî endama parlamentera Stembolê, ew di kabîneyên 8, 9, 10 û 11em a [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] xizmet kir.<ref name="das">{{cite news |author1=Hakan Arslanbenzer |date=20 February 2016 |title=Faruk Nafiz Çamlıbel: Populism, patriotism and passion |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/02/20/faruk-nafiz-camlibel-populism-patriotism-and-passion |access-date=27 August 2021 |work=Daily Sabah |location=İstanbul}}</ref> Meseleya sereke yên ku ew di şiîran de li ser disekine ew bûn: evîn, hesret, xwezayî, mirin, qehremanî û coş.<ref name=":1" /> Di navbeya salên 1918 û 1930ê de, ew wekî tenê şairê evînê yê xurt di edebiyê de hate naskirin. Ew bi şairên xwe yên ku hest û ramanê bi hev re dikin yek û mesele û heyatên romantîk û realîst tînin zimên, bi nav û deng bû.<ref name=":1">{{cite book |title=Faruk Nafiz Çamlıbel: Inceleme-Seçmeler |author=Necat Birinci |publisher=Boğaziçi yayınları |year=1993 |page=13 |isbn=978-9-75451-102-4 |location=Cağaloğlu |language=Turkish}}</ref> == Eserên wî == ;Şiîr * "''Şarkın Sultanları''" (1918) * "''Gönülden Gönüle''" (1919) * "''Dinle Neyden''" (1919) * "''Çoban Çeşmesi''" (1926) * "''Suda Halkalar''" (1928) * "''Bir Ömür Böyle Geçti''" (1933) * "''Elimle Seçtiklerim''" (1934) * "''Akarsu''" (1936) * "''Tatlı Sert''" (Mizahi Şiirler, 1938) * "''Akıncı Türküleri''" (1938) * "''Heyecan ve Sükun''" (1959) * "''Zindan Duvarları''" (1967) * "''Han Duvarları''" (1969) ;Lîstikên tiyatroyê * "''Canavar''" (1925) * "''Akın''" (1932) * "''Özyurt''" (1932) * "''Kahraman''" (1933) * "''Yayla Kartalı''" (1945) * "''İlk Göz Ağrısı''" (1946) ;Performansan * "''Bir Demette Beş Çiçek''" (1933) * "''Yangın''" (1933) ;Xelat * "''Yıldız Yağmuru''" (1936) * "''Ayşe'nin Doktoru''" (1949) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] tes77d2k1w1assylcxm4o4da4ei1lqc 2 330396 2098938 2026-10-15T15:59:23Z Luka.Broevi 187826 Rûpela bikarhêner: eşkerekirina nakokiya berjewendiyan (conflict of interest disclosure) 2098938 wikitext text/x-wiki {{Babel|ka|ru-3|en-3}} Ez kurê '''Revaz Mîxaylovîç Broyev''' (18ê tebaxa 1957an – 5ê tebaxa 2018an) me. Ew serokê Eniya Kurdî «Yekîtî», redaktorê rojnameya «Golos Kurda» (Dengê Kurd) û yek ji nivîskarên pirtûka «Sovetskie kurdy: vremia peremen» (Kurdên Sovyetê: Dema guherînan, 1993) bû. Ji ber ku têkiliya min a malbatî bi van mijaran re heye (nakokiya berjewendiyan, bi îngilîzî ''conflict of interest''), ez gotarên li ser wan rasterast naguherînim. Ez guhertinan li rûpelên gotûbêjê pêşniyar dikim û biryarê ji edîtorên serbixwe re dihêlim. ofe4tyvtdnc2xoprrwfu04dsrdrkdrv 2098939 2098938 2026-10-15T16:00:24Z Luka.Broevi 187826 Babel: ru-4 (ru-3 şablon li vir tune ye) 2098939 wikitext text/x-wiki {{Babel|ka|ru-4|en-3}} Ez kurê '''Revaz Mîxaylovîç Broyev''' (18ê tebaxa 1957an – 5ê tebaxa 2018an) me. Ew serokê Eniya Kurdî «Yekîtî», redaktorê rojnameya «Golos Kurda» (Dengê Kurd) û yek ji nivîskarên pirtûka «Sovetskie kurdy: vremia peremen» (Kurdên Sovyetê: Dema guherînan, 1993) bû. Ji ber ku têkiliya min a malbatî bi van mijaran re heye (nakokiya berjewendiyan, bi îngilîzî ''conflict of interest''), ez gotarên li ser wan rasterast naguherînim. Ez guhertinan li rûpelên gotûbêjê pêşniyar dikim û biryarê ji edîtorên serbixwe re dihêlim. 6dexkaq01rqbx6vndfei2qu4fv8mvam 0 330397 2098958 2026-10-15T22:07:45Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2098958 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2098959 2098958 2026-10-15T22:10:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098959 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû. 4okm5rc9hbdg8oacgu6211dsg097b1d 2098960 2098959 2026-10-15T22:11:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098960 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû. == Eserên wî == 023fol9o8ylq90vh91fdy9q9rz0lpvy 2098961 2098960 2026-10-15T22:15:27Z Kurê Acemî 105128 /* Eserên wî */ 2098961 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} fz70d9nprt94pudfnsflfwndk9akk9s 2098962 2098961 2026-10-15T22:15:51Z Kurê Acemî 105128 /* Eser */ 2098962 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} d1p59ank3qfngdlhocp77grivigjeok 2098963 2098962 2026-10-15T22:16:03Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanê tirk]] 2098963 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanê tirk]] g346d6fr229v52mxg0naaem390of1jy 2098964 2098963 2026-10-15T22:16:08Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Helbestvanê tirk]] 2098964 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} d1p59ank3qfngdlhocp77grivigjeok 2098965 2098964 2026-10-15T22:16:18Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] 2098965 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] 64sivx4ptfexiclnk9kc2bp2bx1h89b 2098966 2098965 2026-10-15T22:16:30Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] 2098966 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] 0cp59yp1nj53j1ywg00slr1x37bweut 2098967 2098966 2026-10-15T22:16:41Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1954]] 2098967 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] t1z4cdgq8szfnrxnj0feqfs19ktc4sr 2098968 2098967 2026-10-15T22:17:39Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098968 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] owz6ck54dorgjdaac5g87ov4gvqatrc 2098969 2098968 2026-10-15T22:19:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098969 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> Wî di edebiyata tirkî de formeke nû afirand û bi teswîrên tund lê însandostane yên karker, masîgir, zarok, bêkar û xizanan, heyateke nû da nivîsa kurteçîrokên tirkî. Çîrokên wî balê dikişandin ser heyata bajêr û wî însanên ku li deverên tarîtir ên Stembolê dijiyan, dida temsîlê. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] dpilsktofzdyteyl10e4kmg9qeis6ve 2098970 2098969 2026-10-15T22:20:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098970 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> Wî di [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] de formeke nû afirand û bi teswîrên tund lê însandostane yên karker, masîgir, zarok, bêkar û xizanan, heyateke nû da nivîsa kurteçîrokên tirkî. Çîrokên wî balê dikişandin ser heyata bajêr û wî însanên ku li deverên tarîtir ên Stembolê dijiyan, dida temsîlê. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] oe9zfrsc2rukryziv9i1xjaxmybtf98 2098971 2098970 2026-10-15T22:21:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098971 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Sait faik burgazada.jpg|thumb|220px]] Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> Wî di [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] de formeke nû afirand û bi teswîrên tund lê însandostane yên karker, masîgir, zarok, bêkar û xizanan, heyateke nû da nivîsa kurteçîrokên tirkî. Çîrokên wî balê dikişandin ser heyata bajêr û wî însanên ku li deverên tarîtir ên Stembolê dijiyan, dida temsîlê. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] c3qshkongev0fuw3w03ov0i5u6p3wl1 2098972 2098971 2026-10-15T22:22:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098972 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Sait faik burgazada.jpg|thumb|220px|Xaneyê Sair Faik li [[Burgazada]], niha Muzexane ye]] Sait Faik Abasıyanık (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> Wî di [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] de formeke nû afirand û bi teswîrên tund lê însandostane yên karker, masîgir, zarok, bêkar û xizanan, heyateke nû da nivîsa kurteçîrokên tirkî. Çîrokên wî balê dikişandin ser heyata bajêr û wî însanên ku li deverên tarîtir ên Stembolê dijiyan, dida temsîlê. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] 0jpj6q44h0eq9pjkcqjo6zuweh0wxef 2098973 2098972 2026-10-15T22:22:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098973 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Sait faik burgazada.jpg|thumb|220px|Xaneyê Sair Faik li [[Burgazada]], niha Muzexane ye]] '''Sait Faik Abasıyanık''' (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> Wî di [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] de formeke nû afirand û bi teswîrên tund lê însandostane yên karker, masîgir, zarok, bêkar û xizanan, heyateke nû da nivîsa kurteçîrokên tirkî. Çîrokên wî balê dikişandin ser heyata bajêr û wî însanên ku li deverên tarîtir ên Stembolê dijiyan, dida temsîlê. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] a8li6ul18ksw49lztogapp4ym7mtbuz 2098974 2098973 2026-10-15T22:22:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098974 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Sait faik burgazada.jpg|thumb|220px|Xaneyê Sair Faik li [[Burgazada]], niha Muzexane ye]] '''Sait Faik Abasıyanık''' (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> Wî di [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] de formeke nû afirand û bi teswîrên tund lê însandostane yên karker, masîgir, zarok, bêkar û xizanan, heyateke nû da nivîsa kurteçîrokên tirkî. Çîrokên wî balê dikişandin ser heyata bajêr û wî însanên ku li deverên tarîtir ên Stembolê dijiyan, dida temsîlê. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] faz6yeifhznvfpmivsm2xb3imq8hs7v 2098975 2098974 2026-10-15T22:23:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098975 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sait faik burgazada.jpg|thumb|220px|Xaneyê Sair Faik li [[Burgazada]], niha Muzexane ye]] '''Sait Faik Abasıyanık''' (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> Wî di [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] de formeke nû afirand û bi teswîrên tund lê însandostane yên karker, masîgir, zarok, bêkar û xizanan, heyateke nû da nivîsa kurteçîrokên tirkî. Çîrokên wî balê dikişandin ser heyata bajêr û wî însanên ku li deverên tarîtir ên Stembolê dijiyan, dida temsîlê. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] 47bpmudjozamd3lic3n1xq7pnmt8yi9 2098976 2098975 2026-10-15T22:23:49Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098976 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sait faik burgazada.jpg|thumb|220px|Xaneyê Sair Faik li [[Burgazada]], niha Muzexane ye]] '''Sait Faik Abasıyanık''' (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> Wî di [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] de formeke nû afirand û bi teswîrên tund lê însandostane yên karker, masîgir, zarok, bêkar û xizanan, heyateke nû da nivîsa kurteçîrokên tirkî. Çîrokên wî balê dikişandin ser heyata bajêr û wî însanên ku li deverên tarîtir ên Stembolê dijiyan, dida temsîlê. == Heyata wî == == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] i3mya42rhhpn4tlg5vyvxlmq2niorae 2098977 2098976 2026-10-15T22:29:23Z Kurê Acemî 105128 /* Heyata wî */ 2098977 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sait faik burgazada.jpg|thumb|220px|Xaneyê Sair Faik li [[Burgazada]], niha Muzexane ye]] '''Sait Faik Abasıyanık''' (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> Wî di [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] de formeke nû afirand û bi teswîrên tund lê însandostane yên karker, masîgir, zarok, bêkar û xizanan, heyateke nû da nivîsa kurteçîrokên tirkî. Çîrokên wî balê dikişandin ser heyata bajêr û wî însanên ku li deverên tarîtir ên Stembolê dijiyan, dida temsîlê. == Heyata wî == Ew di 18ê mijdara 1906ê de li [[Adapazari]] jidayik bû û li Stembolê, li Lîseya Stembolê (''Istanbul Lisesi'') û piştre jî li [[Bursa (parêzgeh)|Bursayê]] perwerde dîtiye. Di sala 1928ê de li [[Zanîngeha Stembolê]] dest bi xwendina di Beşa tirkolojiyê dike, lê ji ber zexta bavê wî, di sala 1930ê diçe [[Swîsre|Îswîçreyê]] da ku ekonomiyê bixwîne. Wî xwendina xwe nîvço hişt û di navbeya salên 1931 û 1935ê de li Fransayê (bi taybetî li [[Grenoble|Grenobleê]]) jiya, ezmûnek ku tesîreke kûr li ser huner û kesayetiya wî kir. Piştî wegera wî ya Tirkiyeyê, li Mekteba Ermenî ya Yetîman a Halıcıoğlu dersa zimanê tirkî da; herwiha hewl da ku daxwaza bavê wî pêk bîne û bikeve qada bazirganiyê, lê di wê yekê de bi ser neket. Di eynî çaxê de, wî dest bi weşandina eseran di kovara miletî ya bi navê ''Varlık'' kir. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] rjkxtqh74dhbkoq9ul8k6lz8i5dymcv 2098978 2098977 2026-10-15T22:34:37Z Kurê Acemî 105128 /* Heyata wî */ 2098978 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sait faik burgazada.jpg|thumb|220px|Xaneyê Sair Faik li [[Burgazada]], niha Muzexane ye]] '''Sait Faik Abasıyanık''' (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> Wî di [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] de formeke nû afirand û bi teswîrên tund lê însandostane yên karker, masîgir, zarok, bêkar û xizanan, heyateke nû da nivîsa kurteçîrokên tirkî. Çîrokên wî balê dikişandin ser heyata bajêr û wî însanên ku li deverên tarîtir ên Stembolê dijiyan, dida temsîlê. == Heyata wî == Ew di 18ê mijdara 1906ê de li [[Adapazari]] jidayik bû û li Stembolê, li Lîseya Stembolê (''Istanbul Lisesi'') û piştre jî li [[Bursa (parêzgeh)|Bursayê]] perwerde dîtiye. Di sala 1928ê de li [[Zanîngeha Stembolê]] dest bi xwendina di Beşa tirkolojiyê dike, lê ji ber zexta bavê wî, di sala 1930ê diçe [[Swîsre|Îswîçreyê]] da ku ekonomiyê bixwîne. Wî xwendina xwe nîvço hişt û di navbeya salên 1931 û 1935ê de li Fransayê (bi taybetî li [[Grenoble|Grenobleê]]) jiya, ezmûnek ku tesîreke kûr li ser huner û kesayetiya wî kir. Piştî wegera wî ya Tirkiyeyê, li Mekteba Ermenî ya Yetîman a Halıcıoğlu dersa zimanê tirkî da; herwiha hewl da ku daxwaza bavê wî pêk bîne û bikeve qada bazirganiyê, lê di wê yekê de bi ser neket. Di eynî çaxê de, wî dest bi weşandina eseran di kovara miletî ya bi navê ''Varlık'' kir. Di sala 1936ê de, wî yekê kitêba çîrokan a bi navê ''Semaver'' weşand. Piriya eserên wî ji çîrokan pêk dihatin; lêbelê, di sala 1952yê de wî romanek bi navê ''Bir Takım İnsanlar'' nivîsî ku ew eser ji ber temsîl kirina sîstema klasîk rastî sansûrê hat. Yek ji meseleyên wî yên sereke tim derya bû û wî piriya wextê xwe li [[Burgazada]] (yek ji [[Adalar]] di [[Deryaya Marmarayê]]) derbas dikir. Di 14ê gulana 1939ê de, ew bû endamê rûmetê yê Civaka Miletî ya Mark Twain li St. Louis, Missouriyê. Gelek lêkolîner û rexnegir, bi nêrîna li çîrokên dawî yên Sait Faik, îdia kirine ku ew ber bi surrealîzmê ve çûye. Meseleyên wan çîrokên dawî, herwiha ziman û forma vegotina wan, bi rêya wan guhertinan tesîreke kûr li ser nivîskarên piştî sala 1950ê kirine. Ji ber xweseriya şêwaza wî, hatiye gotin ku ew çavkaniya navxweyî ye. Ew di 11ê gulana 1954an de li Stembolê koça dawî kir. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] 61mxjkvpmpaqg5tt7revif9jr56ih8x 2098979 2098978 2026-10-15T22:35:39Z Kurê Acemî 105128 /* Heyata wî */ 2098979 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sait faik burgazada.jpg|thumb|220px|Xaneyê Sair Faik li [[Burgazada]], niha Muzexane ye]] '''Sait Faik Abasıyanık''' (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> Wî di [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] de formeke nû afirand û bi teswîrên tund lê însandostane yên karker, masîgir, zarok, bêkar û xizanan, heyateke nû da nivîsa kurteçîrokên tirkî. Çîrokên wî balê dikişandin ser heyata bajêr û wî însanên ku li deverên tarîtir ên Stembolê dijiyan, dida temsîlê. == Heyata wî == Ew di 18ê mijdara 1906ê de li [[Adapazari]] jidayik bû û li Stembolê, li Lîseya Stembolê (''Istanbul Lisesi'') û piştre jî li [[Bursa (parêzgeh)|Bursayê]] perwerde dîtiye. Di sala 1928ê de li [[Zanîngeha Stembolê]] dest bi xwendina di Beşa tirkolojiyê dike, lê ji ber zexta bavê wî, di sala 1930ê diçe [[Swîsre|Îswîçreyê]] da ku ekonomiyê bixwîne. Wî xwendina xwe nîvço hişt û di navbeya salên 1931 û 1935ê de li Fransayê (bi taybetî li [[Grenoble|Grenobleê]]) jiya, ezmûnek ku tesîreke kûr li ser huner û kesayetiya wî kir. Piştî wegera wî ya Tirkiyeyê, li Mekteba Ermenî ya Yetîman a Halıcıoğlu dersa zimanê tirkî da; herwiha hewl da ku daxwaza bavê wî pêk bîne û bikeve qada bazirganiyê, lê di wê yekê de bi ser neket. Di eynî çaxê de, wî dest bi weşandina eseran di kovara miletî ya bi navê ''Varlık'' kir. Di sala 1936ê de, wî yekê kitêba çîrokan a bi navê ''Semaver'' weşand. Piriya eserên wî ji çîrokan pêk dihatin; lêbelê, di sala 1952yê de wî romanek bi navê ''Bir Takım İnsanlar'' nivîsî ku ew eser ji ber temsîl kirina sîstema klasîk rastî sansûrê hat. Yek ji meseleyên wî yên sereke tim derya bû û wî piriya wextê xwe li [[Burgazada]] (yek ji [[Adalar]] di [[Deryaya Marmarayê]]) derbas dikir. Di 14ê gulana 1939ê de, ew bû endamê rûmetê yê Civaka Miletî ya Mark Twain li St. Louis, Missouriyê. Gelek lêkolîner û rexnegir, bi nêrîna li çîrokên dawî yên Sait Faik, îdia kirine ku ew ber bi surrealîzmê ve çûye. Meseleyên wan çîrokên dawî, herwiha ziman û forma vegotina wan, bi rêya wan guhertinan tesîreke kûr li ser nivîskarên piştî sala 1950ê kirine.<ref>{{Cite journal |last=Kurt |first=Mustafa |date=2011 |title=MODERNIZM VE GERÇEKÜSTÜCÜLÜK BAĞLAMINDA SAİT FAIK'IN SON HİKÂYELERİ |url=https://arastirmax.com/tr/publication/turkish-studies/6/3/modernizm-gercekustuculuk-baglaminda-sait-faikin-son-hikayeleri/arid/18138517-0bbb-4fbd-b890-297b123c4ac3 |journal=Turkish Studies |language=tr |volume=6 |issue=3}}</ref> Ji ber xweseriya şêwaza wî, hatiye gotin ku ew çavkaniya navxweyî ye. Ew di 11ê gulana 1954an de li Stembolê koça dawî kir. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] 3758lo3jdgtacrjc68yjeb1wgzms5ca 2098980 2098979 2026-10-15T22:35:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098980 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Sait faik burgazada.jpg|thumb|220px|Xaneyê Sair Faik li [[Burgazada]], niha Muzexane ye]] '''Sait Faik Abasıyanık''' (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> Wî di [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] de formeke nû afirand û bi teswîrên tund lê însandostane yên karker, masîgir, zarok, bêkar û xizanan, heyateke nû da nivîsa kurteçîrokên tirkî. Çîrokên wî balê dikişandin ser heyata bajêr û wî însanên ku li deverên tarîtir ên Stembolê dijiyan, dida temsîlê. == Heyata wî == Ew di 18ê mijdara 1906ê de li [[Adapazari]] jidayik bû û li Stembolê, li Lîseya Stembolê (''Istanbul Lisesi'') û piştre jî li [[Bursa (parêzgeh)|Bursayê]] perwerde dîtiye. Di sala 1928ê de li [[Zanîngeha Stembolê]] dest bi xwendina di Beşa tirkolojiyê dike, lê ji ber zexta bavê wî, di sala 1930ê diçe [[Swîsre|Îswîçreyê]] da ku ekonomiyê bixwîne. Wî xwendina xwe nîvço hişt û di navbeya salên 1931 û 1935ê de li Fransayê (bi taybetî li [[Grenoble|Grenobleê]]) jiya, ezmûnek ku tesîreke kûr li ser huner û kesayetiya wî kir. Piştî wegera wî ya Tirkiyeyê, li Mekteba Ermenî ya Yetîman a Halıcıoğlu dersa zimanê tirkî da; herwiha hewl da ku daxwaza bavê wî pêk bîne û bikeve qada bazirganiyê, lê di wê yekê de bi ser neket. Di eynî çaxê de, wî dest bi weşandina eseran di kovara miletî ya bi navê ''Varlık'' kir. Di sala 1936ê de, wî yekê kitêba çîrokan a bi navê ''Semaver'' weşand. Piriya eserên wî ji çîrokan pêk dihatin; lêbelê, di sala 1952yê de wî romanek bi navê ''Bir Takım İnsanlar'' nivîsî ku ew eser ji ber temsîl kirina sîstema klasîk rastî sansûrê hat. Yek ji meseleyên wî yên sereke tim derya bû û wî piriya wextê xwe li [[Burgazada]] (yek ji [[Adalar]] di [[Deryaya Marmarayê]]) derbas dikir. Di 14ê gulana 1939ê de, ew bû endamê rûmetê yê Civaka Miletî ya Mark Twain li St. Louis, Missouriyê. Gelek lêkolîner û rexnegir, bi nêrîna li çîrokên dawî yên Sait Faik, îdia kirine ku ew ber bi surrealîzmê ve çûye. Meseleyên wan çîrokên dawî, herwiha ziman û forma vegotina wan, bi rêya wan guhertinan tesîreke kûr li ser nivîskarên piştî sala 1950ê kirine.<ref>{{Cite journal |last=Kurt |first=Mustafa |date=2011 |title=MODERNIZM VE GERÇEKÜSTÜCÜLÜK BAĞLAMINDA SAİT FAIK'IN SON HİKÂYELERİ |url=https://arastirmax.com/tr/publication/turkish-studies/6/3/modernizm-gercekustuculuk-baglaminda-sait-faikin-son-hikayeleri/arid/18138517-0bbb-4fbd-b890-297b123c4ac3 |journal=Turkish Studies |language=tr |volume=6 |issue=3}}</ref> Ji ber xweseriya şêwaza wî, hatiye gotin ku ew çavkaniya navxweyî ye. Ew di 11ê gulana 1954an de li Stembolê koça dawî kir. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] fxe3hjcul1b8wr19x74wc9ndb4pe6nz 2098981 2098980 2026-10-15T22:37:50Z Kurê Acemî 105128 /* Heyata wî */ 2098981 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Sait faik burgazada.jpg|thumb|220px|Xaneyê Sair Faik li [[Burgazada]], niha Muzexane ye]] '''Sait Faik Abasıyanık''' (jdb. 18ê mijdara 1906ê li [[Adapazari]] - m. 11ê gulana 1954ê li [[Stembol]]) yek ji nivîskarên herî mezin a kurteçîrokan û yek ji kesayetên herî giring yê şairiyê di edebiyata tirkî de bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.dailysabah.com/portrait/2016/12/03/sait-faik-abasiyanik-turkish-flaneur |title=Sait Faik Abasıyanık: Turkish flaneur |website=Daily Sabah |last=Arslanbenzer |first=Hakan}}</ref> Wî di [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] de formeke nû afirand û bi teswîrên tund lê însandostane yên karker, masîgir, zarok, bêkar û xizanan, heyateke nû da nivîsa kurteçîrokên tirkî. Çîrokên wî balê dikişandin ser heyata bajêr û wî însanên ku li deverên tarîtir ên Stembolê dijiyan, dida temsîlê. == Heyata wî == Ew di 18ê mijdara 1906ê de li [[Adapazari]] jidayik bû û li Stembolê, li Lîseya Stembolê (''Istanbul Lisesi'') û piştre jî li [[Bursa (parêzgeh)|Bursayê]] perwerde dîtiye. Di sala 1928ê de li [[Zanîngeha Stembolê]] dest bi xwendina di beşa tirkolojiyê dike, lê ji ber zexta bavê wî, di sala 1930ê diçe [[Swîsre|Îswîçreyê]] da ku ekonomiyê bixwîne. Wî xwendina xwe nîvço hişt û di navbeya salên 1931 û 1935ê de li Fransayê (bi taybetî li [[Grenoble|Grenobleê]]) jiya, ezmûnek ku tesîreke kûr li ser huner û kesayetiya wî kir. Piştî wegera wî ya Tirkiyeyê, li Mekteba Ermenî ya Yetîman a Halıcıoğlu dersa zimanê tirkî da; herwiha hewl da ku daxwaza bavê wî pêk bîne û bikeve qada bazirganiyê, lê di wê yekê de bi ser neket. Di eynî çaxê de, wî dest bi weşandina eseran di kovara miletî ya bi navê ''Varlık'' kir. Di sala 1936ê de, wî yekê kitêba çîrokan a bi navê ''Semaver'' weşand. Piriya eserên wî ji çîrokan pêk dihatin; lêbelê, di sala 1952yê de wî romanek bi navê ''Bir Takım İnsanlar'' nivîsî ku ew eser ji ber temsîl kirina sîstema klasîk rastî sansûrê hat. Yek ji meseleyên wî yên sereke tim derya bû û wî piriya wextê xwe li [[Burgazada]] (yek ji [[Adalar]] di [[Deryaya Marmarayê]]) derbas dikir. Di 14ê gulana 1939ê de, ew bû endamê rûmetê yê Civaka Miletî ya Mark Twain li St. Louis, Missouriyê. Gelek lêkolîner û rexnegir, bi nêrîna li çîrokên dawî yên Sait Faik, îdia kirine ku ew ber bi surrealîzmê ve çûye. Meseleyên wan çîrokên dawî, herwiha ziman û forma vegotina wan, bi rêya wan guhertinan tesîreke kûr li ser nivîskarên piştî sala 1950ê kirine.<ref>{{Cite journal |last=Kurt |first=Mustafa |date=2011 |title=MODERNIZM VE GERÇEKÜSTÜCÜLÜK BAĞLAMINDA SAİT FAIK'IN SON HİKÂYELERİ |url=https://arastirmax.com/tr/publication/turkish-studies/6/3/modernizm-gercekustuculuk-baglaminda-sait-faikin-son-hikayeleri/arid/18138517-0bbb-4fbd-b890-297b123c4ac3 |journal=Turkish Studies |language=tr |volume=6 |issue=3}}</ref> Ji ber xweseriya şêwaza wî, hatiye gotin ku ew çavkaniya navxweyî ye. Ew di 11ê gulana 1954an de li Stembolê koça dawî kir. == Eser == {| class="wikitable" |+ Eserên Sait ! Sal !! Nav !! Tîp |- | 1936 || Semaver || Kurteçîrok |- | 1939 || Sarnıç || Kurteçîrok |- | 1940 || Şahmerdan || Kurteçîrok |- | 1944 || Medarı Maişet Motoru || Xelat |- | 1948 || Lüzumsuz Adam || Kurteçîrok |- | 1950 || Mahalle Kahvesi || Kurteçîrok |- | 1951 || Havada Bulut || Kurteçîrok |- | 1951 || Kumpanya || Kurteçîrok |- | 1952 || Havuz Başı || Kurteçîrok |- | 1952 || Son Kuşlar || Kurteçîrok |- | 1953 || Kayıp Aranıyor || Kurteçîrok |- | 1953 || Şimdi Sevişme Vakti || Şiîr |- | 1954 || Alemdağ'da Var Bir Yılan || Kurteçîrok |- | 1954 || Az Şekerli || Kurteçîrok |- | 1955 || Tüneldeki Çocuk || Kurteçîrok |- | 1956 || Mahkeme Kapısı || Rapor |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1954]] ay7hu2laui8hmbmecku0594bgdv77r8 0 330398 2098983 2026-10-15T23:38:59Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Orşelîm]] weke [[Quds]] guhart: Bnr. [[Gotûbêj:Orşelîm]] (deng) 2098983 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Quds]] 1nliievuz6wtn0jqh2au90d60tbi5l5 0 330400 2098986 2026-10-16T03:09:05Z ~2026-55325-53 187817 Creating a biography article with references 2098986 wikitext text/x-wiki '''Satveer Saini''' lîstikvanekî Hindistanî û krîketvanekî berê ye. {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Satveer Saini | wêne = Satveer_saini.png | navê_rastî = Satveer Saini | roja_jidayikbûnê = 1ê Tîrmeha 1988an | cihê_jidayikbûnê = Maonda, Neem Ka Thana, Rajasthan, [[Hindistan]] | netewe = Hindî | hevwelatî = [[Hindistan]] | pîşe = Lîstikvan, alîkarê derhêner | salên_çalak = 2017–niha }} == Jiyan == Satveer Saini li Maonda, Neem Ka Thana, Rajasthan, [[Hindistanê]] hatiye dinê. Ew lîstikvanekî Hindistanî ye û di berhemên televîzyonê de hatiye nasîn. == Karê televîzyonê == * ''Crime Patrol Dial 100'' * ''[[Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi]]'' — [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India] * ''Savdhaan India: Crime Alert'' * ''C.I.D.'' == Çavkanî == * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas/ Satveer Saini — Hindustan Metro] * [[imdbname:18861155|Satveer Saini — IMDb]] * [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India — Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi] * [https://www.sonyliv.com/shows/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-1700000095 Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi — SonyLIV] * [[d:Q141636256|Satveer Saini — Wikidata]] * [[c:File:Satveer_saini.jpg|Satveer Saini — Wikimedia Commons]] == Girêdanên derve == * [[imdbname:18861155|Satveer Saini li IMDb]] * [[d:Q141636256|Satveer Saini li Wikidata]] kbt455g4k8kwn7ujdwuvik62gtldqfm 2098988 2098986 2026-10-16T03:46:29Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098988 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Reklam}} '''Satveer Saini''' lîstikvanekî Hindistanî û krîketvanekî berê ye. {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Satveer Saini | wêne = Satveer_saini.png | navê_rastî = Satveer Saini | roja_jidayikbûnê = 1ê Tîrmeha 1988an | cihê_jidayikbûnê = Maonda, Neem Ka Thana, Rajasthan, [[Hindistan]] | netewe = Hindî | hevwelatî = [[Hindistan]] | pîşe = Lîstikvan, alîkarê derhêner | salên_çalak = 2017–niha }} == Jiyan == Satveer Saini li Maonda, Neem Ka Thana, Rajasthan, [[Hindistanê]] hatiye dinê. Ew lîstikvanekî Hindistanî ye û di berhemên televîzyonê de hatiye nasîn. == Karê televîzyonê == * ''Crime Patrol Dial 100'' * ''[[Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi]]'' — [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India] * ''Savdhaan India: Crime Alert'' * ''C.I.D.'' == Çavkanî == * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas/ Satveer Saini — Hindustan Metro] * [[imdbname:18861155|Satveer Saini — IMDb]] * [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India — Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi] * [https://www.sonyliv.com/shows/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-1700000095 Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi — SonyLIV] * [[d:Q141636256|Satveer Saini — Wikidata]] * [[c:File:Satveer_saini.jpg|Satveer Saini — Wikimedia Commons]] == Girêdanên derve == * [[imdbname:18861155|Satveer Saini li IMDb]] * [[d:Q141636256|Satveer Saini li Wikidata]] 9nsg1uitothi30p1vxwk8nn1xzm4d5p 2099141 2098988 2026-10-16T11:36:32Z ~2026-55325-53 187817 /* */ 2099141 wikitext text/x-wiki '''Satveer Saini''' lîstikvanekî Hindistanî û krîketvanekî berê ye. {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Satveer Saini | wêne = Satveer_saini.png | navê_rastî = Satveer Saini | roja_jidayikbûnê = 1ê Tîrmeha 1988an | cihê_jidayikbûnê = Maonda, Neem Ka Thana, Rajasthan, [[Hindistan]] | netewe = Hindî | hevwelatî = [[Hindistan]] | pîşe = Lîstikvan, alîkarê derhêner | salên_çalak = 2017–niha }} == Jiyan == Satveer Saini li Maonda, Neem Ka Thana, Rajasthan, [[Hindistanê]] hatiye dinê. Ew lîstikvanekî Hindistanî ye û di berhemên televîzyonê de hatiye nasîn. == Karê televîzyonê == * ''Crime Patrol Dial 100'' * ''[[Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi]]'' — [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India] * ''Savdhaan India: Crime Alert'' * ''C.I.D.'' == Çavkanî == * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas/ Satveer Saini — Hindustan Metro] * [[imdbname:18861155|Satveer Saini — IMDb]] * [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India — Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi] * [https://www.sonyliv.com/shows/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-1700000095 Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi — SonyLIV] * [[d:Q141636256|Satveer Saini — Wikidata]] * [[c:File:Satveer_saini.jpg|Satveer Saini — Wikimedia Commons]] == Girêdanên derve == * [[imdbname:18861155|Satveer Saini li IMDb]] * [[d:Q141636256|Satveer Saini li Wikidata]] q7g0q1nwvytqk0ui0hebqw9sfm8vmnw 2099144 2099141 2026-10-16T11:56:20Z ~2026-55325-53 187817 Sererastkirina gotarê 2099144 wikitext text/x-wiki '''Satveer Saini''' lîstikvanekî Hindistanî û krîketvanekî berê ye. {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Satveer Saini | wêne = Satveer_saini.png | navê_rastî = Satveer Saini | roja_jidayikbûnê = 1ê Tîrmeha 1988an | cihê_jidayikbûnê = Maonda, Neem Ka Thana, Rajasthan, [[Hindistan]] | netewe = Hindî | hevwelatî = [[Hindistan]] | pîşe = Lîstikvan, alîkarê derhêner | salên_çalak = 2017–niha }} == Jiyan== Satveer Saini li Maonda, li herêma Neem Ka Thana ya Rajasthanê, [[Hindistan|Hindistanê]] hatiye dinê. Li gorî agahiyên derbarê jiyana wî de, ew di malbateke cotkar de mezin bû û di destpêka jiyana xwe de bi zehmetiyên aborî re rû bi rû ma.[https://bollywoodinsider.in/satveer-saini-from-television-acting-to-building-his-own-crystal-bracelet-brand-satveera/] == Kariyera televîzyonê == Satveer Saini bi çend berhemên televîzyonê yên Hindistanê re tê girêdan. Di nav wan de ev berhem hene: == Karê televîzyonê == * ''Crime Patrol Dial 100'' * ''[[Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi]]'' — [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India] * ''Savdhaan India'' * ''[https://www.sonyliv.com/shows/cid-1700000196⁠ C.I.D].'' == Çavkanî == * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas/ Satveer Saini — Hindustan Metro] * [[imdbname:18861155|Satveer Saini — IMDb]] * [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India — Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi] * [https://www.sonyliv.com/shows/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-1700000095 Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi — SonyLIV] * [[d:Q141636256|Satveer Saini — Wikidata]] * [[c:File:Satveer_saini.jpg|Satveer Saini — Wikimedia Commons]] == Girêdanên derve == * [[imdbname:18861155|Satveer Saini li IMDb]] * [[d:Q141636256|Satveer Saini li Wikidata]] ar8ccanra2zuzhkh8h61gn4tkmhux9x 0 330401 2098989 2026-10-16T03:47:05Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2098989 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2098990 2098989 2026-10-16T03:49:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098990 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Metalurjî qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. 2ic9t9gds1k2vs9taif4scq89baut3w 2098991 2098990 2026-10-16T03:51:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098991 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Metalurjî qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. 3mns22v9aet6vk3wwkth489rwjsreyd 2098992 2098991 2026-10-16T03:56:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098992 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Metalurjî qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene. Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne. 94coxr43v4u1j0dzoesg8jikkmjovar 2098995 2098992 2026-10-16T03:57:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098995 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Metalurjî qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene. Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne. Di nêrîna tarîxî de, metalurjî bi giranî balê dikişîne ser hilberîna metalan. Hilberîna metalan bi proseskirina kanzayan ji bo derxistina metal destpê dike û tevlîhevkirina metalan ji bo çêkirina aloyên metalî jî dihewîne. Aloyên metalî bi gelemperî têkeliyek ji du an zêdetir elementên metalî ne. Lêbelê, ji bo bidestxistina taybetmendiyên ku ji bo îşekî taybet guncaw in, carinan elementên ne-metalî jî li van aloyan tên zêdekirin. Lêkolîna hilberîna metalan li du beşan tê dabeşkirin: metalurjiya hesinî (ku wekî metalurjiya reş jî tê naskirin) û metalurjiya ne-hesinî (ku wekî metalurjiya rengîn jî tê zanin). mk931ovcv2ahmoxnrvtn7hesto6tq57 2098996 2098995 2026-10-16T03:59:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098996 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Metalurjî qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene. Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne. Di nêrîna tarîxî de, metalurjî bi giranî balê dikişîne ser hilberîna metalan. Hilberîna metalan bi proseskirina kanzayan ji bo derxistina metal destpê dike û tevlîhevkirina metalan ji bo çêkirina aloyên metalî jî dihewîne. Aloyên metalî bi gelemperî têkeliyek ji du an zêdetir elementên metalî ne. Lêbelê, ji bo bidestxistina taybetmendiyên ku ji bo îşekî taybet guncaw in, carinan elementên ne-metalî jî li van aloyan tên zêdekirin. Lêkolîna hilberîna metalan li du beşan tê dabeşkirin: metalurjiya hesinî (ku wekî metalurjiya reş jî tê naskirin) û metalurjiya ne-hesinî (ku wekî metalurjiya rengîn jî tê zanin). Metalurjiya hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha hesin in dihewîne, lê metalurjiya ne-hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha metalên din in dihewîne. Hilberîna metalên hesinî %95ê hilberîna metalan a Dunyayê pêk tîne. 2x3liz1mv6tj9jaw07m1zq39stub7np 2098997 2098996 2026-10-16T04:03:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098997 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Metalurjî qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene. Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne. Di nêrîna tarîxî de, metalurjî bi giranî balê dikişîne ser hilberîna metalan. Hilberîna metalan bi proseskirina kanzayan ji bo derxistina metal destpê dike û tevlîhevkirina metalan ji bo çêkirina aloyên metalî jî dihewîne. Aloyên metalî bi gelemperî têkeliyek ji du an zêdetir elementên metalî ne. Lêbelê, ji bo bidestxistina taybetmendiyên ku ji bo îşekî taybet guncaw in, carinan elementên ne-metalî jî li van aloyan tên zêdekirin. Lêkolîna hilberîna metalan li du beşan tê dabeşkirin: metalurjiya hesinî (ku wekî metalurjiya reş jî tê naskirin) û metalurjiya ne-hesinî (ku wekî metalurjiya rengîn jî tê zanin). Metalurjiya hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha hesin in dihewîne, lê metalurjiya ne-hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha metalên din in dihewîne. Hilberîna metalên hesinî %95ê hilberîna metalan a Dunyayê pêk tîne. Metalurjîstên modern, wekî beşek ji tîmeke pîşeyên curbecur, ligel zanyarên materyalan û endezyarên din, hem di warên kevneşopî û hem jî di warên modern de dişuxilin. Hin warên kevneşopî ew in: proseskirina mîneralan, hilberîna metalan, dermankirina bi germê, analîzkirina sebeba têkçûnê, û girêdana metalan. Warên modern ên ji bo metalurjîstan ew in: [[nanoteknolojî]], [[supergihêner]], materyalên kompozît, materyalên biyomedîkal, materyalên elektronîk (nîv-gihêner) û endezyariya rûyê materyalan. km66nl97bel6idyq9vpi2gpbn0qwo1u 2098998 2098997 2026-10-16T04:04:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2098998 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Metalurjî qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene. Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne. Di nêrîna tarîxî de, metalurjî bi giranî balê dikişîne ser hilberîna metalan. Hilberîna metalan bi proseskirina kanzayan ji bo derxistina metal destpê dike û tevlîhevkirina metalan ji bo çêkirina aloyên metalî jî dihewîne. Aloyên metalî bi gelemperî têkeliyek ji du an zêdetir elementên metalî ne. Lêbelê, ji bo bidestxistina taybetmendiyên ku ji bo îşekî taybet guncaw in, carinan elementên ne-metalî jî li van aloyan tên zêdekirin. Lêkolîna hilberîna metalan li du beşan tê dabeşkirin: metalurjiya hesinî (ku wekî metalurjiya reş jî tê naskirin) û metalurjiya ne-hesinî (ku wekî metalurjiya rengîn jî tê zanin). Metalurjiya hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha hesin in dihewîne, lê metalurjiya ne-hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha metalên din in dihewîne. Hilberîna metalên hesinî %95ê hilberîna metalan a Dunyayê pêk tîne. Metalurjîstên modern, wekî beşek ji tîmeke pîşeyên curbecur, ligel zanyarên materyalan û endezyarên din, hem di warên kevneşopî û hem jî di warên modern de dişuxilin. Hin warên kevneşopî ew in: proseskirina mîneralan, hilberîna metalan, dermankirina bi germê, analîzkirina sebeba têkçûnê, û girêdana metalan. Warên modern ên ji bo metalurjîstan ew in: [[nanoteknolojî]], [[supergihêner]], materyalên kompozît, materyalên biyomedîkal, materyalên elektronîk (nîv-gihêner) û endezyariya rûyê materyalan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 7r93wp5wz5g2zj31vtbd271drxe2d4q 2098999 2098998 2026-10-16T04:04:45Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Zanist]] 2098999 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Metalurjî qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene. Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne. Di nêrîna tarîxî de, metalurjî bi giranî balê dikişîne ser hilberîna metalan. Hilberîna metalan bi proseskirina kanzayan ji bo derxistina metal destpê dike û tevlîhevkirina metalan ji bo çêkirina aloyên metalî jî dihewîne. Aloyên metalî bi gelemperî têkeliyek ji du an zêdetir elementên metalî ne. Lêbelê, ji bo bidestxistina taybetmendiyên ku ji bo îşekî taybet guncaw in, carinan elementên ne-metalî jî li van aloyan tên zêdekirin. Lêkolîna hilberîna metalan li du beşan tê dabeşkirin: metalurjiya hesinî (ku wekî metalurjiya reş jî tê naskirin) û metalurjiya ne-hesinî (ku wekî metalurjiya rengîn jî tê zanin). Metalurjiya hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha hesin in dihewîne, lê metalurjiya ne-hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha metalên din in dihewîne. Hilberîna metalên hesinî %95ê hilberîna metalan a Dunyayê pêk tîne. Metalurjîstên modern, wekî beşek ji tîmeke pîşeyên curbecur, ligel zanyarên materyalan û endezyarên din, hem di warên kevneşopî û hem jî di warên modern de dişuxilin. Hin warên kevneşopî ew in: proseskirina mîneralan, hilberîna metalan, dermankirina bi germê, analîzkirina sebeba têkçûnê, û girêdana metalan. Warên modern ên ji bo metalurjîstan ew in: [[nanoteknolojî]], [[supergihêner]], materyalên kompozît, materyalên biyomedîkal, materyalên elektronîk (nîv-gihêner) û endezyariya rûyê materyalan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Zanist]] rr0jm2x6j4w293c07veio1t2e5pzqzr 2099000 2098999 2026-10-16T04:04:52Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Metal]] 2099000 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Metalurjî qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene. Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne. Di nêrîna tarîxî de, metalurjî bi giranî balê dikişîne ser hilberîna metalan. Hilberîna metalan bi proseskirina kanzayan ji bo derxistina metal destpê dike û tevlîhevkirina metalan ji bo çêkirina aloyên metalî jî dihewîne. Aloyên metalî bi gelemperî têkeliyek ji du an zêdetir elementên metalî ne. Lêbelê, ji bo bidestxistina taybetmendiyên ku ji bo îşekî taybet guncaw in, carinan elementên ne-metalî jî li van aloyan tên zêdekirin. Lêkolîna hilberîna metalan li du beşan tê dabeşkirin: metalurjiya hesinî (ku wekî metalurjiya reş jî tê naskirin) û metalurjiya ne-hesinî (ku wekî metalurjiya rengîn jî tê zanin). Metalurjiya hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha hesin in dihewîne, lê metalurjiya ne-hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha metalên din in dihewîne. Hilberîna metalên hesinî %95ê hilberîna metalan a Dunyayê pêk tîne. Metalurjîstên modern, wekî beşek ji tîmeke pîşeyên curbecur, ligel zanyarên materyalan û endezyarên din, hem di warên kevneşopî û hem jî di warên modern de dişuxilin. Hin warên kevneşopî ew in: proseskirina mîneralan, hilberîna metalan, dermankirina bi germê, analîzkirina sebeba têkçûnê, û girêdana metalan. Warên modern ên ji bo metalurjîstan ew in: [[nanoteknolojî]], [[supergihêner]], materyalên kompozît, materyalên biyomedîkal, materyalên elektronîk (nîv-gihêner) û endezyariya rûyê materyalan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Zanist]] [[Kategorî:Metal]] oavnnp68113l9jmqjxeuu9vjnpal1aj 2099001 2099000 2026-10-16T04:08:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099001 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|align=right|direction=vertical|width=275|image1=Processing gold.jpg|alt1=|caption1=Karkerên helandina zêr li Siuna, Nîkaraguayê, di dawiya sedsala 20an de|image2=Pouring gold.jpg|alt2=|caption2=[[Casting (metalworking)|Casting]], the process of pouring molten metal into a mold}} Metalurjî qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene. Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne. Di nêrîna tarîxî de, metalurjî bi giranî balê dikişîne ser hilberîna metalan. Hilberîna metalan bi proseskirina kanzayan ji bo derxistina metal destpê dike û tevlîhevkirina metalan ji bo çêkirina aloyên metalî jî dihewîne. Aloyên metalî bi gelemperî têkeliyek ji du an zêdetir elementên metalî ne. Lêbelê, ji bo bidestxistina taybetmendiyên ku ji bo îşekî taybet guncaw in, carinan elementên ne-metalî jî li van aloyan tên zêdekirin. Lêkolîna hilberîna metalan li du beşan tê dabeşkirin: metalurjiya hesinî (ku wekî metalurjiya reş jî tê naskirin) û metalurjiya ne-hesinî (ku wekî metalurjiya rengîn jî tê zanin). Metalurjiya hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha hesin in dihewîne, lê metalurjiya ne-hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha metalên din in dihewîne. Hilberîna metalên hesinî %95ê hilberîna metalan a Dunyayê pêk tîne. Metalurjîstên modern, wekî beşek ji tîmeke pîşeyên curbecur, ligel zanyarên materyalan û endezyarên din, hem di warên kevneşopî û hem jî di warên modern de dişuxilin. Hin warên kevneşopî ew in: proseskirina mîneralan, hilberîna metalan, dermankirina bi germê, analîzkirina sebeba têkçûnê, û girêdana metalan. Warên modern ên ji bo metalurjîstan ew in: [[nanoteknolojî]], [[supergihêner]], materyalên kompozît, materyalên biyomedîkal, materyalên elektronîk (nîv-gihêner) û endezyariya rûyê materyalan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Zanist]] [[Kategorî:Metal]] 1pa5909oj4zjtnnyeljdounmuylu5db 2099002 2099001 2026-10-16T04:09:11Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099002 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|align=right|direction=vertical|width=275|image1=Processing gold.jpg|alt1=|caption1=Rencberên helandina zêr li Siuna, Nîkaraguayê, di dawiya sedeya 20ê de|image2=Pouring gold.jpg|alt2=|caption2=[[Casting (metalworking)|Casting]], the process of pouring molten metal into a mold}} Metalurjî qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene. Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne. Di nêrîna tarîxî de, metalurjî bi giranî balê dikişîne ser hilberîna metalan. Hilberîna metalan bi proseskirina kanzayan ji bo derxistina metal destpê dike û tevlîhevkirina metalan ji bo çêkirina aloyên metalî jî dihewîne. Aloyên metalî bi gelemperî têkeliyek ji du an zêdetir elementên metalî ne. Lêbelê, ji bo bidestxistina taybetmendiyên ku ji bo îşekî taybet guncaw in, carinan elementên ne-metalî jî li van aloyan tên zêdekirin. Lêkolîna hilberîna metalan li du beşan tê dabeşkirin: metalurjiya hesinî (ku wekî metalurjiya reş jî tê naskirin) û metalurjiya ne-hesinî (ku wekî metalurjiya rengîn jî tê zanin). Metalurjiya hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha hesin in dihewîne, lê metalurjiya ne-hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha metalên din in dihewîne. Hilberîna metalên hesinî %95ê hilberîna metalan a Dunyayê pêk tîne. Metalurjîstên modern, wekî beşek ji tîmeke pîşeyên curbecur, ligel zanyarên materyalan û endezyarên din, hem di warên kevneşopî û hem jî di warên modern de dişuxilin. Hin warên kevneşopî ew in: proseskirina mîneralan, hilberîna metalan, dermankirina bi germê, analîzkirina sebeba têkçûnê, û girêdana metalan. Warên modern ên ji bo metalurjîstan ew in: [[nanoteknolojî]], [[supergihêner]], materyalên kompozît, materyalên biyomedîkal, materyalên elektronîk (nîv-gihêner) û endezyariya rûyê materyalan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Zanist]] [[Kategorî:Metal]] qz6idhs5z8u79nal82rrolvpgt9jffm 2099003 2099002 2026-10-16T04:10:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099003 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|align=right|direction=vertical|width=275|image1=Processing gold.jpg|alt1=|caption1=Rencberên helandina zêr li Siuna, Nîkaraguayê, di dawiya sedeya 20ê de|image2=Pouring gold.jpg|alt2=|caption2=Rijandin, prosesa rijandina metalê heliyayî nav qalibekî}} Metalurjî qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene. Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne. Di nêrîna tarîxî de, metalurjî bi giranî balê dikişîne ser hilberîna metalan. Hilberîna metalan bi proseskirina kanzayan ji bo derxistina metal destpê dike û tevlîhevkirina metalan ji bo çêkirina aloyên metalî jî dihewîne. Aloyên metalî bi gelemperî têkeliyek ji du an zêdetir elementên metalî ne. Lêbelê, ji bo bidestxistina taybetmendiyên ku ji bo îşekî taybet guncaw in, carinan elementên ne-metalî jî li van aloyan tên zêdekirin. Lêkolîna hilberîna metalan li du beşan tê dabeşkirin: metalurjiya hesinî (ku wekî metalurjiya reş jî tê naskirin) û metalurjiya ne-hesinî (ku wekî metalurjiya rengîn jî tê zanin). Metalurjiya hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha hesin in dihewîne, lê metalurjiya ne-hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha metalên din in dihewîne. Hilberîna metalên hesinî %95ê hilberîna metalan a Dunyayê pêk tîne. Metalurjîstên modern, wekî beşek ji tîmeke pîşeyên curbecur, ligel zanyarên materyalan û endezyarên din, hem di warên kevneşopî û hem jî di warên modern de dişuxilin. Hin warên kevneşopî ew in: proseskirina mîneralan, hilberîna metalan, dermankirina bi germê, analîzkirina sebeba têkçûnê, û girêdana metalan. Warên modern ên ji bo metalurjîstan ew in: [[nanoteknolojî]], [[supergihêner]], materyalên kompozît, materyalên biyomedîkal, materyalên elektronîk (nîv-gihêner) û endezyariya rûyê materyalan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Zanist]] [[Kategorî:Metal]] 7dq966v0a2pf8sft2aam48qh5kb3hth 2099004 2099003 2026-10-16T04:10:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099004 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|align=right|direction=vertical|width=275|image1=Processing gold.jpg|alt1=|caption1=Rencberên helandina zêr li Siuna, Nîkaraguayê, di dawiya sedeya 20ê de|image2=Pouring gold.jpg|alt2=|caption2=Rijandin, prosesa rijandina metalê heliyayî nav qalibekî}} '''Metalurjî''' qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene. Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne. Di nêrîna tarîxî de, metalurjî bi giranî balê dikişîne ser hilberîna metalan. Hilberîna metalan bi proseskirina kanzayan ji bo derxistina metal destpê dike û tevlîhevkirina metalan ji bo çêkirina aloyên metalî jî dihewîne. Aloyên metalî bi gelemperî têkeliyek ji du an zêdetir elementên metalî ne. Lêbelê, ji bo bidestxistina taybetmendiyên ku ji bo îşekî taybet guncaw in, carinan elementên ne-metalî jî li van aloyan tên zêdekirin. Lêkolîna hilberîna metalan li du beşan tê dabeşkirin: metalurjiya hesinî (ku wekî metalurjiya reş jî tê naskirin) û metalurjiya ne-hesinî (ku wekî metalurjiya rengîn jî tê zanin). Metalurjiya hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha hesin in dihewîne, lê metalurjiya ne-hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha metalên din in dihewîne. Hilberîna metalên hesinî %95ê hilberîna metalan a Dunyayê pêk tîne. Metalurjîstên modern, wekî beşek ji tîmeke pîşeyên curbecur, ligel zanyarên materyalan û endezyarên din, hem di warên kevneşopî û hem jî di warên modern de dişuxilin. Hin warên kevneşopî ew in: proseskirina mîneralan, hilberîna metalan, dermankirina bi germê, analîzkirina sebeba têkçûnê, û girêdana metalan. Warên modern ên ji bo metalurjîstan ew in: [[nanoteknolojî]], [[supergihêner]], materyalên kompozît, materyalên biyomedîkal, materyalên elektronîk (nîv-gihêner) û endezyariya rûyê materyalan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Zanist]] [[Kategorî:Metal]] 1dk7wwhcfz2zcjiic21puul1oj3w8xz 2099005 2099004 2026-10-16T04:11:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099005 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|align=right|direction=vertical|width=275|image1=Processing gold.jpg|alt1=|caption1=Rencberên helandina zêr li Siuna, Nîkaraguayê, di dawiya sedeya 20ê de|image2=Pouring gold.jpg|alt2=|caption2=Rijandin, prosesa rijandina metalê heliyayî nav qalibekî}} '''Metalurjî''' qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene.<ref>{{Cite book |title=Chemical Metallurgy |last1=Moore |first1=John Jeremy |date=1990 |isbn=978-0408053693 |last2=Boyce |first2=E. A. |doi=10.1016/c2013-0-00969-3}}</ref> Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne.<ref>{{Cite book |title=Physical Metallurgy: Principles and Practice |last=Raghavan |first=V |publisher=PHI Learning |year=2015 |isbn=978-8120351707 |edition=3rd |url=https://books.google.com/books?id=TNDKCgAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195141/https://books.google.com/books?id=TNDKCgAAQBAJ |archive-date=24 June 2021 |url-status=live |access-date=20 September 2020}}</ref> Di nêrîna tarîxî de, metalurjî bi giranî balê dikişîne ser hilberîna metalan. Hilberîna metalan bi proseskirina kanzayan ji bo derxistina metal destpê dike û tevlîhevkirina metalan ji bo çêkirina aloyên metalî jî dihewîne. Aloyên metalî bi gelemperî têkeliyek ji du an zêdetir elementên metalî ne. Lêbelê, ji bo bidestxistina taybetmendiyên ku ji bo îşekî taybet guncaw in, carinan elementên ne-metalî jî li van aloyan tên zêdekirin. Lêkolîna hilberîna metalan li du beşan tê dabeşkirin: metalurjiya hesinî (ku wekî metalurjiya reş jî tê naskirin) û metalurjiya ne-hesinî (ku wekî metalurjiya rengîn jî tê zanin). Metalurjiya hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha hesin in dihewîne, lê metalurjiya ne-hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha metalên din in dihewîne. Hilberîna metalên hesinî %95ê hilberîna metalan a Dunyayê pêk tîne.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/108584/%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F "Металлургия"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150118031950/http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/108584/%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F|date=18 January 2015}}. in ''The [[Great Soviet Encyclopedia]]''. 1979.</ref> Metalurjîstên modern, wekî beşek ji tîmeke pîşeyên curbecur, ligel zanyarên materyalan û endezyarên din, hem di warên kevneşopî û hem jî di warên modern de dişuxilin. Hin warên kevneşopî ew in: proseskirina mîneralan, hilberîna metalan, dermankirina bi germê, analîzkirina sebeba têkçûnê, û girêdana metalan. Warên modern ên ji bo metalurjîstan ew in: [[nanoteknolojî]], [[supergihêner]], materyalên kompozît, materyalên biyomedîkal, materyalên elektronîk (nîv-gihêner) û endezyariya rûyê materyalan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Zanist]] [[Kategorî:Metal]] o59l5qlxj09rxqroigyry4yxu0sn5a0 2099006 2099005 2026-10-16T04:11:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099006 wikitext text/x-wiki {{multiple image|align=right|direction=vertical|width=275|image1=Processing gold.jpg|alt1=|caption1=Rencberên helandina zêr li Siuna, Nîkaraguayê, di dawiya sedeya 20ê de|image2=Pouring gold.jpg|alt2=|caption2=Rijandin, prosesa rijandina metalê heliyayî nav qalibekî}} '''Metalurjî''' qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene.<ref>{{Cite book |title=Chemical Metallurgy |last1=Moore |first1=John Jeremy |date=1990 |isbn=978-0408053693 |last2=Boyce |first2=E. A. |doi=10.1016/c2013-0-00969-3}}</ref> Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne.<ref>{{Cite book |title=Physical Metallurgy: Principles and Practice |last=Raghavan |first=V |publisher=PHI Learning |year=2015 |isbn=978-8120351707 |edition=3rd |url=https://books.google.com/books?id=TNDKCgAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195141/https://books.google.com/books?id=TNDKCgAAQBAJ |archive-date=24 June 2021 |url-status=live |access-date=20 September 2020}}</ref> Di nêrîna tarîxî de, metalurjî bi giranî balê dikişîne ser hilberîna metalan. Hilberîna metalan bi proseskirina kanzayan ji bo derxistina metal destpê dike û tevlîhevkirina metalan ji bo çêkirina aloyên metalî jî dihewîne. Aloyên metalî bi gelemperî têkeliyek ji du an zêdetir elementên metalî ne. Lêbelê, ji bo bidestxistina taybetmendiyên ku ji bo îşekî taybet guncaw in, carinan elementên ne-metalî jî li van aloyan tên zêdekirin. Lêkolîna hilberîna metalan li du beşan tê dabeşkirin: metalurjiya hesinî (ku wekî metalurjiya reş jî tê naskirin) û metalurjiya ne-hesinî (ku wekî metalurjiya rengîn jî tê zanin). Metalurjiya hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha hesin in dihewîne, lê metalurjiya ne-hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha metalên din in dihewîne. Hilberîna metalên hesinî %95ê hilberîna metalan a Dunyayê pêk tîne.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/108584/%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F "Металлургия"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150118031950/http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/108584/%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F|date=18 January 2015}}. in ''The [[Great Soviet Encyclopedia]]''. 1979.</ref> Metalurjîstên modern, wekî beşek ji tîmeke pîşeyên curbecur, ligel zanyarên materyalan û endezyarên din, hem di warên kevneşopî û hem jî di warên modern de dişuxilin. Hin warên kevneşopî ew in: proseskirina mîneralan, hilberîna metalan, dermankirina bi germê, analîzkirina sebeba têkçûnê, û girêdana metalan. Warên modern ên ji bo metalurjîstan ew in: [[nanoteknolojî]], [[supergihêner]], materyalên kompozît, materyalên biyomedîkal, materyalên elektronîk (nîv-gihêner) û endezyariya rûyê materyalan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Zanist]] [[Kategorî:Metal]] d69ilmz2fgzf5sfsm6oifnvzlxgbhv1 0 330402 2099007 2026-10-16T04:12:37Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099007 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099008 2099007 2026-10-16T04:23:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099008 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Çapkirin prosesek e ji bo dubarekirina girseyî ya [[nivîs]] û resiman bi karanîna formek sereke an şablonekê. Eserên ne-kaxezî yên herî kevnar ên ku çapkirinê tê de hene, [[sîlîndira mohorê]] û tiştên wekî [[Balora Kûruş|sîlîndirê kîrus]] û [[sîlîndirên Nabonîd]] in. Forma çapkirinê ya herî kevin a naskirî ji rijandina mûrekê li ser kaxez an qumaşê ji nivîsên tableteke kevirî ku di sedeya şeşan de hatine bikaranîn, pêşketiye. Çapkirina bi pêlkirina resimek mûrekê li ser kaxezê (bikaranîna [[çapkirina blokên darîn]]) di dawiya wê sedeyê de derketiye holê. Pêşketinên paşîn ên di teknolojiya çapkirinê de tîpa guhêrbar a ku ji hêla [[Bi Sheng]] ve li dora 1040ê hatî îcadkirin û [[makîneya çapkirinê]] ya ku ji hêla mucîd [[Johannes Gutenberg]] ve di sedeya 15ê de hatî îcadkirin vedihewîne. Teknolojiya çapkirinê di pêşveçûna [[Ronesans]] û [[Şoreşa Zanistî]] de rolek sereke lîst û bingeha madî ji bo ekonomiya modern a li ser bingeha zaninê û belavbûna fêrbûnê ji bo girseyan danî. id3h0wd84l69e1b3ulkj98uif8ld5cm 2099009 2099008 2026-10-16T04:23:32Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099009 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Çapkirin prosesek e ji bo dubarekirina girseyî ya [[nivîs]] û resiman bi karanîna formek sereke an şablonekê. Eserên ne-kaxezî yên herî kevnar ên ku çapkirinê tê de hene, [[sîlîndira mohorê]] û tiştên wekî [[Balora Kûruş|sîlîndirê kîrus]] û [[sîlîndirên Nabonîd]] in. Forma çapkirinê ya herî kevin a naskirî ji rijandina mûrekê li ser kaxez an qumaşê ji nivîsên tableteke kevirî ku di sedeya şeşan de hatine bikaranîn, pêşketiye. Çapkirina bi pêlkirina resimek mûrekê li ser kaxezê (bikaranîna [[çapkirina blokên darîn]]) di dawiya wê sedeyê de derketiye holê. Pêşketinên paşîn ên di teknolojiya çapkirinê de tîpa guhêrbar a ku ji hêla [[Bi Sheng]] ve li dora 1040ê hatî îcadkirin û [[makîneya çapkirinê]] ya ku ji hêla mucîd [[Johannes Gutenberg]] ve di sedeya 15ê de hatî îcadkirin vedihewîne. Teknolojiya çapkirinê di pêşveçûna [[Ronesans]] û [[Şoreşa Zanistî]] de rolek sereke lîst û bingeha madî ji bo ekonomiya modern a li ser bingeha zaninê û belavbûna fêrbûnê ji bo girseyan danî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} ek11zseyqoxhw0x5s3ummwwmux1g334 2099010 2099009 2026-10-16T04:24:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099010 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Buchdrucker-1568.png|thumb|Çapkirin di sedeya 16ê de]] Çapkirin prosesek e ji bo dubarekirina girseyî ya [[nivîs]] û resiman bi karanîna formek sereke an şablonekê. Eserên ne-kaxezî yên herî kevnar ên ku çapkirinê tê de hene, [[sîlîndira mohorê]] û tiştên wekî [[Balora Kûruş|sîlîndirê kîrus]] û [[sîlîndirên Nabonîd]] in. Forma çapkirinê ya herî kevin a naskirî ji rijandina mûrekê li ser kaxez an qumaşê ji nivîsên tableteke kevirî ku di sedeya şeşan de hatine bikaranîn, pêşketiye. Çapkirina bi pêlkirina resimek mûrekê li ser kaxezê (bikaranîna [[çapkirina blokên darîn]]) di dawiya wê sedeyê de derketiye holê. Pêşketinên paşîn ên di teknolojiya çapkirinê de tîpa guhêrbar a ku ji hêla [[Bi Sheng]] ve li dora 1040ê hatî îcadkirin û [[makîneya çapkirinê]] ya ku ji hêla mucîd [[Johannes Gutenberg]] ve di sedeya 15ê de hatî îcadkirin vedihewîne. Teknolojiya çapkirinê di pêşveçûna [[Ronesans]] û [[Şoreşa Zanistî]] de rolek sereke lîst û bingeha madî ji bo ekonomiya modern a li ser bingeha zaninê û belavbûna fêrbûnê ji bo girseyan danî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} i4d9c0drr1138tm36i3v5u3o74pat4i 2099012 2099010 2026-10-16T04:25:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099012 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Buchdrucker-1568.png|thumb|Çapkirin di sedeya 16ê de]] '''Çapkirin''' prosesek e ji bo dubarekirina girseyî ya [[nivîs]] û resiman bi karanîna formek sereke an şablonekê. Eserên ne-kaxezî yên herî kevnar ên ku çapkirinê tê de hene, [[sîlîndira mohorê]] û tiştên wekî [[Balora Kûruş|sîlîndirê kîrus]] û [[sîlîndirên Nabonîd]] in. Forma çapkirinê ya herî kevin a naskirî ji rijandina mûrekê li ser kaxez an qumaşê ji nivîsên tableteke kevirî ku di sedeya şeşan de hatine bikaranîn, pêşketiye. Çapkirina bi pêlkirina resimek mûrekê li ser kaxezê (bikaranîna [[çapkirina blokên darîn]]) di dawiya wê sedeyê de derketiye holê. Pêşketinên paşîn ên di teknolojiya çapkirinê de tîpa guhêrbar a ku ji hêla [[Bi Sheng]] ve li dora 1040ê hatî îcadkirin û [[makîneya çapkirinê]] ya ku ji hêla mucîd [[Johannes Gutenberg]] ve di sedeya 15ê de hatî îcadkirin vedihewîne. Teknolojiya çapkirinê di pêşveçûna [[Ronesans]] û [[Şoreşa Zanistî]] de rolek sereke lîst û bingeha madî ji bo ekonomiya modern a li ser bingeha zaninê û belavbûna fêrbûnê ji bo girseyan danî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 4ajtxznbylfsrgfxj0fntgb3ak8f2sj 2099013 2099012 2026-10-16T04:35:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099013 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Buchdrucker-1568.png|thumb|Çapkirin di sedeya 16ê de]] '''Çapkirin''' prosesek e ji bo dubarekirina girseyî ya [[nivîs]] û resiman bi karanîna formek sereke an şablonekê. Eserên ne-kaxezî yên herî kevnar ên ku çapkirinê tê de hene, [[sîlîndira mohorê]] û tiştên wekî [[Balora Kûruş|sîlîndirê kîrus]] û [[sîlîndirên Nabonîd]] in. Forma çapkirinê ya herî kevin a naskirî ji rijandina mûrekê li ser kaxez an qumaşê ji nivîsên tableteke kevirî ku di sedeya şeşan de hatine bikaranîn, pêşketiye. Çapkirina bi pêlkirina resimek mûrekê li ser kaxezê (bikaranîna [[çapkirina blokên darîn]]) di dawiya wê sedeyê de derketiye holê. Pêşketinên paşîn ên di teknolojiya çapkirinê de tîpa guhêrbar a ku ji hêla [[Bi Sheng]] ve li dora 1040ê hatî îcadkirin<ref name="Great Chinese Inventions">{{cite web |url=http://www.minnesota-china.com/Education/emSciTech/inventions.htm |title=Great Chinese Inventions |access-date=July 29, 2010 |publisher=Minnesota-china.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203213025/http://www.minnesota-china.com/education/emSciTech/inventions.htm |archive-date=December 3, 2010 |df=mdy-all}}</ref> û [[makîneya çapkirinê]] ya ku ji hêla mucîd [[Johannes Gutenberg]] ve di sedeya 15ê de hatî îcadkirin vedihewîne. Teknolojiya çapkirinê di pêşveçûna [[Ronesans]] û [[Şoreşa Zanistî]] de rolek sereke lîst û bingeha madî ji bo ekonomiya modern a li ser bingeha zaninê û belavbûna fêrbûnê ji bo girseyan danî.<ref>Rees, Fran. ''[https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC&q=gutenberg+printing+press Johannes Gutenberg: Inventor of the Printing Press] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406001322/https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC&q=gutenberg+printing+press|date=April 6, 2023}}''</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} l9xi86kpp2cv3z57wcrujrafu6dn0u5 2099014 2099013 2026-10-16T04:35:41Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Îcad]] 2099014 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Buchdrucker-1568.png|thumb|Çapkirin di sedeya 16ê de]] '''Çapkirin''' prosesek e ji bo dubarekirina girseyî ya [[nivîs]] û resiman bi karanîna formek sereke an şablonekê. Eserên ne-kaxezî yên herî kevnar ên ku çapkirinê tê de hene, [[sîlîndira mohorê]] û tiştên wekî [[Balora Kûruş|sîlîndirê kîrus]] û [[sîlîndirên Nabonîd]] in. Forma çapkirinê ya herî kevin a naskirî ji rijandina mûrekê li ser kaxez an qumaşê ji nivîsên tableteke kevirî ku di sedeya şeşan de hatine bikaranîn, pêşketiye. Çapkirina bi pêlkirina resimek mûrekê li ser kaxezê (bikaranîna [[çapkirina blokên darîn]]) di dawiya wê sedeyê de derketiye holê. Pêşketinên paşîn ên di teknolojiya çapkirinê de tîpa guhêrbar a ku ji hêla [[Bi Sheng]] ve li dora 1040ê hatî îcadkirin<ref name="Great Chinese Inventions">{{cite web |url=http://www.minnesota-china.com/Education/emSciTech/inventions.htm |title=Great Chinese Inventions |access-date=July 29, 2010 |publisher=Minnesota-china.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203213025/http://www.minnesota-china.com/education/emSciTech/inventions.htm |archive-date=December 3, 2010 |df=mdy-all}}</ref> û [[makîneya çapkirinê]] ya ku ji hêla mucîd [[Johannes Gutenberg]] ve di sedeya 15ê de hatî îcadkirin vedihewîne. Teknolojiya çapkirinê di pêşveçûna [[Ronesans]] û [[Şoreşa Zanistî]] de rolek sereke lîst û bingeha madî ji bo ekonomiya modern a li ser bingeha zaninê û belavbûna fêrbûnê ji bo girseyan danî.<ref>Rees, Fran. ''[https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC&q=gutenberg+printing+press Johannes Gutenberg: Inventor of the Printing Press] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406001322/https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC&q=gutenberg+printing+press|date=April 6, 2023}}''</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Îcad]] hwtuax40n2g8k02hmjimi7b19apyo5c 2099015 2099014 2026-10-16T04:35:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099015 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Buchdrucker-1568.png|thumb|Çapkirin di sedeya 16ê de]] '''Çapkirin''' prosesek e ji bo dubarekirina girseyî ya [[nivîs]] û resiman bi karanîna formek sereke an şablonekê. Eserên ne-kaxezî yên herî kevnar ên ku çapkirinê tê de hene, [[sîlîndira mohorê]] û tiştên wekî [[Balora Kûruş|sîlîndirê kîrus]] û [[sîlîndirên Nabonîd]] in. Forma çapkirinê ya herî kevin a naskirî ji rijandina mûrekê li ser kaxez an qumaşê ji nivîsên tableteke kevirî ku di sedeya şeşan de hatine bikaranîn, pêşketiye. Çapkirina bi pêlkirina resimek mûrekê li ser kaxezê (bikaranîna [[çapkirina blokên darîn]]) di dawiya wê sedeyê de derketiye holê. Pêşketinên paşîn ên di teknolojiya çapkirinê de tîpa guhêrbar a ku ji hêla [[Bi Sheng]] ve li dora 1040ê hatî îcadkirin<ref name="Great Chinese Inventions">{{cite web |url=http://www.minnesota-china.com/Education/emSciTech/inventions.htm |title=Great Chinese Inventions |access-date=July 29, 2010 |publisher=Minnesota-china.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203213025/http://www.minnesota-china.com/education/emSciTech/inventions.htm |archive-date=December 3, 2010 |df=mdy-all}}</ref> û [[makîneya çapkirinê]] ya ku ji hêla mucîd [[Johannes Gutenberg]] ve di sedeya 15ê de hatî îcadkirin vedihewîne. Teknolojiya çapkirinê di pêşveçûna [[Ronesans]] û [[Şoreşa Zanistî]] de rolek sereke lîst û bingeha madî ji bo ekonomiya modern a li ser bingeha zaninê û belavbûna fêrbûnê ji bo girseyan danî.<ref>Rees, Fran. ''[https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC&q=gutenberg+printing+press Johannes Gutenberg: Inventor of the Printing Press] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406001322/https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC&q=gutenberg+printing+press|date=April 6, 2023}}''</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Îcad]] gqhxphiaitryd7ss2glr2dugrlle449 0 330403 2099018 2026-10-16T05:22:50Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099018 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099019 2099018 2026-10-16T05:26:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099019 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[endezyariya elektrîkê]] de, transformator an jî trafo, pêkhateyeke [[Pasîf (elektronîk)|pasîf]] e ku [[Enerjiya elektrîk|enerjiya elektrîkê]] ji çerxeyek elektrîkê vediguhezîne [[Çerxa elektrîk|çerxeyek]] din, an jî gelek çerxeyan. Herikeke guherbar di her bobîna trafoyê de herikîneke manyetîk a guherbar di navika transformatorê de çêdike ku [[Qûweta elektromotîv|qûweteke elektromotîv]] (QEM) a guherbar li ser her bobînên dî ên li dora eynî navikê pêçayî çêdike. Enerjiya elektrîkê dikare di navbera bobînên cuda de bêyî girêdanek metali (guhêzbar) di navbera her du çerxeyan de were veguheztin. [[Qanûna enduksîyonê ya Faraday]] ku di sala 1831ê de hatiye keşifkirin, tesîra voltaja çêkirî di her bobînê de ji ber herikîna manyetîk a guherbar a ku ji hêla bobînê ve hatiye dorpêçkirin vedibêje. ja8434o9911pv4dt0kp52aftn5mz2sq 2099020 2099019 2026-10-16T05:30:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099020 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[endezyariya elektrîkê]] de, transformator an jî trafo, pêkhateyeke [[Pasîf (elektronîk)|pasîf]] e ku [[Enerjiya elektrîk|enerjiya elektrîkê]] ji çerxeyek elektrîkê vediguhezîne [[Çerxa elektrîk|çerxeyek]] din, an jî gelek çerxeyan. Herikeke guherbar di her bobîna trafoyê de herikîneke manyetîk a guherbar di navika transformatorê de çêdike ku [[Qûweta elektromotîv|qûweteke elektromotîv]] (QEM) a guherbar li ser her bobînên dî ên li dora eynî navikê pêçayî çêdike. Enerjiya elektrîkê dikare di navbera bobînên cuda de bêyî girêdanek metali (guhêzbar) di navbera her du çerxeyan de were veguheztin. [[Qanûna enduksîyonê ya Faraday]] ku di sala 1831ê de hatiye keşifkirin, tesîra voltaja çêkirî di her bobînê de ji ber herikîna manyetîk a guherbar a ku ji hêla bobînê ve hatiye dorpêçkirin vedibêje. Transformator ji bo guhertina asta voltaja [[Rewteka pêlpêlokî|RP]] têne bikaranîn, ew transformator ji bo zêdekirin an kêmkirina asta voltaja wekî celebê bilindkirin an jî daketinê têne binavkirin. Transformer dikarin ji bo dabînkirina [[îzolasyona galvanîk]] di navbera çerxeyan de û herwiha ji bo girêdana qonaxên çerxên prosesa sînyalê jî werin bikaranîn. Wexta ku yekê transformatorê a potansiyela sabît di sala 1885ê de hate îcadkirin, transformator ji bo veguhestin, belavkirin û karanîna qûweta elektrîkê ya herika alternatîf giring bûne. Di sepanên qûweta elektronîkî û elektrîkê de curbecur sêwiranên transformator têne dîtin. Mezinahiya transformer ji transformerên [[Frekansa Radyoyê|FRê]] yên ku ji santîmetreyek kubîk kêmtir in bigire heya yekîneyên ku bi sedan ton giran in û ji bo girêdana tora elektrîkê têne bikaranîn diguhere. fca437ocgozahp4xdpjwxt8x49neh8o 2099021 2099020 2026-10-16T05:30:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099021 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[endezyariya elektrîkê]] de, transformator an jî trafo, pêkhateyeke [[Pasîf (elektronîk)|pasîf]] e ku [[Enerjiya elektrîk|enerjiya elektrîkê]] ji çerxeyek elektrîkê vediguhezîne [[Çerxa elektrîk|çerxeyek]] din, an jî gelek çerxeyan. Herikeke guherbar di her bobîna trafoyê de herikîneke manyetîk a guherbar di navika transformatorê de çêdike ku [[Qûweta elektromotîv|qûweteke elektromotîv]] (QEM) a guherbar li ser her bobînên dî ên li dora eynî navikê pêçayî çêdike. Enerjiya elektrîkê dikare di navbera bobînên cuda de bêyî girêdanek metali (guhêzbar) di navbera her du çerxeyan de were veguheztin. [[Qanûna enduksîyonê ya Faraday]] ku di sala 1831ê de hatiye keşifkirin, tesîra voltaja çêkirî di her bobînê de ji ber herikîna manyetîk a guherbar a ku ji hêla bobînê ve hatiye dorpêçkirin vedibêje. Transformator ji bo guhertina asta voltaja [[Rewteka pêlpêlokî|RP]] têne bikaranîn, ew transformator ji bo zêdekirin an kêmkirina asta voltaja wekî celebê bilindkirin an jî daketinê têne binavkirin. Transformer dikarin ji bo dabînkirina [[îzolasyona galvanîk]] di navbera çerxeyan de û herwiha ji bo girêdana qonaxên çerxên prosesa sînyalê jî werin bikaranîn. Wexta ku yekê transformatorê a potansiyela sabît di sala 1885ê de hate îcadkirin, transformator ji bo veguhestin, belavkirin û karanîna qûweta elektrîkê ya herika alternatîf giring bûne. Di sepanên qûweta elektronîkî û elektrîkê de curbecur sêwiranên transformator têne dîtin. Mezinahiya transformer ji transformerên [[Frekansa Radyoyê|FRê]] yên ku ji santîmetreyek kubîk kêmtir in bigire heya yekîneyên ku bi sedan ton giran in û ji bo girêdana tora elektrîkê têne bikaranîn diguhere. == Çavkanî == {{Çavkanî}} i5r0wkeqyw7fugzaxwkuom84ttbv0el 2099022 2099021 2026-10-16T05:31:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099022 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Philips N4422 without background.png|thumb]] Di [[endezyariya elektrîkê]] de, transformator an jî trafo, pêkhateyeke [[Pasîf (elektronîk)|pasîf]] e ku [[Enerjiya elektrîk|enerjiya elektrîkê]] ji çerxeyek elektrîkê vediguhezîne [[Çerxa elektrîk|çerxeyek]] din, an jî gelek çerxeyan. Herikeke guherbar di her bobîna trafoyê de herikîneke manyetîk a guherbar di navika transformatorê de çêdike ku [[Qûweta elektromotîv|qûweteke elektromotîv]] (QEM) a guherbar li ser her bobînên dî ên li dora eynî navikê pêçayî çêdike. Enerjiya elektrîkê dikare di navbera bobînên cuda de bêyî girêdanek metali (guhêzbar) di navbera her du çerxeyan de were veguheztin. [[Qanûna enduksîyonê ya Faraday]] ku di sala 1831ê de hatiye keşifkirin, tesîra voltaja çêkirî di her bobînê de ji ber herikîna manyetîk a guherbar a ku ji hêla bobînê ve hatiye dorpêçkirin vedibêje. Transformator ji bo guhertina asta voltaja [[Rewteka pêlpêlokî|RP]] têne bikaranîn, ew transformator ji bo zêdekirin an kêmkirina asta voltaja wekî celebê bilindkirin an jî daketinê têne binavkirin. Transformer dikarin ji bo dabînkirina [[îzolasyona galvanîk]] di navbera çerxeyan de û herwiha ji bo girêdana qonaxên çerxên prosesa sînyalê jî werin bikaranîn. Wexta ku yekê transformatorê a potansiyela sabît di sala 1885ê de hate îcadkirin, transformator ji bo veguhestin, belavkirin û karanîna qûweta elektrîkê ya herika alternatîf giring bûne. Di sepanên qûweta elektronîkî û elektrîkê de curbecur sêwiranên transformator têne dîtin. Mezinahiya transformer ji transformerên [[Frekansa Radyoyê|FRê]] yên ku ji santîmetreyek kubîk kêmtir in bigire heya yekîneyên ku bi sedan ton giran in û ji bo girêdana tora elektrîkê têne bikaranîn diguhere. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 87uvpqh1mzvuc93geck1m1o4r2z0uvq 2099023 2099022 2026-10-16T05:31:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099023 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Philips N4422 without background.png|thumb|Veguhêzerek bi navika O-yî ku ji du pêçên têlên sifir pêk tê, yên ku li dora navikeke manyetîk hatine pêçan]] Di [[endezyariya elektrîkê]] de, transformator an jî trafo, pêkhateyeke [[Pasîf (elektronîk)|pasîf]] e ku [[Enerjiya elektrîk|enerjiya elektrîkê]] ji çerxeyek elektrîkê vediguhezîne [[Çerxa elektrîk|çerxeyek]] din, an jî gelek çerxeyan. Herikeke guherbar di her bobîna trafoyê de herikîneke manyetîk a guherbar di navika transformatorê de çêdike ku [[Qûweta elektromotîv|qûweteke elektromotîv]] (QEM) a guherbar li ser her bobînên dî ên li dora eynî navikê pêçayî çêdike. Enerjiya elektrîkê dikare di navbera bobînên cuda de bêyî girêdanek metali (guhêzbar) di navbera her du çerxeyan de were veguheztin. [[Qanûna enduksîyonê ya Faraday]] ku di sala 1831ê de hatiye keşifkirin, tesîra voltaja çêkirî di her bobînê de ji ber herikîna manyetîk a guherbar a ku ji hêla bobînê ve hatiye dorpêçkirin vedibêje. Transformator ji bo guhertina asta voltaja [[Rewteka pêlpêlokî|RP]] têne bikaranîn, ew transformator ji bo zêdekirin an kêmkirina asta voltaja wekî celebê bilindkirin an jî daketinê têne binavkirin. Transformer dikarin ji bo dabînkirina [[îzolasyona galvanîk]] di navbera çerxeyan de û herwiha ji bo girêdana qonaxên çerxên prosesa sînyalê jî werin bikaranîn. Wexta ku yekê transformatorê a potansiyela sabît di sala 1885ê de hate îcadkirin, transformator ji bo veguhestin, belavkirin û karanîna qûweta elektrîkê ya herika alternatîf giring bûne. Di sepanên qûweta elektronîkî û elektrîkê de curbecur sêwiranên transformator têne dîtin. Mezinahiya transformer ji transformerên [[Frekansa Radyoyê|FRê]] yên ku ji santîmetreyek kubîk kêmtir in bigire heya yekîneyên ku bi sedan ton giran in û ji bo girêdana tora elektrîkê têne bikaranîn diguhere. == Çavkanî == {{Çavkanî}} iv6spqmh8htqy468e2dy11iuu0990ur 2099024 2099023 2026-10-16T05:32:57Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099024 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Philips N4422 without background.png|thumb|Veguhêzerek bi navika O-yî ku ji du pêçên têlên sifir pêk tê, yên ku li dora navikeke manyetîk hatine pêçan]] Di [[endezyariya elektrîkê]] de, transformator an jî trafo, pêkhateyeke [[Pasîf (elektronîk)|pasîf]] e ku [[Enerjiya elektrîk|enerjiya elektrîkê]] ji çerxeyek elektrîkê vediguhezîne [[Çerxa elektrîk|çerxeyek]] din, an jî gelek çerxeyan. Herikeke guherbar di her bobîna trafoyê de herikîneke manyetîk a guherbar di navika transformatorê de çêdike ku [[Qûweta elektromotîv|qûweteke elektromotîv]] (QEM) a guherbar li ser her bobînên dî ên li dora eynî navikê pêçayî çêdike. Enerjiya elektrîkê dikare di navbera bobînên cuda de bêyî girêdanek metali (guhêzbar) di navbera her du çerxeyan de were veguheztin. [[Qanûna enduksîyonê ya Faraday]] ku di sala 1831ê de hatiye keşifkirin, tesîra voltaja çêkirî di her bobînê de ji ber herikîna manyetîk a guherbar a ku ji hêla bobînê ve hatiye dorpêçkirin vedibêje. Transformator ji bo guhertina asta voltaja [[Rewteka pêlpêlokî|RP]] têne bikaranîn, ew transformator ji bo zêdekirin an kêmkirina asta voltaja wekî celebê bilindkirin an jî daketinê têne binavkirin. Transformer dikarin ji bo dabînkirina [[îzolasyona galvanîk]] di navbera çerxeyan de û herwiha ji bo girêdana qonaxên çerxên prosesa sînyalê jî werin bikaranîn. Wexta ku yekê transformatorê a potansiyela sabît di sala 1885ê de hate îcadkirin, transformator ji bo veguhestin, belavkirin û karanîna qûweta elektrîkê ya herika alternatîf giring bûne.<ref name="Bedell (1942)">{{cite journal |last1=Bedell |first1=Frederick |year=1942 |title=History of A-C wave Form, Its Determination and Standardization |journal=Transactions of the American Institute of Electrical Engineers |volume=61 |issue=12 |page=864 |doi=10.1109/T-AIEE.1942.5058456 |s2cid=51658522}}</ref> Di sepanên qûweta elektronîkî û elektrîkê de curbecur sêwiranên transformator têne dîtin. Mezinahiya transformer ji transformerên [[Frekansa Radyoyê|FRê]] yên ku ji santîmetreyek kubîk kêmtir in bigire heya yekîneyên ku bi sedan ton giran in û ji bo girêdana tora elektrîkê têne bikaranîn diguhere. == Çavkanî == {{Çavkanî}} sg29va5x3oncipjkeuhps6yr3u1n2dv 2099025 2099024 2026-10-16T05:33:44Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Endezyariya elektronîk]] 2099025 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Philips N4422 without background.png|thumb|Veguhêzerek bi navika O-yî ku ji du pêçên têlên sifir pêk tê, yên ku li dora navikeke manyetîk hatine pêçan]] Di [[endezyariya elektrîkê]] de, transformator an jî trafo, pêkhateyeke [[Pasîf (elektronîk)|pasîf]] e ku [[Enerjiya elektrîk|enerjiya elektrîkê]] ji çerxeyek elektrîkê vediguhezîne [[Çerxa elektrîk|çerxeyek]] din, an jî gelek çerxeyan. Herikeke guherbar di her bobîna trafoyê de herikîneke manyetîk a guherbar di navika transformatorê de çêdike ku [[Qûweta elektromotîv|qûweteke elektromotîv]] (QEM) a guherbar li ser her bobînên dî ên li dora eynî navikê pêçayî çêdike. Enerjiya elektrîkê dikare di navbera bobînên cuda de bêyî girêdanek metali (guhêzbar) di navbera her du çerxeyan de were veguheztin. [[Qanûna enduksîyonê ya Faraday]] ku di sala 1831ê de hatiye keşifkirin, tesîra voltaja çêkirî di her bobînê de ji ber herikîna manyetîk a guherbar a ku ji hêla bobînê ve hatiye dorpêçkirin vedibêje. Transformator ji bo guhertina asta voltaja [[Rewteka pêlpêlokî|RP]] têne bikaranîn, ew transformator ji bo zêdekirin an kêmkirina asta voltaja wekî celebê bilindkirin an jî daketinê têne binavkirin. Transformer dikarin ji bo dabînkirina [[îzolasyona galvanîk]] di navbera çerxeyan de û herwiha ji bo girêdana qonaxên çerxên prosesa sînyalê jî werin bikaranîn. Wexta ku yekê transformatorê a potansiyela sabît di sala 1885ê de hate îcadkirin, transformator ji bo veguhestin, belavkirin û karanîna qûweta elektrîkê ya herika alternatîf giring bûne.<ref name="Bedell (1942)">{{cite journal |last1=Bedell |first1=Frederick |year=1942 |title=History of A-C wave Form, Its Determination and Standardization |journal=Transactions of the American Institute of Electrical Engineers |volume=61 |issue=12 |page=864 |doi=10.1109/T-AIEE.1942.5058456 |s2cid=51658522}}</ref> Di sepanên qûweta elektronîkî û elektrîkê de curbecur sêwiranên transformator têne dîtin. Mezinahiya transformer ji transformerên [[Frekansa Radyoyê|FRê]] yên ku ji santîmetreyek kubîk kêmtir in bigire heya yekîneyên ku bi sedan ton giran in û ji bo girêdana tora elektrîkê têne bikaranîn diguhere. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Endezyariya elektronîk]] bumi3mgqeosnk6mzi11yqjnynfo4e4m 2099026 2099025 2026-10-16T05:34:09Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Endezyariya elektrîkê]] 2099026 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Philips N4422 without background.png|thumb|Veguhêzerek bi navika O-yî ku ji du pêçên têlên sifir pêk tê, yên ku li dora navikeke manyetîk hatine pêçan]] Di [[endezyariya elektrîkê]] de, transformator an jî trafo, pêkhateyeke [[Pasîf (elektronîk)|pasîf]] e ku [[Enerjiya elektrîk|enerjiya elektrîkê]] ji çerxeyek elektrîkê vediguhezîne [[Çerxa elektrîk|çerxeyek]] din, an jî gelek çerxeyan. Herikeke guherbar di her bobîna trafoyê de herikîneke manyetîk a guherbar di navika transformatorê de çêdike ku [[Qûweta elektromotîv|qûweteke elektromotîv]] (QEM) a guherbar li ser her bobînên dî ên li dora eynî navikê pêçayî çêdike. Enerjiya elektrîkê dikare di navbera bobînên cuda de bêyî girêdanek metali (guhêzbar) di navbera her du çerxeyan de were veguheztin. [[Qanûna enduksîyonê ya Faraday]] ku di sala 1831ê de hatiye keşifkirin, tesîra voltaja çêkirî di her bobînê de ji ber herikîna manyetîk a guherbar a ku ji hêla bobînê ve hatiye dorpêçkirin vedibêje. Transformator ji bo guhertina asta voltaja [[Rewteka pêlpêlokî|RP]] têne bikaranîn, ew transformator ji bo zêdekirin an kêmkirina asta voltaja wekî celebê bilindkirin an jî daketinê têne binavkirin. Transformer dikarin ji bo dabînkirina [[îzolasyona galvanîk]] di navbera çerxeyan de û herwiha ji bo girêdana qonaxên çerxên prosesa sînyalê jî werin bikaranîn. Wexta ku yekê transformatorê a potansiyela sabît di sala 1885ê de hate îcadkirin, transformator ji bo veguhestin, belavkirin û karanîna qûweta elektrîkê ya herika alternatîf giring bûne.<ref name="Bedell (1942)">{{cite journal |last1=Bedell |first1=Frederick |year=1942 |title=History of A-C wave Form, Its Determination and Standardization |journal=Transactions of the American Institute of Electrical Engineers |volume=61 |issue=12 |page=864 |doi=10.1109/T-AIEE.1942.5058456 |s2cid=51658522}}</ref> Di sepanên qûweta elektronîkî û elektrîkê de curbecur sêwiranên transformator têne dîtin. Mezinahiya transformer ji transformerên [[Frekansa Radyoyê|FRê]] yên ku ji santîmetreyek kubîk kêmtir in bigire heya yekîneyên ku bi sedan ton giran in û ji bo girêdana tora elektrîkê têne bikaranîn diguhere. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Endezyariya elektronîk]] [[Kategorî:Endezyariya elektrîkê]] 5stuue06o5av2r7885hj6iminbxcdzo 2099027 2099026 2026-10-16T05:34:24Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099027 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Philips N4422 without background.png|thumb|Veguhêzerek bi navika O-yî ku ji du pêçên têlên sifir pêk tê, yên ku li dora navikeke manyetîk hatine pêçan]] Di [[endezyariya elektrîkê]] de, '''transformator''' an jî '''trafo''', pêkhateyeke [[Pasîf (elektronîk)|pasîf]] e ku [[Enerjiya elektrîk|enerjiya elektrîkê]] ji çerxeyek elektrîkê vediguhezîne [[Çerxa elektrîk|çerxeyek]] din, an jî gelek çerxeyan. Herikeke guherbar di her bobîna trafoyê de herikîneke manyetîk a guherbar di navika transformatorê de çêdike ku [[Qûweta elektromotîv|qûweteke elektromotîv]] (QEM) a guherbar li ser her bobînên dî ên li dora eynî navikê pêçayî çêdike. Enerjiya elektrîkê dikare di navbera bobînên cuda de bêyî girêdanek metali (guhêzbar) di navbera her du çerxeyan de were veguheztin. [[Qanûna enduksîyonê ya Faraday]] ku di sala 1831ê de hatiye keşifkirin, tesîra voltaja çêkirî di her bobînê de ji ber herikîna manyetîk a guherbar a ku ji hêla bobînê ve hatiye dorpêçkirin vedibêje. Transformator ji bo guhertina asta voltaja [[Rewteka pêlpêlokî|RP]] têne bikaranîn, ew transformator ji bo zêdekirin an kêmkirina asta voltaja wekî celebê bilindkirin an jî daketinê têne binavkirin. Transformer dikarin ji bo dabînkirina [[îzolasyona galvanîk]] di navbera çerxeyan de û herwiha ji bo girêdana qonaxên çerxên prosesa sînyalê jî werin bikaranîn. Wexta ku yekê transformatorê a potansiyela sabît di sala 1885ê de hate îcadkirin, transformator ji bo veguhestin, belavkirin û karanîna qûweta elektrîkê ya herika alternatîf giring bûne.<ref name="Bedell (1942)">{{cite journal |last1=Bedell |first1=Frederick |year=1942 |title=History of A-C wave Form, Its Determination and Standardization |journal=Transactions of the American Institute of Electrical Engineers |volume=61 |issue=12 |page=864 |doi=10.1109/T-AIEE.1942.5058456 |s2cid=51658522}}</ref> Di sepanên qûweta elektronîkî û elektrîkê de curbecur sêwiranên transformator têne dîtin. Mezinahiya transformer ji transformerên [[Frekansa Radyoyê|FRê]] yên ku ji santîmetreyek kubîk kêmtir in bigire heya yekîneyên ku bi sedan ton giran in û ji bo girêdana tora elektrîkê têne bikaranîn diguhere. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Endezyariya elektronîk]] [[Kategorî:Endezyariya elektrîkê]] sytu1ttwfh74fxlvfwvl42yxuzx6yjh 0 330404 2099029 2026-10-16T05:35:55Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099029 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099030 2099029 2026-10-16T05:38:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099030 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Teknolojiya agahiyê (TA) lêkolîn an bikaranîna [[Komputer|komputuran]], sîstemên telekomunîkasyonê û amûrên din e ji bo afirandin, prosekirin, hilanîn, bidestxistin û veguhestina [[Agahî|agahiyê]]. Her çend ew konsept bi gelemperî ji bo behskirina komputer û [[Tor (komputer)|torên komputeran]] tê bikaranîn jî, ew teknolojiyên din ên belavkirina agahdariyê, wekî [[televîzyon]] û [[Telefon|telefonan]] jî dihewîne. Teknolojiya agahiyê, serîlêdaneke [[Kompûternasî|zanista komputurê]] û [[Endezyariya komputerê|endezyariya komputurê]] ye. b0zu3jl6aukkr3oyjfijrn515hks5a0 2099032 2099030 2026-10-16T06:41:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099032 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Teknolojiya agahiyê (TA) lêkolîn an bikaranîna [[Komputer|komputuran]], sîstemên telekomunîkasyonê û amûrên din e ji bo afirandin, prosekirin, hilanîn, bidestxistin û veguhestina [[Agahî|agahiyê]]. Her çend ew konsept bi gelemperî ji bo behskirina komputer û [[Tor (komputer)|torên komputeran]] tê bikaranîn jî, ew teknolojiyên din ên belavkirina agahdariyê, wekî [[televîzyon]] û [[Telefon|telefonan]] jî dihewîne. Teknolojiya agahiyê, serîlêdaneke [[Kompûternasî|zanista komputurê]] û [[Endezyariya komputerê|endezyariya komputurê]] ye. Sîstemeke teknolojiya agahiyê (sîstema TA) bi gelemperî [[Sîstema agahiyê|sîstemeke agahiyê]], [[Sîstema komûnîkasiyon|sîstemeke komûnîkasiyonê]], an jî bi [[Komputer|sîstemeke komputurê]] re, tevî hemû [[hişkalav]], [[nermalav]] û [[Cîhaza perîfîk|cihazên periferîk]] ku ji hêla komeke sinorkirî ya bikarhênerên TAê ve tê şuxilandin, û projeyek TAê bi gelemperî behsa şuxilandin û bicihkirina sîstemeke TA dike. Sîstemên TA di hêsankirina rêveberiya daneyên bi tesîr, baştirkirina torên komûnîkasyonê û piştgiriya prosesên rêxistinî de roleke giring dilîzin. Projeyên TAê yên serkeftî ji bo misogerkirina fonksiyona çêtir û lihevhatina bi armancên rêxistinî re plansaziyeke baldar û lênêrîna berdewam hewce dikin. ghq20yq16xhc5q797unlpx31nwm5qhk 2099033 2099032 2026-10-16T06:44:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099033 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Teknolojiya agahiyê (TA) lêkolîn an bikaranîna [[Komputer|komputuran]], sîstemên telekomunîkasyonê û amûrên din e ji bo afirandin, prosekirin, hilanîn, bidestxistin û veguhestina [[Agahî|agahiyê]]. Her çend ew konsept bi gelemperî ji bo behskirina komputer û [[Tor (komputer)|torên komputeran]] tê bikaranîn jî, ew teknolojiyên din ên belavkirina agahdariyê, wekî [[televîzyon]] û [[Telefon|telefonan]] jî dihewîne. Teknolojiya agahiyê, serîlêdaneke [[Kompûternasî|zanista komputurê]] û [[Endezyariya komputerê|endezyariya komputurê]] ye. Sîstemeke teknolojiya agahiyê (sîstema TA) bi gelemperî [[Sîstema agahiyê|sîstemeke agahiyê]], [[Sîstema komûnîkasiyon|sîstemeke komûnîkasiyonê]], an jî bi [[Komputer|sîstemeke komputurê]] re, tevî hemû [[hişkalav]], [[nermalav]] û [[Cîhaza perîfîk|cihazên periferîk]] ku ji hêla komeke sinorkirî ya bikarhênerên TAê ve tê şuxilandin, û projeyek TAê bi gelemperî behsa şuxilandin û bicihkirina sîstemeke TA dike. Sîstemên TA di hêsankirina rêveberiya daneyên bi tesîr, baştirkirina torên komûnîkasyonê û piştgiriya prosesên rêxistinî de roleke giring dilîzin. Projeyên TAê yên serkeftî ji bo misogerkirina fonksiyona çêtir û lihevhatina bi armancên rêxistinî re plansaziyeke baldar û lênêrîna berdewam hewce dikin. Her çend însan ji wexta pêşxistina sîstemên nivîsê yên herî pêşîn ve agahdariyê hildigirin, vedigerînin, manîpule kirin, analîz kirin û komûnîkasyon jî, kelîma teknolojiya agahiyê di maneya modern de cara yekê di gotarek sala 1958an de ku di ''[[Harvard Business Review]]'' de hatiye weşandin, derket holê; nivîskar [[Harold J. Leavitt]] û Thomas L. Whisler şirovê kirin ku "teknolojiya nû hîn navekî yekane û yê damezrandî tune. Em ê jê re teknolojiya agahiyê (TA) bibêjin." Terîfeya wan ji sê kategoriyan pêk tê: teknîkên ji bo prosesê, sepandina metodên statîstîkî û matematîkî li ser biryardanê, û sîmulasiyona ramana asta bilind bi rêya programên komputurê. 1i6qsm9j5c06j2i224oxj064d7ldc13 2099034 2099033 2026-10-16T06:44:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099034 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Teknolojiya agahiyê (TA) lêkolîn an bikaranîna [[Komputer|komputuran]], sîstemên telekomunîkasyonê û amûrên din e ji bo afirandin, prosekirin, hilanîn, bidestxistin û veguhestina [[Agahî|agahiyê]]. Her çend ew konsept bi gelemperî ji bo behskirina komputer û [[Tor (komputer)|torên komputeran]] tê bikaranîn jî, ew teknolojiyên din ên belavkirina agahdariyê, wekî [[televîzyon]] û [[Telefon|telefonan]] jî dihewîne. Teknolojiya agahiyê, serîlêdaneke [[Kompûternasî|zanista komputurê]] û [[Endezyariya komputerê|endezyariya komputurê]] ye. Sîstemeke teknolojiya agahiyê (sîstema TA) bi gelemperî [[Sîstema agahiyê|sîstemeke agahiyê]], [[Sîstema komûnîkasiyon|sîstemeke komûnîkasiyonê]], an jî bi [[Komputer|sîstemeke komputurê]] re, tevî hemû [[hişkalav]], [[nermalav]] û [[Cîhaza perîfîk|cihazên periferîk]] ku ji hêla komeke sinorkirî ya bikarhênerên TAê ve tê şuxilandin, û projeyek TAê bi gelemperî behsa şuxilandin û bicihkirina sîstemeke TA dike. Sîstemên TA di hêsankirina rêveberiya daneyên bi tesîr, baştirkirina torên komûnîkasyonê û piştgiriya prosesên rêxistinî de roleke giring dilîzin. Projeyên TAê yên serkeftî ji bo misogerkirina fonksiyona çêtir û lihevhatina bi armancên rêxistinî re plansaziyeke baldar û lênêrîna berdewam hewce dikin. Her çend însan ji wexta pêşxistina sîstemên nivîsê yên herî pêşîn ve agahdariyê hildigirin, vedigerînin, manîpule kirin, analîz kirin û komûnîkasyon jî, kelîma teknolojiya agahiyê di maneya modern de cara yekê di gotarek sala 1958an de ku di ''[[Harvard Business Review]]'' de hatiye weşandin, derket holê; nivîskar [[Harold J. Leavitt]] û Thomas L. Whisler şirovê kirin ku "teknolojiya nû hîn navekî yekane û yê damezrandî tune. Em ê jê re teknolojiya agahiyê (TA) bibêjin." Terîfeya wan ji sê kategoriyan pêk tê: teknîkên ji bo prosesê, sepandina metodên statîstîkî û matematîkî li ser biryardanê, û sîmulasiyona ramana asta bilind bi rêya programên komputurê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} jg0ursoki7j0oi9fdw41eek16lno3mh 2099035 2099034 2026-10-16T06:48:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099035 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Teknolojiya agahiyê (TA) lêkolîn an bikaranîna [[Komputer|komputuran]], sîstemên telekomunîkasyonê û amûrên din e ji bo afirandin, prosekirin, hilanîn, bidestxistin û veguhestina [[Agahî|agahiyê]].<ref>{{cite web |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100003879 |title=Information Technology – Oxford Reference |website=Oxford Reference |publisher=Oxford University Press}}</ref> Her çend ew konsept bi gelemperî ji bo behskirina komputer û [[Tor (komputer)|torên komputeran]] tê bikaranîn jî, ew teknolojiyên din ên belavkirina agahdariyê, wekî [[televîzyon]] û [[Telefon|telefonan]] jî dihewîne. Teknolojiya agahiyê, serîlêdaneke [[Kompûternasî|zanista komputurê]] û [[Endezyariya komputerê|endezyariya komputurê]] ye.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Fanlin |last2=Lv |first2=Jianing |last3=Zhao |first3=Xiaoyang |year=2022 |title=How do information strategy and information technology governance influence firm performance? |journal=Frontiers in Psychology |volume=13 |doi=10.3389/fpsyg.2022.1023697 |pmc=9792777 |pmid=36582310 |doi-access=free |article-number=1023697}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.apu.apus.edu/area-of-study/information-technology/resources/what-can-you-do-with-an-information-technology-degree-guide/ |title=What Can You Do With an Information Technology Degree? |website=American Public University |access-date=2026-04-12}}</ref> Sîstemeke teknolojiya agahiyê (sîstema TA) bi gelemperî [[Sîstema agahiyê|sîstemeke agahiyê]], [[Sîstema komûnîkasiyon|sîstemeke komûnîkasiyonê]], an jî bi [[Komputer|sîstemeke komputurê]] re, tevî hemû [[hişkalav]], [[nermalav]] û [[Cîhaza perîfîk|cihazên periferîk]] ku ji hêla komeke sinorkirî ya bikarhênerên TAê ve tê şuxilandin, û projeyek TAê bi gelemperî behsa şuxilandin û bicihkirina sîstemeke TA dike.<ref>Forbes Technology Council, [https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2020/09/10/16-key-steps-to-successful-it-project-management/?sh=502aefc07865 16 Key Steps To Successful IT Project Management], published 10 September 2020, accessed 23 June 2023</ref> Sîstemên TA di hêsankirina rêveberiya daneyên bi tesîr, baştirkirina torên komûnîkasyonê<ref>{{cite journal |last=Li |first=Chan |last2=Peters |first2=Gary F. |last3=Richardson |first3=Vernon J. |last4=Watson |first4=Marcia Weidenmier |year=2012 |title=The Consequences of Information Technology Control Weaknesses on Management Information Systems: The Case of Sarbanes-oxley Internal Control Reports |journal=MIS Quarterly |volume=36 |issue=1}}</ref> û piştgiriya prosesên rêxistinî de roleke giring dilîzin. Projeyên TAê yên serkeftî ji bo misogerkirina fonksiyona çêtir û lihevhatina bi armancên rêxistinî re plansaziyeke baldar û lênêrîna berdewam hewce dikin.<ref>{{Cite journal |last=Hindarto |first=Djarot |date=2023-08-30 |title=The Management of Projects is Improved Through Enterprise Architecture on Project Management Application Systems |url=https://journal.lembagakita.org/index.php/ijsecs/article/view/1512 |journal=International Journal Software Engineering and Computer Science |volume=3 |issue=2 |pages=151–161 |doi=10.35870/ijsecs.v3i2.1512 |issn=2776-3242 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ilham |last2=Eliyana |last3=Agustina |year=2021 |title=A Systematic Literature Review Information Technology Capital and Performance |journal=Library Philosophy and Practice}}</ref> Her çend însan ji wexta pêşxistina sîstemên nivîsê yên herî pêşîn ve agahdariyê hildigirin, vedigerînin, manîpule kirin, analîz kirin û komûnîkasyon jî,<ref name="Butler">{{citation |last=Butler |first=Jeremy G. |title=A History of Information Technology and Systems |url=http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |access-date=2 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805042711/http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |archive-date=5 August 2012 |url-status=dead |publisher=University of Arizona}}</ref> kelîma teknolojiya agahiyê di maneya modern de cara yekê di gotarek sala 1958an de ku di ''[[Harvard Business Review]]'' de hatiye weşandin, derket holê; nivîskar [[Harold J. Leavitt]] û Thomas L. Whisler şirovê kirin ku "teknolojiya nû hîn navekî yekane û yê damezrandî tune. Em ê jê re teknolojiya agahiyê (TA) bibêjin."<ref name="LeavittWhisler">{{citation |last1=Leavitt |first1=Harold J. |title=Management in the 1980s |journal=Harvard Business Review |volume=11 |year=1958 |url=http://hbr.org/1958/11/management-in-the-1980s |last2=Whisler |first2=Thomas L.}}.</ref> Terîfeya wan ji sê kategoriyan pêk tê: teknîkên ji bo prosesê, sepandina metodên statîstîkî û matematîkî li ser biryardanê, û sîmulasiyona ramana asta bilind bi rêya programên komputurê.<ref name="LeavittWhisler" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} k56v0v6rblv464vu25ppey2e2c6grb0 2099036 2099035 2026-10-16T06:48:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099036 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:CSIRO ScienceImage 8130 The computer lab on RV Southern Surveyor.jpg|thumb]] Teknolojiya agahiyê (TA) lêkolîn an bikaranîna [[Komputer|komputuran]], sîstemên telekomunîkasyonê û amûrên din e ji bo afirandin, prosekirin, hilanîn, bidestxistin û veguhestina [[Agahî|agahiyê]].<ref>{{cite web |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100003879 |title=Information Technology – Oxford Reference |website=Oxford Reference |publisher=Oxford University Press}}</ref> Her çend ew konsept bi gelemperî ji bo behskirina komputer û [[Tor (komputer)|torên komputeran]] tê bikaranîn jî, ew teknolojiyên din ên belavkirina agahdariyê, wekî [[televîzyon]] û [[Telefon|telefonan]] jî dihewîne. Teknolojiya agahiyê, serîlêdaneke [[Kompûternasî|zanista komputurê]] û [[Endezyariya komputerê|endezyariya komputurê]] ye.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Fanlin |last2=Lv |first2=Jianing |last3=Zhao |first3=Xiaoyang |year=2022 |title=How do information strategy and information technology governance influence firm performance? |journal=Frontiers in Psychology |volume=13 |doi=10.3389/fpsyg.2022.1023697 |pmc=9792777 |pmid=36582310 |doi-access=free |article-number=1023697}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.apu.apus.edu/area-of-study/information-technology/resources/what-can-you-do-with-an-information-technology-degree-guide/ |title=What Can You Do With an Information Technology Degree? |website=American Public University |access-date=2026-04-12}}</ref> Sîstemeke teknolojiya agahiyê (sîstema TA) bi gelemperî [[Sîstema agahiyê|sîstemeke agahiyê]], [[Sîstema komûnîkasiyon|sîstemeke komûnîkasiyonê]], an jî bi [[Komputer|sîstemeke komputurê]] re, tevî hemû [[hişkalav]], [[nermalav]] û [[Cîhaza perîfîk|cihazên periferîk]] ku ji hêla komeke sinorkirî ya bikarhênerên TAê ve tê şuxilandin, û projeyek TAê bi gelemperî behsa şuxilandin û bicihkirina sîstemeke TA dike.<ref>Forbes Technology Council, [https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2020/09/10/16-key-steps-to-successful-it-project-management/?sh=502aefc07865 16 Key Steps To Successful IT Project Management], published 10 September 2020, accessed 23 June 2023</ref> Sîstemên TA di hêsankirina rêveberiya daneyên bi tesîr, baştirkirina torên komûnîkasyonê<ref>{{cite journal |last=Li |first=Chan |last2=Peters |first2=Gary F. |last3=Richardson |first3=Vernon J. |last4=Watson |first4=Marcia Weidenmier |year=2012 |title=The Consequences of Information Technology Control Weaknesses on Management Information Systems: The Case of Sarbanes-oxley Internal Control Reports |journal=MIS Quarterly |volume=36 |issue=1}}</ref> û piştgiriya prosesên rêxistinî de roleke giring dilîzin. Projeyên TAê yên serkeftî ji bo misogerkirina fonksiyona çêtir û lihevhatina bi armancên rêxistinî re plansaziyeke baldar û lênêrîna berdewam hewce dikin.<ref>{{Cite journal |last=Hindarto |first=Djarot |date=2023-08-30 |title=The Management of Projects is Improved Through Enterprise Architecture on Project Management Application Systems |url=https://journal.lembagakita.org/index.php/ijsecs/article/view/1512 |journal=International Journal Software Engineering and Computer Science |volume=3 |issue=2 |pages=151–161 |doi=10.35870/ijsecs.v3i2.1512 |issn=2776-3242 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ilham |last2=Eliyana |last3=Agustina |year=2021 |title=A Systematic Literature Review Information Technology Capital and Performance |journal=Library Philosophy and Practice}}</ref> Her çend însan ji wexta pêşxistina sîstemên nivîsê yên herî pêşîn ve agahdariyê hildigirin, vedigerînin, manîpule kirin, analîz kirin û komûnîkasyon jî,<ref name="Butler">{{citation |last=Butler |first=Jeremy G. |title=A History of Information Technology and Systems |url=http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |access-date=2 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805042711/http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |archive-date=5 August 2012 |url-status=dead |publisher=University of Arizona}}</ref> kelîma teknolojiya agahiyê di maneya modern de cara yekê di gotarek sala 1958an de ku di ''[[Harvard Business Review]]'' de hatiye weşandin, derket holê; nivîskar [[Harold J. Leavitt]] û Thomas L. Whisler şirovê kirin ku "teknolojiya nû hîn navekî yekane û yê damezrandî tune. Em ê jê re teknolojiya agahiyê (TA) bibêjin."<ref name="LeavittWhisler">{{citation |last1=Leavitt |first1=Harold J. |title=Management in the 1980s |journal=Harvard Business Review |volume=11 |year=1958 |url=http://hbr.org/1958/11/management-in-the-1980s |last2=Whisler |first2=Thomas L.}}.</ref> Terîfeya wan ji sê kategoriyan pêk tê: teknîkên ji bo prosesê, sepandina metodên statîstîkî û matematîkî li ser biryardanê, û sîmulasiyona ramana asta bilind bi rêya programên komputurê.<ref name="LeavittWhisler" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2dmpg5td2mq0vc4txxx0piu59rpu4mb 2099037 2099036 2026-10-16T06:49:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099037 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:CSIRO ScienceImage 8130 The computer lab on RV Southern Surveyor.jpg|thumb|Laborê komputurê ku li ser teknolojiyên agahiyê dihewîne.]] Teknolojiya agahiyê (TA) lêkolîn an bikaranîna [[Komputer|komputuran]], sîstemên telekomunîkasyonê û amûrên din e ji bo afirandin, prosekirin, hilanîn, bidestxistin û veguhestina [[Agahî|agahiyê]].<ref>{{cite web |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100003879 |title=Information Technology – Oxford Reference |website=Oxford Reference |publisher=Oxford University Press}}</ref> Her çend ew konsept bi gelemperî ji bo behskirina komputer û [[Tor (komputer)|torên komputeran]] tê bikaranîn jî, ew teknolojiyên din ên belavkirina agahdariyê, wekî [[televîzyon]] û [[Telefon|telefonan]] jî dihewîne. Teknolojiya agahiyê, serîlêdaneke [[Kompûternasî|zanista komputurê]] û [[Endezyariya komputerê|endezyariya komputurê]] ye.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Fanlin |last2=Lv |first2=Jianing |last3=Zhao |first3=Xiaoyang |year=2022 |title=How do information strategy and information technology governance influence firm performance? |journal=Frontiers in Psychology |volume=13 |doi=10.3389/fpsyg.2022.1023697 |pmc=9792777 |pmid=36582310 |doi-access=free |article-number=1023697}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.apu.apus.edu/area-of-study/information-technology/resources/what-can-you-do-with-an-information-technology-degree-guide/ |title=What Can You Do With an Information Technology Degree? |website=American Public University |access-date=2026-04-12}}</ref> Sîstemeke teknolojiya agahiyê (sîstema TA) bi gelemperî [[Sîstema agahiyê|sîstemeke agahiyê]], [[Sîstema komûnîkasiyon|sîstemeke komûnîkasiyonê]], an jî bi [[Komputer|sîstemeke komputurê]] re, tevî hemû [[hişkalav]], [[nermalav]] û [[Cîhaza perîfîk|cihazên periferîk]] ku ji hêla komeke sinorkirî ya bikarhênerên TAê ve tê şuxilandin, û projeyek TAê bi gelemperî behsa şuxilandin û bicihkirina sîstemeke TA dike.<ref>Forbes Technology Council, [https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2020/09/10/16-key-steps-to-successful-it-project-management/?sh=502aefc07865 16 Key Steps To Successful IT Project Management], published 10 September 2020, accessed 23 June 2023</ref> Sîstemên TA di hêsankirina rêveberiya daneyên bi tesîr, baştirkirina torên komûnîkasyonê<ref>{{cite journal |last=Li |first=Chan |last2=Peters |first2=Gary F. |last3=Richardson |first3=Vernon J. |last4=Watson |first4=Marcia Weidenmier |year=2012 |title=The Consequences of Information Technology Control Weaknesses on Management Information Systems: The Case of Sarbanes-oxley Internal Control Reports |journal=MIS Quarterly |volume=36 |issue=1}}</ref> û piştgiriya prosesên rêxistinî de roleke giring dilîzin. Projeyên TAê yên serkeftî ji bo misogerkirina fonksiyona çêtir û lihevhatina bi armancên rêxistinî re plansaziyeke baldar û lênêrîna berdewam hewce dikin.<ref>{{Cite journal |last=Hindarto |first=Djarot |date=2023-08-30 |title=The Management of Projects is Improved Through Enterprise Architecture on Project Management Application Systems |url=https://journal.lembagakita.org/index.php/ijsecs/article/view/1512 |journal=International Journal Software Engineering and Computer Science |volume=3 |issue=2 |pages=151–161 |doi=10.35870/ijsecs.v3i2.1512 |issn=2776-3242 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ilham |last2=Eliyana |last3=Agustina |year=2021 |title=A Systematic Literature Review Information Technology Capital and Performance |journal=Library Philosophy and Practice}}</ref> Her çend însan ji wexta pêşxistina sîstemên nivîsê yên herî pêşîn ve agahdariyê hildigirin, vedigerînin, manîpule kirin, analîz kirin û komûnîkasyon jî,<ref name="Butler">{{citation |last=Butler |first=Jeremy G. |title=A History of Information Technology and Systems |url=http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |access-date=2 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805042711/http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |archive-date=5 August 2012 |url-status=dead |publisher=University of Arizona}}</ref> kelîma teknolojiya agahiyê di maneya modern de cara yekê di gotarek sala 1958an de ku di ''[[Harvard Business Review]]'' de hatiye weşandin, derket holê; nivîskar [[Harold J. Leavitt]] û Thomas L. Whisler şirovê kirin ku "teknolojiya nû hîn navekî yekane û yê damezrandî tune. Em ê jê re teknolojiya agahiyê (TA) bibêjin."<ref name="LeavittWhisler">{{citation |last1=Leavitt |first1=Harold J. |title=Management in the 1980s |journal=Harvard Business Review |volume=11 |year=1958 |url=http://hbr.org/1958/11/management-in-the-1980s |last2=Whisler |first2=Thomas L.}}.</ref> Terîfeya wan ji sê kategoriyan pêk tê: teknîkên ji bo prosesê, sepandina metodên statîstîkî û matematîkî li ser biryardanê, û sîmulasiyona ramana asta bilind bi rêya programên komputurê.<ref name="LeavittWhisler" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} jnsj8yhktowjvun0inf41v0dzuiir3z 2099038 2099037 2026-10-16T06:49:41Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kompûternasî]] 2099038 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:CSIRO ScienceImage 8130 The computer lab on RV Southern Surveyor.jpg|thumb|Laborê komputurê ku li ser teknolojiyên agahiyê dihewîne.]] Teknolojiya agahiyê (TA) lêkolîn an bikaranîna [[Komputer|komputuran]], sîstemên telekomunîkasyonê û amûrên din e ji bo afirandin, prosekirin, hilanîn, bidestxistin û veguhestina [[Agahî|agahiyê]].<ref>{{cite web |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100003879 |title=Information Technology – Oxford Reference |website=Oxford Reference |publisher=Oxford University Press}}</ref> Her çend ew konsept bi gelemperî ji bo behskirina komputer û [[Tor (komputer)|torên komputeran]] tê bikaranîn jî, ew teknolojiyên din ên belavkirina agahdariyê, wekî [[televîzyon]] û [[Telefon|telefonan]] jî dihewîne. Teknolojiya agahiyê, serîlêdaneke [[Kompûternasî|zanista komputurê]] û [[Endezyariya komputerê|endezyariya komputurê]] ye.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Fanlin |last2=Lv |first2=Jianing |last3=Zhao |first3=Xiaoyang |year=2022 |title=How do information strategy and information technology governance influence firm performance? |journal=Frontiers in Psychology |volume=13 |doi=10.3389/fpsyg.2022.1023697 |pmc=9792777 |pmid=36582310 |doi-access=free |article-number=1023697}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.apu.apus.edu/area-of-study/information-technology/resources/what-can-you-do-with-an-information-technology-degree-guide/ |title=What Can You Do With an Information Technology Degree? |website=American Public University |access-date=2026-04-12}}</ref> Sîstemeke teknolojiya agahiyê (sîstema TA) bi gelemperî [[Sîstema agahiyê|sîstemeke agahiyê]], [[Sîstema komûnîkasiyon|sîstemeke komûnîkasiyonê]], an jî bi [[Komputer|sîstemeke komputurê]] re, tevî hemû [[hişkalav]], [[nermalav]] û [[Cîhaza perîfîk|cihazên periferîk]] ku ji hêla komeke sinorkirî ya bikarhênerên TAê ve tê şuxilandin, û projeyek TAê bi gelemperî behsa şuxilandin û bicihkirina sîstemeke TA dike.<ref>Forbes Technology Council, [https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2020/09/10/16-key-steps-to-successful-it-project-management/?sh=502aefc07865 16 Key Steps To Successful IT Project Management], published 10 September 2020, accessed 23 June 2023</ref> Sîstemên TA di hêsankirina rêveberiya daneyên bi tesîr, baştirkirina torên komûnîkasyonê<ref>{{cite journal |last=Li |first=Chan |last2=Peters |first2=Gary F. |last3=Richardson |first3=Vernon J. |last4=Watson |first4=Marcia Weidenmier |year=2012 |title=The Consequences of Information Technology Control Weaknesses on Management Information Systems: The Case of Sarbanes-oxley Internal Control Reports |journal=MIS Quarterly |volume=36 |issue=1}}</ref> û piştgiriya prosesên rêxistinî de roleke giring dilîzin. Projeyên TAê yên serkeftî ji bo misogerkirina fonksiyona çêtir û lihevhatina bi armancên rêxistinî re plansaziyeke baldar û lênêrîna berdewam hewce dikin.<ref>{{Cite journal |last=Hindarto |first=Djarot |date=2023-08-30 |title=The Management of Projects is Improved Through Enterprise Architecture on Project Management Application Systems |url=https://journal.lembagakita.org/index.php/ijsecs/article/view/1512 |journal=International Journal Software Engineering and Computer Science |volume=3 |issue=2 |pages=151–161 |doi=10.35870/ijsecs.v3i2.1512 |issn=2776-3242 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ilham |last2=Eliyana |last3=Agustina |year=2021 |title=A Systematic Literature Review Information Technology Capital and Performance |journal=Library Philosophy and Practice}}</ref> Her çend însan ji wexta pêşxistina sîstemên nivîsê yên herî pêşîn ve agahdariyê hildigirin, vedigerînin, manîpule kirin, analîz kirin û komûnîkasyon jî,<ref name="Butler">{{citation |last=Butler |first=Jeremy G. |title=A History of Information Technology and Systems |url=http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |access-date=2 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805042711/http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |archive-date=5 August 2012 |url-status=dead |publisher=University of Arizona}}</ref> kelîma teknolojiya agahiyê di maneya modern de cara yekê di gotarek sala 1958an de ku di ''[[Harvard Business Review]]'' de hatiye weşandin, derket holê; nivîskar [[Harold J. Leavitt]] û Thomas L. Whisler şirovê kirin ku "teknolojiya nû hîn navekî yekane û yê damezrandî tune. Em ê jê re teknolojiya agahiyê (TA) bibêjin."<ref name="LeavittWhisler">{{citation |last1=Leavitt |first1=Harold J. |title=Management in the 1980s |journal=Harvard Business Review |volume=11 |year=1958 |url=http://hbr.org/1958/11/management-in-the-1980s |last2=Whisler |first2=Thomas L.}}.</ref> Terîfeya wan ji sê kategoriyan pêk tê: teknîkên ji bo prosesê, sepandina metodên statîstîkî û matematîkî li ser biryardanê, û sîmulasiyona ramana asta bilind bi rêya programên komputurê.<ref name="LeavittWhisler" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kompûternasî]] hjykty5yz8t0dzyoccm74r872kkxxlj 2099039 2099038 2026-10-16T06:50:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099039 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:CSIRO ScienceImage 8130 The computer lab on RV Southern Surveyor.jpg|thumb|Laborê komputurê ku li ser teknolojiyên agahiyê dihewîne.]] '''Teknolojiya agahiyê''' ('''TA''') lêkolîn an bikaranîna [[Komputer|komputuran]], sîstemên telekomunîkasyonê û amûrên din e ji bo afirandin, prosekirin, hilanîn, bidestxistin û veguhestina [[Agahî|agahiyê]].<ref>{{cite web |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100003879 |title=Information Technology – Oxford Reference |website=Oxford Reference |publisher=Oxford University Press}}</ref> Her çend ew konsept bi gelemperî ji bo behskirina komputer û [[Tor (komputer)|torên komputeran]] tê bikaranîn jî, ew teknolojiyên din ên belavkirina agahdariyê, wekî [[televîzyon]] û [[Telefon|telefonan]] jî dihewîne. Teknolojiya agahiyê, serîlêdaneke [[Kompûternasî|zanista komputurê]] û [[Endezyariya komputerê|endezyariya komputurê]] ye.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Fanlin |last2=Lv |first2=Jianing |last3=Zhao |first3=Xiaoyang |year=2022 |title=How do information strategy and information technology governance influence firm performance? |journal=Frontiers in Psychology |volume=13 |doi=10.3389/fpsyg.2022.1023697 |pmc=9792777 |pmid=36582310 |doi-access=free |article-number=1023697}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.apu.apus.edu/area-of-study/information-technology/resources/what-can-you-do-with-an-information-technology-degree-guide/ |title=What Can You Do With an Information Technology Degree? |website=American Public University |access-date=2026-04-12}}</ref> '''Sîstemeke teknolojiya agahiyê''' ('''sîstema TA''') bi gelemperî [[Sîstema agahiyê|sîstemeke agahiyê]], [[Sîstema komûnîkasiyon|sîstemeke komûnîkasiyonê]], an jî bi [[Komputer|sîstemeke komputurê]] re, tevî hemû [[hişkalav]], [[nermalav]] û [[Cîhaza perîfîk|cihazên periferîk]] ku ji hêla komeke sinorkirî ya bikarhênerên TAê ve tê şuxilandin, û projeyek TAê bi gelemperî behsa şuxilandin û bicihkirina sîstemeke TA dike.<ref>Forbes Technology Council, [https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2020/09/10/16-key-steps-to-successful-it-project-management/?sh=502aefc07865 16 Key Steps To Successful IT Project Management], published 10 September 2020, accessed 23 June 2023</ref> Sîstemên TA di hêsankirina rêveberiya daneyên bi tesîr, baştirkirina torên komûnîkasyonê<ref>{{cite journal |last=Li |first=Chan |last2=Peters |first2=Gary F. |last3=Richardson |first3=Vernon J. |last4=Watson |first4=Marcia Weidenmier |year=2012 |title=The Consequences of Information Technology Control Weaknesses on Management Information Systems: The Case of Sarbanes-oxley Internal Control Reports |journal=MIS Quarterly |volume=36 |issue=1}}</ref> û piştgiriya prosesên rêxistinî de roleke giring dilîzin. Projeyên TAê yên serkeftî ji bo misogerkirina fonksiyona çêtir û lihevhatina bi armancên rêxistinî re plansaziyeke baldar û lênêrîna berdewam hewce dikin.<ref>{{Cite journal |last=Hindarto |first=Djarot |date=2023-08-30 |title=The Management of Projects is Improved Through Enterprise Architecture on Project Management Application Systems |url=https://journal.lembagakita.org/index.php/ijsecs/article/view/1512 |journal=International Journal Software Engineering and Computer Science |volume=3 |issue=2 |pages=151–161 |doi=10.35870/ijsecs.v3i2.1512 |issn=2776-3242 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ilham |last2=Eliyana |last3=Agustina |year=2021 |title=A Systematic Literature Review Information Technology Capital and Performance |journal=Library Philosophy and Practice}}</ref> Her çend însan ji wexta pêşxistina sîstemên nivîsê yên herî pêşîn ve agahdariyê hildigirin, vedigerînin, manîpule kirin, analîz kirin û komûnîkasyon jî,<ref name="Butler">{{citation |last=Butler |first=Jeremy G. |title=A History of Information Technology and Systems |url=http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |access-date=2 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805042711/http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |archive-date=5 August 2012 |url-status=dead |publisher=University of Arizona}}</ref> kelîma teknolojiya agahiyê di maneya modern de cara yekê di gotarek sala 1958an de ku di ''[[Harvard Business Review]]'' de hatiye weşandin, derket holê; nivîskar [[Harold J. Leavitt]] û Thomas L. Whisler şirovê kirin ku "teknolojiya nû hîn navekî yekane û yê damezrandî tune. Em ê jê re teknolojiya agahiyê (TA) bibêjin."<ref name="LeavittWhisler">{{citation |last1=Leavitt |first1=Harold J. |title=Management in the 1980s |journal=Harvard Business Review |volume=11 |year=1958 |url=http://hbr.org/1958/11/management-in-the-1980s |last2=Whisler |first2=Thomas L.}}.</ref> Terîfeya wan ji sê kategoriyan pêk tê: teknîkên ji bo prosesê, sepandina metodên statîstîkî û matematîkî li ser biryardanê, û sîmulasiyona ramana asta bilind bi rêya programên komputurê.<ref name="LeavittWhisler" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kompûternasî]] c3vxntdjv08l0pxhlw4gl0hzybn0uhx 2099040 2099039 2026-10-16T06:50:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099040 wikitext text/x-wiki [[Wêne:CSIRO ScienceImage 8130 The computer lab on RV Southern Surveyor.jpg|thumb|Laborê komputurê ku li ser teknolojiyên agahiyê dihewîne.]] '''Teknolojiya agahiyê''' ('''TA''') lêkolîn an bikaranîna [[Komputer|komputuran]], sîstemên telekomunîkasyonê û amûrên din e ji bo afirandin, prosekirin, hilanîn, bidestxistin û veguhestina [[Agahî|agahiyê]].<ref>{{cite web |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100003879 |title=Information Technology – Oxford Reference |website=Oxford Reference |publisher=Oxford University Press}}</ref> Her çend ew konsept bi gelemperî ji bo behskirina komputer û [[Tor (komputer)|torên komputeran]] tê bikaranîn jî, ew teknolojiyên din ên belavkirina agahdariyê, wekî [[televîzyon]] û [[Telefon|telefonan]] jî dihewîne. Teknolojiya agahiyê, serîlêdaneke [[Kompûternasî|zanista komputurê]] û [[Endezyariya komputerê|endezyariya komputurê]] ye.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Fanlin |last2=Lv |first2=Jianing |last3=Zhao |first3=Xiaoyang |year=2022 |title=How do information strategy and information technology governance influence firm performance? |journal=Frontiers in Psychology |volume=13 |doi=10.3389/fpsyg.2022.1023697 |pmc=9792777 |pmid=36582310 |doi-access=free |article-number=1023697}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.apu.apus.edu/area-of-study/information-technology/resources/what-can-you-do-with-an-information-technology-degree-guide/ |title=What Can You Do With an Information Technology Degree? |website=American Public University |access-date=2026-04-12}}</ref> '''Sîstemeke teknolojiya agahiyê''' ('''sîstema TA''') bi gelemperî [[Sîstema agahiyê|sîstemeke agahiyê]], [[Sîstema komûnîkasiyon|sîstemeke komûnîkasiyonê]], an jî bi [[Komputer|sîstemeke komputurê]] re, tevî hemû [[hişkalav]], [[nermalav]] û [[Cîhaza perîfîk|cihazên periferîk]] ku ji hêla komeke sinorkirî ya bikarhênerên TAê ve tê şuxilandin, û projeyek TAê bi gelemperî behsa şuxilandin û bicihkirina sîstemeke TA dike.<ref>Forbes Technology Council, [https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2020/09/10/16-key-steps-to-successful-it-project-management/?sh=502aefc07865 16 Key Steps To Successful IT Project Management], published 10 September 2020, accessed 23 June 2023</ref> Sîstemên TA di hêsankirina rêveberiya daneyên bi tesîr, baştirkirina torên komûnîkasyonê<ref>{{cite journal |last=Li |first=Chan |last2=Peters |first2=Gary F. |last3=Richardson |first3=Vernon J. |last4=Watson |first4=Marcia Weidenmier |year=2012 |title=The Consequences of Information Technology Control Weaknesses on Management Information Systems: The Case of Sarbanes-oxley Internal Control Reports |journal=MIS Quarterly |volume=36 |issue=1}}</ref> û piştgiriya prosesên rêxistinî de roleke giring dilîzin. Projeyên TAê yên serkeftî ji bo misogerkirina fonksiyona çêtir û lihevhatina bi armancên rêxistinî re plansaziyeke baldar û lênêrîna berdewam hewce dikin.<ref>{{Cite journal |last=Hindarto |first=Djarot |date=2023-08-30 |title=The Management of Projects is Improved Through Enterprise Architecture on Project Management Application Systems |url=https://journal.lembagakita.org/index.php/ijsecs/article/view/1512 |journal=International Journal Software Engineering and Computer Science |volume=3 |issue=2 |pages=151–161 |doi=10.35870/ijsecs.v3i2.1512 |issn=2776-3242 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ilham |last2=Eliyana |last3=Agustina |year=2021 |title=A Systematic Literature Review Information Technology Capital and Performance |journal=Library Philosophy and Practice}}</ref> Her çend însan ji wexta pêşxistina sîstemên nivîsê yên herî pêşîn ve agahdariyê hildigirin, vedigerînin, manîpule kirin, analîz kirin û komûnîkasyon jî,<ref name="Butler">{{citation |last=Butler |first=Jeremy G. |title=A History of Information Technology and Systems |url=http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |access-date=2 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805042711/http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |archive-date=5 August 2012 |url-status=dead |publisher=University of Arizona}}</ref> kelîma teknolojiya agahiyê di maneya modern de cara yekê di gotarek sala 1958an de ku di ''[[Harvard Business Review]]'' de hatiye weşandin, derket holê; nivîskar [[Harold J. Leavitt]] û Thomas L. Whisler şirovê kirin ku "teknolojiya nû hîn navekî yekane û yê damezrandî tune. Em ê jê re teknolojiya agahiyê (TA) bibêjin."<ref name="LeavittWhisler">{{citation |last1=Leavitt |first1=Harold J. |title=Management in the 1980s |journal=Harvard Business Review |volume=11 |year=1958 |url=http://hbr.org/1958/11/management-in-the-1980s |last2=Whisler |first2=Thomas L.}}.</ref> Terîfeya wan ji sê kategoriyan pêk tê: teknîkên ji bo prosesê, sepandina metodên statîstîkî û matematîkî li ser biryardanê, û sîmulasiyona ramana asta bilind bi rêya programên komputurê.<ref name="LeavittWhisler" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kompûternasî]] ecowhofdde70t5m4s6s4zh6sulzgccx 1 330405 2099031 2026-10-16T06:03:08Z ~2026-55325-53 187817 Sererastkirina gotarê û zêdekirina çavkaniyan 2099031 wikitext text/x-wiki Silav, Ez dixwazim vê gotarê li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê sererast bikim. Armanca min reklama kesane nîne. Ez ê agahiyên ku ji çavkaniyên serbixwe û pêbawer têne piştrastkirin biparêzim û agahiyên bêçavkanî derxim. Ji kerema xwe, heke gengaz be, nîşan bidin ka kîjan beşên gotarê divê bên sererastkirin. Spas. mw71bu67q7xu079os5x386jtmkvo606 0 330406 2099041 2026-10-16T06:51:35Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099041 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099042 2099041 2026-10-16T06:54:29Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099042 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Asaf Halet Çelebi (jdb. 27ê berfanbara 1907ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 1958ê li [[Üsküdar]], Stembol) şaireke tirk bi nav û deng bû. Herçiqas ji ber şêwaza wî ya kûr û pir caran di bin tesîra çandên biyanî de, ne gelekî naskirî be jî, ew wekî yekê şairê [[Surrealîzm|surrealîst]] yê tirkî tê hesibandin. bkbwylfutvj78clhfhlk2d6obiytavt 2099043 2099042 2026-10-16T06:54:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099043 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Asaf Halet Çelebi (jdb. 27ê berfanbara 1907ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 1958ê li [[Üsküdar]], Stembol) şaireke tirk bi nav û deng bû. Herçiqas ji ber şêwaza wî ya kûr û pir caran di bin tesîra çandên biyanî de, ne gelekî naskirî be jî, ew wekî yekê şairê [[Surrealîzm|surrealîst]] yê tirkî tê hesibandin. == Eser == 5tmuee3camqhin671oy4p1unye9oytp 2099044 2099043 2026-10-16T06:55:30Z Kurê Acemî 105128 /* Eser */ 2099044 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Asaf Halet Çelebi (jdb. 27ê berfanbara 1907ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 1958ê li [[Üsküdar]], Stembol) şaireke tirk bi nav û deng bû. Herçiqas ji ber şêwaza wî ya kûr û pir caran di bin tesîra çandên biyanî de, ne gelekî naskirî be jî, ew wekî yekê şairê [[Surrealîzm|surrealîst]] yê tirkî tê hesibandin. == Eser == ===Şair=== * "''He''" (1942) * "''Lâmelif''" (1945) * "''Om Mani Padme Hum''" (1953) ===Nivîsên asayî=== * "''Mevlâna''" (1940) * "''Molla Câmi''" (1940) * "''Eşrefoğlu Divanı''" (1944) * "''Naima''" (monography, 1953) * "''Ömer Hayyam''" (1954) * "''Divan Şiirinde İstanbul''" (anthology, 1953) i2oy6o4rmui08hb8oo4kcxq40crq9k5 2099045 2099044 2026-10-16T06:55:42Z Kurê Acemî 105128 /* Nivîsên asayî */ 2099045 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Asaf Halet Çelebi (jdb. 27ê berfanbara 1907ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 1958ê li [[Üsküdar]], Stembol) şaireke tirk bi nav û deng bû. Herçiqas ji ber şêwaza wî ya kûr û pir caran di bin tesîra çandên biyanî de, ne gelekî naskirî be jî, ew wekî yekê şairê [[Surrealîzm|surrealîst]] yê tirkî tê hesibandin. == Eser == ===Şair=== * "''He''" (1942) * "''Lâmelif''" (1945) * "''Om Mani Padme Hum''" (1953) ===Nivîsên asayî=== * "''Mevlâna''" (1940) * "''Molla Câmi''" (1940) * "''Eşrefoğlu Divanı''" (1944) * "''Naima''" (monografî, 1953) * "''Ömer Hayyam''" (1954) * "''Divan Şiirinde İstanbul''" (antolojî, 1953) 8sqprvfw8sjfz1i3j0r1rai18jpd0z0 2099046 2099045 2026-10-16T06:55:58Z Kurê Acemî 105128 /* Nivîsên asayî */ 2099046 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Asaf Halet Çelebi (jdb. 27ê berfanbara 1907ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 1958ê li [[Üsküdar]], Stembol) şaireke tirk bi nav û deng bû. Herçiqas ji ber şêwaza wî ya kûr û pir caran di bin tesîra çandên biyanî de, ne gelekî naskirî be jî, ew wekî yekê şairê [[Surrealîzm|surrealîst]] yê tirkî tê hesibandin. == Eser == ===Şair=== * "''He''" (1942) * "''Lâmelif''" (1945) * "''Om Mani Padme Hum''" (1953) ===Nivîsên asayî=== * "''Mevlâna''" (1940) * "''Molla Câmi''" (1940) * "''Eşrefoğlu Divanı''" (1944) * "''Naima''" (monografî, 1953) * "''Ömer Hayyam''" (1954) * "''Divan Şiirinde İstanbul''" (antolojî, 1953) == Çavkanî == {{Çavkanî}} cl7xtgcrf4vubdmh6d8amzm0hd30752 2099047 2099046 2026-10-16T06:56:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099047 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Asaf Halet Çelebi (jdb. 27ê berfanbara 1907ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 1958ê li [[Üsküdar]], Stembol) şaireke tirk bi nav û deng bû. Herçiqas ji ber şêwaza wî ya kûr û pir caran di bin tesîra çandên biyanî de, ne gelekî naskirî be jî, ew wekî yekê şairê [[Surrealîzm|surrealîst]] yê tirkî tê hesibandin.<ref>{{cite book |title=Rapture and Revolution: Essays on Turkish Literature |author=Talât Sait Halman |publisher=Syracuse University Press |year=2007 |page=290 |isbn=9780815631460 |editor=Jayne L. Warner |url=https://books.google.com/books?id=eyfRWr-OnHEC&pg=PA290 |access-date=30 June 2019}}</ref> == Eser == ===Şair=== * "''He''" (1942) * "''Lâmelif''" (1945) * "''Om Mani Padme Hum''" (1953) ===Nivîsên asayî=== * "''Mevlâna''" (1940) * "''Molla Câmi''" (1940) * "''Eşrefoğlu Divanı''" (1944) * "''Naima''" (monografî, 1953) * "''Ömer Hayyam''" (1954) * "''Divan Şiirinde İstanbul''" (antolojî, 1953) == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2nfhb4daroukk14eoocsb17ik0mgdre 2099048 2099047 2026-10-16T06:56:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099048 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Asaf Halet Çelebi''' (jdb. 27ê berfanbara 1907ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 1958ê li [[Üsküdar]], Stembol) şaireke tirk bi nav û deng bû. Herçiqas ji ber şêwaza wî ya kûr û pir caran di bin tesîra çandên biyanî de, ne gelekî naskirî be jî, ew wekî yekê şairê [[Surrealîzm|surrealîst]] yê tirkî tê hesibandin.<ref>{{cite book |title=Rapture and Revolution: Essays on Turkish Literature |author=Talât Sait Halman |publisher=Syracuse University Press |year=2007 |page=290 |isbn=9780815631460 |editor=Jayne L. Warner |url=https://books.google.com/books?id=eyfRWr-OnHEC&pg=PA290 |access-date=30 June 2019}}</ref> == Eser == ===Şair=== * "''He''" (1942) * "''Lâmelif''" (1945) * "''Om Mani Padme Hum''" (1953) ===Nivîsên asayî=== * "''Mevlâna''" (1940) * "''Molla Câmi''" (1940) * "''Eşrefoğlu Divanı''" (1944) * "''Naima''" (monografî, 1953) * "''Ömer Hayyam''" (1954) * "''Divan Şiirinde İstanbul''" (antolojî, 1953) == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3r4zzkaqckf85nvh3mq2fz611priby0 2099049 2099048 2026-10-16T06:57:03Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] 2099049 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Asaf Halet Çelebi''' (jdb. 27ê berfanbara 1907ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 1958ê li [[Üsküdar]], Stembol) şaireke tirk bi nav û deng bû. Herçiqas ji ber şêwaza wî ya kûr û pir caran di bin tesîra çandên biyanî de, ne gelekî naskirî be jî, ew wekî yekê şairê [[Surrealîzm|surrealîst]] yê tirkî tê hesibandin.<ref>{{cite book |title=Rapture and Revolution: Essays on Turkish Literature |author=Talât Sait Halman |publisher=Syracuse University Press |year=2007 |page=290 |isbn=9780815631460 |editor=Jayne L. Warner |url=https://books.google.com/books?id=eyfRWr-OnHEC&pg=PA290 |access-date=30 June 2019}}</ref> == Eser == ===Şair=== * "''He''" (1942) * "''Lâmelif''" (1945) * "''Om Mani Padme Hum''" (1953) ===Nivîsên asayî=== * "''Mevlâna''" (1940) * "''Molla Câmi''" (1940) * "''Eşrefoğlu Divanı''" (1944) * "''Naima''" (monografî, 1953) * "''Ömer Hayyam''" (1954) * "''Divan Şiirinde İstanbul''" (antolojî, 1953) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] ri36vqlhrcn4lqf2z9rm6ap3n0qv4bz 2099050 2099049 2026-10-16T06:57:12Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] 2099050 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Asaf Halet Çelebi''' (jdb. 27ê berfanbara 1907ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 1958ê li [[Üsküdar]], Stembol) şaireke tirk bi nav û deng bû. Herçiqas ji ber şêwaza wî ya kûr û pir caran di bin tesîra çandên biyanî de, ne gelekî naskirî be jî, ew wekî yekê şairê [[Surrealîzm|surrealîst]] yê tirkî tê hesibandin.<ref>{{cite book |title=Rapture and Revolution: Essays on Turkish Literature |author=Talât Sait Halman |publisher=Syracuse University Press |year=2007 |page=290 |isbn=9780815631460 |editor=Jayne L. Warner |url=https://books.google.com/books?id=eyfRWr-OnHEC&pg=PA290 |access-date=30 June 2019}}</ref> == Eser == ===Şair=== * "''He''" (1942) * "''Lâmelif''" (1945) * "''Om Mani Padme Hum''" (1953) ===Nivîsên asayî=== * "''Mevlâna''" (1940) * "''Molla Câmi''" (1940) * "''Eşrefoğlu Divanı''" (1944) * "''Naima''" (monografî, 1953) * "''Ömer Hayyam''" (1954) * "''Divan Şiirinde İstanbul''" (antolojî, 1953) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] 6zmplybimk1h4xbvwxza10g1g4h427w 2099051 2099050 2026-10-16T06:57:25Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1907]] 2099051 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Asaf Halet Çelebi''' (jdb. 27ê berfanbara 1907ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 1958ê li [[Üsküdar]], Stembol) şaireke tirk bi nav û deng bû. Herçiqas ji ber şêwaza wî ya kûr û pir caran di bin tesîra çandên biyanî de, ne gelekî naskirî be jî, ew wekî yekê şairê [[Surrealîzm|surrealîst]] yê tirkî tê hesibandin.<ref>{{cite book |title=Rapture and Revolution: Essays on Turkish Literature |author=Talât Sait Halman |publisher=Syracuse University Press |year=2007 |page=290 |isbn=9780815631460 |editor=Jayne L. Warner |url=https://books.google.com/books?id=eyfRWr-OnHEC&pg=PA290 |access-date=30 June 2019}}</ref> == Eser == ===Şair=== * "''He''" (1942) * "''Lâmelif''" (1945) * "''Om Mani Padme Hum''" (1953) ===Nivîsên asayî=== * "''Mevlâna''" (1940) * "''Molla Câmi''" (1940) * "''Eşrefoğlu Divanı''" (1944) * "''Naima''" (monografî, 1953) * "''Ömer Hayyam''" (1954) * "''Divan Şiirinde İstanbul''" (antolojî, 1953) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1907]] 0e83az5s5pzkvu91gnevufja60evusv 2099052 2099051 2026-10-16T06:57:39Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099052 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Asaf Halet Çelebi''' (jdb. 27ê berfanbara 1907ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 1958ê li [[Üsküdar]], Stembol) şaireke tirk bi nav û deng bû. Herçiqas ji ber şêwaza wî ya kûr û pir caran di bin tesîra kulturên biyanî de, ne gelekî naskirî be jî, ew wekî yekê şairê [[Surrealîzm|surrealîst]] yê tirkî tê hesibandin.<ref>{{cite book |title=Rapture and Revolution: Essays on Turkish Literature |author=Talât Sait Halman |publisher=Syracuse University Press |year=2007 |page=290 |isbn=9780815631460 |editor=Jayne L. Warner |url=https://books.google.com/books?id=eyfRWr-OnHEC&pg=PA290 |access-date=30 June 2019}}</ref> == Eser == ===Şair=== * "''He''" (1942) * "''Lâmelif''" (1945) * "''Om Mani Padme Hum''" (1953) ===Nivîsên asayî=== * "''Mevlâna''" (1940) * "''Molla Câmi''" (1940) * "''Eşrefoğlu Divanı''" (1944) * "''Naima''" (monografî, 1953) * "''Ömer Hayyam''" (1954) * "''Divan Şiirinde İstanbul''" (antolojî, 1953) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1907]] 2mn8cywq5eu1j5ok6zoda9bwy6inp98 2099053 2099052 2026-10-16T06:57:48Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1958]] 2099053 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Asaf Halet Çelebi''' (jdb. 27ê berfanbara 1907ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 1958ê li [[Üsküdar]], Stembol) şaireke tirk bi nav û deng bû. Herçiqas ji ber şêwaza wî ya kûr û pir caran di bin tesîra kulturên biyanî de, ne gelekî naskirî be jî, ew wekî yekê şairê [[Surrealîzm|surrealîst]] yê tirkî tê hesibandin.<ref>{{cite book |title=Rapture and Revolution: Essays on Turkish Literature |author=Talât Sait Halman |publisher=Syracuse University Press |year=2007 |page=290 |isbn=9780815631460 |editor=Jayne L. Warner |url=https://books.google.com/books?id=eyfRWr-OnHEC&pg=PA290 |access-date=30 June 2019}}</ref> == Eser == ===Şair=== * "''He''" (1942) * "''Lâmelif''" (1945) * "''Om Mani Padme Hum''" (1953) ===Nivîsên asayî=== * "''Mevlâna''" (1940) * "''Molla Câmi''" (1940) * "''Eşrefoğlu Divanı''" (1944) * "''Naima''" (monografî, 1953) * "''Ömer Hayyam''" (1954) * "''Divan Şiirinde İstanbul''" (antolojî, 1953) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1907]] [[Kategorî:Mirin 1958]] tfknf8qfowbb71gduo1wfzctbhgd5y7 2099054 2099053 2026-10-16T06:58:08Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099054 wikitext text/x-wiki '''Asaf Halet Çelebi''' (jdb. 27ê berfanbara 1907ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 1958ê li [[Üsküdar]], Stembol) şaireke tirk bi nav û deng bû. Herçiqas ji ber şêwaza wî ya kûr û pir caran di bin tesîra kulturên biyanî de, ne gelekî naskirî be jî, ew wekî yekê şairê [[Surrealîzm|surrealîst]] yê tirkî tê hesibandin.<ref>{{cite book |title=Rapture and Revolution: Essays on Turkish Literature |author=Talât Sait Halman |publisher=Syracuse University Press |year=2007 |page=290 |isbn=9780815631460 |editor=Jayne L. Warner |url=https://books.google.com/books?id=eyfRWr-OnHEC&pg=PA290 |access-date=30 June 2019}}</ref> == Eser == ===Şair=== * "''He''" (1942) * "''Lâmelif''" (1945) * "''Om Mani Padme Hum''" (1953) ===Nivîsên asayî=== * "''Mevlâna''" (1940) * "''Molla Câmi''" (1940) * "''Eşrefoğlu Divanı''" (1944) * "''Naima''" (monografî, 1953) * "''Ömer Hayyam''" (1954) * "''Divan Şiirinde İstanbul''" (antolojî, 1953) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1907]] [[Kategorî:Mirin 1958]] 6zst3kfvk7r4pkrrhmuwfttvnw6bztk 0 330407 2099055 2026-10-16T06:59:34Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099055 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099056 2099055 2026-10-16T07:00:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099056 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ahmet Muhip Dıranas (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû. 46herl6z9x7v2d5b8d2htdnbp5ie95i 2099057 2099056 2026-10-16T07:02:33Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099057 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ahmet Muhip Dıranas (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû. Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. nb4f5lcpcyvn3he5pnjmifb9wl52pbr 2099058 2099057 2026-10-16T07:02:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099058 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ahmet Muhip Dıranas (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû. Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ouzh7ldbmkb77clisaps05euv57sxb4 2099059 2099058 2026-10-16T07:04:12Z Kurê Acemî 105128 /* Eser */ 2099059 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ahmet Muhip Dıranas (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû. Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ;Şiîr * "''Şiirler''" (1974) * "''Kırık Saz''" (1975) ;Lîstikan * "''Gölgeler''" (1947) * "''O Böyle İstemezdi''" (1948) ;Lîstikên tercimekirinê * "''Aptal''" (1940) ;Lêgerîn * "''Fransa'da Müstakil Resim''" (1937 - tevî [[Cahit Sıtkı Tarancı]]) tqc1lxyif0bt9hky08jfrmirluvfyck 2099060 2099059 2026-10-16T07:04:30Z Kurê Acemî 105128 /* Eser */ 2099060 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ahmet Muhip Dıranas (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû. Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ;Şiîr * "''Şiirler''" (1974) * "''Kırık Saz''" (1975) ;Lîstikan * "''Gölgeler''" (1947) * "''O Böyle İstemezdi''" (1948) ;Lîstikên tercimekirinê * "''Aptal''" (1940) ;Lêgerîn * "''Fransa'da Müstakil Resim''" (1937 - tevî [[Cahit Sıtkı Tarancı]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} nhbeceread7ts1sfs39vvpelj5jbyz7 2099061 2099060 2026-10-16T07:05:18Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099061 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ahmet Muhip Dıranas (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.<ref>{{cite encyclopedia |title=Zafer Gazetesi |encyclopedia=Atatürk Encyclopedia |url=https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/zafer-gazetesi/ |author=Kadri Unat |language=tr}}</ref> Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ;Şiîr * "''Şiirler''" (1974) * "''Kırık Saz''" (1975) ;Lîstikan * "''Gölgeler''" (1947) * "''O Böyle İstemezdi''" (1948) ;Lîstikên tercimekirinê * "''Aptal''" (1940) ;Lêgerîn * "''Fransa'da Müstakil Resim''" (1937 - tevî [[Cahit Sıtkı Tarancı]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} 4cfi9d62pwl2l7rghy7havkoasepqx8 2099062 2099061 2026-10-16T07:05:28Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] 2099062 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ahmet Muhip Dıranas (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.<ref>{{cite encyclopedia |title=Zafer Gazetesi |encyclopedia=Atatürk Encyclopedia |url=https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/zafer-gazetesi/ |author=Kadri Unat |language=tr}}</ref> Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ;Şiîr * "''Şiirler''" (1974) * "''Kırık Saz''" (1975) ;Lîstikan * "''Gölgeler''" (1947) * "''O Böyle İstemezdi''" (1948) ;Lîstikên tercimekirinê * "''Aptal''" (1940) ;Lêgerîn * "''Fransa'da Müstakil Resim''" (1937 - tevî [[Cahit Sıtkı Tarancı]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] q6r7ubx2zvz0fxd3ijx6dcoofghhufn 2099063 2099062 2026-10-16T07:05:36Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] 2099063 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ahmet Muhip Dıranas (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.<ref>{{cite encyclopedia |title=Zafer Gazetesi |encyclopedia=Atatürk Encyclopedia |url=https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/zafer-gazetesi/ |author=Kadri Unat |language=tr}}</ref> Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ;Şiîr * "''Şiirler''" (1974) * "''Kırık Saz''" (1975) ;Lîstikan * "''Gölgeler''" (1947) * "''O Böyle İstemezdi''" (1948) ;Lîstikên tercimekirinê * "''Aptal''" (1940) ;Lêgerîn * "''Fransa'da Müstakil Resim''" (1937 - tevî [[Cahit Sıtkı Tarancı]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] n63zafndi0ky7ikpkkfhshz014z43kd 2099064 2099063 2026-10-16T07:05:55Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Enqereyê]] 2099064 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ahmet Muhip Dıranas (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.<ref>{{cite encyclopedia |title=Zafer Gazetesi |encyclopedia=Atatürk Encyclopedia |url=https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/zafer-gazetesi/ |author=Kadri Unat |language=tr}}</ref> Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ;Şiîr * "''Şiirler''" (1974) * "''Kırık Saz''" (1975) ;Lîstikan * "''Gölgeler''" (1947) * "''O Böyle İstemezdi''" (1948) ;Lîstikên tercimekirinê * "''Aptal''" (1940) ;Lêgerîn * "''Fransa'da Müstakil Resim''" (1937 - tevî [[Cahit Sıtkı Tarancı]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] [[Kategorî:Kesên ji Enqereyê]] dd8mb8r66zk91brkphjjlr41fe43fq7 2099065 2099064 2026-10-16T07:06:13Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] 2099065 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ahmet Muhip Dıranas (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.<ref>{{cite encyclopedia |title=Zafer Gazetesi |encyclopedia=Atatürk Encyclopedia |url=https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/zafer-gazetesi/ |author=Kadri Unat |language=tr}}</ref> Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ;Şiîr * "''Şiirler''" (1974) * "''Kırık Saz''" (1975) ;Lîstikan * "''Gölgeler''" (1947) * "''O Böyle İstemezdi''" (1948) ;Lîstikên tercimekirinê * "''Aptal''" (1940) ;Lêgerîn * "''Fransa'da Müstakil Resim''" (1937 - tevî [[Cahit Sıtkı Tarancı]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] [[Kategorî:Kesên ji Enqereyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] tm9cbf6aasqhkc727wlfwzrlvsf453x 2099066 2099065 2026-10-16T07:06:19Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1980]] 2099066 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ahmet Muhip Dıranas (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.<ref>{{cite encyclopedia |title=Zafer Gazetesi |encyclopedia=Atatürk Encyclopedia |url=https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/zafer-gazetesi/ |author=Kadri Unat |language=tr}}</ref> Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ;Şiîr * "''Şiirler''" (1974) * "''Kırık Saz''" (1975) ;Lîstikan * "''Gölgeler''" (1947) * "''O Böyle İstemezdi''" (1948) ;Lîstikên tercimekirinê * "''Aptal''" (1940) ;Lêgerîn * "''Fransa'da Müstakil Resim''" (1937 - tevî [[Cahit Sıtkı Tarancı]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] [[Kategorî:Kesên ji Enqereyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1980]] 1liazerwqht0lc4ksbh18m4weuh8kie 2099067 2099066 2026-10-16T07:06:29Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099067 wikitext text/x-wiki '''Ahmet Muhip Dıranas''' (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.<ref>{{cite encyclopedia |title=Zafer Gazetesi |encyclopedia=Atatürk Encyclopedia |url=https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/zafer-gazetesi/ |author=Kadri Unat |language=tr}}</ref> Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ;Şiîr * "''Şiirler''" (1974) * "''Kırık Saz''" (1975) ;Lîstikan * "''Gölgeler''" (1947) * "''O Böyle İstemezdi''" (1948) ;Lîstikên tercimekirinê * "''Aptal''" (1940) ;Lêgerîn * "''Fransa'da Müstakil Resim''" (1937 - tevî [[Cahit Sıtkı Tarancı]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] [[Kategorî:Kesên ji Enqereyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1980]] 9i7f8xr0kvxvhku9jkhgtl0btjg1j01 2099068 2099067 2026-10-16T07:06:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099068 wikitext text/x-wiki '''Ahmet Muhip Dıranas''' (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.<ref>{{cite thesis |author=Sinan Ekim |title=Towards a “new” Turkishness? Islam, education and the “ideal” Turk in the 1950s |degree=Ph.D |url=https://etheses.lse.ac.uk/4459/ |location=[[London School of Economics]] |doi=10.21953/lse.00004459 |page=65 |year=2022}}</ref> Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ;Şiîr * "''Şiirler''" (1974) * "''Kırık Saz''" (1975) ;Lîstikan * "''Gölgeler''" (1947) * "''O Böyle İstemezdi''" (1948) ;Lîstikên tercimekirinê * "''Aptal''" (1940) ;Lêgerîn * "''Fransa'da Müstakil Resim''" (1937 - tevî [[Cahit Sıtkı Tarancı]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] [[Kategorî:Kesên ji Enqereyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1980]] aetv9yo1suoidp5rc4hgx2th06l8wwj 2099069 2099068 2026-10-16T07:19:26Z Avestaboy 34898 /* */ Agahîdank 2099069 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ahmet Muhip Dıranas''' (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.<ref>{{cite thesis |author=Sinan Ekim |title=Towards a “new” Turkishness? Islam, education and the “ideal” Turk in the 1950s |degree=Ph.D |url=https://etheses.lse.ac.uk/4459/ |location=[[London School of Economics]] |doi=10.21953/lse.00004459 |page=65 |year=2022}}</ref> Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ;Şiîr * "''Şiirler''" (1974) * "''Kırık Saz''" (1975) ;Lîstikan * "''Gölgeler''" (1947) * "''O Böyle İstemezdi''" (1948) ;Lîstikên tercimekirinê * "''Aptal''" (1940) ;Lêgerîn * "''Fransa'da Müstakil Resim''" (1937 - tevî [[Cahit Sıtkı Tarancı]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] [[Kategorî:Kesên ji Enqereyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1980]] 81c0je5rwr3jhf8o9qmteaml8tpps73 2099070 2099069 2026-10-16T07:24:30Z Avestaboy 34898 /* Eser */ Wateya plays li vir tê wateya şanoname . 2099070 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ahmet Muhip Dıranas''' (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.<ref>{{cite thesis |author=Sinan Ekim |title=Towards a “new” Turkishness? Islam, education and the “ideal” Turk in the 1950s |degree=Ph.D |url=https://etheses.lse.ac.uk/4459/ |location=[[London School of Economics]] |doi=10.21953/lse.00004459 |page=65 |year=2022}}</ref> Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ;Şiîr * "''Şiirler''" (1974) * "''Kırık Saz''" (1975) ;Lîstikan * "''Gölgeler''" (1947) * "''O Böyle İstemezdi''" (1948) ;Şanonameyên tercimekirinê * "''Aptal''" (1940) ;Lêgerîn * "''Fransa'da Müstakil Resim''" (1937 - tevî [[Cahit Sıtkı Tarancı]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] [[Kategorî:Kesên ji Enqereyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1980]] r34ow5w4q73allgz84cegkrpixz5nnf 2099072 2099070 2026-10-16T07:36:06Z Wikihez 39702 lîstik bi maneya esera tiyatroyê jî tê bikaranîn 2099072 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ahmet Muhip Dıranas''' (jdb. 1909 li [[Sînob]] - m. 27ê hezîrana 1980ê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.<ref>{{cite thesis |author=Sinan Ekim |title=Towards a “new” Turkishness? Islam, education and the “ideal” Turk in the 1950s |degree=Ph.D |url=https://etheses.lse.ac.uk/4459/ |location=[[London School of Economics]] |doi=10.21953/lse.00004459 |page=65 |year=2022}}</ref> Piştî ku xwendina seretayî li Sînobê qedand, ew diçe Enqereyê û di Lîseya Enqereyê de mezûn bû. Paşê ji bo xwendina zanîngehê ew diçe [[Stembol|Stembolê]] û li [[Zanîngeha Stembolê]] di [[Felsefe|felsefeyê]] de mezûn dibe. == Eser == ;Şiîr * "''Şiirler''" (1974) * "''Kırık Saz''" (1975) ;Lîstikan * "''Gölgeler''" (1947) * "''O Böyle İstemezdi''" (1948) ;Lîstikên tercimekirinê * "''Aptal''" (1940) ;Lêgerîn * "''Fransa'da Müstakil Resim''" (1937 - tevî [[Cahit Sıtkı Tarancı]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] [[Kategorî:Kesên ji Enqereyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Mirin 1980]] 81c0je5rwr3jhf8o9qmteaml8tpps73 1 330408 2099071 2026-10-16T07:33:33Z Avestaboy 34898 /* Jînenîgarî */ beşeke nû 2099071 wikitext text/x-wiki == Jînenîgarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dema ku tu gotaran çêdikî, ji kerema xwe re beşa jiyannameyê (biyografiyê) jî çêbike. Agahiyên li jor û lîsteya bernameyan / bîbliyografî tenê nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) mo785so9jygrhzjvlxlj3bcuos54xig 2099073 2099071 2026-10-16T07:37:54Z Kurê Acemî 105128 /* Jînenîgarî */ Bersiv 2099073 wikitext text/x-wiki == Jînenîgarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dema ku tu gotaran çêdikî, ji kerema xwe re beşa jiyannameyê (biyografiyê) jî çêbike. Agahiyên li jor û lîsteya bernameyan / bîbliyografî tenê nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], dizanim ku bêhtir agahî meqeleyeke kalîtetir dike. Lê ew kesayet ti eleqe xwe bi kurdan re nîne, di kultura kurdan de jî giring nebû. Bo ku wîkiya kurdî jî ciheke hîn biçûk e, qanê ez meqeleyan çêbikim da ku hebin, agahiyên taybet pêk re têne. Şale ji te re ne pirsgirêk e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 07:37, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) amcwk0n25r7n4y87hxq3mgb47mx2a55 2099095 2099073 2026-10-16T08:08:42Z Avestaboy 34898 /* Jînenîgarî */ Bersiv 2099095 wikitext text/x-wiki == Jînenîgarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dema ku tu gotaran çêdikî, ji kerema xwe re beşa jiyannameyê (biyografiyê) jî çêbike. Agahiyên li jor û lîsteya bernameyan / bîbliyografî tenê nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], dizanim ku bêhtir agahî meqeleyeke kalîtetir dike. Lê ew kesayet ti eleqe xwe bi kurdan re nîne, di kultura kurdan de jî giring nebû. Bo ku wîkiya kurdî jî ciheke hîn biçûk e, qanê ez meqeleyan çêbikim da ku hebin, agahiyên taybet pêk re têne. Şale ji te re ne pirsgirêk e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 07:37, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bi rastî jî, min jî berê wisa dikir. Lê niha ez gotarên xwe yên berê yên ku kêm in berfireh dikim û sererast dikim. [[Wîkîpediya tirkî|Wîkîpediyaya tirkî]] bi gotarên xirab û kurt mezin bûye, lê ji bo [[Wîkîpediyaya kurdî]] '''kalîte''' girîng e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:08, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) m8l801kvcp8rtbvvtuv05ntb4pffhje 2099100 2099095 2026-10-16T08:49:31Z Kurê Acemî 105128 /* Jînenîgarî */ Bersiv 2099100 wikitext text/x-wiki == Jînenîgarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dema ku tu gotaran çêdikî, ji kerema xwe re beşa jiyannameyê (biyografiyê) jî çêbike. Agahiyên li jor û lîsteya bernameyan / bîbliyografî tenê nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], dizanim ku bêhtir agahî meqeleyeke kalîtetir dike. Lê ew kesayet ti eleqe xwe bi kurdan re nîne, di kultura kurdan de jî giring nebû. Bo ku wîkiya kurdî jî ciheke hîn biçûk e, qanê ez meqeleyan çêbikim da ku hebin, agahiyên taybet pêk re têne. Şale ji te re ne pirsgirêk e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 07:37, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bi rastî jî, min jî berê wisa dikir. Lê niha ez gotarên xwe yên berê yên ku kêm in berfireh dikim û sererast dikim. [[Wîkîpediya tirkî|Wîkîpediyaya tirkî]] bi gotarên xirab û kurt mezin bûye, lê ji bo [[Wîkîpediyaya kurdî]] '''kalîte''' girîng e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:08, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Kalîte tabî giring e, meqeleyên wisa kurt ne bê kalîte ne jî. Bi kerema xwe jî li ser meqeleyan agahîdank bêsebeb zêde neke, bêhtir agahî tê de tune ye û têne rewşa versiyona komputurê xirab dike, eger agahî kêm e di meqeleyê de. Ez meqeleyên mezin û kurt dinivîsim. Bila her kes li vir wisa bike, çawa ku dixwaze. Nivîsandina meqeleya kurt ne sûc e. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:49, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) exicqd8bcqg12vflfxljdasls2yi8wv 2099103 2099100 2026-10-16T08:51:21Z Kurê Acemî 105128 /* Jînenîgarî */ Bersiv 2099103 wikitext text/x-wiki == Jînenîgarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dema ku tu gotaran çêdikî, ji kerema xwe re beşa jiyannameyê (biyografiyê) jî çêbike. Agahiyên li jor û lîsteya bernameyan / bîbliyografî tenê nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], dizanim ku bêhtir agahî meqeleyeke kalîtetir dike. Lê ew kesayet ti eleqe xwe bi kurdan re nîne, di kultura kurdan de jî giring nebû. Bo ku wîkiya kurdî jî ciheke hîn biçûk e, qanê ez meqeleyan çêbikim da ku hebin, agahiyên taybet pêk re têne. Şale ji te re ne pirsgirêk e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 07:37, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bi rastî jî, min jî berê wisa dikir. Lê niha ez gotarên xwe yên berê yên ku kêm in berfireh dikim û sererast dikim. [[Wîkîpediya tirkî|Wîkîpediyaya tirkî]] bi gotarên xirab û kurt mezin bûye, lê ji bo [[Wîkîpediyaya kurdî]] '''kalîte''' girîng e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:08, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Kalîte tabî giring e, meqeleyên wisa kurt ne bê kalîte ne jî. Bi kerema xwe jî li ser meqeleyan agahîdank bêsebeb zêde neke, bêhtir agahî tê de tune ye û têne rewşa versiyona komputurê xirab dike, eger agahî kêm e di meqeleyê de. Ez meqeleyên mezin û kurt dinivîsim. Bila her kes li vir wisa bike, çawa ku dixwaze. Nivîsandina meqeleya kurt ne sûc e. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:49, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::PS: Baştir belkî ji te re biya ku tu meqeleyên xwe yê nîvço carek xilas bikî. Ew jî nakeve asta kalîte, eger gelek meqele ji hêla bikarhênerekî bi mehan bi şablona Xebat lê ne, ew şablon têne bo 7 rojan derbasdar e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:51, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) b9x7d5odjhhig37295hgx70rfkwdkq2 2099105 2099103 2026-10-16T08:53:22Z Kurê Acemî 105128 /* Jînenîgarî */ Bersiv 2099105 wikitext text/x-wiki == Jînenîgarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dema ku tu gotaran çêdikî, ji kerema xwe re beşa jiyannameyê (biyografiyê) jî çêbike. Agahiyên li jor û lîsteya bernameyan / bîbliyografî tenê nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], dizanim ku bêhtir agahî meqeleyeke kalîtetir dike. Lê ew kesayet ti eleqe xwe bi kurdan re nîne, di kultura kurdan de jî giring nebû. Bo ku wîkiya kurdî jî ciheke hîn biçûk e, qanê ez meqeleyan çêbikim da ku hebin, agahiyên taybet pêk re têne. Şale ji te re ne pirsgirêk e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 07:37, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bi rastî jî, min jî berê wisa dikir. Lê niha ez gotarên xwe yên berê yên ku kêm in berfireh dikim û sererast dikim. [[Wîkîpediya tirkî|Wîkîpediyaya tirkî]] bi gotarên xirab û kurt mezin bûye, lê ji bo [[Wîkîpediyaya kurdî]] '''kalîte''' girîng e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:08, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Kalîte tabî giring e, meqeleyên wisa kurt ne bê kalîte ne jî. Bi kerema xwe jî li ser meqeleyan agahîdank bêsebeb zêde neke, bêhtir agahî tê de tune ye û têne rewşa versiyona komputurê xirab dike, eger agahî kêm e di meqeleyê de. Ez meqeleyên mezin û kurt dinivîsim. Bila her kes li vir wisa bike, çawa ku dixwaze. Nivîsandina meqeleya kurt ne sûc e. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:49, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::PS: Baştir belkî ji te re biya ku tu meqeleyên xwe yê nîvço carek xilas bikî. Ew jî nakeve asta kalîte, eger gelek meqele ji hêla bikarhênerekî bi mehan bi şablona Xebat lê ne, ew şablon têne bo 7 rojan derbasdar e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:51, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Armanc ew e ku wîkiya kurdî kalîte Û mezin be… ku wisa diçe wîkiya kurdî qet mezin nabe. Çawa ez wê yekê dikim dîsa li gorî nêrîna min a bi qaideyên wîkîpediyayê e. Bi normalî tu nikarî min re bibêjî meqeleyên kurt nenivîsa mîna li jor. Ku sebebek rast tune be, bi kerema xwe li ser îşê xwe binêre. Sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:53, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) d43e6f2boa2d0l91sk0jamlxqntnprj 2099106 2099105 2026-10-16T08:59:24Z Kurê Acemî 105128 /* Jînenîgarî */ Bersiv 2099106 wikitext text/x-wiki == Jînenîgarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dema ku tu gotaran çêdikî, ji kerema xwe re beşa jiyannameyê (biyografiyê) jî çêbike. Agahiyên li jor û lîsteya bernameyan / bîbliyografî tenê nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], dizanim ku bêhtir agahî meqeleyeke kalîtetir dike. Lê ew kesayet ti eleqe xwe bi kurdan re nîne, di kultura kurdan de jî giring nebû. Bo ku wîkiya kurdî jî ciheke hîn biçûk e, qanê ez meqeleyan çêbikim da ku hebin, agahiyên taybet pêk re têne. Şale ji te re ne pirsgirêk e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 07:37, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bi rastî jî, min jî berê wisa dikir. Lê niha ez gotarên xwe yên berê yên ku kêm in berfireh dikim û sererast dikim. [[Wîkîpediya tirkî|Wîkîpediyaya tirkî]] bi gotarên xirab û kurt mezin bûye, lê ji bo [[Wîkîpediyaya kurdî]] '''kalîte''' girîng e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:08, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Kalîte tabî giring e, meqeleyên wisa kurt ne bê kalîte ne jî. Bi kerema xwe jî li ser meqeleyan agahîdank bêsebeb zêde neke, bêhtir agahî tê de tune ye û têne rewşa versiyona komputurê xirab dike, eger agahî kêm e di meqeleyê de. Ez meqeleyên mezin û kurt dinivîsim. Bila her kes li vir wisa bike, çawa ku dixwaze. Nivîsandina meqeleya kurt ne sûc e. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:49, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::PS: Baştir belkî ji te re biya ku tu meqeleyên xwe yê nîvço carek xilas bikî. Ew jî nakeve asta kalîte, eger gelek meqele ji hêla bikarhênerekî bi mehan bi şablona Xebat lê ne, ew şablon têne bo 7 rojan derbasdar e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:51, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Armanc ew e ku wîkiya kurdî kalîte Û mezin be… ku wisa diçe wîkiya kurdî qet mezin nabe. Çawa ez wê yekê dikim dîsa li gorî nêrîna min a bi qaideyên wîkîpediyayê e. Bi normalî tu nikarî min re bibêjî meqeleyên kurt nenivîsa mîna li jor. Ku sebebek rast tune be, bi kerema xwe li ser îşê xwe binêre. Sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:53, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Mesela; ez ji her bikarhênerê vir memnûn im, bo ku ew kes li vir zaman û xwestina xwe dikişîne ku cihê vir mezin û kalîte bike. Ez ti sebebek li dijiya ti kesî nagerim, bila binîvîsê çito ku dixwazî an meqeleyan çêkê li gorî keyfa xwe û qaîdeyên wîkîpediyayê. Ew bes e. Ti rê din tune ye, di pêşerojê ez nedixwazin ku her hefte bo nîqaşeke bêmantiq û sebeb em gî li vir bikevina hev. Em kurdistanî ne, ji bîlî me 3-4-5 jî ti kes din li vir nedinivîsî. 3-5 kes ji 17 milyon kurmancîaxivan. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:59, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 306ynt6s94r5md9f0dzwr00rabyh97a 0 330409 2099074 2026-10-16T07:39:23Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099074 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099075 2099074 2026-10-16T07:42:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099075 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. qi9p7ar8pim1fe1cu20ymc6n2dgpqh7 2099076 2099075 2026-10-16T07:43:22Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099076 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. == Heyata wî == fk3o00vvouehuea4h53htia12k9yzox 2099077 2099076 2026-10-16T07:46:12Z Kurê Acemî 105128 /* Heyata wî */ 2099077 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. fzvsoux0rb8agqyen9a5109x3qdcrpu 2099078 2099077 2026-10-16T07:47:02Z Kurê Acemî 105128 /* Heyata wî */ 2099078 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. mv55ul54i06j1aioruwyjdtn4kmt2j3 2099079 2099078 2026-10-16T07:48:28Z Kurê Acemî 105128 /* Heyata wî */ 2099079 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. 7bjap1o999ml4qecgd46kf5zinn9tk0 2099080 2099079 2026-10-16T07:50:20Z Kurê Acemî 105128 /* Heyata wî */ 2099080 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. 1td96reeawno2yrrsub2ckt7qpm8x8c 2099081 2099080 2026-10-16T07:51:25Z Kurê Acemî 105128 /* Heyata wî */ 2099081 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir. 8kx429pv4jwbysaa00cx8ss7eh27i22 2099082 2099081 2026-10-16T07:51:36Z Kurê Acemî 105128 /* Heyata wî */ 2099082 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir. == Eser == ta0aljy2kfyw6v1mvp4q6cdf20zwvqb 2099083 2099082 2026-10-16T07:52:05Z Kurê Acemî 105128 /* Eser */ 2099083 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir. == Eser == *''Garip'' (Tevî Oktay Rifat û Melih Cevdet, 1941) *''Garip'' (1945) *''Vazgeçemediğim'' (1945) *''Destan Gibi'' (1946) *''Yenisi'' (1947) *''Karşı'' (1949) *''Collected Poems'' (1951, 1975) 7sofjut0oa2zian0k0v9kepd7ulff87 2099084 2099083 2026-10-16T07:52:27Z Kurê Acemî 105128 /* Eser */ 2099084 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir. == Eser == *''Garip'' (Tevî Oktay Rifat û Melih Cevdet, 1941) *''Garip'' (1945) *''Vazgeçemediğim'' (1945) *''Destan Gibi'' (1946) *''Yenisi'' (1947) *''Karşı'' (1949) *''Collected Poems'' (1951, 1975) == Çavkanî == {{Çavkanî}} alpkbbsum8a2xd39mwmkpgs3g0t21tk 2099085 2099084 2026-10-16T07:52:41Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] 2099085 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir. == Eser == *''Garip'' (Tevî Oktay Rifat û Melih Cevdet, 1941) *''Garip'' (1945) *''Vazgeçemediğim'' (1945) *''Destan Gibi'' (1946) *''Yenisi'' (1947) *''Karşı'' (1949) *''Collected Poems'' (1951, 1975) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] 7e3c7fohdziycb48yea6dlomkaicqm4 2099086 2099085 2026-10-16T07:52:53Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] 2099086 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir. == Eser == *''Garip'' (Tevî Oktay Rifat û Melih Cevdet, 1941) *''Garip'' (1945) *''Vazgeçemediğim'' (1945) *''Destan Gibi'' (1946) *''Yenisi'' (1947) *''Karşı'' (1949) *''Collected Poems'' (1951, 1975) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] cec5fot1iul5vzmz9bohkaw7wfank0w 2099087 2099086 2026-10-16T07:53:00Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1950]] 2099087 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir. == Eser == *''Garip'' (Tevî Oktay Rifat û Melih Cevdet, 1941) *''Garip'' (1945) *''Vazgeçemediğim'' (1945) *''Destan Gibi'' (1946) *''Yenisi'' (1947) *''Karşı'' (1949) *''Collected Poems'' (1951, 1975) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1950]] t20u8nzca9a9djwsvdm4m6h825cc3q7 2099088 2099087 2026-10-16T07:54:15Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099088 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orhan Veli Kanık.jpg|thumb|190px|Orhan Veli Kanık]] Orhan Veli Kanık (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên [[Hereketa Garip]] bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir. == Eser == *''Garip'' (Tevî Oktay Rifat û Melih Cevdet, 1941) *''Garip'' (1945) *''Vazgeçemediğim'' (1945) *''Destan Gibi'' (1946) *''Yenisi'' (1947) *''Karşı'' (1949) *''Collected Poems'' (1951, 1975) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1950]] 4d7estjgpd8vmwb0iytz301ma8usv6u 2099089 2099088 2026-10-16T07:54:32Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099089 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orhan Veli Kanık.jpg|thumb|190px|Orhan Veli Kanık]] '''Orhan Veli Kanık''' (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên ''[[Hereketa Garip]]'' bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir. == Eser == *''Garip'' (Tevî Oktay Rifat û Melih Cevdet, 1941) *''Garip'' (1945) *''Vazgeçemediğim'' (1945) *''Destan Gibi'' (1946) *''Yenisi'' (1947) *''Karşı'' (1949) *''Collected Poems'' (1951, 1975) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1950]] 4cu9uqiadcnuuth0wu9sbiw3lqtk22v 2099090 2099089 2026-10-16T07:54:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099090 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Orhan Veli Kanık.jpg|thumb|190px|Orhan Veli Kanık]] '''Orhan Veli Kanık''' (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên ''[[Hereketa Garip]]'' bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir. == Eser == *''Garip'' (Tevî Oktay Rifat û Melih Cevdet, 1941) *''Garip'' (1945) *''Vazgeçemediğim'' (1945) *''Destan Gibi'' (1946) *''Yenisi'' (1947) *''Karşı'' (1949) *''Collected Poems'' (1951, 1975) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1950]] b11ojn8glns1mhn1uupo2gfais2xxht 2099091 2099090 2026-10-16T07:56:00Z Kurê Acemî 105128 /* Heyata wî */ 2099091 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Orhan Veli Kanık.jpg|thumb|190px|Orhan Veli Kanık]] '''Orhan Veli Kanık''' (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên ''[[Hereketa Garip]]'' bû. == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir.<ref>{{cite book |title=Current Turkish Thought |publisher=Red House Press |year=1982 |page=16 |url=https://books.google.com/books?id=xBdIAAAAMAAJ}}</ref> == Eser == *''Garip'' (Tevî Oktay Rifat û Melih Cevdet, 1941) *''Garip'' (1945) *''Vazgeçemediğim'' (1945) *''Destan Gibi'' (1946) *''Yenisi'' (1947) *''Karşı'' (1949) *''Collected Poems'' (1951, 1975) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1950]] oofewr1m41bfifjh3cr4uujgol821wc 2099092 2099091 2026-10-16T07:57:42Z Kurê Acemî 105128 2099092 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Orhan Veli Kanık.jpg|thumb|190px|Orhan Veli Kanık]] '''Orhan Veli Kanık''' (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên ''[[Hereketa Garip]]'' bû.<ref>{{cite book |title=Republican Period Turkish Literature |publisher=İlbilge Publishing |date=2021 |page=97 |isbn=978-605-74157-0-7 |edition=1st |location=Ankara |editor1-last=Çetin |editor1-first=Nurullah |editor2-last=Sakallı |editor2-first=Fatih |editor3-last=Karataş |editor3-first=Cengiz}}</ref> == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir.<ref>{{cite book |title=Current Turkish Thought |publisher=Red House Press |year=1982 |page=16 |url=https://books.google.com/books?id=xBdIAAAAMAAJ}}</ref> == Eser == *''Garip'' (Tevî Oktay Rifat û Melih Cevdet, 1941) *''Garip'' (1945) *''Vazgeçemediğim'' (1945) *''Destan Gibi'' (1946) *''Yenisi'' (1947) *''Karşı'' (1949) *''Collected Poems'' (1951, 1975) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1950]] 8ehrl5ik9xnpn2kkd5y1iuz47726knv 2099093 2099092 2026-10-16T07:57:53Z Kurê Acemî 105128 2099093 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Orhan Veli Kanık.jpg|thumb|190px|Orhan Veli Kanık]] '''Orhan Veli Kanık''' (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên ''[[Hereketa Garip]]'' bû.<ref name=":1">{{cite book |title=Republican Period Turkish Literature |publisher=İlbilge Publishing |date=2021 |page=97 |isbn=978-605-74157-0-7 |edition=1st |location=Ankara |editor1-last=Çetin |editor1-first=Nurullah |editor2-last=Sakallı |editor2-first=Fatih |editor3-last=Karataş |editor3-first=Cengiz}}</ref> == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir.<ref>{{cite book |title=Current Turkish Thought |publisher=Red House Press |year=1982 |page=16 |url=https://books.google.com/books?id=xBdIAAAAMAAJ}}</ref> == Eser == *''Garip'' (Tevî Oktay Rifat û Melih Cevdet, 1941)<ref name=":1" /> *''Garip'' (1945) *''Vazgeçemediğim'' (1945) *''Destan Gibi'' (1946) *''Yenisi'' (1947) *''Karşı'' (1949) *''Collected Poems'' (1951, 1975) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1950]] 0jiybnc4k0s4sarl2ktv6sqi3rxwygu 2099094 2099093 2026-10-16T07:58:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099094 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orhan Veli Kanık.jpg|thumb|190px|Orhan Veli Kanık]] '''Orhan Veli Kanık''' (jdb. 13ê nîsana 1914ê li [[Beykoz]], [[Stembol]] - m. 14ê mijdara 1950ê li Stembolê) şairekî tirk bû. Ew tevî [[Oktay Rifat]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]] yek ji damezrînerên ''[[Hereketa Garip]]'' bû.<ref name=":1">{{cite book |title=Republican Period Turkish Literature |publisher=İlbilge Publishing |date=2021 |page=97 |isbn=978-605-74157-0-7 |edition=1st |location=Ankara |editor1-last=Çetin |editor1-first=Nurullah |editor2-last=Sakallı |editor2-first=Fatih |editor3-last=Karataş |editor3-first=Cengiz}}</ref> == Heyata wî == Orhan Veli Kanık di 13ê nîsana 1914ê de li ser [[Beykoz|Beykozê]] hatiye Dunyayê. Bavê wî Mehmet Veli kurê Fehmi Beg ku bazirganekî ji [[Îzmîr|Îzmîrê]] bû û ciya wî Fatma Nigar, keça Haci Ahmet Beykoz bû. Veli salên zarokatî li Beykoz, [[Beşiktaş]] û [[Cihangir, Stembol|Cihangirê]] derbas kir. Ew di sala 1932an de ji lîseyê mezûn bû. Ew li beşa [[Felsefe|felsefeyê]] ya Fakulteya Edebiyê ya [[Zanîngeha Stembolê]] hat qeydkirin. Kanık çû [[Enqere|Enqereyê]] û li Beşa Telgrafê ya [[PTT|PTTyê]], saziya miletê ya poste û telgrafê ya Tirkiyeyê, dest bi îş kir. Ew di sala 1942yê de ji bo pêkanîna xizmeta xwe ya leşkerî, mecbûr ma ku ji PTTyê veqete. Heta sala 1945ê li [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] xizmeta leşkerî kir. Di sala 1945ê de bi pileya lîtenantiyê ji leşkeriyê wegeriya û di Beşa Wergeran a [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiyê]] de dest bi îş kir. Ew di 14ê mijdara 1950ê de li Stembolê mir.<ref>{{cite book |title=Current Turkish Thought |publisher=Red House Press |year=1982 |page=16 |url=https://books.google.com/books?id=xBdIAAAAMAAJ}}</ref> == Eser == *''Garip'' (Tevî Oktay Rifat û Melih Cevdet, 1941)<ref name=":1" /> *''Garip'' (1945) *''Vazgeçemediğim'' (1945) *''Destan Gibi'' (1946) *''Yenisi'' (1947) *''Karşı'' (1949) *''Collected Poems'' (1951, 1975) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1950]] paacrbvw4lj59trf1npjtmwcvgycl3j